Thức Biến Hiện

Thức Là Gì?

Thức cũng gọi là Tâm, hay gọi là dòng hiểu biết gắn liền với xác thân thô kệch này. Nhưng vì sự hiểu biết quá phức tạp nên Phật và chư Luận sư, phải từ bi phương tiện giải thích đặt ra nhiều thứ danh từ, nhiều tên gọi, hầu giúp cho chúng sanh phàm phu dễ nhận định, học hiểu tu hành mau kết quả. Trừ một vài chúng sanh, vun trồng nhiều thiện duyên căn lành với chư Thánh chúng Bồ Tát trong quá khứ kiếp, mới không cần tìm hiểu Thức thế này Tâm thế kia, mà vẫn tu hành chứng quả, chứ tất cả còn lại hễ là phàm phu phải cần học hiểu; ít nhất cũng hiểu cái Tâm là thế nào, cái Thức ra làm sao trong giáo lý nhà Phật.

Thường trong Phật Giáo đề cập rất nhiều về Tâm chẳng hạn: chơn tâm, vọng tâm, thiện tâm, ác tâm, tâm phiền não, tâm thanh tịnh, tâm chân như, tâm điên đảo vọng tưởng... Ngay cả thế gian cũng nói nhiều về Tâm: tâm thành, tâm niệm, tâm tánh, tâm tình, tâm kiên, tâm khảm, tâm hiền lương, tâm lương thiện, tâm gian ác, tâm xảo quyệt v.v...

Thế gian hay trong Phật Pháp đều nói về Tâm, điều đó cho thấy sự quan trọng của tâm ảnh hưởng đến đời sống con người; và trong Phật pháp ảnh hưởng đến ba đời quá khứ, hiện tại, vị lại của một hành giả tu Phật. Tuy nhiên vẫn chưa đủ để giải thích cái phức tạp của tâm, vì như trên cho thấy tâm có quá nhiều tên gọi. Do đó cần phân giải mổ xẻ nhiều chi tiết về Tâm, để khám phá rằng, trước hay sau khi Tâm hoạt động, tất phải có sự dao động khởi tác bằng từng niệm tưởng, hay gọi là tâm niệm; tâm niệm đó chính là những giai tầng rung động của từng loại hiểu biết phân biệt, chấp trước. Thành ra gọi thêm sự phân biệt, dao động khởi tác đó là Thức, là cách gọi khác của tâm. Tâm đó đang tìm kiếm quờ quạng trong chặng đường gian nan học hiểu, tạo thành vô số nghiệp báo nhân quả.

Nói một cách khẳng định rằng, Thức là sự phân biệt, sự phân biệt để học, để biết và để tạo vô số nhân nghiệp hiện tại cũng như quá khứ, tiếp tục đến tương lai. Nói thêm rằng đề cập đến Thức là đề cập sự luân chuyển luân hồi của một chúng sanh, đang ngụp lặn trong biển sinh tử. Nhưng con người phải cần hiểu biết để vươn lên, thăng hoa đời sống, thì Thức há không phải đóng vai trò hữu ích trong xã hội, cũng như thiện lợi trong việc tu hành thành đạo chứng quả hay sao!

Vâng, sự phân biệt cần phải có, không thì sẽ thành vô tri vô giác, chẳng khác súc sanh cầm thú, chỉ biết ăn uống tránh né sợ hãi. Học Phật không những biết Thức là sự phân biệt chấp trước, mà còn biết xử dụng hiểu biết sao cho đúng Chánh Pháp giải thoát.

Thế thì ta có thể định nghĩa ngắn gọn Thức là sự hiểu biết phân biệt, và phân biệt thế nào đó là vấn đề đi xa hơn nữa của Thức. Tạm chia ra hai thứ phân biệt: Phân biệt theo pháp thế gian, và phân biệt của xuất thế gian.

Hiểu Biết Phân Biệt Theo Pháp Thế Gian

Mọi người trong thế gian ai cũng cần học hỏi hiểu biết, việc học hỏi gọi là kiến thức nhân gian. Kiến thức đó tạo thành hình ảnh vật chất chung quanh con người xã hội. Xã hội có phồn thịnh, suy vong, quốc gia có tồn tại hay tàn rụi biến mất trên bản đồ thế giới, tất cả đều do sự hiểu biết của con người mà ra. Chiến tranh cũng là do hiểu biết, hiểu biết lệch lạc, khuynh loát tranh giành theo tham vọng từ sự ích kỷ cá nhân, hoặc từ nhóm người quá phân biệt người với ta, ta với họ. Như thế mà chiến tranh bùng nổ giết hại lẫn nhau, kéo dài từ quá khứ hơn cả mấy ngàn năm cho đến bây giờ. Hay nói đúng hơn, chiến tranh giành giựt xảy ra từ khi con người bắt đầu biết sống hiểu biết; và rồi sẽ mãi đến tương lai không cùng tận.

Hiện nay thế kỷ 21 này, ai cũng công nhận tiến bộ văn minh đã đi đến thời kỳ cực thịnh, điều này là nhờ kiến thức hiểu biết con người hôm nay; nhưng chính hiện nay ai cũng phải lo sợ chiến tranh khủng bố không biết xảy ra lúc nào, không biết nơi nào trên thế giới gọi là an toàn nhất. Nếu tìm một nơi an toàn nhất, thì nơi ấy hóa ra cách ly xã hội, không thể mời gọi phổ biến đến mọi người, như vậy lại trở thành cục bộ ích kỷ lập dị rồi!

Hiểu biết nhân gian xưa nay là lập đi lập lại cái gọi là xây dựng, rồi lo lắng bị đổ ngã đi. Bao nhiêu thành quách điêu tàn đổ nát hãy còn lại dấu tích, chúng không hoàn toàn do thiên nhiên tai họa, mà phần lớn là nhân họa chiến tranh con người gây ra. Rất tiếc con người ít chịu học hiểu, vì chỉ có thiên tai hoạn họa trời đất thôi, sự sống nhân loại đã không an ổn rồi, huống gì cộng thêm nhân tai giết chóc.

Hiểu biết để tránh thiên tai đe dọa còn chưa đủ, còn phải học hỏi bảo vệ thiên nhiên, vậy mà con người lại tạo thêm rắc rối làm cho đời sống sớm hủy diệt đi.

Nói cho cùng, hiểu biết nhân gian là để làm gì? Có phải để xây dựng một đời sống bình an, no đủ? Vâng! Nhưng nhân loại hôm nay có được điều này chưa? Vẫn còn chờ đợi, vì thống kê giàu nghèo trên thế giới còn quá chênh lệch. Nhưng con người vẫn không màng đến, tiếp tục đeo đuổi sự hiểu biết, và sự hiểu biết đó lại đầu tư vào thú tiêu khiển, thú vui cho từ em bé đến người già. Thế nhưng, từ trẻ em đến người lớn ở những nơi tiêu khiển như vậy, có được bình an no đủ không? Thưa không! No đủ thì tạm có, chứ bình an thì không! Vì như đã thưa, hiểu biết còn phân biệt hơn thua thì làm gì có được bình an! Đứa bé nhỏ dù đầy đủ mặt này, vẫn thiếu mặt kia, chúng sẽ so sánh phân biệt với đứa đầy đủ hơn, vậy làm sao chúng vui cho trọn; không vui là không bình an rồi.

Bao nhiêu lần không vui, không an bình trong tâm, tích lũy thành sự phân biệt so sánh, và chúng sẽ trở thành bệnh tâm, bệnh của tham, sân, si, trong sự phân biệt hơn thua với người với mình, từ đó chúng sẽ trở thành một người lớn đầy ấp tánh hiểu biết như vậy. Thực tế là người lớn như chúng ta, trong tâm lúc nào cũng đầy hiểu biết phân biệt hơn thua; để cuối cùng chiến tranh phát xuất từ những mầm mống chủng tử hơn thua, bắt nguồn từ hồi nhỏ và khó trị liệu là kết quả ngày nay!

Hiểu biết nhân gian là xây dựng toàn vật chất, điều đó rất cần; vì hôm nay chúng ta đang thừa hưởng đây. Nhưng hiểu biết nhân gian, đã không biết rốt ráo tận cùng việc xây dựng vật chất đưa đến thế nào? Nếu nói đơn giản cụ thể, để giải quyết nhu cầu sống! Nhu cầu sống là thế nào? Là no đủ và an ổn! Có thật như vậy không? Chúng ta không phải nhắc lại vì đã bàn ở trên; no đủ thì vẫn có, nhưng an ổn thì không dễ dàng. Ta hãy nhìn ngay khía cạnh tâm cảm đời sống thế gian, để nhìn xem việc xây dựng vật chất rốt ráo là ra sao!

Khi một nhóm người khoa học, kỹ sư, bác sĩ, luật gia ... thảo luận bàn bạc nhau để xây dựng một cơ sở địa hình sống cho một xã hội; thì tất cả tâm niệm, tâm trí của họ có phải để tâm vào vật chất? Vâng, như vậy họ sẽ hoạch định giải quyết hợp nhất với nhau. Và nếu họ không quên vấn đề tâm linh đạo đức, thì chỉ chiếu lệ tô điểm thêm một vài nét chấm phá, xem là phụ họa tô bồi cho xã hội vật chất kia. Như vậy khi thành hình một thành phố như đã dự tính, nó sẽ phát triển và xảy ra đúng theo tâm trí, tâm niệm ban đầu mới thành lập. Và vì không bao giờ nhìn rõ vật chất không thể làm hài lòng con người, vì tâm con người như đã đề cập ở trên, mầm móng phân biệt hiểu biết tham, sân, si, cho nên xã hội đó sẽ tiếp tục trôi theo sự tranh giành, ấu đả nhau. Cuối cùng hiểu biết của hàng hàng lớp lớp thế hệ sau chính là kết quả của xã hội bây giờ. Nghĩa là sống hiểu biết phân biệt đến cả cuộc đời. Nhân như vậy quả như vậy. Kiến thức nhân gian chỉ là xây dựng trên căn bản của vật chất, mà không chú trọng nhiều đến đạo đức tâm linh, cho nên kết quả cuối cùng, là khó tìm được tâm bình an, tâm an lạc, trong ý nghĩa an lạc hạnh phúc thật sự.

Hiểu Biết Theo Pháp Xuất Thế

Thế gian được hình thành từ sự hiểu biết, trong hiểu biết đương nhiên có hai mặt khuyết và ưu, tích cực và tiêu cực, hay nói xác nghĩa hơn là thiện và bất thiện; như vậy thế giới chúng ta đương nhiên đầy đủ hai mặt ưu khuyết hỗ tương với nhau. Nói đúng hơn thế giới chúng ta hoàn toàn là thế giới phàm phu đầy phân biệt; vậy đã sống trong thế giới đầy phân biệt ta có thể vượt ra ngoài phạm vi này không? Khi đặt nghi vấn như vậy, ta đã phần nào bắt đầu ý thức được thân phận và thế giới của mình đang sống.

Trước tiên chúng ta nên yên tâm và hoan hỷ rằng, chư Phật chư Bồ Tát đều tìm thế giới phiền trược để độ sanh; nhờ vậy mà hôm nay ta mới hiểu biết đạo giải thoát. Vậy vấn đề ở đây là hiểu biết đúng với tinh thần giải thoát trong thế giới phân biệt này.

Hiểu biết theo thế gian đưa đến bế tắc không giải quyết được, vì không thấy tính nhân duyên nhân quả của đời sống thế gian. Không dám nói gì nhiều chỉ lấy nhân quả thôi, ta đã có hiểu biết khác với hiểu biết thế gian rồi. Thế gian vẫn biết nhân quả, nhưng chỉ căn bản theo luân lý đạo đức thường tình, cũng như nhân quả của hai mặt thiện ác. Thế gian không hiểu nhân quả sự có mặt của mình, và sự phân biệt chấp trước của chính mình, chính là một nhân quả tối trọng nhất.

Nếu không có mình, nghĩa là không có tất cả, nếu có tất cả mà không có mình thì cũng vậy thôi! Nghĩa là mình vẫn ung dung tự tại trong một tâm niệm của chơn tâm. Chơn tâm là tâm không còn phân biệt, không có chỗ trụ, vì trụ chẳng màng chẳng chấp nên tự tại vô trụ.

Nói như vậy có còn phân biệt không? Vì nói chơn tâm cũng có nghĩa là phân biệt với vọng tâm! Xin thưa phân biệt để biết phân biệt chánh tà là điều phải học; và hiển nhiên hiểu biết phân biệt đúng nghĩa, là việc chúng ta đang học Phật, có phải không? Nếu nói học Phật là phân biệt với không học, thì muôn đời ta vẫn là phàm phu, và sẽ không bao giờ thành Phật. Bồ Tát khi tìm pháp giải thoát, Ngài phải hiểu biết phân biệt chánh tà, để đạt được vô phân biệt thành bậc Thầy của nhân thiên, cho nên hôm nay ta mới biết tâm và thức, thức và tâm, và phân biệt vô phân biệt.

Hiểu biết theo pháp xuất thế, là hiểu biết phân biệt đúng với tinh thần giải thoát, chứ không phải không còn biết phân biệt nữa. Thật ra chẳng khác gì phân biệt thế gian, chỉ khác rằng, sự phân biệt như vậy cứu cánh sẽ dẫn đến giải thoát. Trở lại vấn đề nhân quả của sự hiểu biết phân biệt, chúng ta sẽ dễ thấy hơn. Vì nhóm người sáng lập khai triển xã hội từ ban đầu chưa từng nghĩ đến, nhân sáng lập, nhân xây dựng để làm gì, kết quả ra sao, cho nên quả báo chỉ bấy nhiêu, phù hợp với tâm niệm đơn sơ hay rắc rối như vậy.

Nhân xây dựng trên nền tảng phát triển vật chất, quả báo sẽ đi đến đầy ắp vật chất, nhưng vật chất được xây dựng bằng tâm niệm tham, sân, si thì vật chất sẽ đổ nát theo tâm niệm đó. Nếu vật chất được xây dựng bằng tâm niệm hiểu biết lý nhân duyên, lý nhân quả theo luật thành trụ hoại không, duy chỉ mong cho mọi người có phương tiện vật chất, để nuôi tánh thiện giải thoát, thì kết quả sẽ phù hợp theo tâm niệm giải thoát. Bấy giờ tiến trình xây cất thành phố có thay đổi thế nào, thì con người sống ở thành phố đó, luôn được bình an, hạnh phúc, vì sống trên hiểu biết lý nhân duyên. Cuối cùng thành phố sẽ luôn tiếp đón nhiều thế hệ sống trong tâm niệm cầu giải thoát, và cho đến một lúc thành phố nhân gian sẽ theo dòng thức giải thoát hóa thành đất Thánh.

Hiểu biết theo Pháp xuất thế gian đơn giản như vậy, xem tất cả chỉ là nhân duyên, là hiện tượng đến từ bản thể tâm niệm chúng sanh. Sự phân biệt chỉ là tạo thêm nhân duyên, nhận ra pháp giải thoát trong vạn pháp.

Thức Phân Biệt Phải Nên Tìm Cầu Giải Thoát!

Đến đây ta có thể hiểu, sự phân biệt hiểu biết của hết thảy chúng sanh là hành nghiệp phải có; không có phân biệt không có chúng sanh, vì chúng sanh sống nhờ phân biệt. Ngay đến con vật còn biết phân biệt hiểu biết nữa mà! Chư Bồ Tát Chư Phật trong quá khứ chẳng khác chúng sanh, có phân biệt có chấp trước, dù là chấp trước thiện pháp. Các Ngài luôn học, luôn phân biệt không ngừng mới được thành đạo; tuyệt nhiên khi phân biệt, tâm niệm các Ngài chỉ có cùng một tâm niệm ra khỏi luân hồi cứu độ chúng sanh. Chúng ta có vô số phân biệt chấp trước, nhưng thiếu bồ đề tâm, thiếu nghĩ đến chúng sanh đau khổ; phân biệt như vậy càng nuôi thêm bản ngã ích kỷ, càng xây dựng thế giới vật chất luân hồi mà không bao giờ ra khỏi.

Thử nhìn thật kỹ đời sống mỗi người chúng ta, lúc nào cũng phân biệt, sự phân biệt thường nghiêng về điều lợi cho mình, cho gia đình, hay rộng hơn cho xã hội đất nước chúng ta. Chúng ta có thể tư duy phán xét biện minh, là đất nước xã hội văn hóa của mình hơn người, hay lý do nào đó đáng được ghi nhận bảo tồn, ít khi chúng ta xả bỏ phân biệt đặt hết tình thương đến đất nước quốc gia chủng tộc khác. Hay nếu có thể làm được phần nào, nghĩ tưởng đến một vài quốc gia đáng thương, thì cũng còn xót lại hàng trăm quốc gia khác. Tâm tưởng, tâm niệm như vậy sẽ không bao giờ có ở Bồ Tát, chư Phật, vì các Ngài đã có cái nhìn rất sớm từ khi phát tâm học Phật, đó là nhân nghiệp từ bi, là thức phân biệt luôn làm tốt đến mọi người.

Nói thế nào đi nữa Thức phân biệt cần phải phân biệt chánh tà, trong chánh tà vẫn có đầy đủ tình thương hướng đến cứu độ chúng sanh. Kẻ thù đối với mình làm mình đau khổ, điều đó càng cho thấy thế giới này là thế giới đầy phân biệt phiền não mà thôi; kẻ kia vì chưa học hiểu nhân quả, nên tạo nghiệp nhân không hay như vậy, chắc chắn sẽ lãnh quả khổ hiện tại hoặc tương lai. Hay dù có phương tiện ngăn chặn kẻ thù, cũng không quên tâm thương tưởng, cầu nguyện cho họ sớm hiểu biết giáo lý giải thoát.

Tóm lại hiểu biết phân biệt là việc tất nhiên trong đời sống, và nó cũng trở thành nghiệp hiện tại, nghiệp tương lai. Ngày nay nhờ học Phật chúng ta mới hiểu biết thế nào là phân biệt, để trở thành nhân quả nghiệp báo của chúng sinh; và thế nào là phân biệt để hóa giải xiềng xích luân hồi đau khổ. Cuối cùng thức phân biệt vẫn là nhân thiện nhân giải thoát, khi một chúng sinh biết vượt lên đời sống đau khổ này.

Thức Thứ Sáu Quyết Định Tất Cả Sự Khổ Đau Hạnh Phúc Trên Cuộc Đời Này

Dòng đời trôi mãi, lớp lớp người thay đổi theo từng thế hệ, và không gian mặc nhiên quan sát dòng đời trôi, quan sát biết bao nhiêu người sanh ra rồi chết. Dân số tăng dần, rồi giảm lại, giảm tăng, tăng giảm theo luật vô thường chân lý Phật dạy. Dòng đời sinh diệt như vậy có mấy ai thức tỉnh, nhận ra sự xoay vần vô nghĩa đó! Biết rằng đời có ý nghĩa hay vô nghĩa tùy quan niệm sống của mỗi người; nhưng sống thế nào cũng chẳng có nghĩa, vì con người chẳng bao giờ hài lòng, cho đến giờ phút cuối. Nếu quả thật hài lòng, sao còn luân hồi trở lại để trả vay. Vì không hài lòng thỏa mãn, nên người chết nào mà không có kẻ khóc. Dù là người bị xã hội lên án bỏ mặc, họ cũng có người thân thương yêu mến tiếc. Vậy do đâu có sự xoay vần, do đâu hạnh phúc khổ đau trên đời quay mãi trong sự vô nghĩa đó?

Câu trả lời chỉ là vô minh! Hết thảy mọi người là vô minh? Thưa không! Còn có chư vị Bồ Tát Thánh Tăng đang học hạnh Phật ra khỏi vô minh; đang ra sức phương tiện đốt lên ánh sáng phá đi bóng tối vô minh cho nhân loại. Các Ngài đã và đang dùng tâm lượng vị tha, tâm trí tuệ, hoạt động qua nhiều hình thức ở thế gian, mà nhân loại có thể thỉnh thoảng nghe hay gặp. Thế thì tâm lượng vị tha, tâm trí tuệ đó là tâm gì? Thưa đó là Tâm không phân biệt, là thức thứ sáu đã đi đến mức thanh tịnh bình yên, tịnh trong động, tịnh trong tịnh.

Còn tâm chúng ta, thức Thức Sáu của chúng ta thì sao?

Luôn luôn động, động trong động, động trong tịnh; nếu có tịnh thì tịnh vẫn là động. Tịnh chỉ cho riêng mình, cao lắm là cho gia đình, cao hơn cho xã hội, đất nước đang ở, hay cao hơn hết là chủng tộc da vàng, hay da trắng xứ sở mình thôi. Tịnh như vậy không phải là tịnh của vị tha, tịnh của trí tuệ giải thoát. Bồ Tát khi tịnh là tịnh trong mọi hoàn cảnh, tịnh trong động; tịnh đến lúc mà hình ảnh bên ngoài biến thành hành động hơn tất cả người, đó là lúc cực tịnh.

Bồ Tát bố thí, bố thí ‘Tam Luân Thể Không, là thấu suốt ba sự thể, người bố thí, kẻ nhận bố thí và vật dùng để bố thí đều không có thật thể, đều là không, nên phá trừ được chấp trước.

Trong phần trăm pháp Duy Thức chúng ta đã tìm hiểu qua Thức thứ sáu, đó là một thức, một hiểu biết phân biệt vừa ô nhiễm vừa có năng lực vượt lên ô nhiễm.

Ô nhiễm vì nó sai khiến các căn, xúi dục các căn đi vào con đường mê muội. Vượt lên ô nhiễm là nó phân biệt được ô nhiễm là pháp nên tránh, nên trừ bỏ.

Sau đây chúng ta thử tìm hiểu thế gian ý thức thế nào trong sự nhiễm tịnh.

Tạm chia ra hai phần: Ý Thức thế gian ô nhiễm, và Ý thức thế gian vượt lên ô nhiễm.

Ý Thức Thế Gian Ô Nhiễm

Ý thức theo Duy Thức học là thức thứ sáu, thức này có mặt cùng với căn thân, chúng hiện hành qua cách hành xử của căn thân. Cho nên hết thảy cuộc đời con người là do Thức Thứ Sáu quyết định. Đời sống nhân loại từ sơ khai đến thế kỷ văn mình này, đều do hành hoạt không ngừng của ý thức. Khi đời sống bình yên an định, ý thức hoạt động theo khuynh hướng chậm chạp tiêu cực an bài; khi đời sống biến động chiến tranh, ý thức hoạt động theo chiều hướng đột phá, tích cực khiêu khích, hoặc tiêu cực ngầm chống, bùng nổ âm thầm... ý thức như dòng nước chảy không ngừng, nhưng không biết chảy về đâu, bởi nó không bao giờ biết mục đích chảy để làm gì, hay lớn lắm như đã thưa là cho quốc gia chủng tộc sắc dân mình.

Khi ý thức tiếp nhận cảnh vật qua nhãn căn, như hình ảnh nhà cửa vật dụng, ý thức sẽ toan tính phân biệt, cuối cùng thiết lập phương án, mô hình chiếm hữu, hay phá hoại nếu không được theo ý thức của mình. Khi ý thức tiếp nhận sắc cảnh qua nhãn căn, như là hình ảnh người nam, người nữ, xấu đẹp, ý thức sẽ toan tính bằng sự thiết lập thương ghét dục vọng, cuối cùng đi đến chiếm hữu, hay hãm hại theo ý thức mình.

Ý thức phân biệt như trên, đã bắt đầu có ngay khi một đứa bé năm, sáu tuổi; cái tuổi mà chúng bắt đầu chính thức hiểu biết. Hiểu biết còn quá giới hạn, non nớt nên thật dễ quan sát. Ví dụ chúng sẽ không thích món đồ chơi đó nữa, vì thấy món khác đẹp hơn. Chúng không thương Má nhiều hơn Ba nữa, vì Ba tuần nào cũng mua quà cáp cho nó; hễ cái gì chiều theo ý thức của nó, thì thái độ của nó sẽ ưa chuộng, ngược lại sẽ phản đối. Ý thức lớn dần theo tuổi tác, nhưng thật ra không phải lớn thế này thế kia, mà chỉ là cường độ của sự tham ái thôi. Chỉ vì đứa bé ý thức rằng nó nhỏ, nên nó không dám làm, đến khi lớn lên nó dám làm tất cả. Vậy ý thức con người nói chung chẳng có gì khác, chỉ tùy vào thời gian nhân duyên mà động lực tái phát.

Như thế khổ đau hạnh phúc của thế gian toàn là do ý thức! Tuyệt đối đúng như vậy, đó là lời Phật dạy, tâm nhiễm thế giới nhiễm, tâm bình thế giới bình.

Tâm luôn phân biệt là vậy, gọi chính là Thức Thứ Sáu.

Nói về khổ đau, hạnh phúc, việc này còn rõ hơn nữa; bởi vì thế giới xưa nay, căn bản sống bằng hai thứ này. Một thứ cố tránh, và một thứ cố tìm. Cố tránh đau khổ, cố tìm hạnh phúc.

Khổ đau: người ta thường sợ khổ tinh thần, vì khổ tinh thần dù giàu cũng khổ. Còn khổ vật chất thì sao? Người nghèo rất sợ! Nhưng khi có được vật chất, họ lại bị khổ tinh thần. Khổ tinh thần là khổ về tâm lý. Tâm lý là sự không hài lòng, sự bất an dằn vặt trong tâm. Đã không hài lòng, ta có giàu hay nghèo cũng đau khổ. Thế thì tâm, thức rất quan trọng! Bởi vì ai cũng muốn vui, muốn an ổn tinh thần; muốn được thường vui, an ổn; sự thật như vậy, cho nên nghe rằng, dù nghèo mà vui. Nếu đã khổ tinh thần, tâm tư bứt xúc bất an khó xử, thì giàu sang vẫn không giúp được gì; còn như cùng lúc xảy ra, vừa khổ tinh thần vừa khổ vật chất, thì chắc người đó khó thể sống được.

Xã hội ngày xưa sống thiếu vật chất rất nhiều so với ngày nay, tuy vậy họ vẫn vui, vì tình thương của họ gắn bó hơn, đời sống an ổn hơn. Không phải tinh thần thương yêu có khác, chỉ khác là đối tượng thương yêu với nhau không phức tạp, không giao tiếp nhiều như bây giờ. Họ không có ti vi, không có máy vi tính, không có điện thoại, nên chỉ quen biết ít người, ít giao thiệp thành ra ít sinh phiền toái. Chúng ta đang luận về một xã hội xưa trong thời bình; và nếu có sống trong thời phong kiến thì cái khổ về tinh thần, cũng còn nằm trong vòng căn bản phạm vi đạo đức của người xưa, chứ không phức tạp như tinh thần của người bây giờ. Bây giờ không nói ai cũng biết, tinh thần của người hiện đại ở các nước giàu có văn minh thường hay căng thẳng, hay rối loạn; dù bên ngoài sắc thái lịch sự phong lưu, nhưng không thể giấu được niềm bất an lo lắng. Bệnh viện chửa trị người bệnh tinh thần càng lúc càng đông, và các vụ quyên sinh vì mất tình, mất bạn thường xuyên xảy ra. Đau đớn hơn, áp lực phiền não gia đình, khiến những đứa trẻ chưa trưởng thành cũng tìm cách kết liễu, vì không giải quyết được tinh thần bất an đó.

Thế thì cái khổ thế gian là do ý thức phiền não, hay gọi là tâm ô nhiễm; và đã ô nhiễm từ trong ý thức, vậy ta có tránh được không?

Làm sao có thể tránh được, khi căn thân hằng ngày phải tiếp xúc với trần cảnh, và nhận biết trần cảnh là do ý thức này. Không lẽ vì không muốn ô nhiễm phiền não, ta đem giấu căn thân! Hay tìm cách diệt nó đi! Ngày xưa thời Phật tại thế các đệ tử chưa liễu đạo, chưa đắc Thánh quả, mới nghe luận về sự ô uế của thân, liền muốn tự hủy thân. Ta phải biết dù là căn thân với thức cùng sanh, nhưng ý thức là nguyên nhân chính xây dựng căn thân, nên ý thức phải quyết định sự ô nhiễm hay giải thoát.

Chính điều này mà các vị đệ tử kia đã thức tỉnh, nhận ra đó là vọng tâm, đó là tâm ô nhiễm. Tự hủy mình là phạm giới sát sanh hại mạng, quả báo sẽ khó giải thoát đời sau. Vậy ý thức đã không giác ngộ ngay đời này, thì đời sau khó mà giác ngộ.

Ý Thức như đã tìm hiểu trong các phần trước, nó là phân biệt; trong phân biệt nó có vô minh và giác ngộ. Nếu ta hiểu biết với ý thức giác ngộ, thì vạn pháp sẽ được nhìn bằng cặp mặt giải thoát qua con mắt thịt. Và cũng vậy các căn khác: tai, mũi, lưỡi, thân, sẽ tiếp xúc pháp trần qua sự điều khiển của ý thức giác ngộ.

Như thế việc cố tránh khổ thế gian làm sao được, khi không hiểu ý thức là vấn đề chính giải quyết khổ đau. Có hiểu các pháp sinh diệt, hiểu vạn pháp là do duyên sinh, thì ý thức sẽ không sai khiến các căn gây nghiệp ác. Bằng không ta sẽ mãi tránh khổ bằng đủ mọi cách, cách nào ta cũng làm cho thức nhiễm ô, vì không giác ngộ giáo pháp giải thoát vậy.

Hạnh phúc: là nhìn cuộc đời luôn đẹp, vì tinh thần được an ổn hạnh phúc; nhưng tinh thần đó là gì nếu không phải mọi thứ được sự ưng thuận của thức thứ sáu! Nhưng thức thứ sáu vốn thường phân biệt, thì làm sao bền vững thoả mãn điều gì. Thế là hạnh phúc không thể bền lâu, không thể chân thật được.

Khi nhãn căn tiếp xúc với một vật dễ ưa, thức thứ sáu liền so sánh, rồi kết luận vật này không thể bỏ qua, phải được chiếm hữu. Nếu sở hữu không được, thì cũng phải tìm một vật khác tương tự để an ủi ghi dấu vào tâm rằng mình thích vật đó. Thế gian thường là vậy, cho nên hay bắt chước với nhau; cho đến lúc bắt chước không được, thì tìm cách chiếm đoạt hoặc khinh chê.

Đi tìm hạnh phúc nghe qua thật đơn thuần giản dị, nhưng tìm được hạnh phúc phải đổi lấy khổ lo toan tính. Hạnh phúc như thế là nhân của nghiệp khổ. Hoặc dù có được hạnh phúc mà không cần chiếm đoạt, hạnh phúc này vẫn sẽ mất đi, bởi ý thức luôn luôn phân biệt, nghĩa là không bao giờ chịu ngừng lại, không bao giờ biết buông xả ý thức của mình.

Kết lại tránh khổ đau, muốn hạnh phúc, chỉ là chiều theo ý thức ô nhiễm, và như thế sống thọ bao nhiêu tuổi con người vẫn mãi còn khổ; và xưa nay vẫn là dòng sông chảy theo chiều hướng dục vọng, ham muốn của ý thức phân biệt này.

Ý Thức Thế Gian Vượt Lên Ô Nhiễm

Ý thức vượt lên thế gian, đó là hiểu biết pháp sinh diệt, dòng nhân duyên vạn pháp. Thấy được thân người chỉ là giả tạm, trong đó ý thức cũng chỉ là nhân duyên vay mượn lệ thuộc vào căn thân. Nên khi căn thân đau đớn ý thức bị ảnh hưởng theo; ngược lại ý thức ô nhiễm phiền não, căn thân cũng bị ảnh hưởng không còn nghị lực sức mạnh nữa. Chư Bồ Tát Thánh Chúng khác với phàm nhân chỉ là quán rõ vấn đề này. Và hạnh tu của chư Bồ Tát theo Duy Thức học là quán sanh không, phá trừ ngã chấp, và quán pháp không phá trừ pháp chấp.

Ngã chấp là dòng ý thức phân biệt, chỉ hoạt động nhờ vào nhân duyên chứ không có tự thể. Vì làm sao ý thức có thể hoạt động khi thiếu các duyên căn, như mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Rồi khi hoạt động lại nhờ vào đối tượng sắc trần để chấp vào mới ý thức được. Nhưng chính sắc trần cảnh, cũng không thật thể để ý thức chấp vào, vì tự các pháp lại do nhân duyên sinh. Do đó quán tiếp theo là các pháp vốn không, chẳng có thật. Ý nghĩa chữ Pháp lại rộng lớn hơn, không chỉ riêng sắc trần đối tượng của ý thức, mà cái suy nghĩ tư duy học pháp ở đây, vốn cũng là nhân duyên nên cũng không thật thể. Bồ Tát tu quán thành tựu như vậy, nên dễ dàng bố thí, dễ dàng vượt ra khỏi thế gian ô nhiễm; vì có gì để gọi là vượt hay không vượt, bởi tất cả là nhân duyên.

Ý thức thế gian vượt lên ô nhiễm, là ý thức tiếp xúc sinh hoạt ngay trong lòng thế gian, thấy rõ vấn đề. Vấn đề của nhân quả, nhân duyên, vạn pháp sinh diệt. Khi thấy như vậy thì mọi việc vẫn cho nó tự quay, tự sinh, rồi diệt mất, mất rồi trở lại với dạng khác. Chúng ta không thể bắt buộc, hay làm trái ngược việc thế gian; chỉ có trái với thế gian là luôn luôn đề phòng nhân quả nơi con người mình. Ở nơi con người có đầy đủ vạn pháp, có nhân quả, nhân duyên và quan trọng nhất là ý thức vấn đề này.

Khi thân căn tiếp xúc trần cảnh, ý thức bấy giờ định đoạt nhân quả tức thời hoặc tương lai. Tức thời là không suy xét, không tư duy, hay gọi nhất thời không suy nghĩ. Ví dụ, gặp một nhánh hoa đẹp dọc đường, người ham thích bông hoa dằn lòng không được, liền vói tay bẻ lấy. Vội vã bốc đồng nên không thấy chủ nhà nhìn ra, thế là phải chịu hậu quả la mắng. Đứa trẻ chợt thấy đồng tiền nằm ở giữa đường, không chịu quan sát vụt chạy ra lượm, cùng lúc xe hơi lao đến, làm em bé bị thương.

Hoặc là trường hợp, khi thấy một bông hoa đẹp bên đường, ý thức sẽ động khởi tác ý muốn hái, hoặc không muốn hái. Sự phân vân tác ý có nên hay không nên, đó là khởi sự cho nhân quả, nhân duyên. Nếu hái hoa đi, nhân quả sẽ tạo ra một hình ảnh nhân quả tương lai, và nếu chỉ tác ý mà không hái, nhân quả tương lai vẫn có ở hình ảnh khác; cuối cùng nếu không tác ý, không hái, thì nhân quả sẽ là hình ảnh khác nữa.

Rất nhiều ví dụ tương tự, nói lên kết quả của ý thức bốc đồng không chịu suy xét. Hay ý thức suy xét theo tham vọng vô minh, để kết quả dẫn đến sự tàn sát kinh khủng; điển hình hai cuộc chiến tranh đệ nhất, đệ nhị thế chiến phát khởi từ ý thức ô nhiễm cuồng nhiệt này, nên kết quả binh lửa kéo dài cả đến mấy năm, giết đi hàng triệu sinh mạng. Cho đến ý thức tưởng là tốt là thiện, nhưng vẫn phải gánh chịu nhân quả nghiệp ác đời sau; nguyên nhân giúp người chỉ vì danh lợi, che mắt thế gian.

Nhân gian là quả báo đã hình thành do từng ý thức chiêu cảm nên; và một cộng nghiệp ý thức quá lớn cho nên thế giới ngày nay phải như vậy; chúng ta hiện cùng chung ý thức cộng nghiệp đó. Tuy nhiên mỗi người lại mang từng biệt nghiệp, do đó chính ta hiểu biết điều này hơn ai hết.

Trở lại ví dụ bông hoa trên, ý thức chỉ có tác ý không hành động, nhân quả sẽ vừa phải theo ý thức đó. Bởi ý thức không dừng lại một chỗ, và không phải một chuyện mà nhiều chuyện; việc chỉ tác ý với một bông hoa, cộng với hàng vạn lần tác ý trong đời sống, tạo nên một năng lực nuôi thêm ý thức dòng chảy cho luân hồi, hay giải thoát.

Bồ Tát thường sống trong định, có tác ý thì ý đó chỉ hướng đến tâm bồ đề, để độ sanh mà không xen tạp. Do đó mọi hành động của chư vị Bồ Tát dường như không khác chúng sanh, nhưng kỳ thực đó là hành pháp giải thoát. Bồ Tát cho người một vật gì, Bồ Tát không thấy việc làm của mình là cho hay bố thí, vì bản thân mình là nhân duyên vô ngã; vật được cho kia lại càng vốn không, vì nó hiện hữu là nhờ nhân duyên. Cuối cùng người nhận vật, chỉ là hình ảnh nhân duyên hội tụ giữa Bồ Tát, người nhận và vật cho, cả ba đều là nhân duyên, không thật thể. Việc làm này là hành đúng pháp giải thoát, cho nên công đức không thể nghĩ bàn, chính vì lẽ này mà chư hành giả khi phát khởi sơ tâm Bồ Tát, hay thường cám ơn lại người nhận vật, hoặc tìm người để bố thí.

Như thế việc xảy ra mà ý thức có thể làm được, hay tác ý, dù ở trong lòng thế gian mà đã vượt lên thế gian ô nhiễm nầy.

Tóm lại bất cứ việc gì xảy ra nơi đâu trên cõi Ta Bà nầy, cũng từ ý thức mà ra; ý thức chiêu cảm đầu tiên là mang dòng thức sanh vào, và tiếp tục mang dòng thức ứng xử định đoạt hạnh phúc hay khổ đau; hay nói đúng hơn ý thức lại tiếp tục tạo ra mọi thức trong đó ô nhiễm và giải thoát.

A Lại Da Thức Một Tâm Hồn Hay Một Tâm Linh Bí Ẩn?

A Lại Da Thức được biết qua nhiều tên, bởi vì chức năng tùy duyên ứng hiện của nó; tuy nhiên dù nhiều tên gọi nhưng chỉ một ý nghĩa, là căn nguyên sinh ra thiên hình vạn ảnh ở thế gian, kể cả vũ trụ pháp giới. Nhưng làm sao có thể hiểu được, chức năng đó bằng hình ảnh cụ thể ở thế gian? Xin thưa đó là nhờ Phật dạy, và tên gọi thế này thế kia, là nhờ chư luận sư Duy Thức, căn cứ vào việc học hiểu giác ngộ từ các kinh điển, rồi phương tiện đặt tên giải thích. Tuy nhiên đối với phàm phu đầy phiền trược như chúng ta, không thể dễ dàng hiểu và tin có một Thức A Lại Da thần kỳ như vậy!

Thông thường thế gian nghĩ rằng, ngoài thân xác con người điều mà con người có thể quan tâm lo sợ khi chết, đó là linh hồn. Và khi còn đang sống thì gọi là tâm hồn, lại trừu tượng vô vi hơn là tâm linh bí ẩn. Như thế ba tên gọi này quả thật rất hệ trọng trong đời sống con người, vì nó thật sự khó hiểu, khó tin!

Vậy thì ở đây chúng ta thử tìm hiểu ba tên gọi này, để hy vọng thấy rằng Thức A Lại Da có phải là ba tên gọi trên!

Linh Hồn:

Người ta phần lớn đều cho rằng linh hồn là phần bên trong của con người sau khi mất; khi mất linh hồn đó có thể sẽ mãi mãi sanh về đâu đó mà không quay về lại, hoặc sẽ tiêu mất đi không biết được. Hay một quan niệm nữa, nếu linh hồn trong con vật, linh hồn này sẽ luôn luôn làm con vật; nếu có sanh trở lại bao nhiêu lần cũng chỉ là con vật thôi. Cũng vậy nếu là con người, linh hồn con người sẽ mãi mãi là con người, chứ không bao giờ sanh thành thú hay một chúng sanh nào khác được!

Nhà Phật không có quan niệm như vậy, vì tất cả được căn cứ vào nhân duyên, nhân quả. Sở dĩ con người gọi linh hồn đó là ngộ nhận hiểu biết, và chưa tìm hiểu giáo lý giải thoát, hay đúng hơn đó là chấp ngã, sợ mất đi một cái gì từ lâu gắn bó với thân thể, để mong rằng sẽ tiếp tục đời sống sau. Hoặc xin đừng trở lại, vì quá khứ có nhiều sai lầm trong đời sống, vân vân và vân vân.

Ngộ nhận và hiểu lầm nên cho rằng linh hồn nằm ở trong thân con người, qua sự suy nghĩ, sự thương yêu, sự buồn bã... Nên khi chết đi nếu được cầu nguyện, được mong muốn, thì linh hồn đó sẽ sống mãi tiếp tục với con người, nó sẽ sanh lên hay sẽ bị đọa vào địa ngục...

Thật sự linh hồn mà con người tự đặt ra để an ủi hay lừa dối chính mình, chỉ là những hiểu biết của tâm mà thôi. Bởi vì nếu linh hồn mãi mãi là của mỗi chúng ta, thì chúng ta sẽ không bao giờ thay đổi ý nghĩ, tâm tưởng ngay khi còn sống. Chúng ta nghĩ thế nào hôm nay, ngày mai cũng như vậy. Khi đối cảnh xúc trần, linh hồn chẳng động tỉnh rầu buồn chi cả, vì nó đã bất diệt theo tánh độc lập của riêng nó. Do vì không ảnh hưởng với trần cảnh và con người tác động lên nó, nên khi xác thân chết đi nó sẽ không bao giờ lạc mất, và nếu nó trở lại nó sẽ tiếp tục là con người của đời trước, sẽ không bao giờ quên một điều gì, cũng không có động tỉnh chi cả!

Nghe qua như vậy, chắc rằng sẽ không bao giờ có một cái linh hồn nào như thế. Vì cứ mỗi ngày ý nghĩ tâm tưởng chúng ta thay đổi liên tục như tham, sân, si, vẫn lẫy lừng khó mà kềm hãm. Chưa nói khi bệnh đau, tâm tư ảnh hưởng sinh ra bạc nhược, khiếp sợ lo âu đủ thứ, hoàn toàn khác xa lúc cơ thể khỏe mạnh. Nếu lỡ chết đi trong lúc lo buồn đau bệnh như vậy, bấy giờ tâm tư đó sẽ đi về đâu? Khi sống đã không làm chủ được tâm mình, đến khi chết làm sao biết được cái gì mà làm chủ!

Đó là chưa nói, cả đến điều hiểu biết của chúng ta đây cũng không phải là thật có; vì nó đòi hỏi mọi sự tập hợp từ các duyên phụ khác, mới có thể hiểu biết hoạt động, chứ làm gì không không mà có tâm tư, tư tưởng!

Thử quan sát không gian nơi bãi trống, tìm xem coi có linh hồn, hay tâm tư hiểu biết ở đó không? Tuyệt nhiên là không! Vì phải cần có các thứ sắc pháp, là thân căn con người, và trần cảnh hình ảnh vạn vật nữa, như vậy mới gọi là có cái gì đang hoạt động đang hiểu biết chứ. Cho nên linh hồn là một sự hiểu lầm của ngã ái, bám chấp nhận thức luyến ái sinh ra.

Tâm hồn:

Nghe có vẽ dễ chịu, dễ hiểu hơn là linh hồn. Nhưng tâm hồn cũng là cách nói của bản ngã không thật, vì tìm đâu thấy tâm hồn?

Hôm nay tâm hồn tôi vui, nhưng ngày mai có thể tâm hồn tôi buồn, và ngày hôm sau nữa tâm hồn tôi có thể vui trở lại! Vậy cái nào là tâm hồn của tôi vui, và cái nào tâm hồn của tôi buồn? Nếu nói hai cái đều là của tôi! Thế cả hai đều là của tôi, thì tại sao tôi không tự tìm cái vui nhiều hơn để đỡ bớt cái khổ, hay tốt hơn là dẹp luôn cái buồn, vì có ai thích buồn đâu! Nếu tôi làm không được, vậy đâu có phải là của tôi! Hay cái này là của ai rồi! Nhưng thật sự thì tôi đang buồn đang vui mà! Đúng đúng, nhưng buồn vui đó là giả thôi, đâu có thật phải không! Vì nếu thật thì không có lúc buồn lúc vui. Nói rõ hơn tâm hồn là cái gì đó, chẳng có nghĩa gì cả, chúng chỉ là sự hiểu biết do sự phân biệt sai lầm mà ra.

Thử nhìn vào đời sống sinh hoạt thế gian, tất cả con người đã và đang tìm kiếm một hình bóng, một giả cảnh không thật cũng vì lo cho cái tâm hồn này. Người ta lo đủ thứ, tìm kiếm việc làm sinh nhai là việc đương nhiên; nhưng khi việc chính được tìm rồi, thì lại sinh ra việc khác để đi tìm!

Còn trẻ nhỏ khờ dại cái gì cũng muốn thích, không thích cái này thì thích cái kia, mặc cho cha mẹ lo âu khổ sở; nhưng những tưởng người lớn là khôn ngoan hơn, thật ra chẳng có khác gì, khác là nhờ thông minh, biện minh che giấu lừa gạt chính mình thôi! Nếu đứa trẻ mà hiểu biết sớm, chúng sẽ chỉ ra cái sai của người lớn, thế là cả hai chẳng có gì để tự hào với mình cả.

Khi tìm được việc gì rồi làm chủ vật đó, bấy giờ tâm hồn chúng ta sẽ vui, sẽ thỏa mãn với nỗ lực đã thành công như ý; ngược lại khi thất bại tâm hồn sẽ buồn bã thờ ơ, không còn vui tươi như trước đó. Nhưng đời sống sinh hoạt nhân gian, chẳng có gì lâu bền để gọi là thành công hay thất bại. Vì thành công nào mà được bền lâu, do mọi thứ đều hỗ tương liên hệ với mọi thứ khác; nói đúng giáo lý nhà Phật hễ có sinh là có diệt, hễ còn hữu vi tất phải bị vô thường. Cho nên thành công việc gì, rồi cũng phải thay đổi, thế là phải bị lo lắng suy tư với sự thành công đó.

Ví dụ cụ thể, người nghèo mong được giàu khi giàu sẽ vui, nhưng lại bị cái vui của giàu sang sinh ra lo lắng, không còn sống tự nhiên yên bình như lúc còn nghèo. Đó là trong thành công đã sinh ra vấn đề! Đương nhiên vấn đề không có danh từ thất bại khi đã thành công, nhưng lại có lo lắng, phập phồng khó xử... tất cả đủ tạo thành bất an như một phần cảm xúc của thất bại. Bởi vì một khi tâm hồn phiền não, thì phiền não trong hoàn cảnh nào cũng gần như nhau.

Nhưng cuộc đời không thể không phấn đấu vươn lên thành công; không thể bi quan, không thể thờ ơ với nhiều chuyện đáng làm đáng học hỏi... cho nên con người cứ lao tới để sống, cứ giữ lập trường ý thức của mình thực hiện. Thế là đời sống như vậy mà trôi, ai nấy đều cố công ra sức hoạch định tương lai cho mình cho xã hội đất nước. Thật ra đó là điều tốt, cần một đời sống an ninh hòa bình trước tiên, sau mới tư duy học hiểu. Tuy nhiên chân lý giải thoát qua giáo lý duyên sinh nhân quả mãi mãi không sai; và nhân quả duyên sinh đó thể hiện cụ thể ngay trên thân thể và tâm thức của chúng ta đây.

Như thế phải hiểu tâm hồn theo đường hướng đúng với tinh thần giải thoát, chứ không phải hiểu tâm hồn để cầu cạnh phó thác vào người, kể cả vào chư Bồ Tát chư Phật. Phật và Bồ Tát dạy chúng ta phải tự thắp đuốc mà đi, đuốc đó là ánh sáng trực nhận giáo lý nhân duyên, duyên sinh nhân quả. Tâm hồn chính là tâm thức trong sáng, trong sự trạch pháp thế nào là ngã, là pháp giả định nhân duyên; được như vậy tâm hồn chúng ta lúc nào cũng đẹp, và lúc nào cũng sáng dù ở cảnh giới nơi đâu.

Tâm linh bí ẩn:

Lại nói về sự bí ẩn của tâm! Có phải chính tâm là việc khó tìm hiểu nhất của con người? Hay vì con người quá sợ không muốn tìm hiểu tâm mình, nên cho là bí ẩn!

Đi kèm với chữ tâm là linh, nghĩa của nó càng trở nên khó hiểu! Vậy tâm linh là một điều khó thể bàn luận?

Phật thường dạy giáo lý của Ngài không bị điều gì ngăn ngại che giấu, giống như bàn tay xòe ra không nắm giữ. Tâm linh bí ẩn nghĩa của nó không khéo là cách nói che giấu bản ngã của mình. Nếu có cái bí ẩn, là bí ẩn ở mỗi con người đều có tánh giác, mà chúng ta không hiểu không biết. Nay thì nhờ học kinh hiểu pháp, tức trở thành hiện thực không còn bí ẩn nữa.

Nói về Tâm chúng ta đã tìm hiểu rồi ở các chương trước, ở đây chỉ tìm hiểu tại sao gọi là tâm linh!

Vâng, thực sự tâm vẫn là linh, vì chính tâm đã khiến ta từ phàm chuyển thánh, hay chính tâm đã làm ta đi mãi trong luân hồi. Sự linh của tâm là linh nghiệm, là sự thực nghiệm chuyển được hết thảy hoàn cảnh con người, đó là sự linh nhiệm của tự tâm.

Việc nữa tâm là một năng lực vô hình, nhưng sai khiến được thân và chuyển đổi môi trường hoàn cảnh. Ví dụ một khu đất hoang vu chưa khai phá, tình cờ xuất hiện một người có thẩm quyền có tiền bạc, muốn biến nơi này thành một tỉnh lỵ nhỏ; cuối cùng cái muốn đã được thực hiện, như vậy từ một cái tâm, một sự diệu dụng bất khả tư nghì, đã đổi thay cả một khu rừng trở thành một phố xá đẹp đẽ khang trang.

Đó chính là sự nhiệm mầu linh diệu của tâm; ngược lại nếu không hiểu, qua hình thức dị đoan mê tín, thì cũng tâm linh đó sẽ tự diệt đi đời sống quý báu này.

Gọi là tâm linh chính là năng lực nhiệm mầu của tâm, nhưng trên thực tế đó là tư duy tâm niệm của một chúng sinh đang tác nghiệp. Và nếu gọi là bí ẩn đó chỉ là sự khám phá của tâm, chưa đúng với tinh thần học Phật; vì như đã thưa, Phật dạy giáo pháp của Ngài không có một vật gì che giấu và ngăn cản được. Sự bí ẩn là thời gian còn chờ đợi để được khám phá; thời gian đó là lúc chưa gặp giáo lý giải thoát, nếu như đã gặp rồi sẽ không còn bí ẩn nữa.

Vậy thì A Lại Da Thức là một tâm hồn hay một tâm linh bí ẩn?

Từ ban đầu chúng ta phải công nhận, nếu không có Phật xuất hiện, thì con người sẽ không thể hiểu được tâm là gì thức là chi. Do đó những gì con người đặt định gọi tên ở thế gian, gần giống như tâm thức nhà Phật, nhưng thật sự không bao giờ giúp con người hiểu biết và giải thoát được. Những gì con người tìm hiểu ngộ nhận như trên đã trình bày, đã và đang đi mãi với con người trong vô lượng kiếp đến nay và còn tiếp tục đi nữa. Tuy nhiên Phật pháp bất ly thế gian giác, là lời của Thiền sư Huệ Năng, đã chứng minh lời Phật dạy tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức; điều đó nói lên hiện tượng qua ngôn ngữ danh từ cảnh vật đều nằm trong pháp giới, đều là nhân duyên học Phật. Người thế gian nói linh hồn, tâm hồn, tâm linh... là cách nói khi chưa hiểu Phật pháp, hiểu rồi sẽ thấy tất cả đều là nhân duyên, chính các danh từ như vậy giúp ta thấy rõ được sự thủ chấp luyến ái ngã pháp của con người, như thế cũng là một pháp học không hơn không kém.

Thế thì vấn đề ở đây cần hiểu, những tên gọi giả danh: linh hồn, tâm hồn... như vậy cũng là một pháp, và chính nó đã làm ta luân hồi vì do chấp thủ mà ra. Thế thì nó có khác gì dòng thức phân biệt, chứa đựng trong A Lại Da Thức! Và những gì chấp thủ đó trong Thức A Lại Da, sẽ thế nào trong đời sống hiện thực này!

Đời sống hiện thực không thể qua được ba yếu tố Thể, Tướng, Dụng, ba yếu tố này chính là pháp tánh biến hiện đi khắp pháp giới, cũng chính là A Lại Da Thức, là Thức căn bản biến khắp pháp giới không ngăn ngại. Tánh của nó chính là bản thể, chiêu cảm ra vạn vật qua ba yếu tố trên.

Thử xem hết thảy vạn vật trên đời này cái nào lại không có bản thể! Ví dụ cái nhà, thể của nó ít nhất phải đến từ hai chất nước và đất, vì ngôi nhà làm bằng gỗ, bằng gạch ngói, xi măng, những chất liệu này có phải từ bản thể là cây được nuôi dưỡng từ nước; và xi măng, gạch ngói từ đất cát mà thành! Nếu không có hai bản thể này tuyệt đối chúng không thể tựu duyên thành được. Phần tướng là hình thù của ngôi nhà, khiến mọi người nhìn qua liền hiểu biết. Dụng là công dụng chức năng của nó, che chở mưa nắng cho người sinh sống trong đó. Cứ suy ra như thế thì không một hình ảnh tướng trạng nào trong pháp giới mà ra ngoài ba yếu tố Tánh, Tướng, Dụng này. Như thế A Lại Da Thức là dòng thức sinh diệt lưu xuất không ngừng, từ tánh ra tướng, từ tướng hoạt dụng lại tạo thành chủng tử mới hiện hành làm nhân mới.

A Lại Da Thức dù có mang tên chi, nó vẫn là nơi chứa đựng sự tích tụ, từ những hoạt động của hành nghiệp, tạo thành ở thế gian. Và ở thế gian con người đang hành động, đang tạo nghiệp thiện ác, lại vô tình kết nối dòng thức làm lực đẩy cho đến đời sau. Linh hồn là danh từ thế gian đặt nên, vì chấp thủ muốn tồn tại bản ngã, hay tâm hồn là những tình cảm cũng do bản ngã tự đặt ra biến thành mắc xích trói buộc mình, và tâm linh thì tế nhị hơn nhưng vẫn vô nghĩa, khi không tìm được chính tâm thức mới là điều cần quán sát.

Thế gian vô thường là vì bản ngã chấp thủ, dòng thức sinh diệt vì chưa chuyển được ý thức trở thành Diệu Quan Sát Trí, để nhìn được bản thể mọi vật qua hiện tượng là tướng, và hoạt dụng là chức năng của nó. Cho nên con người mãi mãi luân hồi mà không tìm ra được đâu là giải thoát.

Hiện nay mang được thân người chứa đựng một sự hiểu biết hy hữu, mới có đầy đủ nhân duyên quán sát các pháp là vô ngã, tâm vô thường; như vậy dù sống thế giới ngày nay có thay đổi khác thường so với thời xưa, ta vẫn không thấy xa lạ; bởi vì tất cả có cùng chân lý sinh diệt vô thường.

Như thế không nên chần chờ, để khỏi đánh mất nhận thức hy hữu hôm nay; và ta phải vui lên và hạnh phúc lắm!

Hiểu Biết Theo Nhân Duyên Tự Biến Và Cộng Biến

Sau khi định hình từ vô số nhân duyên hiểu biết, dòng tâm thức tiếp tục lang thang trong pháp giới, và theo lực nghiệp tích lũy chủng tử, thức sẽ tìm chỗ duyên hợp gá vào. Duyên nào mạnh sẽ gá vào duyên đó.

Khi đủ duyên giữ gìn chủng tử, thức liền biến hiện sinh ra căn thân gọi là chánh báo; và đương nhiên cùng lúc y báo xuất hiện, đó là thế giới phù hợp cho căn thân tồn tại.

Tất cả con người sống trên quả địa cầu này, có cùng nghiệp chung gọi là cộng nghiệp. Cộng nghiệp là cùng nghiệp lực với nhau sinh ra một chỗ. Như người sống cảnh giới người thế giới hành tinh này; và loài vật khác cũng cùng cộng nghiệp con người, nên sống chung thế giới chúng ta. Tuy nhiên nghiệp chung là sanh cùng thế giới, nhưng biệt nghiệp của mỗi loại lại có đời sống khác nhau; như loài người và một số loài thú thọ nghiệp sống trên đất liền, ngược lại một số loại khác phải sống dưới nước, hoặc vừa trên bờ vừa dưới nước, như rùa, ếch, rái cá v.v… Thọ nghiệp phức tạp của chúng sinh như vậy, là do chủng tử nhiễm tịnh tích tạo trong tàng thức mà ra. Chủng tử hiện hành thành nghiệp quả, để thọ sinh thân mạng cùng thế giới, hoặc giống nhau, hoặc khác nhau. Từ đó mới gọi là cộng hưởng hay tự hưởng xen tạp. Sau đây chúng ta thử tìm hiểu vài danh từ gọi là Tự Biến, Cộng Biến liên quan đến đời sống từ những chủng tử nhiễm tịnh của một chúng sanh.

Tự biến: là tự một cái gì đó tự nó biến ra, đương nhiên trong giáo lý Như Lai không thể nói chỉ có một nhân có thể thành được quả. Ở đây ta hiểu tự biến, chỉ về một nghiệp thức A Lại Da lang thang trong pháp giới; rồi theo nhân duyên nghiệp lực biến hiện thành một căn thân, mang lớp hình nhân quả riêng của mình. Chẳng hạn như mỗi con người, có những ưu khuyết tự mình, mình biết.

Cộng biến: là hết thảy hoàn cảnh sơn hà đại địa, vũ trụ tinh vân, đang dung chứa những chúng sinh, và cũng chính những chúng sinh đó có đồng một thức biến hiện, tạo thành một cộng biến như vậy.

Vấn đề được giải thích rõ hơn, Tự Biến và Cộng Biến được chia làm bốn phần:

1-Hoàn toàn Tự biến,

2-Cộng biến trong Tự biến,

3-Hoàn toàn cộng biến, và

4-Tự Biến trong Cộng biến.

1.Hoàn toàn tự biến:

Là tự nơi căn thân của mỗi chúng sinh hữu tình, gồm các giác quan và hệ thần kinh vi tế hay gọi là Tịnh Sắc Căn. Những hình sắc nơi căn thân thô tịnh này, là do kiến phần của Thức A Lại Da tự biến ra, chứ không phải đồng chung một nghiệp lực bên ngoài ảnh hưởng. Và lại không chịu ảnh hưởng đến một thứ gì khác biến ra nó.

Thử quan sát mỗi chúng sinh hữu hình đều có một căn thân, thô tịnh, tự biến của mình, mà không phải do lực bên ngoài biến được. Con cá, côn trùng sinh ra theo căn thân của chúng, chúng có hình thù riêng và chịu đựng cảm thọ theo căn thân tự biến sinh ra, chứ không phải có một tác dụng bên ngoài biến ra chúng được.

Chẳng hạn côn trùng sống nơi ẩm thấp, nơi đồ vật hư thối, chúng ta cứ tưởng hoàn cảnh như vậy mới sinh ra chúng. Điều đó chỉ là một phần nhân duyên, và nhân duyên chính yếu vẫn là hoàn toàn tự biến, bởi vì cái tự biến đó là do nghiệp thức quả báo phải sinh ra trong môi trường như vậy; việc này như đã thưa ở trên, đó là hình thức nhân quả. Chứ không phải bởi hoàn cảnh này, hay hoàn cảnh kia mới sinh ra được.

Thật ra suy ngẫm lời kinh Phật dạy, thì loài trùng, vi khuẩn cũng là chúng sanh như chúng ta. Có khác, là loài người thông minh nhất trong các loài ở thế giới này. Chúng sinh nhỏ như trùng tỉa, vì mang thân nghiệp báo như thế nên con người thấy gờm tởm. Tuy nhiên đối với chúng, có thể một số vẫn thấy rằng, mình đang an hưởng một cảnh giới sung sướng an lạc. Cũng như một số người trên thế giới Ta Bà này, cũng đang cho rằng mình đang an hưởng cảnh giới sung sướng an lạc vậy thôi.

Nếu cảnh giới con người nhận thức rằng sung sướng an lạc là sai, vì còn có cảnh trời, Bồ Tát, Chư Phật; thì cũng vậy, loài trùng tỉa đâu biết rằng ngoài cảnh giới căn thân chúng còn có cảnh người cao đẹp hơn!

Như thế hết thảy mọi chúng sinh mang hình ảnh căn thân phức tạp đến đâu, đều Hoàn Toàn Tự Biến, bằng căn thân chính mình, bằng Thức A Lại Da là đầu mối duyên vào từ vô số chủng tử nhiễm tịnh sinh ra.

Hiểu thêm rằng, Hoàn Toàn Tự Biến là sự tích lũy biệt nghiệp riêng của mỗi chúng sanh; và từ hành nghiệp riêng như vậy mới sinh ra căn thân là do những chủng tử di hành, cũng là nhân chính mình tạo nên, chứ không phải thế lực nào tạo ra căn thân này được, và hễ có căn thân nào thì quả báo căn thân đó phải chịu một hình thù căn thức riêng biệt.

Nói thêm rằng Hoàn Toàn Tự Biến là các căn, thức của một chúng sinh là do A Lại Da Thức biến hiện ra, chứ không phải do một cộng đồng thức, một cộng nghiệp nào biến ra được, cho nên nói là hoàn toàn tự biến vậy.

2.Cộng Biến trong Tự Biến

Sau khi đã có căn thân và thức riêng biệt tương ưng với nhau, bấy giờ chánh báo đã hình thành một con người hay một con vật, lại phải chịu nghiệp chung là y báo tức thế giới hoàn cảnh chung quanh. Nghĩa là phải chịu chung sống theo từng lớp từng loại, cũng như chịu ảnh hưởng một cộng đồng cộng hưởng. Nói cách khác tuy rằng mỗi căn thân và thức là của riêng tự biến từ nghiệp thức của mỗi chúng sinh, nhưng trong cái tự biến đó vẫn là một tâm thức chung chưa giải thoát, còn phàm phu, còn nhân nghiệp hữu lậu. Thành ra trong tự biến vẫn bị kéo chung vào cộng biến là thế giới phàm phu, thế giới ghồ ghề ở cõi Ta Bà dục ái đây.

Cũng như ví dụ trên về chúng sinh trùng tỉa, là loại sinh vật sống ẩm thấp nơi ô nhiễm nhất của thế gian, chúng vẫn không khác con người, vẫn có căn thức, nhưng đối với thức hiểu biết thì quá ngờ ngạc vô minh, vì do ảnh hưởng quả báo ác nghiệp. Và như thế mỗi một loài chúng sinh đều theo nghiệp lực tự biến ra căn thức, và trong nghiệp lực nặng nhẹ nào đó, sẽ có nghiệp chung là đồng sinh về một thế giới hoàn cảnh cao thấp tịnh nhiễm để lãnh thọ.

3.Hoàn toàn cộng biến

Là núi non biển cả, là từ thế giới Ta Bà nơi dung chứa chúng ta cho đến hết thảy vô số thế giới, vô số ngân hà trong vũ trụ, mà con người đã và đang tìm hiểu quan sát biết được. Tất cả hoàn cảnh y báo đó, hiện con người đang ý thức hiểu biết là Hoàn Toàn Cộng Biến, vì do vô số tâm thức của hết thảy chúng sinh đồng cảm biến hiện ra.

Nói cách khác bất cứ hình ảnh nào mà nhân loại con người đồng cảm chung, đó là hoàn toàn cộng biến. Cụ thể hình ảnh đó là cuộc đời này, cuộc đời mà con người đã tự xây dựng chiêu cảm biến hiện ra nó. Nó là cả một hành tinh trái đất nơi ta đang ở, và ta có cố tình từ chối thế nào đi nữa thì nó cũng đã hiện hành rồi, bằng sự dung chứa chúng ta. Cho nên khi thiên tai hoạn họa ta phải đành chịu chung lực cộng biến này.

Như vậy thực tế thấy rõ, thế giới này nơi con người và chúng sinh khác đang ở, đã có cùng một tâm thức vô minh chưa giải thoát, cho nên cộng biến một thế giới hôm nay. Và thế giới hôm nay hay ngày xưa vẫn là một thế giới đã định hình từ vô số tâm thức phàm phu ô nhiễm.

Nhưng nếu đặt vấn đề tại sao Đức Phật lại hiện hữu ở thế giới này? Việc này hẳn không còn khó hiểu nữa, vì như đã biết cộng biến là do cùng nghiệp lực, cùng nghiệp thức hiện hành, mà nghiệp thức nghiệp lực đó phải tương ưng với căn thân chánh báo. Căn thân chánh báo chúng ta chính là từ ái dục, do đó thường hay ô nhiễm, vậy thế giới này nhất định chỉ là chiêu cảm từ cộng đồng ô nhiễm của chúng sinh chưa giải thoát. Và điều minh chứng thêm, ngoài con người chiêu cảm còn có vô số chúng sinh thấp hèn hiện sống chung với con người, điều này càng thấy rõ tâm thức hữu lậu và nhiễm ô của con người và con vật, đều là những chúng sinh chưa giác ngộ chứng đạo giải thoát. Như thế mà con người thỉnh thoảng mục kích được, có nhiều con vật có trí khôn vượt bực, đó có phải là hiện tượng thú vật và người gần đồng cảm nhau! Và cũng có nghĩa đồng chung nghiệp vô minh chưa giải thoát vậy.

Thế thì Đức Phật và chư Thánh Tăng Bồ Tát hiện hữu ở cõi này tuyệt đối là thị hiện, là bi nguyện đi vào độ sinh ngoài ra không có lý do nào khác được.

4.Tự biến trong cộng biến:

Khi đồng một tâm thức nghiệp lực tạo thành y báo chung gọi là cộng biến. Đó là hình ảnh núi non biển cả vũ trụ mà chúng ta đã tìm hiểu; bấy giờ tâm thức là những chủng tử được gìn giữ nơi Tạng thức vẫn tiếp tục hoạt động, đây là ý thức được hiện hành từ cơ sở nền tảng Thức A Lại Da. Dòng thức thứ sáu phân biệt trở nên tinh tế tiếp tục tác nghiệp, cũng như ảnh hưởng nhân quả từ chủng tử nơi Tạng Thức. Như vậy có nghĩa trong cộng nghiệp, biệt nghiệp đã ảnh hưởng đời sống chúng ta ở hiện tại cho đến tương lai. Và hình ảnh tự biến trong cộng biến là nhận thức sinh hoạt từng ý thức của loài chúng sinh. Chẳng hạn chúng sinh là người thì hoạt động không bị giới hạn như các chúng sinh khác, nguyên do là thông minh hiểu biết. Ví dụ con người chỉ sống được trên đất liền, nhưng vẫn sống được trên sông hồ và biển cả, bằng những sản phẩm ghe thuyền, tàu bè, cho đến có thể xây dựng thành phố trên sông hồ. Riêng các chúng sinh thấp hèn, sự tự biến của chúng rất giới hạn, vì nghiệp thức mang căn thân quả báo sâu nặng mà ra.

Nói thêm về tự biến ở địa vị con người là những tác nghiệp riêng biệt; như dù sống chung trên trái đất nhưng hành nghiệp của mỗi quốc gia, mỗi xã hội, gia đình không thể giống nhau. Như thế ta thấy sự chênh lệch giàu nghèo của mỗi quốc gia lãnh thổ, và sự lịch thiệp văn minh của mỗi con người có phần khác nhau. Như vậy tự biến trong cộng biến hết sức quan trọng để có thể thay đổi ngay đời sống này, và còn kiếp sống tương lai nữa.

Đó là tạm hiểu bốn phần chi tiết của Tự Biến và Cộng Biến; và vấn đề tiếp theo là suy tư về hiểu biết của chúng sinh trong việc sinh tử qua bốn phần trên.

Đối với loài vật không có trí khôn như con người, không đủ hiểu biết phân biệt thiện ác, nên thường phải chịu lực của cộng nghiệp là cộng biến. Chúng được sinh ra nơi đâu chịu ảnh hưởng nơi đó; chúng mang căn thân hình thù thế nào, cũng chẳng hiểu biết tại làm sao! Như thế một là phải đợi nghiệp báo dứt sạch mới được sanh làm người, hai phải nhờ nhân duyên do con người cung cấp hiểu biết mới có thể gần chánh pháp.

Việc con vật có nhân duyên với giáo lý giải thoát, vẫn là chuyện có thật xưa nay; vì chúng vẫn có giác tính cảm nhận điển từ qua vấn đề thiện ác. Chẳng hạn những con bò trước khi bị hành hình, chúng cảm nhận được người muốn giết chúng, cho nên lộ vẻ khác thường sợ hãi. Có con rơi nước mắt không muốn bị chủ dẫn đi. Riêng loài thú nuôi làm bạn ở nhà như chó mèo, nhất là loài chó, loại súc sinh này mười con như một đều khôn ngoan mến chủ. Chúng có thể cùng chết với chủ khi chủ lâm nạn, hoặc hy sinh cứu chủ mà không sợ hãi. Như thế với giác tính hiểu biết như vậy, khi có nhân duyên gặp hình ảnh giải thoát hay được chủ hướng dẫn, hoặc chủ nuôi là hành giả chân tu, con vật nhất định được cảm hóa, và ảnh hưởng sâu đậm ở quả nghiệp đời sau.

Đó là vài hiện tượng của một số súc sinh có những biệt nghiệp riêng, tuy nhiên đa số vẫn tùy thuộc vào quả nghiệp quá khứ, và một số ít nghiệp hiện tại; không như con người khi ý thức sự sai biệt giữa loài vật và con người, và giữa con người với con người, đây là một nhân duyên cho ý thức tự biến hướng về quả toàn thiện trong tương lai.

Chúng ta hãy xem lại phần Hoàn Toàn Cộng Biến, là quả nghiệp đã định hình y báo của những chúng sinh chưa giác ngộ; nhưng trong đó vẫn có chư Thánh Bồ Tát hiện hữu. Tuy nhiên cũng không phải tất cả chư Thánh Bồ Tát, hiện hữu ở hoàn cảnh Cộng Biến của chúng sinh phàm phu toàn là thị hiện! Tuyệt đối là không, vì vô số kiếp quá khứ các Ngài cũng như chúng ta, vẫn chịu lực nghiệp chung cộng biến. Vậy thì ngay trong cộng biến thế giới này, vẫn có chư vị phàm nhân đang đắc quả tự biến Thánh nhân. Cũng như con vật ngay trong đời này vẫn có nhân duyên tự biến, thành những con vật có tánh linh tánh giác.

Tóm lại dòng thức hiểu biết của một chúng sinh đi mãi không ngừng, vì phải chuyển theo lực nghiệp tự mình chiêu cảm, và cộng đồng nghiệp lực chiêu cảm.

Chỉ có vấn đề nên ý thức sự thọ nhận nghiệp báo riêng mình, từ vô thỉ đến nay vẫn chưa giải thoát, chưa ra khỏi nghiệp tánh tham dục luyến ái; và hoàn cảnh y báo thế gian vẫn trong sinh diệt vô thường, nên thế giới vạn vật luôn thay đổi, luôn biến dị! Được như vậy thì dòng thức hiểu biết về con người về hoàn cảnh sẽ được chuyển hóa; và tương lai dòng thức hiểu biết phân biệt sẽ hóa thành trí giải thoát, để xây dựng nên một căn thân vô ngại, tương ưng với thế giới phù hợp với căn thân. Đó chính là lúc chánh báo và y báo trở thành thanh tịnh tuyệt đối.