Thức Biến Hiện

Chương Năm - Tâm Bất Tương Ưng Thành

Bất Tương Ưng Hành Pháp

Chúng ta đã tìm hiểu qua ba nhóm: Tâm pháp, tâm sở, và sắc pháp. Trong ba nhóm nầy thật ra chỉ là một nhóm, đó là tâm vương. Vì tâm vương có tên là vua nên dẫn đầu tất cả. Vậy khi nói tương ưng là nói tất cả đều quay về tương hợp tùy thuận với tâm vương; vì như đã biết tâm vương là vua là điểm chính.

Pháp chúng ta sắp tìm hiểu đây, nó không giống như các pháp đã biết qua. Nó gọi là không tương ưng, nhưng nó hiện hữu là nhờ ba nhóm Tâm pháp, tâm sở và sắc pháp lập thành.

Riêng nghĩa chữ Hành là danh từ thuộc Ngũ Uẩn: Sắc uẩn, Thọ uẩn, Tưởng uẩn, Hành uẩn và Thức uẩn. Uẩn nghĩa là chứa nhóm tập hợp; năm uẩn này tạo ra một chúng sinh hữu tình có tri giác; nhưng thường sinh phiền não, vì luôn chứa nhóm sự chấp giữ. Trong năm uẩn có hai phần, Sắc thuộc về căn thân và bốn phần còn lại thuộc về tâm. Vậy hành uẩn thuộc về sự động niệm của tâm.

Để rõ nghĩa Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp, thiết nghĩ chúng ta nên đọc lại phần định nghĩa của dịch giả cố Hòa Thượng Thiện Hoa trong quyển “Duy Thức Nhập Môn”

“Tâm bất tương ưng hành pháp, gọi tắt là “Bất tương ưng hành”. Chữ “Hành pháp” là những pháp thuộc về “Hành uẩn”. Hành uẩn là một trong năm uẩn.

Chữ “Hành” là sanh diệt dời đổi; chữ “Uẩn” là chứa nhóm. Hành uẩn có 2 loại:

1.Tương ưng hành uẩn, tức là các tâm sở (51 món). Chữ “Tương ưng” là ưng thuận với tâm vương.

2.Bất tương ưng hành uẩn, tức là 24 món “bất tương ưng hành” sau đây; 24 món này không tương ưng với tâm, chúng chỉ y ba phần: Tâm vương, tâm sở và sắc pháp mà giả thành lập.

Vậy tạm hiểu Bất Tương Ưng Hành Pháp, là một số pháp không tùy thuộc với tâm sở, tâm vương, nhưng nó vẫn được đề ra trong đời sống, bởi vì có Tâm vương, tâm sở và sắc pháp. Sau đây xin lược hiểu từng phần của 24 loại pháp nầy.

1.Đắc: được, ngược lại với cái gì đánh mất, hoặc không được. Ví dụ, tôi lượm được một đồng tiền, Nó nhặt được cây bút v.v… Tôi và nó ở đây, chỉ chung cho một tâm pháp gồm nhãn thức và ý thức, và đồng tiền, cây bút… là chỉ chung cho sắc pháp, và khi nói rằng tôi được hay thằng bé được, đó là khẳng định rằng “được” ở đây chỉ có nghĩa, khi có tôi, có thằng bé, rồi có mắt, có hiểu biết, có tâm sở muốn nhặt lên lấy, với mục đích gì nữa v.v…

2.Mạng căn: thân mạng con người được sinh ra. Sinh ra được tức phải có nhân quả nghiệp báo từ vô số kiếp, nhân quả chính là do thần thức gá vào thai sanh. Khi có được mạng căn rồi, thì tùy vào phước báo mà thọ mạng lâu hay mau.

3.Chúng đồng phần: đồng loại với nhau, sống theo cùng với cộng đồng của nó, như loài người sống với loài người, loài vật sống với loài vật. Nói chung, hữu tình sống với hữu tình, vô tình sống với vô tình. Dù cố tình xen hợp thế nào thì vẫn không thể thay đổi, nghĩa là hễ đồng loại thì có khuynh hướng dễ thích nghi thích ứng với nhau.

4.Dị sanh tánh: là các chúng sinh ra đời không giống với Thánh nhơn, trường hợp hiện tại mà ta đang là chúng sanh, và vô số chúng sanh không được như Thánh nhơn, nghĩa là chưa đắc quả Thánh. Hễ còn phàm phu, còn chúng sinh thì gọi là Dị sanh tánh, hay Phi Đắc cũng cùng một nghĩa. Dị sanh tánh cũng có nghĩa khác thời mà sanh, là sanh không đúng thời với Phật, nên không chứng được quả.

5.Vô tưởng định: là loại tu định diệt hết các tâm vương tâm sở, và các thức trước. Định này chưa dẫn đến giải thoát, vẫn còn là phàm phu.

6.Diệt tận định: là loại tu định, diệt hết cả tâm vương, tâm sở, các thức trước, kể cả thức thứ Bảy. Loại định này của chư Thánh nhơn hàng Thanh Văn, và từ định này dần dần tiến xa đạt đến giải thoát.

7.Vô tưởng báo: là quả báo ở cõi trời vô tưởng, do tu Vô Tưởng Định mà sinh lên.

8.Danh thân: tên, danh từ, được đặt ra để gọi.

9.Cú thân: Câu, gồm những từ, nhóm chữ, mệnh đề, được xếp đặt kết hợp thành. Câu có câu dài, câu ngắn.

10.Văn thân: Chữ, là chỗ nương của danh từ, nhóm chữ, câu văn. Không có chữ, không thể thành lập được danh từ, câu văn.

11.Sanh: sinh ra, từ khi chưa có sinh, đến có sinh ra.

12.Trụ: Sinh ra sống một nơi, một lúc nào đó trước khi bị hoại diệt.

13.Lão: thân thể già đi không còn trẻ nữa.

14.Vô thường: luôn thay đổi, từ sinh rồi trụ, rồi già, rồi chết.

15.Lưu chuyển: xoay vần, luân chuyển, không ngừng, trong cuộc nhân quả trả vay không dứt của kiếp sống con người.

16.Định vị: nói về nhân quả đã được minh định, nhân lành quả lành, nhân dữ quả dữ, không sai không khác được.

17.Tương ưng: nói về sự cân xứng tương ưng của nhân quả, nhân nào quả nấy. Xin lưu ý phần này, khi nghe qua trong nhóm Bất tương ưng hành pháp, lại có loại thứ 17 nêu danh là Tương ưng? Xin thưa, Bất tương ưng là nhắm vào sự khác biệt với 51 món tâm sở tương ưng. Do đó chữ Tương ưng thứ 17 ở đây, vẫn có nghĩa là phải hội đủ ba nhóm Tâm vương, Tâm sở và Sắc pháp giả lập mà thành, chứ không phải chỉ tương ưng với tâm sở.

1.Thế tốc: sự di chuyển xoay vần của các pháp hữu vi, thật lẹ thật mau ví như chong chóng.

2.Thứ đệ: không lộn lạo, không mất trật tự, tất cả các pháp đều trật tự thứ lớp mà thành, đúng theo luật nhân quả.

3.Thời: Thời gian của quá khứ, hiện tai, tương lai.

4.Phương: Không gian, đông, tây, nam, bắc, bốn phía trên dưới.

5.Số: Số đếm, dấu hiệu, số lượng: một, hai, ba, bốn…trăm, ngàn, triệu .v.v…

6.Hòa hợp tánh: các duyên hòa hợp nhau không có nghịch đảo, chống trái nhau.

7.Bất hòa hợp tánh: các pháp, các thứ không hòa hợp, và chống trái nhau.

Nhận thức nhân quả qua sự hình thành 24 món tâm bất tương ưng.

Lược qua 24 pháp bất tương ưng, ta thấy các pháp này không tương ưng với Tâm vương, nghĩa là không phụ trợ hợp tác, không bị sai khiến, vượt ra khỏi kềm tỏa của tâm vương, thí dụ như: Danh từ, câu chữ, phương hướng, trật tự, con số… Tâm vương không thể nào bắt nó thay đổi được. Duy Thức Học cho rằng nó đứng ở vị trí độc lập, không được xác định là tâm, hay vật, tuy nhiên thế nào đi nữa nó cũng là nhân quả, phát sinh từ việc hòa hợp của ba nhóm: Tâm vương, tâm sở và sắc pháp.

Khi nghiên cứu học hiểu sắc pháp ở thế gian, là do có tâm vương hiện hữu, lại do tâm sở cảm nhận tương ưng, do đó thấy rằng 24 loại Pháp Bất Tương Ưng trên, đã có tác dụng mạnh vào tâm thức, điều đó nói lên có nhân có quả với căn thân này.

Khi các pháp Bất Tương Ưng trên đã có duyên với căn thân chúng sinh ở Ta Bà, tất nhiên nhân đây sinh ra vô số pháp thiện hoặc bất thiện với con người chúng ta. Do đó dù Tâm vương không thể làm chủ nó, không thể bắt nó thay đổi, nhưng tâm vương nhờ nó hay bị nó mà tạo tác các pháp thiện pháp ác. Ví dụ: Chúng ta học được kinh điển, đọc được pháp ngữ, luận ngữ của chư Thánh nhân, là nhờ phương tiện văn từ câu cú ghi lại trên sách vở; ngược lại cũng văn từ câu cú, nhưng đối nghịch lời hay ý đẹp của Thánh nhơn, phải làm cho ta say mê mờ mịt.

Ta thử lấy một vài pháp Bất Tương Ưng, để thấy sinh hoạt và ý thức sống của người Phật tử thế nào. Khi ta chưa học Phật chưa ý thức vấn đề sinh tử, thì mạng căn sinh ra ta không thể cải đổi được, cũng không hiểu tại sao thần thức quyết định nhập thai theo nghiệp báo. Khi ta sanh vào loài người, thấy rằng sẽ không thể nào giống như Thánh nhân thì ta đành cam phận. Khi chưa hiểu rõ giáo lý giải thoát nên ta chỉ tu tập vào định vô tưởng, nhưng quả báo chỉ là phàm phu. Khi ta tìm hiểu pháp đại thừa biết quả Diệt tận định là do định của Thánh nhơn, thì ta mới thấy con đường đi dần đến Bồ Tát Đạo là cứu cánh. Và cứ như thế các pháp bất tương ưng còn lại, ta vẫn chứng kiến nhìn nhận là một nhân duyên liên hệ với sự có mặt của ta trong đời này. Chẳng hạn mạng căn của ta sống ở Ta Bà này không thể quá hơn 100 tuổi, nếu có cũng không thể nào thọ đến 200. Với tuổi thọ có hạn, chắc chắn phải chết trong một tương lai biết rõ. Đây là cơ hội cho ta thức tỉnh, tu học, hành pháp giải thoát vượt qua cái khổ mạng căn này.

Vậy suy ra các pháp Bất Tương Ưng chẳng khác gì các tâm sở, trên mặt thọ nhận nhân quả nghiệp báo có mặt trên đời này. Vì nếu Tâm sở có mặt là do có mặt Tâm vương, hai nhóm tâm này tương ưng sinh ra tác nghiệp, thì các Pháp Bất tương ưng vẫn là một nhận thức, một khái niệm tư duy, một hình ảnh… cho ta cái nhìn về thế gian vô thường về con người sinh, lão, bệnh tử.

Thử nhìn khắp hết thế gian này, có cái gì không liên hệ đến đời sống ta? Thật ra tất cả đều có liên hệ. Không phân biệt vật vô tình hay hữu tình. Một ngọn núi xa thẳm cách nhà ta hàng trăm cây số, một đại dương mênh mông ta chưa bao giờ tưởng tượng được; và vô số con người khác màu da với ta, đang sống cách ta hàng ngàn dặm bên kia địa cầu… những sự việc vô tình, hữu tình như vậy, đều có liên hệ với ta, nếu ta chịu suy nghĩ, chịu tìm hiểu thế nào là nhân duyên.

Nhân duyên liên hệ với ta trước hết và quan trọng hơn hết là ta, người và vạn vật đều tồn tại trên địa cầu này; nếu bên kia địa cầu hay ngọn núi xa kia, và đại dương mênh mông vĩ đại… bị rung động do địa cầu rạn nứt, thì tất cả vạn vật ở đó sẽ bị hủy diệt, và ta cũng cùng chung số phận. Nếu ta thấy họ, những người đang sống cách ta hàng ngàn dặm vẫn còn, và núi vẫn xanh, đại dương vẫn rộng lớn như từ xưa nay… thì ta cũng được thừa hưởng, vẫn còn hiện hữu như họ.

Đó là nói việc xa, nói việc gần cũng chẳng khác; đời sống gia đình ta dù chỉ ta biết, không liên hệ đến người láng giềng, cũng chẳng liên quan đến mấy chiếc xe đang chạy ngoài nhà, cũng chẳng ăn nhằm gì mấy cây hoa dại mọc ven bên đường trước công viên cạnh nhà ta, và cũng chẳng thèm để ý mỗi tiếng chó sủa, quạ kêu như ngày nào v.v… Tất cả hình ảnh vật thể, con người, con vật, vừa kể tưởng rằng chẳng liên quan, nhưng thật sự quá liên quan đó! Vì sao? Vì nếu khu nhà láng giềng đột nhiên yên tịnh khác thường, không giống như mọi khi với tiếng cười, tiếng nói vang vang đều đều khi trời nhá nhem tối... Tức thì sẽ có ảnh hưởng. Trước hết gia đình ta sẽ thắc mắc đặt ra bao nhiêu câu hỏi… và câu trả lời chưa được thỏa đáp, thì tiếng động rền vang, hoặc xe cứu thương, hoặc xe cảnh sát… âm thanh ồn ào này sẽ xóa đi không khí thường ngày, mà ta cho là láng giềng không có liên quan. Chưa nói ta sẽ bị hạch hỏi, điều tra hoặc tình nghi, chỉ vì ta là láng giềng với ngôi nhà đó. Thế thì suy ra các việc xa gần khác, đều có một ý nghĩa liên quan như thế. Chẳng hạn tiếng xe mọi khi cứ ồn ào qua đường, tiếng chó sủa, quạ kêu như thường lệ buổi sáng… bỗng dưng hôm nay im bặt! Vậy việc gì xảy ra. Có thể một sự hỏa hoạn lớn, một cuộc khủng bố chiến tranh, hay sự động đất kinh hoàng đang xảy ra… Vậy thử hỏi ta có yên không?

Kể cả hoa dại bên đường xem chẳng có gì quan tâm, nhưng hãy thận trọng đừng coi thường, vì đó là hiện tượng của đất trời còn đẹp, còn êm thắm; giả thử một ngày nào đó không còn một thực vật nào có thể mọc được trên trái đất thì ta sẽ nghĩ sao? Và giả sử sau thời gian gần một năm trời, con người sắp cạn kiệt lương thực sống vì không có thực vật nữa. Thì đột nhiên hoa dại bên đường mọc lên trước tiên, vậy bấy giờ ta có vui mừng và hò reo la hét không? Thế thì vạn vật chung quanh ta, ta có còn coi thường không?

Như vậy vạn vật, hình ảnh đối tượng khái niệm thế nào, cũng đều liên hệ với sự hiện hữu của một chúng sanh. Hai mươi bốn pháp Bất Tương Ưng, cũng nằm trong một trăm pháp căn bản mà Duy Thức Học đã nêu ra, đó là thực tế đời sống giả lập này.

Nói tóm lại sự có mặt của ta là nhân quả, nghiệp báo từ vô lượng kiếp; sự thọ nhận đối tác với pháp trần, dù tương ưng hay bất tương ưng, cũng là nhân duyên tác nghiệp cho một đời sống tương lai trong luân hồi. Như vậy cảnh trí con người, tên gọi các pháp, nếu không phải có duyên với ta, ta sẽ không bao giờ hội ngộ. Ngày nay hội ngộ, chỉ là để ngày mai tiếp nối, ngày nay không tạo duyên, ngày mai chẳng có gì để nói.

Các pháp bất tương ưng cứ vô tư chảy theo dòng sống, cùng hiện hữu với những chúng sinh đã có duyên với nó từ lâu; và hôm nay nó lại tiếp tục như đã từng tiếp tục bao lần không thể biết. Chỉ mong rằng đời sống ngắn ngủi này, chúng ta hãy nên trân quý, để không bỏ qua cơ hội làm người, cơ hội quý báu nhất khi còn trong sáu đường sinh tử.

Chương Sáu Pháp Vô Vi

Pháp Vô Vi

1.Hư không vô vi

2.Trạch diệt vô vi

3.Phi trạch diệt vô vi

4.Bất động diệt vô vi

5.Tưởng thọ diệt vô vi

6.Chơn như vô vi

Đây là phần nói về sáu pháp khó thể suy tưởng, khó thể kinh nghiệm được, trừ khi chứng đạo giải thoát, tự tại hết thảy pháp trần thế gian và xuất thế gian, chừng ấy mới có thể hiểu thấu. Dù thế, qua Kinh luận ta có thể tạm thời học hiểu phần nào khái niệm của 6 pháp này.

Trước hết ta hiểu, 94 pháp trước là một thực tế hữu vi, trong đó có những pháp ta chưa có kinh nghiệm như ở phần Sắc Pháp, với vài pháp trần không thấy được, chỉ nhận thức mà thôi. Sự nhận thức đó cũng do học hỏi từ kinh luận của chư Phật chư Thánh để lại. Tuy nhiên ta vẫn khẳng định rằng cảnh giới con người, vật thể, hay gọi Tâm pháp, Tâm sở, Sắc pháp đều là sinh diệt. Hễ còn sinh diệt đều gọi là hữu vi; gọi nó là hữu vi vì còn luân hồi vì chưa chứng đạo giải thoát; tuy nhiên tự tánh của tâm pháp không hề sinh diệt. Tự tánh đó chính là vô vi. Vì nếu không có vô vi trong nó (hữu vi), thì nó sẽ mãi là hữu vi. Nhưng tự tính nó cũng không phải là vô vi, vì nếu nó là vô vi, thì bây giờ hiện tại nó sẽ không là hữu vi!

Vậy vô vi là đối lại với hữu vi trong sinh diệt, trong hiểu biết của chúng sinh mà thôi; chứ thật sự vô vi không thể định nghĩa, không thể giải thích, không thể luận bàn nói năng.

Trở lại 94 pháp học trước, thật sự là hữu vi thì ta tạm nói 6 pháp sau này gọi là vô vi. Vô vi ở đây cũng chỉ tạm cho ta hiểu có một cảnh giới như vậy, theo khái niệm ngôn ngữ của con người, của tên gọi ngược lại với 94 pháp học trước. Vì nếu đã là vô vi tại sao chỉ có 6 pháp? Đương nhiên 6 pháp vô vi cũng chỉ là khái niệm, là phương tiện của chư Luận sư giải bày mà thôi. Chứ vô vi thì bất khả tư nghì, làm sao lại bị hạn cuộc vào con số, vào cảnh giới thế này thế kia. Tuy nhiên việc cụ thể chúng ta hiểu được là 94 pháp trên là tương đối, tương hợp với thế giới sinh diệt đối đãi này. Và 6 pháp vô vi là vượt lên mọi thứ tương đối tương hợp, không còn đối đãi, tức không còn sinh khởi phiền não, thiện ác chi cả. Lại trên căn bản, hữu vi là sinh diệt , vô vi bất sinh bất diệt. Hữu vi dễ thấy là hiện ra tướng cảnh, cho nên hiện tượng sinh khởi tạo thiện, tạo ác, thọ khổ thọ vui; còn vô vi tánh thể vắng lặng mặc nhiên, không bị lệ thuộc, không bị tác động bất kể vật cảnh nào. Nhưng tướng từ tánh mà sinh, hễ tánh thế nào tướng thế đó. Vậy tướng khổ là do tánh không an lạc thanh tịnh, và tướng vui là do tánh thanh tịnh an nhiên. Thế thì những Tâm vương, tâm sở, bất định, sắc pháp, bất tương ưng hành pháp, đều là hiện tượng của tướng Duy thức phát sinh từ tánh Duy thức.

Ta học một trăm pháp để thấy tướng của Duy Thức, và Tánh của Duy Thức. Tướng của Duy thức là hữu vi, và Tánh của Duy Thức là vô vi. Nhưng đúng thật của vô vi, nghĩa là thành tựu thực hành Duy Thức Tướng

Sau đây thử tìm hiểu tuần tự 6 pháp vô vi:

1.Hư không vô vi: là nói cảnh giới vô vi, cảnh giới ngược lại hữu vi, mà chúng ta đã tạm hiểu ở phần giới thiệu trước khi định nghĩa 6 pháp vô vi. Nhưng ở đây lại thêm vào danh từ hư không; và danh từ hư không lại là việc vượt khỏi ý thức con người. Vì hư không, không thể nắm bắt, không thể vượt qua, không có đi vào, cũng không có đi ra. Hư không, không bị một vật gì chướng ngại, cũng không chướng ngại vật chi. Nó hoàn toàn ngược lại vạn vật thế gian.. vì tất cả sinh ra rồi bị diệt; diệt rồi lại sinh ra. Hư không, không có như vậy, không có cái gì sinh ra hư không, và hư không cũng không sinh ra cái gì. Vậy thì nói vô vi là cảnh giới khó thể nghĩ bàn, lại được ví cùng hư không làm một, như thế có thể hiểu định nghĩa ở đây chính là pháp tánh, Phật tánh, chơn như, niết bàn; là bao gồm hết thảy tâm cảnh sắc pháp của chúng sanh; là cảnh giới không có nhị biên đối đãi. Cảnh giới này như Tâm kinh Bát Nhã đã dạy, không dơ, không sạch, không tăng, không giảm… Cảnh giới đó tùy thuận chúng sinh mà hiển bày có không, không có. Chúng ta đang sống trong một cảnh giới được dệt bằng sắc pháp thô phù, đi cùng với ngũ uẩn căn thân thô kệch; cho nên chúng ta chỉ chấp nhận những gì thấy được hiểu được; ngoài ra các việc vượt khỏi giác quan ý thức, ta khó thể chấp nhận. Nhưng ta lại không tự hỏi, cả một thế giới địa cầu, bằng một sắc pháp nặng nề to lớn, do gì sinh ra? Nếu nó được sinh ra toàn do vô số nguyên tố sắc chất, phân tử, nguyên tử cực vi tạo thành, thì nó chỉ tuyệt đối gọi là vật chất, không thể khác hơn được. Không thể sinh ra tinh thần được! Nhưng rõ ràng biết bao tinh thần tâm linh xuất hiện trên thân trái đất!. Vậy thì nó phải có một cảnh giới mà không phù hợp với cái nhìn của ta, không phù hợp với ý thức của chúng sinh chưa giác ngộ giải thoát. Cảnh giới đó không thể diễn tả, không thể suy nghĩ được, nên phải tạm gọi là Hư không vô vi! Nhưng không phải không tưởng được, thì không có cảnh giới đó. Nếu không, thì sao ta không trả lời được vì sao sắc pháp địa cầu, lại cùng tâm pháp của chúng sanh tương hợp! Tự đặt ra nghi vấn như vậy, để thấy chúng ta bất lực tìm câu trả lời do đâu những nhân duyên tích tụ, tạo thành sắc chất tâm linh như vậy. Và như thế cũng chẳng khác gì cảnh giới Hư Không Vô Vi, là cảnh giới không thể dùng ý thức phân biệt của một phàm phu mà hiểu được. Chỉ biết cảnh giới đó, là cảnh giới không ngã, không pháp, không triền phược não phiền của chúng sinh.

2.Trạch diệt vô vi: Là nhận định lựa chọn pháp tu để diệt trừ phiền não, đạt cảnh Niết Bàn giải thoát. Đó cũng gọi là dùng trí huệ vô lậu, phá tan vô minh phiền não, hiễn bày cảnh giới vô vi. Trí huệ vô lậu không phải dễ dàng có được với những phàm phu như chúng ta. Nhưng trí huệ vô lậu vẫn là kết quả từ ba nghiệp thân, khẩu, ý tạo nên; và vấn đề làm thế nào để thực hành hiển bày được trí huệ vô lậu, đó là điều đáng nói. Ta thử suy nghĩ về kết quả của cảnh giới vô vi, giải thoát, cảnh bất khả tư nghì…phát sinh từ nhân duyên gì? Đương nhiên từ thân thanh tịnh, tâm giải thoát. Vì không thể lấy tâm phàm phu phân biệt đối đãi hiểu được cảnh giới vô vi, nói gì làm hiển lộ được vô vi. Chỉ có dứt phiền não, dứt trừ tâm phiền trược của chúng sanh, thì cảnh giới Niết Bàn mới xuất hiện. Niết Bàn cũng là cách gọi của cảnh giới không còn đối đãi phân biệt, là cảnh giới vô vi. Thế thì vấn đề chỉ có tu học thực hành pháp tu giải thoát mới mong hiểu được.

Trong pháp học có vô số pháp tu, ta có thể chọn lựa tùy căn tánh của mình, nhưng thế nào cũng phải diệt cho được mê mờ phiền não. Căn bản phiền não được nêu ra đây là Kiến Hoặc và Tư Hoặc. Nếu ta nhìn các pháp không đúng với chánh pháp, ta sẽ rơi vào cái thấy vô minh, gọi là Kiến Hoặc: thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, tà kiến; kết quả là ta sẽ không bỏ được ngủ uẩn thân ở đời sau, nghĩa là vẫn còn mãi chấp ngã, chấp pháp. Chấp ngã pháp, bằng những tà kiến phân biệt, sẽ không bao giờ tương hợp với Niết Bàn là cảnh giới vô vi, vô ngã không phân biệt. KIẾN HOẶC ta còn không phá được làm sao ta dám đề cập đến TƯ HOẶC là phiền não vi tế: tham, sân, si, mạn, nghi. Phiền não này đeo mang với ta từ lúc mới sanh cho đến ngày chết, rồi tiếp tục luân hồi bất tận.

TƯ HOẶC còn gọi là Câu Sanh phiền não, có nghĩa ngay khi sanh ra đã có phiền não bám vào. Khi trừ được hai Kiết sử phiền não, Kiến, Tư hoặc, bấy giờ tâm thanh tịnh an lạc hiển bày, mà không phải cố gắng tìm kiếm nơi đâu; bởi như đã tìm hiểu, cảnh giới vô vi không có nơi chốn, không hình bóng, không thể nắm bắt được, nó bất khả tư nghị và siêu việt hết thảy. Và vì ta có phiền não phân biệt nên mới định nghĩa thế này thế kia, khi phiền não không còn thì cảnh giới vắng bóng phiền não, bấy giờ mới hiểu được thế nào là vô vi. Tóm lại phải dùng pháp giải thoát, dùng trí huệ vô lậu, nghĩa là phải thực hành chánh pháp, chứ không thể dùng kiến thức thế gian, mà đạt được cảnh giới vô vi. Tạm hiểu Trạch Diệt Vô Vi là như vậy.

4.Phi Trạch Diệt Vô Vi: Có nghĩa không cần phải trạch pháp, lựa chọn pháp tu mới diệt trừ được các phiền não. Đây là thâm ý phá chấp, mà phàm phu hay chư vị Thanh Văn phải cần vượt lên để đạt đến cảnh giới rốt ráo nhất. Với chúng ta những người học Phật sơ cơ, tuyệt đối chỉ hiểu theo danh từ ngôn ngữ, chứ cảnh giới Trạch Diệt Vô Vi đã vô cùng khó nói gì cảnh giới Phi Trạch Diệt Vô Vi. Nhưng vì sao chư Phật, chư Bồ Tát, Luận sư nói ra cảnh giới này? Xin thưa, vì cần phải vượt lên, cần phá đi pháp chấp, ngã chấp. Phi Trạch Diệt là không có lựa chọn không có cảnh giới gì cả; sở dĩ phủ định như vậy, là vì tánh của Trạch Diệt Vô Vi vốn là thanh tịnh vốn vô sinh, vô nhiễm, bất sinh bất diệt. Tánh như thế thì làm sao bám lấy được mà gọi là trạch pháp, lựa chọn. Phi Trạch Diệt Vô Vi ở đây cũng có nghĩa là Niết Bàn, mà Niết Bàn thì chúng ta đã học hiểu qua rồi; Niết Bàn chỉ hiện hữu vì có phiền não; nhưng cái Niết Bàn đối xứng với phiền não đó là Niết Bàn của hàng hữu học, của ngôn ngữ phương tiện chỉ dạy cho chúng ta là phàm phu mê muội, chứ Niết Bàn của Đại Bồ Tát của Chư Phật thì bất khả tư nghì. Vì sao? Vì các Ngài không bao giờ xem phiền não là thật có, cho nên làm sao có chuyện đạt đến Niết Bàn. Phiền não vốn là huyễn thì Niết Bàn kia là chân thật sao? Cho nên không có gì cả, không có Niết Bàn cũng không có phiền não; đây là cảnh giới rốt ráo của chư Phật. Vậy thì Phi Trạch Diệt Vô Vi là tiếp theo phần Trạch Diệt Vô Vi, khéo dạy cho chúng sanh một cảnh giới siêu việt hơn, sau khi đã đi được một đoạn đường tu đạo.

5.Bất Động Diệt Vô Vi: Cảnh giới được biết là không còn bị chao đảo theo những tâm tưởng thường tình của phàm phu, như mừng, giận, buồn vui, thương, ghét… Cảnh giới mà hành giả đạt được từ Tứ Thiền, được định nghĩa là ra khỏi tam tai: đao binh tai, hỏa tai, thủy tai. Những tai nạn này thật sự là hiện tượng nhân quả; nhưng trên mặt tinh thần tâm linh, đây là những phiền não tham, sân, si, có thể đốt cháy nhận chìm tâm tưởng chúng sanh. Vị thiền sư sống trong Bất Động Diệt sẽ không còn ảnh hưởng với phiền não như vậy. Ngược với chúng ta vừa bị tham, sân, si đốt phá, vừa không tránh được hiện tượng thiên tai trời đất. Do đó hoàn toàn khác với chư vị tu đạo chứng được cảnh giới này; vì chư vị Thánh, Bồ Tát tuy sống trong y báo hoàn cảnh như phàm phu, cũng thọ mạng chánh báo như người thế gian, cũng chứng kiến thiên tai hoạn họa, nhưng tuyệt đối không bao giờ bị mừng, giận, buồn vui, thương ghét… chinh phục.

6.Thọ Tưởng Diệt Vô Vi: Đây là cảnh giới diệt trừ được tâm sở Thọ và Tưởng, do đạt được Diệt Tận Định. Thọ, Tưởng là các Tâm sở khởi lên từ Thức Thứ Sáu, mà bất cứ phàm phu nào cũng bị lệ thuộc. Cảnh giới các bậc Thánh đạt được ở đây, là cảnh an lạc của Niết Bàn Thánh quả, mà chúng sinh khó thể biết được, trừ khi trải nghiệm, chứng đạt. Tuy nhiên cảnh này so với Phật quả, hẳn còn phải tu thêm mới đạt được. Và chúng ta định nghĩa thế nào, cũng chỉ là khái niệm ngôn ngữ mà thôi. Giống như người uống nước mới biết rõ mùi vị cảm giác, còn diễn tả giải thích chỉ là gượng ép, đôi khi không đúng vào đâu cả.

7.Chơn Như Vô Vi: Đây là cảnh giới hoàn toàn rốt ráo, vì hai chữ Chơn Như đã bất khả tư nghì rồi! Chơn Như khó thể giải thích, chỉ thường nghe là: Niết Bàn, Phật Tánh, Pháp Tánh, Chơn Không Diệu Hữu… đó là miễn cưỡng đặt tên. Tuy nhiên cũng cần phải phương tiện diễn đạt trình bày, hầu mong hiểu được phần nào! Bởi nếu không có danh từ, ngôn ngữ, tức không thể trình bày giải thích, mà giải thích thì cần đặt định danh tự ngôn từ; thế thì miễn sao hiểu ý quên lời là được. Chơn Như tạm định nghĩa như trên, thì Chơn Như Vô Vi, phải là cảnh giới siêu việt vượt lên tất cả. Nếu như trên ta biết qua hai cảnh giới Bất Động Diệt và Thọ Tưởng Diệt, thì Chơn Như mới thật đúng là cảnh giới mà vị Bồ Tát phát tâm Đại Thừa cần thể nhập. Có nghĩa là nhập vào thể tánh vô vi không phân biệt. Vì nếu còn phân biệt, dù phân biệt cảnh giới Phật đi nữa, vẫn là phân biệt, cho nên Chơn Như Vô Vi là bất khả tư nghì. Tuy nhiên trong cái bất khả từ nghì của Niết Bàn giải thoát, Pháp giới tánh… vẫn bao gồm tất cả hữu vi, vô vi; bao gồm như vậy cho nên Bồ Tát dấn thân cứu chúng sanh mà chưa từng cho mình đã cứu chúng sanh.

Như thế phần chấm dứt 100 pháp bằng pháp Chơn Như Vô Vi, đã xác định tư tưởng Đại Thừa bao trùm hết thảy pháp; và như vậy 99 pháp kia, là hiện tượng phát khởi của dòng Tâm thức chu biến khắp mọi ảnh tượng từ tâm đến pháp, để cuối cùng quay lại bản thể nhứt như vô phân biệt đó là Chơn Như Pháp Tánh vậy.

Nhận thức nhân quả qua 6 pháp Vô Vi trong đời sống

Khi bàn đến pháp vô vi, có nghĩa phải có hữu vi; chúng là một cặp đối nghịch với nhau, một cặp không đi cùng chiều. Cũng như khi nói về tánh phải đề cập đến tướng, nói đến lý không thể quên sự, và khi nghĩ về bản thể, tất nhiên sẽ không quên hiện tượng sinh khởi.

Cuộc sống chúng ta chỉ toàn sống với pháp hữu vi; và hiếm khi ta buồn tự hỏi, đời sống có thật hoàn toàn như vậy không? Một số người nông nổi, trong đó có ta, cứ cho sống tốt là được rồi! Nhưng thật sự có tốt không? Vì vạn pháp là nhân duyên nương tựa lẫn nhau, không bao giờ đứng một chỗ; vậy ta có thể nắm giữ được điều ta cho là tốt? Thưa không bao giờ được! Ta đã không hiểu vạn vật do duyên sinh duyên diệt, nên nông nổi như vậy cũng là phải. Thế thì ta đã tự dối mình khi không muốn tìm hiểu có một cái gì nó vượt khỏi hữu vi. Vậy hữu vi là gì? Xin thưa, chúng ta đã tìm hiểu rồi, đó là 94 pháp sinh diệt không ngừng nghỉ; hay nói khác hơn, và đúng hơn, là những gì còn sinh diệt luôn thay đổi.

Trở lại thắc mắc trên, lại một lần hỏi nữa, vậy nếu đời sống mà vượt khỏi hữu vi thì sẽ thế nào? Vâng, sẽ được giải thoát, sẽ vượt khỏi đau khổ ở thế gian này. Chứng minh! Đây, chúng ta hãy nghe lời Phật dạy trong kinh Kim Cang:

Nhất thiết hữu vi pháp

Như mộng, huyển, bào, ảnh

Như lộ diệc như điển,

Ưng tác như thị quán

Hết thảy các pháp (sinh diệt) ở thế gian

Đều như mộng huyễn, như bóng ảnh

Như sương, như điện chớp

Hãy lấy đó quán chiếu.

Rõ ràng Phật dạy, và bảo chúng ta hãy ứng dụng quán chiếu để giải thoát vượt lên tất cả. Và vì không nghe lời Phật, hay không hiểu lời Phật dạy, mà ta mãi sống với pháp hữu vi sinh diệt, rồi chìm đắm đau khổ với nó.

Thử xem cuộc đời có cái gì không sinh diệt? Cái nhà, cái xe, con đường, khu phố… những vật vô tình, vô tri, vô giác đó, dần dần sẽ không còn ở với ta nữa; hoặc ta đi trước chúng, hoặc chúng hư hoại trước ta, đàng nào ta cũng không giữ được chúng. Xưa nay đã biết bao người buông tay, trắng tay mà chết, và bây giờ cũng vậy, cũng chẳng có ai nắm giữ được bất cứ thứ gì, dù nhỏ nhứt như cây kim. Tất cả đều theo thời gian phải chết, khi chết bỏ tất cả, uổng cho một đời hoài công nắm giữ. Nhưng tiếc rằng, người sau không lấy đó làm bài học vô thường, lại tiếp tục lao theo, giành giựt tài sản người chết, rốt cuộc cũng không trốn được bi kịch đau thương, cuối cùng rồi chẳng khác gì người đi trước.

Tất cả, tất cả đều bỏ lại và hư hoại. Giả sử ngày xưa con người thức tỉnh giác ngộ việc này, có sinh có diệt, hữu vi là mộng huyễn, thì đỡ cho biết bao sinh linh, khỏi phải chết đi dưới bao uy quyền của những con người mê vọng.

Bài học lịch sử của các bạo vương đại đế, gây bao tai họa giết người vô tội, cuối cùng phải chịu quả báo bị tước ngôi, truất phế hành hình, như Vua Louise thứ 16 trong thời kỳ chiến tranh cách mạng Pháp 1789 đã bị dân chúng nổi lên đảo chính, bắt cả Vua và hoàng hậu chém đầu trước công chúng. Và cận đại là một Hitler (1889 1945) nuôi mộng bá chủ toàn cầu, xâm lăng giết người xem như con vật, cuối cùng thất trận nặng nề, đành phải tự sát. Chỉ đưa ra vài hình ảnh cụ thể, không cần phải nói đến những cung điện đền đài vua chúa ngày xưa, mà họ tưởng rằng sẽ được an toàn sống hoài trong đó, hoặc sẽ cùng đi với họ, đi về thế giới bên kia, như là Tần Thỉ Hoàng (259 TCN – 210TCN) một bạo chúa trong lịch sử Trung Hoa.

Những bài học lịch sử đau thương như vậy, là do không hiểu các pháp hữu vi là sinh diệt, huyễn hóa. Cho đến bây giờ, rồi tương lai; chừng nào ta chưa thức tỉnh, chưa giác ngộ, ta sẽ phải đối đầu với bao phiền muộn đau thương. Không phải đau thương bằng những việc tinh thần luôn xảy ra trong đời sống như: mong cầu không được, sống với người không thương, hay xa người thương mến; việc đó là thường, là hẳn nhiên, duy có một việc đau thương hơn hết, chắc chắn xảy ra, là việc thân thể của ta đây, là một pháp hữu vi cụ thể, nó đang đi dần đến hư hoại, và tuyệt đối sẽ bệnh chết trong tương lai. Tương lai đó tùy vào tuổi tác, bệnh tật của mỗi người. Như vậy mà ta còn chưa thức tỉnh, thì có gì đáng nói hơn?

Phật dạy, nếu hiểu pháp hữu vi là mộng huyễn, rồi quán xét chiêm nghiệm thực hành, tất sẽ thoát khổ. Vì không ai có thể bám giữ được vật gì khi tự chúng là sinh diệt hữu vi. Do đó phải biết hễ là nhân duyên sinh, đương nhiên phải bị tan rã. Biết chúng sẽ tan rã, thì ta phải chuẩn bị cho tương lai.

Ý thức được như vậy thì pháp hữu vi cũng là một thắng pháp giúp ta tìm đến vô vi, trở thành thắng duyên hiểu pháp giải thoát.

Thế thì nhận thức nhân quả sáu pháp Vô Vi là nhìn ngược lại tự thể và hiện tượng của pháp hữu vi. Hữu vi sinh diệt, vô vi không sinh không diệt. Hữu vi không có tự thể vì do duyên sinh; và vô vi là quán triệt duyên sinh, liễu ngộ ngay tiến trình duyên sinh đang thành lập. Nói cách khác khi duyên sinh bắt đầu khởi tác, hành giả đã không bị trôi theo, không vướng mắc phan duyên. Nói dễ hiểu sống theo nhân duyên, nhưng không bao giờ bị nhân duyên bó buộc. Hình ảnh này được ví dụ, khi vị Bồ Tát thành đạo giải thoát, vị đó đã thoát khỏi ràng buộc với nhân duyên thế gian, nhưng vị đó không lìa bỏ thế gian và sống như thế gian sinh hoạt. Vị đó cũng không bị ràng buộc ngay cả pháp giải thoát, vì vị đó đã vượt ra khỏi đối đãi của nhân duyên sinh diệt. Trạng thái và tâm tư của vị đó an lạc trong từng tâm niệm vượt lên sinh diệt. Và đương nhiên vị đó vẫn có an lạc tuyệt đối của pháp vị mà vị đó đã đạt được. Pháp vị đó là thấu rõ các pháp sinh diệt của thế gian. Pháp vị đó là tự tại siêu việt hết tất cả hoàn cảnh và thân tâm, y báo, chánh báo Niết Bàn giải thoát.

Tóm lại nhận thức nhân quả các pháp vô vi, cũng là nhận thức nhân quả các pháp hữu vi; vì không bao giờ có được vô vi nếu hữu vi không xuất hiện. Thêm nữa cũng không bao giờ nhận thức và đạt được nhân quả vô vi, nếu không quán sát đời sống con người và hoàn cảnh sinh diệt ở thế gian. Như thế hữu vi và vô vi cũng từ một chúng sinh biết sống, biết vương lên giải thoát.

Chương Bảy - Thức Ở Địa Vị Phàm Phu

Hoạt Động Của Năm Thức Trước Khi Còn Là Phàm Phu

Các phần trên đã tìm hiểu sơ lược danh tự và ý nghĩa chức năng của Năm Thức trước, khi bắt đầu tìm hiểu khái quát về 100 pháp học. Tuy nhiên vẫn chưa quan sát rõ phần hành nghiệp hoạt động của chúng khi ở địa vị còn là phàm phu.

Đến phần này chúng ta sẽ tìm hiểu rõ hơn nữa, về nghiệp dụng chức năng Năm Thức Trước, và đó cũng là cách tìm hiểu thứ tự cảnh giới phàm phu đến Thánh quả. Sau đây là những cảnh giới và nghiệp dụng mà Năm Thức Trước hoạt động, khi còn mang nghiệp tính phàm phu.

Cảnh giới và nhận thức bao gồm 11 thứ loại:

1.Ba cảnh

2.Ba lượng

3.Ba tánh

4.Năm thọ

5.Ba cõi

6.Chín địa

7.Năm mươi mốt tâm sở

8.Duyên

9.Thể

10.Tướng

11.Nghiệp dụng

1.Ba cảnh: là Tánh cảnh, Đới chất cảnh, Độc ảnh cảnh. Trong ba cảnh này, Năm Thức Trước chỉ có mặt ở Tánh cảnh. Vì như đã tìm hiểu Đới chất cảnh và Độc ảnh cảnh là nhắm vào Thức Thứ Sáu; là lúc có sự phân biệt, vọng niệm xen vào Năm Thức trước. Năm Thức Trước chỉ vừa cảm nhận, vừa hiểu biết ở sát na đầu tiên thôi. Nghĩa là biết như vậy chứ không thể biết xa hơn. Không thể xa hơn nữa nên nhận biết được tánh cảnh của vấn đề, mà không thấy méo mó sinh ra phân biệt. Ví dụ con mắt thấy một bình hoa, lập tức biết một bình hoa, chứ không tính toán hay tìm hiểu thêm nữa, đó là thấy được tánh cảnh.

Nếu tách hai từ Tánh Cảnh để giải thích từng chữ một, ta sẽ hiểu: Tánh: là bản thể, là thể tính của vạn pháp. Chẳng hạn tánh của nước là ướt; tánh ướt đó giữ được bản chất, nghiệp dụng của nước. Cảnh: là hình tướng cảnh giới vạn vật, là đối tượng mà Năm Thức Trước tiếp xúc. Tánh cảnh nói chung là thực tại các pháp, thể hiện được bản thể và hiện tượng, làm đối tượng nhận thức của căn thân và năm thức trước. Tìm hiểu xa hơn thì Tánh cảnh là thật tánh, thể tính của vạn vật do pháp tánh chơn như biến hiện hay gọi là Thức biến.

Tánh cảnh có hai loại: Hữu chất tánh cảnh và Vô chất tánh cảnh.

Hữu chất tánh cảnh: là vạn vật cảnh giới có thực chất, do Pháp tánh sinh ra. Hữu chất tánh cảnh là hết thảy mọi vật, từ căn thân cho đến đối tượng là sắc thanh, hương, vị, xúc. Tất cả hiện tượng vạn vật như vậy đều theo nhân sinh khởi.

Vô chất tánh cảnh: là tính thể chân tánh của vạn pháp, đây là loại pháp vô vi mà chúng ta đã tìm hiểu rồi. Tánh cảnh vô chất này, chỉ có trí huệ giải thoát mới lãnh hội. Và theo lý nhân duyên, khi nói hữu chất, tất phải có vô chất, như nói hữu vi tất có vô vi. Trừ khi chứng đạo giải thoát rồi thì tất cả ngôn ngữ đối đãi đều không còn vướng bận nữa.

2.Ba lượng: Hiện lượng, Tỷ lượng, Phi lượng.

Tương tự với Ba cảnh, về phần Ba lượng Năm Thức Trước rất giới hạn trong việc nhận thức, do đó sẽ không có phân biệt, nhận định; như vậy chỉ có mặt Hiện lượng mà thôi.

Hiện lượng: Là nhận thức của Năm Thức Trước trong sát na đầu tiên về trần cảnh sắc pháp; mà trần cảnh sắc pháp bấy giờ phải tương xứng với sát na đầu của sự hiểu biết, nên vạn vật đó phải là Tánh cảnh. Như vậy Hiện lượng là tâm thức năng duyên với Tánh cảnh; và Tánh cảnh là vạn vật làm sở duyên của Hiện lượng. Hay nói cách khác Hiện lượng là kiến phần tri kiến hiểu biết, và Tánh cảnh là tướng phần của A Lại Da Thức.

Ta có thể xem lại ví dụ, việc con mắt thấy cành hoa; con mắt thấy như vậy là cái thấy Hiện Lượng, và cành hoa là tánh cảnh. Đương nhiên vì tình hình bấy giờ không có mặt của Thức thứ sáu. Do đó cái thấy và đối tượng bị thấy đều là thật tại vô nhiễm, vô động.

3.Ba tánh: Tánh thiện, Tánh ác, Tánh vô ký. Năm Thức Trước đều có đủ ba tánh, Thiện, Ác và Vô ký.

Tánh thiện: Là tánh hiền lành, tánh thiện là nhân nghiệp tái sinh quả thiện đời sau, hoặc làm người hoặc làm trời. Tuy nhiên tánh thiện cho đến sanh vào cõi trời vẫn còn phải luân hồi sinh tử. Những quả thiện như vậy, người học Phật không lấy đó mong cầu, mà phải hồi hướng đạt được cảnh giới cao hơn, không còn hữu lậu thiện nghiệp, mà phải vô lậu giải thoát.

Tánh ác: Là tánh hung dữ ngược lại với tánh thiện; tánh ác là nhân nghiệp tái sanh quả ác đời sau, hoặc sinh địa ngục, ngã quỷ, súc sanh.

Tánh vô ký: Là tánh không thiện cũng không ác. Tánh như vậy không bị đọa, nhưng cũng không tạo được thiện phước gì. Tánh vô ký gồm có hai thứ: Hữu phú vô ký và Vô phú vô ký. Nghĩa của chữ Phú là ngăn che, Hữu phú vô ký bị phiền não ngăn che.

Năm Thức Trước như đã biết, chức năng chỉ là tiếp xúc cảm giác ở sát na ban đầu chứ không thể tiến xa hơn; tuy nhiên ở đây lại cho rằng có ba tánh Thiện, Ác, Vô ký! Như vậy hiểu rằng, Năm Thức Trước không thể không có Thức Thứ Sáu liền theo hay gọi là xen vào đồng khởi, cho nên mới có Ngũ Câu Ý Thức, là Ý Thức đi liền theo Năm Thức Trước. Tuy nhiên dù Ý Thức xen vào Năm Thức Trước trong hoàn cảnh như vậy, nhưng thời gian nầy Ý Thức vẫn chưa được toàn quyền, nên vẫn gọi là Ngũ Câu Ý Thức. Và cũng như thế mà địa vị Năm Thức Trước mới có ba tánh thiện, ác và vô ký; lại tiếp tục tiến lên thành Thành Sở Tác Trí.

4.Năm thọ: Khổ thọ, Lạc thọ, Xả thọ, Ưu thọ và Hỷ thọ. Năm thức trước chỉ tương ưng với 3 thọ: Khổ thọ, lạc thọ và xả thọ.

Khổ thọ: là cảm nhận những điều khổ. Năm thức trước khi tiếp xúc với trần cảnh, trong hoàn cảnh nghịch lý liền sanh khổ thọ. Đây cũng chính xác định được hoàn cảnh của phàm và Thánh. Vì đối với chư Thánh Bồ Tát, không thấy có cảnh là thật, tất cả đều nhân duyên sinh, như thế tự cảnh của nó không mang đến khổ, chỉ có tác nhân, người tiếp xúc với nó mới khổ. Phàm phu, tiếp nhận bằng phước báo ái dục nên đa số phải chịu khổ. Năm Thức Trước tiếp nhận cảnh nghịch lòng, dù chỉ sát na đầu tiên đã chấp nhận khổ vui, đó là xác định cảnh của phàm phu vậy.

Lạc khổ: là cảm nhận những điều vui mừng. Năm thức trước khi tiếp xúc với trần cảnh, trong hoàn cảnh vui thích, vừa lòng, dễ chịu, liền sanh vui thích. Việc này cũng giống như trên đã giải thích, phàm Thánh khác nhau ở chỗ phước báo; phước báo là do tạo thiện, tu đức mà ra. Cho nên khi quả đã chín muồi, thì phải chịu sinh thân tương ứng với nghiệp báo như vậy.

Xả thọ: là cảm nhận điều không vui, không khổ; việc tiếp xúc nhận biết xả thọ như vậy, không giống với chư Thánh Bồ Tát trụ vào cảnh vô trụ, vô ngã, nên không thấy việc vui, việc buồn. Vì như trên đã thưa bởi các Ngài đã thành tựu pháp quán duyên sinh vô ngã, còn phàm phu chúng ta hiện vẫn chưa có. Riêng Năm Thức Trước ở đây, chỉ là nhận lãnh những sự kiện đối tượng qua hoàn cảnh không vui, không buồn một cách bình thường của hoàn cảnh đó, nên hiểu biết tri giác cũng không vui, không buồn, không thích, không ghét.

Riêng Ưu và Hỷ thọ, hai loại cảm thọ này đã vượt qua khỏi tri giác nhận biết của Năm Thức trước, vì nó có tính cách suy tư, phân biệt; đó cũng là lúc sát na thứ hai, thứ ba của Thức Thứ Sáu chen vào. Cho nên Năm Thức Trước chỉ tương ưng với ba thọ như trên đã đề cập.

5.Ba cõi: Xin được trích lại hai đoạn văn dịch của cố HT Thích Thiện Hoa trong quyển “Duy Thức Nhập Môn” của tác giả Đường Đại Viên: “Ở cõi Dục thì năm thức này đủ cả, đến cõi Sắc chỉ còn 3 thức: Nhãn, Nhĩ và Thân; vì hai thức Tỷ và Thiệt không hiện hành”.

6.Chín địa: Năm thức này chỉ ở trong hai địa:

1- Ngũ thú tạp cư địa, tức là cõi Dục thuộc về Sơ địa.

2- Ly sanh hỷ lạc địa, ở cõi Sắc, thuộc Sơ thiền gọi là Nhị địa. Song ở Sơ địa thì đủ cả 5 thức, còn đến Nhị địa chỉ còn 3 thức là Nhãn, Nhĩ và Thân vì từ Nhị địa trở lên người tu thiền định, nên 2 thức Tỹ và Thiệt tuy có mà chẳng hiện hành, nên nói còn 3 thức”.

Sau đây là phân đoạn của Ba Cõi và Chín Địa:

Dục Giới:

1/ Sơ địa, tức Ngũ thú tạp cư địa (gồm Thiên, Nhơn, Ngạ quỷ, Súc sanh, Địa ngục).

Sắc Giới:

2/ Nhị địa, tức Ly sanh hỷ lạc địa (Định Sơ thiền, Tỷ và Thiệt thức không hiện hành, vì mãi trong Thiền.)

3/ Tam địa, tức Định sanh hỷ lạc địa (Định Nhị Thiền, 5 Thức đầu không thức nào hiện hành)

4/ Tứ địa, tức ly hỷ diệu lạc địa (Định Tam Thiền)

5/ Ngũ địa, tức Xả niệm thanh tịnh địa (Định Tứ Thiền)

Vô Sắc Giới:

6/ Lục điạ, tức không vô biên xứ địa (Không vô biên xứ định)

7/ Thất địa, tức Thức vô biên xứ địa (Thức vô biên xứ định)

8/ Bát địa, tức Vô sở hữu xứ địa (Vô sở hữu xứ định)

9/ Cửu địa, tức Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa (Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, diệt hết sáu thức trước).

Căn cứ theo lời giải thích và phần phân đoạn ba cõi, chín địa, ta thấy rõ Năm Thức Trước chỉ giới hạn theo nghiệp dụng của chúng. Ở cõi dục thì tương ưng đầy đủ Năm Thức Trước, có nghĩa là hiểu biết và được sanh vào. Cõi dục còn gọi là Sơ Địa, gồm cõi Trời, Người và ba cõi thấp hơn. Tổng cộng là năm cõi, gọi là ngũ thú; nhưng chúng ta thường nghe sáu cõi luân hồi? Lý do vì Thiên và A Tu La tính là một, cho nên chỉ gọi là năm.

Đến cõi Sắc là cõi cao hơn, và vi tế hơn cõi Dục, thì Năm Thức Trước vẫn còn tương ưng, nhưng chỉ ở mức độ cảnh giới của Nhị Địa, vì cõi này có đến Năm địa, và do tu thiền mà sanh lên. Tuy nhiên Năm Thức Trước khi tương ưng cảnh giới này, nhưng vắng mặt Thiệt và Tỷ, vì không có xử dụng đến hai Thức này.

Dù vậy không quên rằng, kể cả cõi cao nhất là Vô Sắc ở vị trí Địa thứ 9, thọ mạng và cảm thọ vô cùng vi tế được tả như sau: “Không có thân bằng nghiệp quả, cho đến chẳng có cái thân vật chất, nhưng vẫn có thân định quả, chỉ có vị đó ở trong định mới thấy được, cho nên không có thân lượng, chỉ có mạng sống trong định lực.” thế mà vẫn phải bị luân hồi, khi phước báo định quả đã hết. Việc này còn nhớ trong Thủy Sám có đoạn trích lời Phật dạy: “… Vì thế Phật bảo ông Tu Đạt Đa: “Thầy ngươi là Uất Đầu Lam Phất lợi căn sáng suốt, đã hàng phục được phiền não, đến cõi trời phi phi tưởng rồi mà khi mệnh chung còn phải đọa vào đường súc sinh làm con phi ly, huống chi người khác”.

7.Năm mươi mốt tâm sở:

Năm Thức Trước khi còn trong địa vị phàm phu chưa chứng Thánh, đối với các Tâm sở, chỉ tương ưng với 34 Tâm sở. 34 tâm sở sau đây chỉ tương ưng với Năm Thức Trước:

5 pháp Biến Hành tâm sở: Xúc, tác ý, thọ, tưởng, tư

5 pháp Biệt Cảnh tâm sở: Dục, thắng giải, niệm, định, tuệ,

11 pháp Thiện tâm sở: Tín, tàm, quí, vô tham, vô sân, vô si, tinh tấn, khinh an, bất phóng dật, hành xả, bất hại.

2 món Trung tùy phiền não: vô tàm, vô quí,

8 pháp Đại Tùy phiền não: Trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn, bất chánh tri.

3 pháp Căn bản phiền não: tham, sân, si. Chúng ta biết, tương ưng có nghĩa là hòa hiệp không trái ngược nhau; trong 34 tâm sở này Năm Thức Trước có thể tương ưng, nghĩa là có thể hòa hiệp được, đó cũng là nhờ vào Ngũ Câu Ý Thức

Riêng các tâm sở khác ngoài 34 tâm sở này, Năm Thức Trước không thể tương ưng, vì chúng đòi hỏi sự phân biệt mạnh mẻ. Chẳng hạn như mạn, nghi, ác kiến, ba món phiền não do sự khởi ý phân biệt mạnh mẻ mới có được; và nó chỉ tương hợp với Thức thứ sáu; do đó Năm Thức Trước không thể hơn được, trong chức năng của nó.

8.Duyên:

Phần này đã giải thích ở chương Tiền Ngũ Thức trong “Điều kiện hoạt động nhân duyên của mỗi thức”; nơi đây chỉ ghi lại con số: Nhãn thức có 9 duyên, Nhĩ thức còn 8 duyên, và 3 thức Tỷ, Thiệt, Thân chỉ có 7 duyên.

9.Thể:

Thể là thể tánh của Năm Thức Trước, chúng chỉ có Tự Tánh phân biệt mà không có sự phân biệt mạnh mẽ, như đã tìm hiểu phần tương hợp 34 tâm sở. Hay nói rằng Năm Thức Trước không có Tùy niệm phân biệt, và Kế đạt phân biệt nên không thể đi xa hơn vấn đề. Tùy niệm phân biệt còn gọi là Tùy ức tư duy, nghĩa là suy nghĩ tưởng nhớ sự việc trong quá khứ rồi khởi phân biệt. Kế đạt phân biệt, còn gọi là Suy lường phân biệt, nghĩa là có suy tính đo lường phân biệt.

10.Tướng:

Đây là nói tướng của Căn và Thức khó phân biệt. Vì như đã tìm hiểu căn có đến hai phần, Phù trần căn và Tịnh sắc căn; con người chỉ thấy được Phù trần căn là hiện tướng bên ngoài, còn bên trong là hệ thần kinh gọi là Tịnh sắc căn không thể thấy. Dù vậy Tịnh Sắc Căn vẫn cần có Thức, và Thức hiểu biết lại nương các duyên mới đủ hiện khởi. Vậy thì làm sao phân biệt chỗ nào là Căn và Thức? Cho nên trong Bát Thức Quy Củ mới dạy rằng: “Ngu giả nan phân thức dữ căn” (phàm phu khó phân biệt thức và căn).

11.Nghiệp dụng:

Hoạt động của Năm Thức Trước trong khi duyên với trần cảnh, phải tùy theo duyên phần của thức. Chẳng hạn Nhãn Thức và Nhĩ Thức là thấy và nghe, nhưng phải cần đủ duyên mới tác dụng được. Nghĩa là Phải có một khoảng cách vừa phải thì mắt và tai mới thấy nghe được. Và các thức khác cũng phải có đủ duyên mới tác dụng được.

Hoạt Động Của Thức Thứ Sáu Khi Còn Là Phàm Phu

Bàn thêm về vai trò Thức Thứ Sáu

Đã giới thiệu ở chương đầu về Thức Thứ Sáu, đến đây ta tìm hiểu thêm một vài chức năng nghiệp dụng của nó. Ta có thể nói Thức Thứ Sáu là phần quan trọng nhất trong tám thức Tâm Vương; vì nếu không có Thức Thứ Sáu, thì tất cả hoạt động của các Thức khác sẽ không thể hoạt động theo ý muốn, cũng không thể hợp lý có ý nghĩa. Như thế Năm Thức Trước sẽ vô vị, vô tình… không liễu nghĩa được trần cảnh thế gian, từ hữu vi đến vô vi. Ví dụ: Nhãn thức, chỉ nhận biết cảnh vật với con người, nhưng không hề biết nghi vấn về cảnh vật, con người có giá trị, có chức năng trong đời sống hay không! Bốn Thức khác cũng vậy, chỉ biết làm nhiệm vụ, mà không hề đặt ra nghi vấn, giám sát ý nghĩa của đối tượng đang tiếp xúc. Cho nên thật vô lý nếu không có Thức Thứ Sáu hiện hữu với căn thân này.

Thức Thứ Sáu không chỉ nhận diện hiểu biết trần cảnh qua hình ảnh cụ thể, mà còn ghi nhận, biến hình ảnh đó thành ảnh tượng, để quan sát học hỏi trở thành kinh nghiệm; đó là phần Độc Đầu ý thức mà ở chương đầu đã tìm hiểu qua. Có thể lấy ví dụ ở đây là phần Suy Trung ý thức trong Độc Đầu ý thức, là ý thức trong cơn suy tính, khi trải qua vấn đề. Nếu không có phần nầy, thì vấn đề suy tính hồi tưởng thảo luận sẽ không có, và lý tưởng sống sẽ thế nào! Đương nhiên chúng ta đang nói về hoàn cảnh hướng thượng, do Thức Thứ Sáu phân biệt hoạt động.

Tuy nhiên vấn đề còn có một thức khác, đứng đàng sau Thức Thứ Sáu đó là Mạt Na thức. Mạt Na Thức là căn của Thức Thức Sáu; bởi vì mỗi Năm Thức Trước đều có căn để gá vào thì Thức Thứ Sáu cũng không ngoại lệ.

Chúng ta sẽ tìm hiểu thêm Thức Mạt Na vào chương tới. Về phần hoạt động của Thức Thứ Sáu thì thật quy mô, có tính cách tạo nghiệp sinh tử cũng như giải thoát luân hồi. Thức Thứ Sáu còn gọi là Minh Liễu Thức, nghĩa là có năng lực phân biệt hiểu biết và làm chủ Năm Thức Trước.

Vì thức Thức Thứ Sáu có thể phân biệt liễu tri vấn đề, cho nên Thức Thứ Sáu đầy đủ tánh Thiện, Ác và Vô Ký; và khi quan sát phân biệt nhận diện trần cảnh, tướng trạng, Thức Thứ Sáu phân định được ba loại: Thể tướng, Mạo tướng, và Nghĩa tướng.

- Thể tướng: Là tánh tướng của sự vật, là tự tướng chân thật làm đối tượng của hiện lượng.

Thức Thứ Sáu nhận định được thể tướng là trong vị trí của Ngũ Câu Ý Thức, là có mặt ngay lúc sát na đầu tiên cùng chung khởi với Năm Thức Trước.

Sự đi vào của Thức Thứ Sáu trong khi Năm Thức Trước đang hoạt động rất khó phân biệt; ta chỉ biết được Thức Thứ Sáu đi vào, là ở thời gian sát na thứ hai, là lúc bắt đầu có ý tưởng phân biệt rõ ràng hơn là trực giác thuần túy. Nhưng dựa trên lập luận là Thức Thứ Sáu nhận được thể tướng của sự vật, thì như vậy chỉ có sát na đầu, lúc Năm Thức Trước và Thức Thứ Sáu cùng chung khởi. Ví dụ tôi nhìn bông hoa, khi tôi biết bông hoa một cách rõ ràng, là một bông hoa không phải cái gì khác hơn bông hoa, thì đây tôi vừa nhờ hiểu biết của mắt là Nhãn Thức, và thêm nữa sự nhận định rõ ràng hơn khi có Thức Thứ Sáu đồng khởi. Thời gian khoảnh khắc hiểu biết như vậy vẫn còn là sát na đầu, chưa có sát na thứ hai. Đó là trường hợp hiện lượng đối với tánh cảnh, thấy một cách đúng với thật tướng của sự vật, mà không có ý kiến tư duy, phân biệt.

Như vậy trường hợp này đa phần nhắm vào các vị Thánh Tăng liễu đạo, mới giữ cái thấy đó được lâu, còn phàm nhân chúng ta chỉ là khoảnh khắc của sát na đầu mà thôi, nên thật khó nhận diện được thể tướng, và dễ dàng rơi vào phân biệt.

- Mạo Tướng: là hình sắc, hiển sắc và biểu sắc.

Hình sắc: dài ngắn, vuông tròn, cao thấp, to lớn … Hiển sắc: màu vàng, đỏ, xanh, trắng, đen….

Biểu sắc: là di động, đứng, ngồi, nằm, chạy…

Ba loại trên đây của Mạo Tướng phải cần có Thức Thứ Sáu, thì Năm Thức Trước mới phân biệt được. Như vậy Năm Thức Trước chỉ nhận được hình ảnh, màu sắc và tướng di động, nhưng không hiểu biết phân biệt được sự khác nhau thế nào.

- Nghĩa tướng: là sự nhận thức hiểu biết không cần có Năm Thức Trước, vì đây là những hình thức chủng tử, được ghi nhận và gìn giữ từ Thức Thứ Bảy, cũng như liên hệ đến Tàng Thức. Chúng được phát khởi theo sự nhận thức liên hệ giữa ba Thức với nhau. Ví dụ những kỷ niệm hồi ức, những giả thiết suy tư, những tư tưởng phát kiến… bộc khởi khi có nhân duyên khởi động. Cho nên Nghĩa tướng là sự phân biệt riêng của Thức Thứ Sáu mà không thông qua Năm thức trước.

Hoạt động của Thức Thứ sáu được thấy rõ ràng hơn, khi tương ưng đến các tâm sở trong cả ba thời quá khứ, hiện tại vị lai; cũng không gián đoạn một sát na nào. Và cuối cùng là làm nghiệp dụng cho Năm Thức Trước tác nghiệp.

Tạm hiểu vai trò của Thức Thứ Sáu như vậy, và sẽ tìm hiểu thêm ở phần Thức Thứ Sáu khi còn ở địa vị phàm phu.

Địa vị phàm phu của Thức Thứ Sáu

Khi còn ở địa vị phàm phu Thức Thứ Sáu bao gồm:

1.Ba cảnh:

2.Ba Lượng

3.Ba Tánh

4.Năm Thọ

5.Ba cõi

6.Chín Địa

7.Tâm sở

8.Năm duyên:

9.Thể.

10.Tướng.

11.Nghiệp dụng.

1.Ba cảnh:

a) Tánh cảnh,

b) Độc ảnh cảnh,

c) Đới chất cảnh.

a) Tánh cảnh: Chúng ta đã tìm hiểu Tánh cảnh ở phần Năm Thức Trước. Đối với Năm Thức Trước vì chưa phân biệt, suy lường, suy đoán, nên cảnh đối diện trở thành chân thật không bị méo mó, và đương nhiên cảnh đó là cảnh thật theo bản thể duyên sanh duyên diệt của pháp tánh. Đối với Thức Thứ Sáu vẫn nhận diện được Tánh cảnh như là Năm Thức Trước, tuy nhiên nó chỉ khởi hiện trong lúc Ngũ Câu Ý Thức mà chúng ta đã tìm hiểu qua. Tuy nhiên Thức Thứ Sáu khi ở địa vị phàm phu chưa chứng Thánh quả đã không giữ được tính chất vô phân biệt, và mau chóng có sự kế đạt đo lường suy xét, thế là không còn thấy Tánh cảnh nữa.

Thử tìm hiểu lại nghĩa lý của Tánh cảnh.

Tánh là bản thể là pháp tánh. Tánh do cái gì sinh ra? Xin thưa đã định nghĩa tánh là bản thể, pháp tánh… thì làm sao gọi có cái gì sinh ra. Vì bản thể, pháp tánh... là nhân duyên sinh ra vạn pháp, sinh ra tướng trạng tùy duyên…Ta gọi Tánh là vì có đối tượng phân biệt là tướng. Tuy nhiên ta có thể cho là Duy Thức Tánh sinh ra, mà Duy Thức Tánh là A Lại Da, là Tàng Thức bao gồm hết vạn vật vũ trụ này.

Lại nói cụ thể hơn Tánh là do có Tướng, không tướng sẽ không biết thế nào là tánh. Thế giới chúng ta đang sống là nhờ vào hình tướng vạn cảnh; nhưng hình tướng vạn cảnh đều do Tánh mà sinh, nghĩa là do cái không thấy được mà sinh ra. Cái không thấy được là gì? Là tinh thần, tinh thể của vật, tinh thần đó tạm thấy nơi con người. Tất nhiên không thể nói con người sinh ra tinh thần sinh ra tánh. Vì chính con người cũng là do duyên sinh vô ngã. Chúng ta lại trở về nguyên nhân ban đầu là do pháp tánh chơn như mà ra. Nói về vấn đề vạn vật hình tướng trên thế giới này là tướng và tánh là tâm linh tinh thần, ta có thể ví dụ, hình ảnh một thành phố rộng lớn, nhà cửa nguy nga, xe hơi tấp nập… những tướng trạng này, được hình thành có phải từ do tánh, do tinh thần hay không? Tuyệt đối đúng như vậy! Bởi vì từ ban đầu, nếu không có sự suy tư suy nghĩ, phát kiến tưởng tượng vẽ lên trong tâm, trong đầu một cảnh trí, một con đường, một dãy phố… thì làm sao bao sự vật đó hiện thành. Cho nên tất cả hình ảnh đồ sộ kia, rốt cuộc chỉ từ tinh thần của một nhóm người. Ta có thể nói là nhờ nhóm người, chứ không chừng khởi đầu vọng tưởng chỉ có một người đề nghị mà ra. Như vậy hiện hữu tướng trạng kia chỉ vì có tánh. Tánh đó là tinh thần là bản thể vô hình. Nhưng ví dụ như vậy là để hiểu tướng và tánh trên mặt động và tịnh, chứ nếu tuyệt đối tịnh thì Tánh đó không phải phân biệt nữa, không phải vọng động nữa. Như pháp tánh sinh ra vạn pháp, vạn pháp sinh diệt không ngừng, chẳng có ảnh hưởng gì với pháp tánh cả. Vì đó chỉ là do duyên khởi mà thôi.

Tạm hiểu chữ Tánh là bản thể chơn tánh của vạn vật; và ở đây bàn đến hai từ Tánh Cảnh, vậy cảnh đi với tánh này là cảnh có thật thể thật dụng, hội đủ kiến phần năng duyên, tức cái hiểu biết duyên với tướng phần là hình ảnh đối tượng trong sự vô phân biệt của Thức hiểu biết.

Tánh cảnh có hai loại: Vô bản chất tánh cảnh và Hữu bản chất tánh cảnh.

Vô bản chất tánh cảnh: Đây là phần vi tế không thể thấy được, và ngay cả suy nghĩ tư duy cũng khó thể rõ ràng. Vì sự hình thành tánh cảnh là do A Lại Da thức biến ra, rồi tự duyên vào tánh cảnh đó làm tướng phần, tiếp tục duyên theo mãi như vậy. Vì tự biến rồi tự duyên vào đó nên nó không có bản chất, không có tự thể nào khác hơn, nên gọi là Vô bản chất tánh cảnh.

Hay nói đúng hơn, cảnh giới vô sinh vô diệt, duy chỉ có ý thức khái niệm căn cứ theo lời chư Luận sư Bồ Tát đã chứng nghiệm được, chứ con người không thể truy tìm qua năm căn sáu trần được. Ta có thể suy diễn như sau: lấy lại ví dụ trên, cả thành phố nguy nga tráng lệ, đối với phàm phu nó là thật có, nhưng đối với chư Bồ Tát nó không thật có, vì đó là sự duyên hợp trong cảnh giới sinh diệt thôi. Nhưng cái nhìn không thấy có, không phải đơn giản như người học đạo chưa chứng đắc, chỉ biết giả nhưng chẳng biết giả do đâu sinh và nó trở về đâu. Bồ Tát nhìn Vô Bản chất Tánh là các Ngài nhìn ngay thực tế thấy nó không khác gì trống không. Vì thật sự nó không có bản chất thật thể, cho nên không đợi phải nhìn thành phố hủy diệt đi mới gọi là trống không.

Hữu bản chất tánh cảnh: Ngược lại Vô bản chất tánh cảnh, nhưng vẫn không bị phân biệt vọng động, nghĩa là trong tình trạng Ý thức thứ sáu đồng khởi hoạt động với Năm Thức Trước. Và ở đây nói rõ mỗi thức của Năm Thức Trước, cùng với Thức Thứ Sáu duyên với tướng phần của chúng để nhận biết. Nói rõ hơn cũng theo ví dụ thành phố uy nga tráng lệ, được nhìn thấy là tướng phần, làm tánh cảnh, trong lúc các Thức hiểu biết ở vị trí hiện lượng không phân biệt vọng tưởng.

b) Độc ảnh cảnh: Cảnh giới này không có thật thể, thật dụng, không hiện ra cảnh tượng làm đối tượng cho Năm Thức Trước để Thức Thứ Sáu nương vào sinh chuyện. Cảnh này là ảnh tượng, là hình ảnh đơn độc được ghi lại từ Thức Thứ Sáu.

Có hai loại: Cảnh độc ảnh có bản chất và Cảnh độc ảnh không có bản chất.

Cảnh độc ảnh có bản chất: Đây là cảnh đơn độc của Thức Thứ Sáu đúng với cảnh phàm phu chúng ta. Đương nhiên cảnh này chỉ là ảnh tượng được ghi lại, chứ không phải hiện thực đối diện trước mặt; nhưng nó có bản chất, có thật xảy ra trong quá khứ, và bị duyên với năm căn, duyên với các tâm vương tâm sở.

Ví dụ này rất nhiều, là những hình ảnh được ghi nhớ lại trong quá khứ. Chẳng hạn, hôm qua tôi đi sở thú ở Sydney. Tôi xem nhiều loại thú, trong loại đó tôi để ý nhất là chú voi con, mới sinh ra được vài tuần. Chú có tướng một con voi, là loài động vật được xem là lớn nhất sống trên đất liền; nhưng vì chú mới sinh chưa trưởng thành, nên nhìn rất ngộ nghĩnh chỉ cao hơn con chó một tí.

Hình ảnh chú voi con, tưởng đã để lại ở sở thú ngày hôm qua, nhưng không ngờ nó vẫn hiện lên bây giờ và ở một nơi khác, hay có thể bất cứ nơi đâu lúc nào, nếu tôi muốn nhớ về nó. Như vậy hình ảnh con voi bây giờ chỉ còn là ảnh tượng, và ảnh tượng đơn độc chỉ có Thức Thứ Sáu mới hiểu biết nó.

Trong đời sống sinh hoạt hằng ngày, con người đã và đang tiếp xúc mọi thứ; điều này cũng có nghĩa ảnh tượng sẽ để lại trong tâm không biết bao nhiêu vấn đề! Lý do đó mà sinh hoạt tư duy, tư tưởng của con người khó mà ngừng nghỉ được.

Nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, viết phim, họa sĩ điêu khắc, kiến trúc sư… đều không ngừng hồi tưởng, ghi nhớ, ghi nhận… một khi cứ mãi tiếp xúc hoài với trần cảnh theo năm tháng, theo tuổi đời của họ. Tuy nhiên không phải hình ảnh nào chúng ta cũng biến thành ảnh tượng vào tâm! Trừ khi hình ảnh đó tạo được ấn tượng thật sâu, thật mạnh, thì ký ức mới ghi nhớ lâu được. Hơn nữa cũng không thể nào giữ được cho nhiều, vì Thức Thứ Sáu làm việc không ngừng, cho nên mọi thứ sẽ được ghi lại tùy vào mức độ tác động của trần cảnh.

Tóm lại, ta biết Cảnh Độc Ảnh có bản chất quan trọng thế nào trong đời sống; và ta chẳng nên hiểu lầm, khi cảnh vật đã qua rồi ta không còn ảnh hưởng!

Cảnh độc ảnh không có bản chất: Đây là ảnh tượng không có bản chất, vì không có thật; chúng do vọng tưởng của Thức Thứ Sáu đơn độc vẽ ra. Nếu ta hỏi tại sao không có thật, lại vẽ vời ra được? Câu trả lời, tại vì sự không ngừng vọng tưởng của Thức Thứ Sáu. Nhưng điều này đã có ảnh hưởng từ các pháp trần, duyên với Thức Mạt Na, với Thức A Lại Da; bởi cái gì mà không có nhân quả. Một khi tâm con người phải tiếp xúc quá nhiều hình ảnh, thì chính hình ảnh đó sẽ trở nên rối loạn, phức tạp, sinh ra tâm ý hình ảnh phức tạp theo.

Nếu ta không tin, hãy xem tâm tư các em nhỏ, hay kể cả người lớn ở những vùng quê, so với trẻ nhỏ và người lớn ở đô thị sầm uất sẽ thấy khác nhau thế nào!

Đương nhiên con người sống ở vùng quê, đời sống ít dao động và yên bình hơn đời sống ở thành phố. Cụ thể hơn là những nhà viết phim giả tưởng, thần thoại, được thành công nhờ giàu tưởng tượng, đa số họ đều cư ngụ những nước văn minh giàu có rộng lớn. Vì nơi ấy họ tiếp xúc nhiều nguồn văn hóa các nước, rồi theo tư tưởng phóng khoáng, nên tạo ra những hình ảnh lập dị không thật có; nhưng ngược lại điều đó lại làm trò vui sở thích cho những người hiếu kỳ thưởng lãm như chúng ta.

c) Đới chất cảnh: Là cảnh liên hệ từ Tánh Cảnh mà ra. Đới có nghĩa liên đới, buộc chung nhau. Nếu không có Tánh Cảnh, sẽ không bao giờ có Đới chất cảnh, nghĩa là không có cái gì để liên đới nương theo mà duyên cảm. Như vậy vì liên đới với Tánh cảnh nên cảnh này là cảnh không có thật. Và việc làm này là của vai trò Thức Thứ Sáu, đó là lúc vọng tưởng duyên vào tánh cảnh.

Hay nói cách khác là khi Ngũ Câu Ý Thức đồng khởi duyên vào một hình sắc nào, thì Thức Thức sáu nương theo hình sắc đó, rồi tự nương tạo ra tướng phần độc lập để duyên, cho nên cảnh đó gọi đới chất cảnh.

Đới chất cảnh gồm có hai loại: Tợ đới chất cảnh và Chơn đới chất cảnh,

- Tợ Đới Chất Cảnh: Là cảnh bị duyên tương tợ như Tánh cảnh, trong lúc Thức Thứ Sáu ở vị trí Ngũ Câu Ý Thức. Nói cách khác là cái cảnh mà Ý thức đã bắt đầu có phân biệt, suy xét, xét đoán, nó chỉ tương tợ giống như Tánh cảnh, chứ không phải là Tánh cảnh. Ở đây theo nghĩa tương tợ, có nghĩa chỉ vừa bắt đầu phân biệt, trong hơn một sát na đầu, vì nếu đã qua sát na thứ hai thì không thể gọi là tương tợ nữa.

Như vậy Tợ đới chất cảnh là nói về cách nhìn, cách thấy của Thức Thứ Sáu hoàn toàn không chân thật, chỉ liên đới vào Tánh cảnh mà thấy; hơn nữa lại đơn độc để nhìn ngó sự vật, tức là vọng tưởng, cho nên cái thấy đó không thể nào thấy được đúng với Tánh cảnh.

- Chơn đới chất cảnh: Đây là cảnh duyên đúng với tánh cảnh, vì kiến phần của sở duyên là chơn, nghĩa là không vọng; và đối với tướng phần là đối tượng cũng là chơn, là tánh cảnh. Do đó hoàn toàn khác với cảnh Tợ đới chất cảnh. Thế thì Cảnh chơn đới chất, là cảnh duyên đúng với thật cảnh của nó mà không phải bị bóng ảnh của sắc trần chi phối.

2. Ba Lượng:

a- Hiện lượng,

b- Tỷ lượng,

c- Phi lượng.

a.Hiện lượng: Là cái nhìn hay sự tiếp xúc đơn thuần chỉ bằng trực giác, mà không có sự phân biệt so đo, suy xét nào cả. Chẳng hạn như mắt nhìn một cành hoa, biết đó là hoa, ngoài ra không có sự đánh giá so sánh hoa này hoa kia. Cách nhìn và nhận thức như vậy tương hợp với tánh cảnh.

b.Tỷ lượng: là cái nhìn hay tiếp xúc trong sự so sánh phân biệt. Nhờ tỷ lượng mà ý thức được việc đúng sai. Ví dụ nhìn một người già yếu, biết họ không thể sống lâu thêm nữa. Nhìn một một vị thức giả biết được sự thông minh trí thức của người đó; và nhìn người nào trông vẽ buồn, thì đoán biết họ có sự dằn co bất toại ý trong tâm. Tuy nhiên tỷ lượng phân biệt, nếu không phải bằng tâm ý tu niệm hướng về chánh pháp, thì sự so sánh phân biệt sẽ làm ta khó tiến tu trước trần cảnh. Vì các pháp vốn không thật thể, nên có phân biệt thế nào đi nữa, điều đó nên nhớ chỉ là phương tiện tu học mà thôi.

c.Phi lượng: là cái nhìn hay sự tiếp xúc sai lầm với sự thật vấn đề. Trên chúng ta biết qua Hiện lượng, là cái nhìn bằng trực giác không bị phân biệt so sánh xen vào; và Tỷ lượng là so sánh để nhận biết đúng sai. Vậy trong Tỷ lượng nếu so sánh sai vẫn là sai, và Hiện lượng cũng vậy; dù nhìn bằng trực giác nhưng vẫn có chơn hiện lượng, là cần có một ý thức hướng dẫn đến sự giác ngộ, thì đó gọi là chơn; nếu không thì cái nhìn trực giác kia cũng không đưa đến chánh đạo giải thoát.

Với cái nhìn không đúng, thì Duy Thức Học gọi là Tợ Tỷ lượng và Tợ Hiện lượng. Có nghĩa chỉ có tương tợ đúng, chứ không thật đúng.

Ví dụ như ta thấy một vật gì ban đêm, vì không có đèn sáng, nên mắt không thấy rõ, thế là ý thức phân biệt biến hóa hình ảnh đó theo cái nhìn truyền thống, suy nghĩ đủ thứ, nào là bóng người nào là vật lạ v.v… đến khi trời sáng hay ánh đèn chiếu vào, thì vật to lớn kia đó chỉ là một cái thùng hay một gốc cây đổ ngã mà thôi. Đó là cái thấy không đúng, gọi là Phi lượng, vì đã thấy theo sự chấp trước truyền thống của mình, cho nên không thể có được Chơn hiện lượng và chơn tỷ lượng.

3.Ba Tánh:

Tánh thiện, tánh ác và tánh vô ký. Ba tánh này trở thành nghiệp dụng của Thức Thứ Sáu khi còn mang lớp phàm phu. Vô ký là không thiện không ác.

4.Năm Thọ:

Khổ thọ, lạc thọ, ưu thọ, hỷ thọ và xả thọ. Thức Thứ Sáu có đủ cả năm.

5.Ba Cõi:

Khi còn phàm phu chưa chứng Thánh quả, Thức này có mặt hết trong ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô Sắc giới.

6.Chín địa:

Chín địa nằm trong ba cõi, nên Thức Thứ Sáu lại có đủ chín cõi. Xin xem lại phân đoạn ba cõi.

7.Tâm sở:

Vì Thức Thứ Sáu là phân biệt tác tạo thiện ác, nên có đủ năm mươi mốt tâm sở.

8.Năm duyên:

Không như Năm Thức Trước có đầy đủ 9 duyên; Thức Thứ Sáu chỉ có 5 duyên. Lý do, Thức Thứ Sáu không bị giới hạn, vì nó có tính cách là phóng tâm phân biệt, nên không bị ràng buộc bởi sắc trần ngoại cảnh. Do đó điều kiện hoạt động chỉ cần có năm duyên:

a.Căn duyên,

b.Cảnh duyên,

c.Tác ý duyên,

d.Căn bản duyên, và

e.Chủng tử duyên.

a.Căn duyên:

Căn là nguồn cội, là nguyên nhân sinh ra một cái gì đó. Như Nhãn Thức là do Nhãn căn ở nơi con mắt; không có mắt thì không có cái căn nguyên để Nhãn thức nương vào. Thức Thứ Sáu cũng vậy, nhưng Thức Thứ sáu lại quá trừu tượng vô hình, gọi nó là sự hiểu biết là Thức, cùng đi với Tâm và Ý.

Tâm là Tàng Thức, Ý là Mạt Na chấp ngã, và đến Thức là sự phân biệt hiểu biết từ do A Lại Da và Mạt Na năng biến ra. Vậy khi nói căn của Thức Thứ Sáu, ta không thể hiểu biết khác hơn ngoài Mạt Na Thức, là Thức Thứ Bảy là căn nguyên cội nguồn. Tất nhiên phải có Tạng Thức mới có Mạt Na, Nhưng Tạng Thức là vô ký; do đó chỉ có Mạt Na mới là căn nguyên, vì nếu không có sự chấp ngã, chấp ái, chấp con người v.v...thì làm sao Thức Thứ Sáu phân biệt được.

b.Cảnh duyên:

Là trần cảnh đã tìm hiểu qua như: Tánh cảnh, Đới chất cảnh, Độc ảnh cảnh. Những cảnh giới mà Thức Thứ Sáu trải qua từ Ngũ Câu Ý thức, cho đến những cảnh giới phân biệt kiến chấp. Đương nhiên trần cảnh đó phải nhờ Năm Thức Trước, Thức Thứ Sáu mới nương vào mà phân biệt. Trong cảnh duyên như vậy, có những cảnh giới của pháp trần vi tế như: Cực lược sắc, Cực hánh sắc, Định quả sắc, Vô biểu sắc, Biến kế sở chấp sắc, những loại cảnh sắc này đã có tìm hiểu ở chương Sắc Pháp.

c.Tác ý duyên:

Đây là nói về duyên từ tâm sở Tác ý trong năm món Biến Hành: Xúc, Tác ý, Thọ, Tưởng, Tư. Đây cũng là hoạt động mạnh nhất của Thức Thứ Sáu. Không như Năm Thức Trước, Thức Thứ Sáu có thể tác ý ở bất cứ nơi nào, khi nào, mà không cần phải tiếp xúc đối tượng. Hơn nữa khi đã tác ý thì khiến các tâm sở khác khởi động. Cho nên tác ý đối với Thức Thứ Sáu luôn luôn hoạt động.

a.Căn bản duyên:

Là nói về nguồn mạch sinh ra Thức Thứ Sáu, nghĩa là nói đến A Lại Da là căn bản duyên. Phần trên chúng ta có bàn về căn duyên của Thức thứ sáu, ta cho là Mạt Na Thức là căn duyên, đó là nói về tánh căn của Thức Thứ sáu, riêng ở đây là nguồn cội căn bản duyên, là nơi sinh ra tất cả. Vậy nếu không có A Lại Da xem như không có một căn thức nào để bàn luận được.

b.Chủng tử duyên:

Là điều kiện nhân duyên bắt buộc phải có, để Thức Thứ Sáu hiện hành. Và không kể Ý Thức mà tất cả trong Tâm Pháp là các Thức Tâm Vương; cũng như Sắc Pháp là vạn pháp sắc trần cảnh đều buộc phải có chủng tử duyên, vì nó chính là nguyên nhân tạo ra căn trần thức. Cho nên chủng tử duyên là việc đương nhiên phải có.

9.Thể :

Là tánh, tánh của Thức Thứ Sáu gồm có:

a.Tự tánh phân biệt,

b.Tùy niệm phân biệt, và

c.Kế đạt phân biệt.

a.Tự tánh phân biệt:

Là bản tánh tự nhiên sinh ra là có mặt, như tự tánh của Phàm phu sinh ra là có câu sanh phiền não: tham, sân, si, mạn, nghi. Tự tánh của Thức Thứ Sáu lúc nào cũng phân biệt, tất nhiên sự phân biệt cùng đồng khởi với Năm Thức Trước. Nếu không có Năm Thức Trước, Thức Thứ Sáu không có đối tượng, không có gá vào đâu để phân biệt. Nói cho cùng khi nói về Tự tánh Phân biệt của Thức Thứ Sáu, phải nói ngay đến sự phân biệt, vì có phân biệt, mới có thể hoạt động, tác nghiệp, và cũng nhờ đó mới biết tu biết chuyển phàm thành Thánh vậy.

b.Tùy niệm phân biệt:

Là vướng vào niệm, dựa vào niệm rồi phân biệt; phân biệt sẽ không thể ngưng được khi niệm khởi lên, cho nên hễ có động niệm là có phân biệt. Phần trên định nghĩa Tự Tánh Phân biệt là nói bản tánh cố hữu của nó là phân biệt, nhưng ở đây nói rộng ra và có đối tượng, vì có đối tượng có suy tưởng suy tư, nên bản tánh đó không thể không phân biệt; hay nói cách khác vì tiếp xúc với trần cảnh, với sắc pháp nên khởi niệm phân biệt.

Chẳng hạn Năm Thức Trước cùng khởi với Thức Thứ Sáu, khi đối trước trần cảnh và cảm nhận được thật cảnh như ở sát na đầu. Vậy ai có thể không có niệm phân biệt ở sát na thứ hai, thứ ba. Ví dụ thấy một cành hoa đẹp, Nhãn thức thấy biết như vậy, và cùng lúc Thức Thứ Sáu cũng thấy nhưng chưa phân biệt gì lắm, nhưng đến sát na hai, ba, thì đây bắt đầu đã Tùy niệm phân biệt, nghĩa là sẽ suy nghĩ về cành hoa đó: ai trồng, trồng được bao lâu có hoa, có nên hái về chưng, có nên hỏi người trồng để học hỏi, hoa nầy gốc của nó xuất xứ từ đâu… Niệm phân biệt nhiều như vậy. Tóm lại chỉ khi tu chứng mới có thể ngăn chặn được niệm, ngoài ra không ai là không phân biệt, và đó chính là Tùy niệm Phân biệt.

c.Kế Đạt Phân Biệt:

Là sự phân biệt có tính toán, suy luận, đo lường... Đây thấy rõ chức năng của Thức Thứ Sáu mà Năm Thức Trước không thể làm được. Có thể nói Kế Đạt Phân Biệt là mức độ tăng dần từ Tùy Niệm Phân Biệt sinh ra, vì khi bắt đầu có đối tượng phân biệt, có chỗ để phát niệm suy tư, thì niệm càng động và vọng tưởng càng dâng. Sự tính toán, đo lường… đó là cách nói cường độ của động niệm mà ra. Như vậy phàm phu sinh vọng tưởng do từ hai sự phân biệt Tùy niệm và Kế đạt; và đương nhiên càng phân biệt càng xa rời tánh cảnh, càng sinh phiền não mà thôi.

10.Tướng:

Là hình tướng hiện ra bên ngoài có thể thấy được; tuy nhiên ở đây nói về tướng Thức Thứ Sáu, thì đương nhiên sẽ là tướng theo sự phân biệt của phàm phu, do đó tướng đó tổng thể là còn trong ba cõi, Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Như cảnh giới của chúng ta là Dục giới, điều đó nói lên hình ảnh đầy đủ của sự phân biệt phiền não mà tướng Thức Thứ Sáu hoạt động.

11.Nghiệp Dụng:

Là hoạt động của Thức thứ Sáu qua ba nghiệp dụng: thân, khẩu, ý. Khi còn phàm phu thân, khẩu, ý sẽ là dẫn nghiệp và mãn nghiệp để thọ nhận quả báo trong ba cõi, đó là luân hồi trong sáu đường sinh tử.