Thức Biến Hiện

Duy Thức Và Cuộc Đời

Chân lý cuộc đời chỉ là ba thức biến hóa!

Cuộc đời là gì nếu không phải là hiểu biết phân biệt! Không có hiểu biết phân biệt thì không còn gọi cuộc đời, không có một thứ gì để nói! Nhưng hiểu biết là gì chứ? Hiểu biết chỉ là hiểu biết, là vô số chủng tử lăng xăng trong pháp giới, bắt nguồn từ các pháp nhiễm tịnh đối đãi sinh ra! Nói đến các pháp đối đãi, nghĩa là trong hữu lậu vẫn có vô lậu, trong vọng vẫn có chơn. Nhưng vì vọng, hữu lậu quá nhiều nên chơn ẩn mất, chứ không phải toàn vọng không chơn. Nếu toàn vọng không chơn thì không thể nào tu hành được. Như thế cuộc đời chỉ là tập hợp của các tánh vọng chơn, tạo thành năng lực kết thành ba thứ Thức Năng Biến.

Thức Năng Biến Thứ Nhất:

Chính là Thức A Lại Da hay gọi Dị Thục Thức, hoặc gọi Căn Bản Thức, Nhứt Thiết Chủng Thức, và còn có nhiều tên khác nữa. Chung quy lại phải có cái Thức Năng Biến đầu tiên, mới sinh ra hai Thức Năng Biến kia. Thức này đến nay chúng ta đều biết về cái tính vô tư, vô phân biệt của nó. Nghĩa là nó dửng dưng, nó không thiên vị, không thành kiến, ghi nhận tích tụ hết thảy tất cả pháp. Cuộc đời là gì, nó phản ánh hết thảy cái tích tụ trong nó. Trước khi nó hiện hành thể hiện qua cái biến thứ hai thứ ba, nó phải lang thang chu du khắp pháp giới, tìm cho được một chỗ gá sanh. Hoặc cảnh người hay cảnh thú…

Vì nó vô tư không phân biệt thiện ác, cho nên cái nào nó tích lũy nhiều, cái đó là năng lực tạo thành dẫn nghiệp thọ sanh.

Vì tánh của nó là hằng chuyển, tức đi mãi không dứt và chuyển mãi không ngừng, trừ khi hiểu biết giác ngộ tu tập chứng đạo trở thành các bậc A La Hán chừng ấy nó sẽ không còn gọi là Thức A Lại Da nữa mà thành Đại Viên Cảnh Trí, là trí giải thoát không còn là Thức lang thang vô định.

Cho nên đánh giá cuộc đời thế này thế kia, chẳng qua là quay quanh vòng tròn sinh tử, hiểu biết phân biệt mà thôi. Thử lấy một tên gọi như Dị Thục Thức để thấy rõ sự biến dị nhân quả của nó, bởi cuộc đời chỉ là vòng nhân quả.

Nhân quả sinh ra phải mất thời gian để thành quả báo nên gọi là Dị Thời Nhi Thục, ví như trái cây muốn dùng được phải đợi thời gian. Nhân quả lại sinh ra phải đổi khác hình ảnh mới thành, nên gọi Dị Loại Nhi Thục, ví như trái cây đổi màu; và nhân quả xa hơn nữa là Biến Dị Nhi Thục là đổi hẳn hình tướng mới thành quả báo, ví như trái cây chưa chín hình nhỏ dễ xem, nhưng khi thật chín thì hoàn toàn đổi khác.

Cuộc đời đơn giản được ví như nhân quả trái cây, qua từ giai đoạn thời gian rồi biến hình đổi dạng, cuối cùng chín rụi tàn đi. Nếu gặp nhân duyên thuận nghịch, thì quả báo thời gian sẽ lâu hay mau, và hình thù sẽ bị lệ thuộc vào nhân duyên thuận nghịch đó mà ra quả xấu hay đẹp.

Khi quả báo hình thành, nghĩa là năng lực tác động của những chúng tử có thế lực mạnh làm chủ, bấy giờ một sự thọ sinh vào một dòng sống khác, là lúc hình thù đã được kết lại từ năng lực Thức Biến Thứ Nhất mà ra. Cái năng lực thứ nhất này được sanh vào cõi người, nói lên chủng tử đầu tiên thường là hữu lậu, thường ô nhiễm. Y báo là đối tượng của năng lực sống này là sông rạch, đồi núi, rừng rậm, sa mạc, biển hồ v.v… trở thành quen thuộc tươi đẹp với con người. Dù rằng nhiều lúc con người vẫn sợ hãi nó; nhưng nó vẫn là cái nam châm hút vào từ trường đã có hấp lực với nó từ lâu. Lý do từ vô thỉ kiếp chủng tử hữu lậu đã quen rồi với hấp lực này; rồi từ đó sự sống cứ tô bồi theo cái y báo đang thọ nhận. Và bấy giờ thấy rõ gọi là Thức Năng Biến Thứ Nhất.

Thức Năng Biến Thứ Hai:

Đương nhiên chúng ta phải biết sự chấp ngã là Thức Năng Biến Thứ Hai có tên là Mạt Na Thức, phải có mặt rất sớm khi các chủng tử sinh ra năng lực, và năng lực đó cũng chính là Mạt Na Thức - chính Thức này chấp chặt những chủng tử thiện ác, tạo thành vọng tâm đưa thần thức đi tìm cảnh giới phù hợp với cái tâm sai biệt, cái thức hư vọng này.

Chính Thức Năng Biến Thứ Hai cho ta thấy rõ bản chất cuộc đời, phản ánh từng mỗi cá nhân, đó là sự chấp chặt vào ngã pháp.

Vậy ở đây bức tranh cuộc đời không ngoài sự chấp trước khổng lồ từ Thức Năng Biến Thứ hai. Người ta thường nói sống cần phải có ý thức, nhưng ý thức là gì? Có phải là sự chấp Ngã? Trong các tâm sở phiền não, có bốn món tương ưng với cái Năng Biến Thứ Hai này, đó là Ngã si, Ngã kiến, Ngã mạn, Ngã ái. Ta thử tìm hiểu cuộc đời thông qua bốn chấp ngã này.

Ngã si: Si là mê mờ, ngã si là mê mờ chấp vào cái tướng ngã, thân hình, tên tuổi con người chúng ta. Ngã si xuất hiện với con người thật sớm, sớm từ lúc mới sinh chưa ai dạy bảo, nhưng thấy rõ ràng là cái tuổi bắt đầu được cha mẹ dẫn đến trường học. Nhưng thấy rõ hơn nữa, thấy đến kinh hãi là khi trưởng thành. Con người càng lớn ngã si càng cao, càng đam mê thân thể này. Ngã si đến nỗi dù biết thân thể già nua bệnh hoạn sắp sửa lìa đời, mà vẫn chưa chịu buông bỏ, chưa chịu nghe người giải thích mọi thứ là vô ngã. Tuy nhiên, cũng phải thông cảm, vì cái biết vô ngã không phải là cái biết thế gian! Vô ngã chỉ biết được khi đời sống thoát khỏi lớp vỏ phàm phu không dính mắc. Sống được vô ngã có được mấy người ở thế gian này! Nói vậy nghĩa là vẫn có những người vô ngã đang sống chung quanh ta. Việc làm và đời sống của họ tưởng rằng xa lạ khó hiểu, kỳ thật không khác chúng ta; nhưng chỉ khác một điều họ không bao giờ xem rằng, con người họ là có thật, có đang làm việc thiện, việc tốt, có cái gì gọi là vinh danh, vinh thân… Họ chỉ biết, biết thật sáng suốt việc nào là thiện là ác. Và hơn hết, họ thấy rõ ngũ uẩn chỉ là tập hợp, ý thức chỉ là dòng thức phân biệt duyên khởi vọng động mà thôi. Cho nên cả con người là một sự giả dối, một nhân duyên tổng hợp, một hoạt động phải nương nhờ vào trần cảnh đối tượng của hiểu biết. Thế là họ vẫn sống với ngã tướng của một con người chân thật ở thế gian.

Ngã kiến: Là vọng chấp về sự hiểu biết thuộc cái tôi, và mọi thứ chung quanh tôi. Nếu như ngã si chấp vào ngã tướng một cách vô minh ngay khi có thân này, thì ngã kiến chính là sự trưởng thành tạo nên việc chấp trước sai lạc về con người và trần cảnh. Giải thích ngã kiến theo Luận Đại Thừa Khởi Tín có hai loại: Nhân ngã kiến và Pháp ngã kiến.

Nhân ngã kiến: là hiểu biết sai lầm về thân tâm, về con người, nên sinh ra chấp chặt vào ngã; chấp chặt hiểu biết về sự cấu tạo con người là thật có, và không tin không hiểu ngũ uẩn là gì. Chấp như vậy mới sinh ra đoạn kiến và thường kiến. Là hai cái thấy sai lầm, một cho rằng khi chết đi xem như chấm dứt không còn gì nữa; hai là con người phải có linh hồn bất diệt, người chết phải đầu thai người, thú chết phải đầu thai thú, chứ không thể người sanh làm thú, thú có thể làm người được!

Pháp ngã kiến: là chấp chặt vào hiểu biết về hết thảy vạn vật trên đời này là có thật, là đúng như hình hài công dụng của nó. Chấp như thế nên không hiểu được lý nhân duyên nhân quả, từ chối mọi vật chỉ là hư giả, không có thật thể.

Như vậy Ngã kiến sinh ra một sự sai lầm nghiêm trọng chấp trước về thân và mọi thứ liên hệ đến bản thân, và chính là phiền não luôn luôn xảy ra ở cuộc đời này.

Ngã mạn: là cống cao tự đại, xem trọng thân tâm của mình trên hết; ngã mạn này là đương nhiên khi ngã tướng, ngã kiến đã định hình thiết lập vào tâm ý chúng ta. Sự sai lầm về ngã mạn thường đưa đến hối hận, hối tiếc, vì sự thật không bao giờ có ai hơn ai, bởi tất cả là do duyên sinh. Hiểu như vậy mà chư Thánh Bồ Tát càng thương chúng sanh; và chúng sinh như chúng ta thường sinh ngã mạn, nên tự làm khổ mình mà thôi.

Ngã ái: là sự say đắm yêu mến tự ngã chính mình; đó cũng là điều tất nhiên vì có ngã tướng và ngã kiến. Nhất là ngã tướng, là kết quả từ sự ái nhiễm tham chấp thân thể ngũ uẩn này, nên sinh ra ngã ái. Có thể nói Ngã ái là loại chấp trước nặng nề và khó trừ nhất. Nhìn vào thế gian sẽ thấy, mọi người ai nấy đều có thân thuộc bà con, đều không ra khỏi công lệ thế gian bằng sự ràng buộc thế này thế kia; tuy nhiên ràng buộc thế nào, vẫn không qua khỏi ràng buộc của thân thể tự ngã chính mình. Cũng chính do đắm say bản thân ngã ái, con người có thể làm mọi thứ, miễn sao có được yên thân lợi lạc. Cho nên ngã ái là chấp trước khó trừ, chỉ khi nào hiểu và chứng đạo giải thoát chừng đó ngã ái mới được thay thế bằng lòng từ bi tánh vô ngã.

Lược qua bốn ngã chấp như vậy, thấy rằng Thức Năng Biến Thứ Hai là cuộc luân hồi bất tận, và nếu không thể tự mình khám phá giáo lý vô ngã, duyên sinh, thì Ngã chấp lại sinh thêm Ngã sở là mọi thứ đối tượng thuộc về tự ngã.

Và tiếp theo là sự hiện rõ cụ thể của động lực năng lực Thức Năng Biến Thứ Hai, đó là Thức Năng Biến Thứ Ba là Thức Thứ Sáu, phải chịu ảnh hưởng cũng như làm lộ diện bộ mặt chấp ngã này.

Thức Năng Biến Thứ Ba:

Còn gọi là Thức Thứ Sáu hay Liễu Biệt Cảnh Thức.

Thức này tác động nhờ vào năm thức trước là: Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức và Thân thức. Thức này phải nói là một vấn đề lớn, lớn nhất đời người. Câu nói cuộc đời là gì nếu không phải là hiểu biết phân biệt, chính là đề cập đến Thức Năng Biến Thứ Ba này. Mặc dù chúng ta hiểu Thức Năng Biến Thứ Nhất là A Lại Da Thức, nó chứa đựng hết thảy chủng tử nhiễm tịnh không phân biệt, nhưng khi nó đã hiện hành ra một hài nhi, rồi có mặt Năng Biến Thứ Hai khi trưởng thành, thì bấy giờ còn lại để xây dựng cuộc đời, để đi lên hay đi xuống cảnh giới cao thấp, đều là do Thức Thứ Sáu hành động. Đương nhiên nhân quả của Thức Thứ Sáu có phần ảnh hưởng chiêu cảm rất nhiều, từ các chủng tử đã thành lập trong quá khứ, mà đại diện từ Mạt Na Thức là chấp trước cái ta. Ví dụ một người đã có chủng tử hình ảnh chùa chiền tu viện từ nhiều đời trước, thì bấy giờ trong A Lại Da Thức làm nhiệm vụ chứa đựng, và Mạt Na Thức là chấp trước cái ta, và sở sữu của ta là hình ảnh chùa chiền, tạo thành năng lực hình ảnh lúc nào cũng đi theo với người đó. Nhưng vì vô số chủng tử nhiễm tịnh khác xen tạp trong A Lại Da Thức, thành ra dù có chấp ngã, ngã sở, thì vẫn phải bị nhiều thế lực của vô minh, của pháp hữu lậu sai sử. Và như vậy vai trò Thức Thứ Sáu trở thành quan trọng, hoặc làm tiếp nối các chủng tử hữu lậu kia, hoặc sẽ ngừng lại việc phát triển các chủng tử hữu lậu, làm tăng duyên tìm kiếm chủng tử vô lậu cho sự giải thoát ngay đời này hay đời sau.

Hiểu vậy rồi ta sẽ thấy ý nghĩa đời sống sẽ thế nào? Đời sống chỉ là tích lũy cái này, loại bỏ cái kia. Nhưng cái loại bỏ, thật ra chưa bao giờ loại bỏ được. Ta hãy quan sát nhìn lại quá khứ từ ba bốn thập niên trước, đời sống con người bình dị hơn bây giờ nhiều. Thời gian đó người ta thường hô hào cải cách đủ mọi phương tiện nhằm văn minh đời sống, tức loại bỏ những gì lạc hậu và thô kệch ngày xưa. Loại bỏ cái cũ tìm kiếm cái mới, nhưng cái mới lại vô tình phát sinh ra cái khác cần loại bỏ. Chẳng hạn như các chất thải từ các nhà máy cần phải loại bỏ. Cho đến hôm nay kỹ thuật tiên tiến càng cao, và sự loại bỏ các thứ phế thải trở thành gánh nặng cho mỗi quốc gia; và quốc gia nào giàu mạnh thì kỹ nghệ nặng dù đang được xử dụng nhưng vẫn bị hình thức loại bỏ, bằng cách chuyển qua các nước đang phát triển, thế là chỉ bỏ ở đây nhưng âm thầm xây dựng chỗ khác. Và dù văn minh ngày nay, các thứ loại bỏ được tái dụng một cách an toàn hơn, nhưng nhất định vẫn có các thứ loại bỏ ra! Vì làm sao có một vật tự nhiên sinh ra được! Cái này nương cái kia, cái kia nương cái khác nữa. Và cái này làm ra được, vì có cái khác hy sinh tái chế.

Thật ra nói đời sống là tích lũy và loại bỏ, là nói về mặt hiện tượng còn mất ở thế gian. Chứ thật sự tích lũy giữ gìn không thể làm được, thì làm gì có loại bỏ! Điều này chúng ta dư biết, vì luật vô thường, Thành, Trụ, Hoại, Không, không cho phép làm điều đó! Chẳng nói quanh co làm gì, chính con người của ta còn không giữ được thì giữ được cái gì, mà nói là loại bỏ. Nếu có loại bỏ được thì phải bỏ tham muốn hư giả, bỏ quan niệm sai lầm là mọi thứ có thể tích lũy được!

Trở lại Thức Năng Biến Thứ Ba là sự phân biệt sinh ra những mâu thuẩn trở ngại, chứ không có gì lạ. Tại sao thế! Đơn giản vì chúng quá phân biệt, quá hiểu biết phức tạp khi tiếp xúc vấn đề. Ta gọi cái gì trong đời sống, thì cái đó cũng tại và bị sự phân biệt hiểu biết mà thôi. Thức Thứ Sáu này đã được tìm hiểu ở các phần chương khác, có lẽ cũng không khó hiểu lắm. Chỉ khó hiểu là tại sao ta không thể nhìn sâu về cuộc đời, về sự khởi tác phân biệt của nó, để đến nỗi đời sống chỉ là sự đau khổ sự chấp trước.

Thức Năng Biến Thứ Ba làm cho cuộc đời đẹp hơn hay xấu hơn khi nhận định. Nhưng ta đâu thấy cuộc đời thường vui, thường hạnh phúc! Nguyên do vì sự nhận định phân biệt quá bi lụy với pháp ô nhiễm. Trần gian vốn hình thành do vô số nhân duyên từ vô lượng kiếp; và đó là nền tảng tương ưng với tâm vọng động của vô số chúng sanh trên địa cầu này. Do đó nếu ta không thấy sự thật cuộc đời chỉ là khởi động do phân biệt sinh ra, thì cuộc đời lại tiếp tục đẹp và xấu khởi đi bất tận. Vậy Thức Năng Biến Thứ Ba là năng lực quả nghiệp đời này, và cũng là năng lực nhân nghiệp biến đổi đời sống ở tương lai, và cũng chính nó dẫn đến một đời sống giác ngộ giải thoát. Ba Thức Năng Biến chu biến trong pháp giới, gá sanh vào cảnh người, rồi múa máy tạo muôn hình ảnh; hình ảnh thế nào chỉ là tương ưng đối đãi nhân quả từ vô lượng kiếp tới nay. Và hôm nay hiểu được giáo lý giải thoát, thấy được hiện tượng của Ba Thức Năng Biến chính là cuộc đời, là sự sống của chúng sanh đã và đang diễn ra ở khắp mọi nơi. Chúng thật sự giả dối! Chúng không có chủ thể, chúng toàn là duyên sinh hình thành. Chúng bắt nguồn từ sự phân biệt sai lầm trong vô lượng kiếp, tạo nên nhân tố kết tập thành phiền não của ngày hôm nay. Con người vì không muốn tìm hiểu, hay chưa có nhân duyên tìm hiểu nên đành phó mặc, hoặc không biết làm ngơ, để cho Ba Thức Năng Biến này cứ đi mãi với chúng ta. Chư Thánh Tăng hiểu được nguyên nhân kết quả của chúng, quyết không xuôi theo vòng lẫn quẩn này. Các Ngài đã tự chuyển hóa tâm Thức, là chuyển hiểu biết sai lầm thành trí giác ngộ, trí giải thoát. Từ đó chúng ta mới thấy cụ thể tại sao cuộc đời dù gọi là kham nhẫn đau khổ, vẫn có Thánh nhơn xuất hiện.

Tóm lại cuộc đời không ngoài ba cái biết năng biến, đi từ quá khứ đến hiện tại, rồi tiếp tục tới tương lai. Quan niệm cuộc đời thế này thế kia chẳng có nghĩa gì! Vì cũng chỉ là cách suy nghĩ như đã từng suy nghĩ trong quá khứ. Chỉ có suy nghĩ cuộc đời là nhân duyên tích tụ, là pháp sinh diệt vô thường mới là việc đáng suy nghĩ. Cầu nguyện thế giới phàm phu chúng ta sớm tỉnh ngộ; tỉnh ngộ các pháp vốn do duyên sinh nên vô ngã, để duyên giác ngộ giải thoát sẽ đến với ta ngay trong đời này.

Những Cảnh Giới Chưa Ý Thức Được!

Tìm hiểu về tâm pháp, sắc pháp, nghĩa là tâm thức và bản thân hoàn cảnh con người, chúng ta hiểu rằng thế giới này chỉ là những tâm niệm dệt nên. Tâm niệm đó do động lực của nghiệp lực xô đẩy đi; đẩy đi tự bao giờ không ai biết. Và cho đến lúc này ta mới hiểu, tâm niệm đó chính là dòng thức A Lại Da chu du trong pháp giới. Nếu không có Phật xuất hiện ở đời, thì không biết đến bao nhiêu tỷ kiếp con người mới ra khỏi vòng quay luân hồi; bởi vì con người không tin, ngoài thế giới này còn có hằng hà sa số thế giới khác. Không tin nên an bày cho số mệnh, mà số mệnh chỉ là nghiệp báo nhân quả xoay vần chứ không có gì khác.

Tưởng rằng con người không tin, vì chưa trải nghiệm, chưa chứng kiến nên không tin; nhưng thật ra ngay chính thế giới con người đang ở, có vô số thế giới khác mà con người cũng chưa từng hiểu biết. Thế giới loài vật như các loài thai sanh, noãn sanh, thấp sanh và hoá sanh, là các thế giới có hình tướng cụ thể, thế mà con người vẫn chưa hiểu hết tường tận? Vì sao? Vì thế giới con người mà chính con người còn chưa hiểu hết, thì làm sao hiểu thế giới loài vật khác!

Chẳng hạn có một loài cá biển hết sức lạ thường, cứ hằng năm chúng phải di chuyển hàng ngàn cây số, và khi đến vùng nước ngọt, phải lội ngược dòng thác, phải né tránh những chú gấu săn cá đã chờ chực sẵn, vì biết được chu kỳ di chuyển của loài cá nầy. Nguy hiểm gian nan như vậy, nhưng chúng vẫn không thay đổi truyền thống cố hữu này. Cuối cùng một số cũng đạt được mục đích, tìm đến nơi sinh sản. Nhưng rồi hầu hết đều bỏ mình bỏ xác nơi này. Đến lượt thế hệ cá con sinh ra, chúng lại tìm ra biển, rồi khi trưởng thành tiếp tục quay về nơi nước ngọt giống như những ông bà cha mẹ chúng đã làm từ bao lâu nay. Thật là bí mật lạ lùng không hiểu được!

Còn vô số loài vật khác nữa, chúng chẳng khác con người, có tổ chức có điều hành hoạt động, nên mới sinh tồn mới chống chọi nổi những thiên tai hoạn họa do thiên nhiên tạo ra. Loài người chúng ta dù là loại chúng sanh cao cấp, thông minh hơn chúng rất nhiều nhưng không bao giờ hiểu nổi chúng!

Con người chỉ hiểu các loài vật khác một cách giới hạn, khi căn cứ vào sinh hoạt của chúng, chứ không thể hiểu tại sao chúng phải làm thế! Nếu trả lời vì chúng phải sinh tồn nên làm như vậy. Chưa hẳn là đúng, bởi vì có những con thiêu thân cứ đâm đầu vào đèn đuốc để bị chết thiêu, và chết trước mắt của đồng loại, mà đồng loại vẫn không thức tỉnh, như thế đâu phải để sinh tồn! Nếu nói vì quá vô minh, ngây dại, thì chúng sinh nào mà không vô minh, kể cả con người!

Nói đúng hơn phải biến mình là chúng, sống như chúng mới có thể hiểu được.

Cũng xin nhắc lại, ngay con người chúng ta đồng loại với nhau sao lại ấu đả tranh đấu tiêu diệt nhau! Đó có phải chúng ta còn không hiểu chính ta, cho nên mới sinh ra chuyện buồn như vậy. Nếu lại trả lời đó là vì con người quá tham! Lại xin hỏi tiếp, tại sao tham? Tại vì muốn được sở hữu! Tại sao muốn được sở hữu... tại vì vân vân và vân vân.

Chỉ có kết luận là ta chỉ hiểu ta quá ít! Ta không hiểu ta sinh ra làm gì, và càng không hiểu tại sao ta sinh ra thế giới này? Thế thì thế giới này là do đâu; và ta có ý thức rõ ràng thế giới ta đang sống và thế giới khác không?

Thế Giới Là Gì?

Có phải là ý thức tâm niệm của một chúng sanh! Chúng sanh mang tâm niệm, tâm thức cao thượng sâu rộng thì thế giới sẽ chiêu cảm theo. Thế giới con người là thế giới gì? Có phải là do ý thức vọng niệm sinh ra. Chúng ta thử đọc đoạn kinh dưới đây nói về Quả Tương Tục Của Thế Giới: Giác minh là năng lực phân biệt của nghiệp thức phát sanh từ chơn tâm, nó có khả năng phân biệt mà nhận thức. Còn hư không thì mông muội (giác minh không muội) . Hai dữ kiện ấy va chạm lẫn nhau phát hiện phong luân, duy trì thế giới.

Hư không thì lay động, gặp phải tánh cố chấp của chúng sanh quá kiên cố nên ứng hiện sự cứng rắn như vàng đá, nên có kim luân bảo trì.

Do tánh cố chấp và năng lực diêu động hợp lại tạo nên sự cứng chắc như kim khí. Năng lực diệu động cọng với tánh cố chấp phát sanh gió, gió thổi vào kim khí cọ xát nhau, tạo nên hỏa quang như lửa. Lửa là chất liệu nấu chảy vạn vật.

Vàng bạc thì sáng ngời và đượm mát, gặp phải tánh cố chấp như bị lửa đốt thì nó sẽ ra nước, nước ấy là thủy ngân bao hàm mười phương thế giới.

Lửa (giận) thì bốc lên, nước (ái thủy) thì chảy xuống, hai tánh ấy gặp nhau tạo nên sự kiên cường. Như hố (si) sâu gọi là biển, gò nổi (sân) gọi là cồn.

Vì nghĩa ấy, mà giữa biển có lửa bốc lên, trên cồn lại có suối nước chảy.

Nước yếu lửa (tức giận) mạnh, lửa bốc lên kết thành núi đá, song đánh vào đá thấy có lửa, nung đá chảy thành nước.

Nước rút tinh chất của đất nuôi cây cỏ. Cây cỏ nếu đốt cháy sẽ trở thành đất. Song nếu ép thân cây thì sẽ thấy nước.

Vì vọng tâm chúng sanh tiếp tục ứng hiện, do đó thế giới tiếp nối không cùng tận.¹¹

Đoạn kinh Lăng Nghiêm trên cho ta hiểu, dù vạn pháp thế giới lưu xuất là do tâm, và tâm là diệu lực sinh năng lực phân biệt; nhưng vì quá phân biệt nên tạo thành nghiệp thức vô minh tạo thành thế giới chúng sinh hiện nay. Và đó cũng gọi là là thức phân biệt, thức thứ sáu phát nên vậy.

Như thế nếu thế giới ta bà được dệt bằng nghiệp lực vô minh, thì thế giới nào đó sẽ không giống cõi ta bà nếu không phải do nghiệp lực vô minh. Giả thuyết lập luận như vậy thật hợp lý, không khó hiểu chi cả. Thế giới loài vật thực tế đã không thể so sánh như loài người, vì chúng không có ý thức cao, do đó thế giới chúng chiêu cảm còn thô kệch và cục mịch hơn con người. Chúng không biết tạo ra phương tiện sinh sống, ngoài cách sinh sống cố hữu từ khi xuất hiện đến nay, như vậy mà chúng phó thác hết tất cả sinh mệnh cho thiên nhiên trời đất, cho cả loài mạnh khỏe hơn chúng. Nhưng một điều lạ lùng là chúng vẫn sống chung với ta trên thế giới ta bà này! Thế thì có phải ta với chúng đồng cộng nghiệp ở một khía cạnh nhân quả nhân duyên nào đó.

Vâng, ta và chúng bị nghiệp lực kéo lôi, chúng mạng nghiệp quá nặng nên không đủ sức cưỡng lại, phải bị biến dạng mất đi hình người, mất đi ý thức hiểu biết trong sáng; tuy vậy vẫn còn ít phước trở lại được cõi này, rồi sống trong một phạm vi nào đó để trả nghiệp.

Việc mà ta khen nhiều sinh vật có hình dáng đẹp, như con bướm, con công... thì chúng vẫn là loài đáng thương, không thể so sánh một chút nào với loài người được. Ta chỉ nên thương xót và cũng nên cho rằng chúng vẫn còn nhân duyên tốt, vì nếu nghiệp lực nặng hơn, chúng sẽ sinh vào nơi không ánh sáng, đầy đau khổ, như là cảnh địa ngục.

Nhưng riêng nghiệp mang hình người, thì chư Phật, chư Bồ Tát lại nhìn chúng ta thật đáng thương có hơn loài vật là bao; chúng ta chỉ hơn loài vật ở ý thức thứ sáu quá tinh vi, quá nhạy bén và biết phân biệt thông minh tinh tế. Chứ thật thì thân thể loài người chỉ là ô nhiễm. Kinh Phật có lần nhắc qua, cảnh trược nhiễm ô ở cõi trần khiến ở cõi trời còn cảm nhận được. Và như vậy mới hiểu chư Bồ Tát thị hiện ở nhân gian phải từ bi lắm, vì phải mang lớp hình người ô nhiễm mới độ được chúng sinh. Do đây ta không nên tưởng lầm thân của Phật là một cụ già 80 tuổi trước khi nhập Niết Bàn ở rừng Sa La song thọ. Đó chỉ là một trong ba thân thị hiện của Ngài. Còn chư Bồ Tát thì sinh ra lại mang đủ lớp hình, cũng là do bi nguyện trở lại độ sanh, chứ không bao giờ bị ngăn ngại với hình tướng thế gian.

Vậy thế giới chúng sinh ở cõi Ta Bà này, chẳng có gì cả ngoài cái tâm niệm ô trược phiền não dệt nên. Thế giới này nếu tìm được sung sướng hạnh phúc, đó cũng là cái niệm vô thường khởi động trong chốc lát mà thôi; vì tất cả sẽ biến hoại tiêu diệt theo định luật chân lý Thành, Trụ, Hoại, Không; trừ khi niềm sung sướng hạnh phúc đó đang an định trong pháp giải thoát của chư Phật, đó mới đúng là niềm sung sướng hạnh phúc. Nói đúng hơn đó là giây phút giác ngộ pháp vô thường, đang sống trong pháp giải thoát của Như Lai.

Vậy thì thế giới của con người và chúng sanh khác là thế giới mà ta có thể ý thức được, vì còn hiểu biết phần nào do nhân duyên, do nhân quả nghiệp báo tạo nên.

Riêng thế giới khác vượt ngoài ý thức loài người thì sao?

Thế Giới Chưa Ý Thức Được

Nếu thế giới là do tâm niệm tạo nên, và thế giới Ta Bà đây có con người hiện hữu, thì tất nhiên có thế giới khác cũng do tâm niệm tạo nên; và thế giới đó tuyệt đối cũng có những hình ảnh đặc biệt nào đó hiện hữu.

Tâm niệm chiêu cảm tạo ra thế giới nếu là tối, hay sáng, thì y báo, chánh báo sẽ phù hợp theo. Như vậy thế giới địa ngục, ngạ quỷ, là do tâm niệm đen tối vô minh, cho nên chánh báo sẽ là chúng sanh có hình thù đen tối tương ứng với tâm niệm của họ.

Với thế giới trong sáng tươi nhuận, chúng sanh ở đây sẽ mang hình ảnh trong sáng tương hợp theo; chẳng hạn thế giới của chư Thiên. Và cuối cùng đối với thế giới giải thoát như thế giới chư Phật và chư đại Bồ Tát, thì ở đây hình ảnh quý Ngài sẽ khó thể nghĩ bàn. Chánh báo ở đây không còn gọi là chúng sanh, vì chúng sanh là danh từ biểu hiện cho phiền não ô trược luân hồi. Chánh Báo nơi đây là chư Thánh, chư Bồ Tát, cao hơn hết là chư Phật.

Nói đến những cảnh giới, thế giới cao hơn hay thấp hơn con người, điều đó vượt ra ngoài ý thức thế gian, hầu như con người khó chấp nhận, khó tin được. Điều này vẫn hợp lý, bởi không thấy nên không tin. Tuy nhiên như đã đề cập phần trên, là ngay ở thế giới con người đang sống, con người vẫn bất lực không hiểu biết, không tin được có nhiều chúng sanh khác đang sống ngay ở thế giới con người, thì làm sao con người khẳng định rằng không có thế giới khác ngoài thế giới Ta Bà này.

Huống gì chúng sanh lại có bốn loài: Thai sanh, Noãn sanh, Thấp sanh và Hóa sanh; bốn loài như vậy đâu phải chỉ xảy ra trên mặt đất! Vì con người đã khám phá được bao nhiêu đáy biển sâu thẩm của đại dương? Quan trọng hơn nữa, trong mỗi hình thù chúng sanh khác nhau, sự nhận thức của chúng sẽ ra sao? Chắc chắn chúng vẫn có những tâm niệm giới hạn của chúng; và tâm niệm đó sẽ tạo thành thế giới tương lai, mà chỉ có chúng mới biết. Nhưng chúng ta hiện thời, vẫn biết tâm niệm của chúng một phần, đó là tâm niệm của quá khứ không sáng sủa không tươi đẹp, và còn nhiều nghiệp vô minh nên mới có nghiệp báo hiện tại. Đây căn cứ luật nhân quả nghiệp báo. Thế thì căn cứ vào nhân quả nghiệp báo, tất phải biết có một tâm niệm, một tâm thức dẫn vào thọ nghiệp; và cũng vậy không một tâm niệm tâm thức nào mất đi cả. Chỉ là sự hiện hành thích ứng của nghiệp lực mà tạo nên cảnh giới thôi.

Vậy thì đã có niềm tin, có những chúng sinh đang sinh hoạt dưới lòng đại dương, hay lòng đất sâu là do tâm niệm tâm thức hiện hành, điều này không khác, có vô số tâm thức cao siêu vượt hơn thế giới loài người, cũng đang thọ trụ ở cảnh giới tương hợp nào đó mà ta chưa biết. Nghi ngờ thế giới sâu thẩm của đại dương, có nhiều chúng sinh bí mật mà con người khó hiểu được, thế thì cảnh giới trong không gian mênh mông của vũ trụ thì sao?

Thưa rằng ta chẳng biết gì cả!

Vì cái biết của con người chỉ là loay hoay trên hành tinh xanh nhỏ bé, với chu vi diện tích còn nhỏ hơn cả phân tử nguyên tử khi so với vũ trụ thế giới vô tận vô biên này. Nhỏ có thể không có gì so sánh được, tạm gọi như là nguyên tử cực vi lơ lững bay trong không gian. Và giả dụ nếu có hai vị phạm thiên ở một cảnh trời xa xôi nào đó, đưa mắt quan sát các thế giới trong vũ trụ, thì họ có tin rằng trong dãi ngân hà (Milky Way) quá nhỏ bé kia, lại còn li ti hơn mười tỉ thái dương hệ trong đó, có một thái dương hệ, ở đó có một hành tinh xanh gọi là cõi Ta Bà đang hiện hữu!

Chắc họ không tin! Họ không tin vì họ quên mất chính nơi đó đã có nhiều lần họ sanh vào, tạo đủ thiện nghiệp nên mới sanh lên cảnh thiên giới này. Và cũng vậy ta có bao giờ suy nghĩ, hiện giờ ta đang bàn về những cảnh giới tối đen dưới lòng đất, dưới đáy đại dương mà ta đâu biết rằng ta đã từng ở nơi đó, rồi nhờ biết sám hối nghiệp tội, nên mới được sanh làm người như hôm nay! Vũ trụ có vô số thế giới, thế giới đó cũng chỉ là những ý thức dệt nên. Ý thức chưa từng kinh nghiệm giải thoát cho nên chỉ là loay hoay trong ba cõi sáu đường. Thử hỏi con người thế gian, trong đời sống thường ngày ý thức nhắm tới việc gì? Có phải tập trung xoáy sâu vào tiền bạc, danh vọng. Nói rõ là năm sự ham muốn của thế gian: Tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ, nghỉ. Năm thứ ham muốn này là thế giới của phàm phu; năm thứ này nếu con vật hiểu được chắc chúng cũng tranh giành với con người; vì nó thuận với mê say dục lạc luân hồi. Những thứ này Thánh Nhân, Bồ Tát xem đó là gốc của khổ đau phiền não; và chỉ có chúng sanh vô minh mới giành giựt đeo đuổi thôi.

Tiền tài chỉ mang đến tranh giành ấu đả, sắc đẹp chỉ mang đến phiền lụy thân tâm, danh vọng chỉ làm mất đi phẩm hạnh nhân cách, và ăn uống, ngủ nghỉ nhiều chỉ làm mất trí thông minh sáng suốt. Như vậy hỏi tại sao thế giới con người có thể ý thức nỗi những cảnh giới cao siêu hơn! Thế giới là do tâm niệm dệt nên, tâm niệm chúng sinh phiền não đã hình thành đầy ắp mọi thứ vật chất dục lạc, thì làm sao tin được còn có thế giới nào nữa ngoài thế giới vật chất dục lạc ở đây?

Nhưng con người lại cố tình phủ nhận, vì không hiểu hạnh phúc thật sự là do tâm niệm cảm thọ mà ra, chứ không phải hoàn toàn vật chất dục lạc có thể đem lại hạnh phúc được. Tâm niệm cảm thọ đến từ tâm thức, nếu tâm thức có vấn đề thì vạn vật sẽ mất ý nghĩa. Ví dụ tâm của một người phiền não gia đình vì không thuận hòa với cha mẹ, vợ chồng con cái, như vậy bấy giờ vật chất dục lạc sẽ khó thể cảm thọ được hạnh phúc. Một tử tù biết ngày giờ sắp bị hành quyết, họ sẽ không còn tâm còn sức ăn uống ngủ nghỉ được. Tất cả là vì cảm thọ và tâm niệm của họ đã không còn tiếp nhận, cho nên vật chất ngũ dục trở thành vô nghĩa. Và thế giới của những người như vậy là thế giới đau thương, thế giới của tử biệt.

Như vậy có thể kết luận, thế giới mà con người chưa ý thức, là thế giới đã và đang hiện hữu khắp nơi trong vũ trụ; thế giới đó có tối, có sáng, có ô nhiễm có thanh tịnh, lúc nào cũng đang vận chuyển tùy vào cộng đồng tâm thức của chúng sanh, của chư hành giả hiện hành.

Và xét cho cùng, hiện chúng ta là những chúng sanh phàm tình đang học đạo giải thoát, dù đang ở thế giới ngũ trược, vẫn còn đủ nhân duyên chánh pháp, tu thiện tu phước hồi hướng chuyển di tâm thức sanh vào thế giới trang nghiêm thanh tịnh, như thế giới chư Thánh nhân Bồ Tát. Và từ đó ta sẽ dùng bi nguyện tìm vào thế giới chúng sanh phiền não, để cùng chư Bồ Tát cứu độ chúng sanh. Nguyện rằng hết thảy chúng sinh sớm muộn đều gieo duyên giải thoát.

Mọi Thứ Đều Liên Hệ Nhân Quả !

Đời sống con người thật phức tạp; tâm thức con người còn phức tạp hơn! Bởi đời sống chỉ là phản ảnh của tâm. Sự phức tạp đó thật mâu thuẫn khó hiểu; tuy nhiên trên căn bản quan sát ta thấy, phức tạp không ra ngoài ý thức con người. Từ ý thức phức tạp, nên đời sống con người chỉ sống trong vòng lẫn quẩn. Và vòng lẫn quẫn chính là vòng quay của nhân quả, cho nên khẳng định rằng mọi thứ chỉ là nhân quả xoay vần không dứt.

Có hai thứ nhân quả cần ý thức trong đời sống: thứ nhứt nhân quả của vạn vật môi trường hình ảnh chung quanh ta, còn gọi là y báo; thứ hai là bản thân con người gọi là chánh báo. Ta thử tìm hiểu hai thứ nhân quả không gián đoạn này.

Hoàn Cảnh Đối Với Con Người

Trước hết thử hỏi vũ trụ này là gì, nếu không ngoài vô số nhân duyên! Điều này Phật đã từng dạy từ hơn hai ngàn năm trăm năm qua; rằng hết thảy các pháp đều không có tự tánh, bởi chúng đều nương tựa nhân duyên phát sanh. Chính Phật, Ngài cũng là quả từ nhân của một Bồ Tát chứng đạo; Bồ Tát là quả của một hành giả phát tâm hành đạo, và vị hành giả tìm đạo học đạo, đã có không biết bao nhiêu lần nhân quả trong sinh tử lục đạo luân hồi.

Vũ trụ cũng vậy, nhưng vì vượt khỏi kiến thức nhỏ nhen của con người, nên không thể nào suy đoán xác định được, chỉ dựa theo chân lý Phật dạy tất cả không ra ngoài nhân quả. Các hành tinh nằm trong nhiều thái dương hệ, các thái dương hệ lại nằm trong các ngân hà, và các ngân hà lại khắng khít nhau tạo thành những đám tinh vân nhỏ lớn rãi rác trong không gian vô định của vũ trụ, và cuối cùng vũ trụ thì nằm trong ý thức của chúng sanh. Ý thức chỉ phân biệt được, bằng kiến thức giới hạn của những nhà khoa học; và ý thức lại nằm trong cái luân hồi của một chúng sanh chưa giác ngộ. Cho đến khi ý thức giác ngộ thì vũ trụ chỉ nằm trong hạt cải, như lời dạy của bậc Toàn Giác Bậc Đạo sư của muôn loài; một là tất cả, tất cả là một, là nhân quả nhân duyên.

Trở lại vạn vật gần hơn, gần như cõi Ta Bà ta đang sống nhân loại gọi là hành tinh xanh; có vị trí lý tưởng nhất trong chín hành tinh của thái dương hệ, mà các nhà khoa học đã xác định. Hành tinh xanh này đã có một nhân duyên thật lâu mới thành kết quả bây giờ. Nhân duyên hội tụ đó phải đi cùng một định tinh là mặt trời, và mặt trời lại là quả của từ một vụ nỗ lớn trong vũ trụ, hay cái gì khác hơn... Nói cho cùng nhân của trái đất không thể xa mặt trời, bằng không trái đất chỉ là hành tinh chết, hoặc biến dạng, và chúng sanh bấy giờ cũng phải biến hóa để thích nghi. Nhân quả của trái đất, mặt trăng, mặt trời, và các hành tinh quay quanh đều có duyên nghiệp với nhau, nếu không như thế làm sao có thể gần gũi nhau được! Nói riêng trái đất với mặt trời, nhân nghiệp còn khắng khít hơn nữa. Vì trái đất dung chứa bao nhiêu sinh vật hữu tình hữu giác, nên ân nghĩa của mặt trời lại đậm đà hơn; nếu trái đất thầm cám ơn mặt trời, thì vô số tình thức sống trên mặt đất cũng xin gởi theo lời cảm niệm ân đức ánh sáng của mặt trời đã ban cho.

Đó là nhân duyên nhân quả giữa hai vật vô tình vô thức, như mặt trời và trái đất với nhau; và từ đó có sự liên hệ sinh tồn đến con người chúng ta. Như thế làm sao ai dám bảo rằng cuộc đời không có nhân quả.

Có lẽ xưa nay con người ít chịu quan sát tìm hiểu điều này, nên không cảm niệm ân đức đó, cho nên không tôn trọng thiên nhiên, không gìn giữ môi trường, nhất là hai thế kỷ gần đây; thành ra trái đất phải buồn, và mặt trời cũng xót xa. Mong rằng nhân loại sớm nhận ra điều này. Tiếp theo, tìm hiểu nhân quả gần hơn là vạn vật chung quanh đời sống con người. Tất cả đều có nhân duyên đó là việc cụ thể, là những sản phẩm do đất trời vũ trụ cảm ra, và do con người chế biến. Vạn vật chung quanh con người, không thể nào biết hết được nói gì là hiểu hết. Một đời người chỉ vỏn vẹn bảy tám chục năm, thời gian ngắn ngũi như vậy làm sao quan sát rõ hết đất trời! Ngày xưa lại quá tội nghiệp, bây giờ con người có thể du lịch nhiều nơi, mục kích nhiều cảnh thiên nhiên và nhiều cuộc sống văn minh trên đất nước khác. Nhưng dù bỏ cả đời người đầu tư vào du lịch khảo cứu môi trường xã hội vạn vật thế gian, thì cũng tuyệt đối không hiểu biết gì cả, so với vô vàn cảnh trí muôn màu muôn sắc khắp nơi trên thế giới. Vì cảnh trí vạn vật thế gian phát triển thay đổi không ngừng, không làm sao hiểu hết được.

Người nông dân dù cả một đời vân du khắp nơi trên thế giới, nghiên cứu về nông nghiệp cũng phải mệt nhoài, và còn phải học mãi, bởi mỗi năm nền nông nghiệp mỗi nước đều có phát minh mới, đều có những ứng xử nghiên cứu khác, phù hợp với sự tiến triển hiểu biết của loài người. Nền kỹ thuật điện toán áp dụng vào cơ quan vũ trụ là lãnh vực văn minh khoa học bậc nhất của nhân loại càng cho ta thấy, với cái tuổi thọ nhỏ nhoi của con người thì làm sao tìm hiểu hết được.

Một đời người đã có bao lần nhìn nhận, hiểu biết hình ảnh vạn vật chung quanh là mầu nhiệm? Mầu nhiệm của nhân quả. Không có cái này làm sao có cái kia. Đôi khi chúng ta sống cả đời ở ngôi nhà mình, mà cũng chưa nhìn ngắm trọn vẹn ngôi nhà được xây cất ra sao! Chẳng hạn làm sao thấy rõ được trên nóc nhà sau nhiều năm mưa gió, bấy giờ màu sắc thế nào? Hay giữa khoảng cách trần nhà và nóc nhà, đã có thay đổi gì bên trong đó sau hai mươi năm qua! Ngay trên chiếc áo ta đang mặc, đã có mấy người hiểu rõ tơ sợi dệt thành thế nào? Và hiện nay lịch sử công nghiệp dệt áo có ai chịu tìm hiểu? Ta đừng bảo chuyện đó ai lại quan tâm, nó vớ vẩn lắm, không có thực tế! Nếu ta cho vậy, thì tất cả cuộc đời này có gì không vớ vẩn, và chỗ nào là thực tế! Vì ngay khi nhà máy dệt áo, xưởng may thành áo...lúc bấy giờ là thực tế đó mà! Cho nên nếu ta xem thường, là chuyện không đáng quan tâm, chuyện vặt vảnh... thì ta sẽ bị cuốn theo cái vặt vảnh đến luân hồi mãi thôi. Nghĩa là ta sẽ sống không quan tâm, không tri ân vạn vật vô tình vô giác; và chính như vậy mà nhân loại hiện nay đã mắc lỗi lầm lớn là khai phá thiên nhiên không thương tiếc, để phải chịu hậu quả thiên tai thật đáng thương.

Bản Thân Con Người

Bản thân con người tuyệt đối là một nhân quả khổng lồ, to lớn không thể nghĩ bàn! Bởi vì tất cả vạn vật trên trái đất này là do nhân quả con người sinh ra. Nói xa hơn, cả luôn khối hành tinh trái đất này cũng là do nhân duyên, nhân quả con người chiêu cảm; hay nói xa hơn vượt qua trái đất, thì tất cả ngân hà vũ trụ đều có nhân có quả của con người trong đó. Việc này đã đề cập, qua phần ý thức phân biệt chiêu cảm. Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này sau, bây giờ ta hãy tìm hiểu gần hơn, nhân quả bản thân con người với vạn vật chung quanh.

Thật ra phần tìm hiểu bản thân con người cùng vạn vật không có gì lạ, vì tìm hiểu vạn vật cũng là tìm hiểu con người; vạn vật là trần cảnh đối tượng của con người, nên bàn đến con người là bàn đến trần cảnh vạn pháp vậy. Nhân quả con người luôn luôn xảy ra hằng ngày, hằng giờ, hằng phút, hằng giây, nói theo nhà Phật là trong hằng sát na. Bản thân cơ thể con người phải chịu luật nhân quả, là sinh diệt không ngừng trong từng tế bào cơ thể; nhờ nhân quả nầy con người mới sinh ra phát triển, nhỏ thành lớn, trẻ thành già; và cũng buồn thay do nhân quả sinh diệt này, cơ thể phải có ngày già chết. Nhân quả minh bạch như vậy mà ta ít khi nào nghĩ đến; tuy nhiên thế nào rồi ta cũng phải biết, vì tiến trình sống chết của con người phải trải qua như vậy.

Nhân quả tiếp theo ở bản thân con người, là ta đã và đang tạo nghiệp và thọ nghiệp không ngừng. Ta tạo nghiệp học vấn ta thọ báo nghiệp thành tài, thành danh; ta tạo nghiệp giao lưu bạn bè ta thọ báo nghiệp thành nhà ngoại giao, hay nhà chính trị v.v... Hay dù ta bảo không tạo nghiệp gì ngoài việc học vấn bình thường, có một công việc khiêm nhường, an phận một gia đình êm ấm... thì ta cũng tạo vô số nghiệp. Nghiệp đó là sự thọ nhận vạn vật chung quanh; khi thọ nhận dù một vật nhỏ, cũng là thọ nhận, và quả báo sẽ tùy vào đó mà chiêu cảm.

Có bao giờ ta làm cuộc thống kê từ khi sinh ra đến trưởng thành, ta đã tiêu pha bao nhiêu tiền, ăn uống bao nhiêu thực phẩm? Có bao giờ ta suy nghĩ lại hành động nghịch ngợm phá phách hồi nhỏ của ta, đã làm cho cha mẹ ta buồn, và nhiều nạn nhân của ta đau khổ? Có bao giờ ta suy nghĩ trong thời gian thanh niên, thanh nữ ta đã phát ngôn lớn tiếng với bao nhiêu danh từ thô thiển cộc cằn với người thân hay bạn bè không? Và hơn hết có bao giờ ta cướp mất tình thương của người khác, hoặc dửng dưng với bao nhiêu người đang nghèo khổ chung quanh ta.

Tất cả những nhân nghiệp như vậy đã và đang trên đường đến quả báo, chỉ chờ nhân duyên hiện hành mà thôi. Hiện hành bằng cách nào? Bằng những gì xảy ra giống như nạn nhân mà ta đã gây khổ trong quá khứ; chỉ khác là cường độ và hình thức biến đổi không giống nhau thôi. Tuy nhiên vẫn có trường hợp quả báo trở lại không khác gì ngày xưa ta tạo tác. Nhưng thế nào đi nữa quả báo luôn luôn tìm đến với ta, vì ngày nào mà ta chẳng tạo nghiệp!

Bất kể nghiệp gì đều có quả báo của nó; riêng hành nghiệp không tác ý, sẽ là quả báo mất đi chánh niệm của một nhân thiện, vì căn cứ trên hành nghiệp của chư Bồ Tát Thánh Tăng, việc làm nào cũng nằm trong chánh niệm. Phàm phu muốn tiến lên bậc giải thoát từng phần, phải luôn ý thức mỗi hành động của mình, chứ không thể tự do hành động mà bảo là không tác ý.

Xét lại vì ta đã tạo muôn duyên nhân quả trong quá khứ, nên vạn vật hôm nay đối với ta trở thành vừa là nhân vừa là quả. Ví dụ ta tạo nhân thiện bố thí, quả báo hiện tại là sống nơi vật chất đầy đủ. Hay ta tạo nhân phung phí tài vật trong quá khứ, thì ngay hiện tại dù sống trên đất nước đầy vật chất, nhưng vẫn thiếu thốn nợ nần.

Rồi cũng một thứ vật chất đó, nó vừa là nhân tốt vừa là nhân xấu, điều này ai cũng biết, nghĩa là ta biết xử dụng nó, nó sẽ trở thành tốt, ta xem thường nó, ta mất đi cơ hội bố thí. Thế thì hiện tại có thể nhận ra hoàn cảnh ta đang hưởng là quả báo thế nào rồi!

Có lẽ một số người vẫn ngạc nhiên, tại sao có nhiều người giàu sang đầy đủ mà vẫn khổ, vẫn phải sống một cuộc đời bi quan yếm thế, trong khi tài sản của họ khiến biết bao nhiêu người mơ ước cũng không được! Tại sao? Đơn giản trả lời, tại vì họ không biết nhân quả trong quá khứ và hiện tại. Có hai nhân nghiệp mà họ đã hành động ở đời sống trước, hoặc ngay đời nay. Nhân nghiệp thứ nhất là họ đã tạo thiện nghiệp liên hệ đến tài vật, như bố thí giúp người nghèo khổ. Nhân nghiệp thứ hai là bất thiện nghiệp liên hệ đến tinh thần tình cảm, như gây chia rẻ, gây ly gián người khác, hoặc tạo oan ức người khác. Do hai nhân nghiệp như vậy, họ phải nhận hai quả báo cùng lúc; sống đầy đủ nhưng đau khổ vì tình cảm tinh thần.

Khi dòng nhân quả chuyển di vào hoàn cảnh nào, nó không khác hơn sự tích tụ, tập thành trong dòng nhân quả của quá khứ; rồi hiện tại nó lại chuyển di đi đến tương lai thành nhân thành quả.

Ta có làm gì, có sung sướng đau khổ, đều là lực nghiệp tiếp tục chuyển di đi tới. Ta khổ, đó là nhân khổ đương nhiên, nhưng ta đang sung sướng chưa chắc đã là nhân sung sướng tiếp tục trong tương lai! Và kể cả nhân khổ cũng chưa chắc là chấm dứt khổ tương lai! Tại sao? Tại sao ta đã khổ rồi, lại khổ nữa trong tương lai? Vì cái khổ của ta là do nhân nghiệp bất thiện trong quá khứ, là việc đương nhiên; vì ta không ý thức nhân quả trong hiện tại để làm thiện, nên khổ vẫn tiếp tục đi tới. Người có làm thiện cũng còn khổ tương lai, huống gì không làm thiện, và chỉ có hối cãi sám hối làm thiện trở lại, thì quả báo khổ ác sẽ mất dần. Còn người sung sướng đời nay, tương lai làm sao không khổ! Vì phước nghiệp giảm, và nhân nghiệp bất thiện ở những kiếp xa, lại có dịp đúng thời trổ quả. Chúng ta không thấy chư Bồ Tát, Thánh Tăng vẫn còn khổ, dù suốt đời không tạo nghiệp ác, và đời trước chắc chắn càng không tạo ác, nên đời này mới chứng quả Bồ Tát, Thánh Tăng; tuy nhiên nhiều đời trước xa nữa các Ngài có tạo ác, thành ra mới còn sót lại quả báo khổ hôm nay.

Thế thì tất cả đều trở thành nhân quả, vì tất cả đang tạo nghiệp sinh diệt. Bao giờ hết sinh diệt chừng đó nhân quả sẽ như thị, sẽ nằm trong trạng thái bất khả tư nghì, mà chúng ta không thể hiểu nổi. Chỉ biết rằng bất sinh bất diệt, không sanh không diệt đó là Đại Niết Bàn là cảnh giới của chư Phật, nên phải tin như vậy mà thôi.

Vậy ta có thể kết luận đời sống phức tạp là do tâm chúng sinh phức tạp; phức tạp nghĩa là cứ tạo nhân rồi chịu quả; khi chịu quả lại tìm tạo nhân khác, nhân sám hối tạo thiện. Khi nhân thiện được tạo, quả thiện bấy giờ làm ta quên nhân bất thiện, rồi phát sinh tạo ác sinh ra quả khổ; rồi lẫn quẩn không ngừng tạo nhân tạo quả, suốt mãi trong đời sống luân hồi nầy.

Nếu ta hiểu tất cả trở thành nhân quả, thì đời sống ta dù đang trong hoàn cảnh nào ta cũng dụng tâm tạo thiện; nhưng thiện nghiệp với tâm mong muốn vượt ly sinh tử luân hồi, bằng không nhân thiện cũng là vô ích. Vì như ta hiểu thế giới này người thiện chắc chắn cũng nhiều, lại còn có cả Thánh nhân Bồ Tát đang ẩn hiện đâu đó; thế mà thế giới này vẫn là thế giới đau khổ. Hằng ngày ta thường nghe thông tin, tin tức về nhân tai, thiên tai hoạn họa xảy ra khắp nơi. Chư vị Bồ Tát Thánh Tăng âm thầm hành đạo cứu đời cũng chẳng giảm bớt được là bao. Cũng không phải thế giới bây giờ mới khổ, mà ngay cả thời Chánh Pháp thời còn Phật tại thế, Ngài đã xác nhận rồi, đó là bài pháp đầu tiên chuyển pháp luân với chân lý thứ nhất là Khổ Đế. Vậy ta phải lựa chọn nhân nghiệp nào để không khổ!

Chỉ có nhân nghiệp ý thức từng giờ từng ngày, biết dòng đời là do ý thức phân biệt tạo nên, do ý thức sai lầm từ vô thỉ kiếp, nên hết thảy mọi vật, con người cảnh trí đều sinh diệt đều trở thành nhân quả, đều chảy theo động lực vô minh trước nay không khác.

Kết lại nhân quả vạn vật chung quanh con người, nhân quả trên bản thân con người, không khác hơn là nhân quả của ý thức phân biệt chấp trước. Khi dòng thức còn say ngủ vô minh với pháp sinh diệt, thì mọi thứ sẽ dệt nên bằng phiền não của luân hồi. Điều đó ta đã chứng kiến đời sống thế gian này. Văn minh lạc hậu, nghèo giàu, xấu đẹp, giỏi dỡ, buồn vui, thương ghét... đều không ngừng lẫn quẩn trong chu kỳ của dòng thức chưa giác ngộ. Như thế mà ta không lạ gì, tại sao con người không bao giờ hài lòng bất cứ chuyện chi. Họ chỉ nhất thời đòi hỏi theo vọng thức, nên rồi cũng phải chán nản. Tiếc rằng thế gian ngày nay khan hiếm Thánh Tăng Bồ Tát, nên nghiệp lực vô minh của người bây giờ khó thể tự lực vươn lên; tự lực nhận ra pháp trần là giả tạm, vạn vật chỉ là nhân duyên giả dối. Vậy chỉ có sáng suốt bằng sự quyết tâm, quyết chí mới nhìn thấy được bản thân mình và vạn vật - cái mà xưa nay đã vốn xuất hiện từ lâu, chính là cái giúp cho ta thức tỉnh đó là cuộc luân hồi nhân quả vậy.

Tất Cả Đều Do Thức!

Có bao giờ chúng ta tự hỏi tại sao ta có mặt ở thế gian này? Tại sao mọi thứ trên thế gian dường như đâu đó ngẫu nhiên với nhau như vậy? Chẳng hạn mọi thứ được sắp xếp thuận tiện, hợp tình hợp lý cho con người tồn tại, ví dụ thực phẩm nước uống, súc vật nuôi trong nhà, con vật sống ngoài thiên nhiên mưa gió một cách thoải mái .v.v... Tại sao lạ lùng như vậy? Hay có một lực siêu hình, một hiện tượng huyền bí ?

Chúng ta có đặt ra vô số nghi vấn thế nào đi nữa, cũng không thể hiểu biết được, trừ khi chúng ta nhìn lại chính mình; nhìn lại chính mình tất nhiên qua lời Phật dạy. Phật dạy thế nào? Tam giới duy tâm, vạn pháp duy Thức. Nghĩa là trong vô số thế giới từ Dục giới, Sắc giới đến Vô sắc giới đều do tâm tạo, và hết thảy sự vật hình tướng suy nghĩ đều do Thức sinh ra.

Có thật tâm ta tạo ra ba cõi, Dục, Sắc, Vô Sắc giới?

Tạo thế nào và làm sao?

Học Phật cơ bản chúng ta biết cõi Dục là cõi phàm, cõi luyến ái cực mạnh, cõi mà ngay cả chư Thiên cũng phải bị luân hồi không kềm chế được; chỉ khi sắp lìa bỏ xác thân mới thức tỉnh thì đã muộn rồi. Lại khi tái sinh nơi đọa xứ, dục ái vẫn còn trong ta, ta lại tiếp tục bị chi phối đẩy vào cảnh Dục. Vì không làm chủ được, cho nên phải luân hồi đau khổ ngay trong luyến ái dục vọng; nghĩa là ta không bao giờ được đầy đủ luyến ái đó. Như nếu có tạm đầy đủ thì chỉ trong một khoảnh khắc thời gian, rồi lại tiếp tục cầu muốn nữa. Sự cầu muốn không ngừng cho nên thân chết đi mà tâm vẫn còn cầu muốn, đó là luân hồi, là tạo ra cảnh sinh tử đau thương. Và thế giới luyến ái sẽ được hiện ra trong tâm người đó từ đời này sang đời khác, từ thân người cho đến thân thú, cho đến thân chư Thiên cũng không mất luyến ái.

Ba cõi Dục, Sắc, Vô Sắc chỉ là những tâm niệm những dục vọng ước mong cầu muốn tạo ra. Cõi Sắc, Vô Sắc là những cõi giới trong sáng, rất ít và không còn luyến ái như cõi dục, nơi đây một tâm niệm được trải nghiệm bằng tâm an định bình an, nhưng vẫn chưa gột sạch hết những niệm tâm vi tế về sự thọ chấp nơi tâm. Việc này nếu Phật không dạy, người thế gian không thể hiểu được. Chúng ta chỉ học nơi đây rằng, chính cõi Sắc và Vô Sắc mà cũng do tâm tạo ra rồi dính mắc, thì còn gì để biện minh cõi Dục ái này không phải là do Tâm tạo! Nếu con người có thể hững hờ với cảnh giới đang sống, thì đây không phải do tâm tạo, mà là một sự thị hiện, một bi nguyện đi vào để độ sanh, như là các vị Bồ Tát giáng trần độ thế. Đằng này khi sanh ra không một ai không dính mắc yêu thương dục vọng. Người ta có thể thích nghi liền với đời sống, có thể học hỏi kinh nghiệm mọi thứ khi trưởng thành, điều đó là chứng cớ hiển nhiên, ta tự tạo, tự dẫn vào, tự dính mắc vào tâm từ vô thỉ kiếp chẳng thay đổi. Cho nên con người có quốc tịch nào, sanh ra nơi đâu trên trái đất cũng đều giống nhau, là ham thích luyến ái dục vọng. Nếu không phải như vậy, ta sẽ không bao giờ sanh ra nơi ngũ trược ác thế này (Là lời của Ngài A Nan gọi thế giới này). Tìm hiểu Kinh luận ta thấy chư Bồ Tát Thánh Tăng là những bậc thị hiện đi vào thế giới Dục, nên việc hành hoạt không có gì khó khăn vướng mắc, vì các Ngài dư biết thế giới Ta Bà chỉ là kết quả của vô số tâm niệm phiền trược do chúng sanh tạo ra, chứ nó chẳng là cái gì!. Do đó các Ngài vui vẽ mà không thấy khó khăn. Nhưng với người phàm mắt thịt, ta cứ tưởng Bồ Tát sẽ khổ đau hy sinh chịu nghiệp, kỳ thực đó chỉ là vở kịch đóng tuồng của Bồ Tát mà thôi. Từ đây ta lại hiểu khi một chúng sanh ở cõi Dục phát tâm học Phật hành đạo giải thoát, tâm niệm các vị này dần dần sẽ nhận thức cõi giới rõ hơn. Càng thấy thế giới huyễn giả do dục ái sinh ra, lại càng phát tâm Bồ Đề kiên định, từ đây các vị sẽ tự cảm thấy thế giới Dục hóa thành phương tiện độ sanh, và tự nơi các vị thiết lập được thế giới bất nhiễm nơi tâm. Thế là các vị khi bỏ xác thân, dù có không muốn sinh vào cõi Tịnh cũng thành không được. Tâm tịnh thế giới tịnh là vậy.

Vấn đề vạn pháp duy Thức? Là tất cả sự vật sự việc, ý tưởng con người đều do Thức sinh ra? Thức là gì mà quyền năng như vậy? Thưa, chúng ta đã tạm hiểu rồi, ở đây chỉ lượt sơ qua.

Thức là hiểu biết phân biệt, sự hiểu biết phân biệt đã tạo nên tất cả vấn đề. Thật đúng như vậy! Trên đời này có cái gì ra ngoài Thức! Cái lớn nhất là ngó lên vòm trời mênh mông, cái nhỏ nhất là dùng kính hiển vi quan sát, những thứ như vậy có phải do Thức mà ra?. Thưa đúng như vậy, bởi vì sự việc lớn nhỏ kia đều là do con người nhận định có phải không? Và nếu người ta không nhận định không phán xét nghiên cứu, thì tất cả có ý nghĩa không? Vâng, sẽ không có ý nghĩa, nếu ta không nhận định quan tâm đến. Tuy nhiên ta cũng đừng vội cho rằng, có nhiều thứ ta không biết, không nhận định, ví dụ cơ quan Vũ Trụ Quốc Gia Mỹ (NASA – National Aeronautics and Space Administration), sẽ trở thành không ý nghĩa!

Xin thưa vẫn có ý nghĩa và không ý nghĩa! Ý nghĩa trước tiên là đối với một số lớn con người đang sống trên địa cầu, cần biết thông tin hoạt động của môi trường khí hậu trái đất, qua hệ thống vệ tinh nhân tạo. Nhưng không ý nghĩa, là không phải ai cũng có kiến thức cơ bản về không gian vũ trụ mà biết điều này, nên nó thật sự không có ý nghĩa với những người đó. Giống như em bé sinh ra, nó chẳng cần tìm hiểu tương lai ai sẽ dạy học cho nó, trường học nó ở đâu, thực phẩm nào sẽ nuôi sống nó.v.v... Vậy mà nó vẫn thừa hưởng đầy đủ điều kiện cho tới lớn. Ví dụ thực tế nữa, ở các nước văn minh cơ khí, người ta được nuôi lớn bằng cơm gạo, bằng bột mì, khoai tây, nhưng đâu phải ai cũng biết, cũng thấy lúa gạo, lúa mì, khoai tây trồng ra sao!

Thế thì tất cả do Thức, nghĩa là do sự hiểu biết nhận định, liên hệ sự sống chung quanh; và dù có rất nhiều sự vật ý tưởng ta chưa hề biết, nhưng điều đó vẫn là do Thức sinh ra. Cái thức chung của nhân loại, là sự hiểu biết tổng thể cộng đồng thế giới gọi là cộng nghiệp tạo thành quả địa cầu này. Thức đó là gì? Là Tâm phàm tục, là thức vô minh chưa giải thoát, Thức đó đã sống với ta từ vô thỉ kiếp. Ta sanh ra bao nhiêu lần không biết, ta chết đi cũng không thể tưởng tượng được bao lần. Và mỗi lần sanh ra, không ngoài đau khổ, điều này là chân lý; cho nên vạn pháp trên thế giới này không phải là do Thức chứ còn gì? Vì thức là hiểu biết phân biệt, cho nên vạn pháp đối với ta đâu khác hơn là sự hiểu biết, sống khổ, sống vui với sự hiểu biết phân biệt! Như vậy có phải vạn pháp là do thức không!.

Nhưng trong vạn pháp do Thức hay Tâm tạo, lại có pháp bất sinh bất diệt mà ta chưa hề biết, cho đến khi Phật xuất hiện ở thế gian ta mới hiểu. Bấy giờ vạn pháp có pháp giải thoát, và thức phân biệt vô minh bừng tỉnh, đó là chân tâm thay cho vọng tâm vậy.

Khi tâm đã sáng, hay gọi là thức không còn phân biệt, thì ta sẽ thấy cụ thể cái mà thức sinh ra đầu tiên, là sanh ra con người này. Chính con người này là chánh sự bao gồm hết thảy mọi sự vật trên đời. Trên đời có đẹp xấu, có hữu ích hay không hữu ích, đều căn cứ dựa vào sự có mặt của con người, nếu con người không còn nhận định, không biết thưởng thức thì vạn vật trở nên vô nghĩa. Qua đó ta thấy người buồn, người bệnh, người sắp chết, đều không còn suy nghĩ gì sự việc xảy ra chung quanh, bởi vì sự tham chấp lớn nhất của họ là thân người sắp bị mất đi, hay nói đúng hơn, họ sắp mất đi sự hiểu biết về mình. Họ sắp đánh mất cái tự cho mình hiểu biết bấy lâu, nên lo sợ hoảng hốt, như thế Thức hiểu biết chỉ còn là hiểu biết trong sợ hãi vô minh, không biết sẽ đi về đâu! Nhận định qua hình ảnh người sắp chết ta càng thấy rõ vai trò tác động của Thức, càng thấy rõ mọi thứ chẳng ngoài Thức, vì Thức được nhận định từ nơi thân người; và mỗi lần chết đi lang thang trong pháp giới không biết bao nhiêu lần, rồi gá vào vô số thân nam nữ hoặc súc sanh...

Những lần gá vào thân thể qua sáu đường sinh tử, thì cảnh giới lại hiện lên theo cái hiểu biết của mình, tức là cái Thức (Thần thức) đầu thai cho đời sống mới. Như thế cảnh giới tương lai đẹp xấu có phải là do Thức này quyết định không?

Thức đi vào thân con kiến thì cảnh giới sẽ biến theo cái biết của nó; từ đây mọi thứ nó biết hay không biết nó cũng chẳng làm gì hơn được. Nó không thể tưởng tượng được có cảnh giới người to lớn; như nếu nó biết thì nó cũng chẳng thay đổi cái hiểu biết của con kiến, vì nó phải sống như con kiến. Giống như chúng ta, Thức tạo ra vạn pháp, trong vạn pháp chúng ta chỉ biết rất ít, nhưng biết ít hay nhiều chúng ta cũng không khỏi cái hiểu biết của những phàm phu chưa giác ngộ. Chẳng hạn bên kia sườn đồi vực thẳm của dãi núi Hy Mã Lạp Sơn tuyết phủ, nơi đó quanh năm không một bóng người; nơi đó mọc lên một cây hoa dại thật đẹp, thật xinh chưa từng ai thấy. Rồi có một người gặp nạn lạc vào, may mắn được cứu ra khỏi, người này về nhà kể lại chuyện thấy bông hoa lạ. Vậy thử hỏi nơi hoang vắng đó, mọc lên loài hoa lạ có do Thức biến không? Xin thưa vẫn do Thức biến, vì sự biến hóa của tâm là những tâm niệm phức tạp chập chùng, cái mà chúng ta không thấy đó, vẫn là tâm niệm do cộng nghiệp của vô số chúng sanh. Chúng sanh đông nhiều vô số, cho nên ta chỉ là chúng sanh chưa có nhân duyên thấy bông hoa đó, nhưng có nhiều chúng sanh khác thấy. Nếu không có người gặp nạn lạc vào thì loài hoa lạ đó vẫn do thức biến, thức đó là một cộng nghiệp thức chiêu cảm ra; đương nhiên như đã nói nó vẫn có nhiều chúng sanh khác chứng kiến quan sát đại diện cho ta. Hiểu điều này mới thấy một cộng nghiệp thức chiêu cảm hết thảy mọi thứ trên đời này; và ta có trốn chạy bịt mắt không muốn thấy đi chăng nữa, thì ta cũng đã cùng chung tâm thức vô minh chưa giải thoát đang sống ở cõi Ta Bà đây.

Suy cho cùng, đi tìm cái gì là không phải thức tạo ra, khi mà con người đang sống trong vọng thức vô minh. Cả quả địa cầu này đã là do cộng nghiệp thức vô minh biến hiện, thì bên Nam Bán Cầu hay Bắc Bán Cầu kia cũng chung một cõi Ta Bà, được sáng tạo do những cộng nghiệp thức, còn chấp trước, còn phiền não mà thành. Thế kỷ ngày nay là thế kỷ 21, con người sống trong thế kỷ này cho rằng may mắn vượt lên những thế kỷ trước; nhưng thức hiểu biết phân biệt của người hôm nay có khác thế kỷ trước không? Xin thưa chẳng có gì là khác. Ngày xưa phân biệt chấp trước, ngày nay phân biệt chấp trước lại quá nhiều hơn. Vật chất càng nhiều chấp trước phân biệt càng lớn, và vô minh cũng tỷ lệ thuận theo. Cuối cùng sẽ đi về đâu? Đi theo dòng Thức đã tạo, tạo thành thế giới ngày xưa và ngày hôm nay. Hình ảnh vạn vật ngày xưa cho rằng là lạc hậu, là thô thiển gồ ghề... càng về sau hình ảnh vạn vật được người tái tạo gọi là văn minh, là tinh vi kỹ thuật, nhẹ nhàng vi tế... càng về sau nữa hình ảnh sẽ được khâm phục hơn. Cứ như vậy mà đi tới, đi tới không cùng, không dừng, cuối cùng không biết về đâu, chỉ biết con người ngày nay vẫn khổ! Khổ vì nền tảng đi tới chỉ bằng Thức Phân Biệt, bằng tâm vọng tưởng; do đó vạn vật cảnh trí thế nào cũng là do tâm thức vọng tưởng tạo ra.

Tóm lại tất cả đều do Thức biến, thức sinh ra; vì con người là nguồn năng lực của Thức, là nơi đủ duyên để thức biến hiện, nên mọi thứ liên hệ đến con người, là liên hệ đến thức, hay nói kết lại, liên hệ đến Thức vì là do Thức biến hiện ra.