Thức Biến Hiện

Chương Ba - Tâm Sở

Tâm Sở

Nói cho đủ là Tâm Sở Hữu Pháp, là các tâm phụ thuộc sở hữu của Tâm Vương. Như tâm vương gọi là Vua thì các tâm sở là cận thần trung tín, hay bất tín luôn luôn sát cận với Vua. Tâm sở liên hệ mật thiết với Tâm Vương như vậy, nên Tâm Sở có tác dụng làm cho Tâm Vương ảnh hưởng không ít.

Thật ra Tâm Vương phát sinh ra Tâm Sở, cho nên mới gọi Tâm Sở phụ thuộc Tâm Vương; nhưng vấn đề lại thành phức tạp vì chính cái được sinh ra là Tâm Sở, lại hóa thành vấn đề khiến Tâm Vương phải dè dặt thận trọng với cái mình sinh ra. Điều này có thể tạm thí dụ, con người tạo ra mọi phương tiện cho đời sống, nhưng vì không khéo léo khôn ngoan, chính vật liệu đó lại di hại ngược lại con người. Nhưng con người bắt buộc phải cần vật liệu phương tiện cho đời sống, cho nên con người phải nỗ lực, khéo léo biết dùng vật liệu để được hạnh phúc tồn tại.

Cũng vậy Tâm Sở đương nhiên phải phát sinh, và tương ưng với Tâm Vương mới tạo đời sống chân thiện. Cái gọi là chân thiện, đó là do biết ứng xử hóa giải vấn đề của các tâm Sở. Sau đây chúng ta thử tìm hiểu các Tâm Sở tương ưng với Tâm Vương như sau.

Có tất cả là 51 tâm sở, được chia ra trong 5 nhóm:

1.Biến Hành Tâm Sở có 5 pháp

2.Biệt Cảnh Tâm Sở có 5 pháp

3.Thiện Tâm Sở có 11 pháp

4.Căn Bản phiền Não Tâm Sở có 6 pháp

5.Tùy Phiền Não Tâm Sở có 20 pháp

6.Bất Định Tâm Sở có 4 pháp

Sau đây chúng ta lần lượt tìm hiểu các thành phần của từng nhóm Tâm Sở.

I. Tâm Sở Biến Hành:

Gồm năm loại Tâm Sở : Xúc, Tác ý, Thọ, Tưởng và Tư. Những Tâm Sở này gọi là biến hành, vì chúng biến hiện khắp mọi nơi, mọi hoàn cảnh đúng như tên gọi. Biến là hóa hiện, Hành là di chuyển. Chúng biến khắp nơi khắp chỗ như sau:

a.Thời gian,

b.Không gian,

c.Tám Thức Tâm Vương, và

d.Hết thảy ba tánh.

a.Thời gian: là quá khứ, hiện tại, vị lai; lúc nào cũng có chúng, lúc nào cũng khởi động tâm; chính như vậy mà chư Thánh hành đạo, không đợi tương lai không nhìn quá khứ, hay cả hiện tại. Các Ngài nhiếp tâm không phân biệt ba thời nào cả; Vì lúc nào tâm các vị cũng có chánh tâm chánh niệm.

b.Không gian: là ba cõi Dục giới, Sắc giới, Vô Sắc giới; trong đó chia làm Chín địa là cảnh giới địa vị của các vị tu đạt trong ba cõi. Và trong ba cõi Năm Tâm Sở Biến Hành này đều có mặt.

c.Tám Thức Tâm Vương: Năm Tâm Sở Biến Hành này đều hợp tác năng động ở hết thảy Tám Thức Tâm Vương, đó cũng là việc phát sinh nghiệp lực thọ nhận vạn pháp.

d.Hết thảy ba tánh: là Tánh lành, tánh dữ, tánh không lành không dữ. Năm Tâm Sở này đều năng động phát sinh, đó cũng là năng lực tạo tác thành nghiệp.

Biết được bốn vị trí mà Biến Hành Tâm Sở như trên, giờ ta thử xem ý nghĩa và nghiệp dụng của từng năm Tâm Sở này thế nào.

Xúc: là tiếp xúc nhận ra trần cảnh vạn vật từ căn đến trần, thức. Nó là chỗ nương, sinh ra nghiệp dụng của các tâm sở tiếp theo là Thọ, Tưởng, Tư v.v… Chẳng hạn thấy một vật gì, liền ngay khi thấy phát sinh một cảm xúc tiếp nhận đầu tiên; qua đó nó tạo thành duyên cho các Tâm sở khác hiện hành. Ví dụ: Em bé thấy món đồ chơi đẹp, ngay lập tức nó phát sinh ưa thích, và muốn mượn, muốn xin, hoặc muốn lấy đồ chơi đó làm của nó. Nhưng khi không được hài lòng, em bé liền sinh ra phản ứng. Và đó sẽ tạo ra một hành nghiệp buồn, giận, khổ v.v…Như vậy tất cả kết quả có được, đến từ nguyên nhân đầu tiên là tiếp xúc thấy được món đồ chơi. Thêm ví dụ khác: một thiền sư khi tiếp xúc một tháp ngà chứa đựng xá lợi Phật, vị này ngay đó liền phát sinh một cảm xúc, một tư tưởng, tư duy, theo ý thức phân biệt của vị này. Cứ như thế các tâm sở khác sẽ sinh ra tạo thành nhân nghiệp đối với vị Thiền sư này; và có thể thiền sư sẽ nghĩ tưởng đến cảnh giới ngày Phật còn tại thế, hoặc nghĩ tưởng đến các pháp vô thường của thế gian .vv... Nghĩ tưởng đó phát xuất từ tâm sở Xúc khi tiếp xúc với Tháp xá lợi ban đầu.

Tác Ý: khởi tâm phát ý, dẫn dắt cho tâm phát sinh; điều này mặc nhiên phải có mới thành tác nghiệp, và đó là nghiệp dụng khiến các Tâm sở và Tâm Vương hoạt động.

Chẳng hạn khi Tâm Sở Xúc tiếp xúc với vật cảnh, thì Tâm Sở Tác Ý sẽ là động lực khiến sự tiếp xúc trở thành hoạt động tác nghiệp. Ví dụ: vẫn là em bé, khi tiếp xúc với món đồ chơi đẹp, liền tác ý muốn xin, muốn mượn hay muốn lấy. Sự tác ý không thể thiếu được và nó cũng là đương nhiên để Tâm Vương, Tâm Sở tạo nghiệp nhân quả.

Thọ: là thọ nhận cảm giác sự việc v.v… Nó là giai đoạn dễ thấy của phàm phu khi tiếp xúc trần cảnh, rồi tác ý, rồi muốn sở hữu lãnh thọ những điều đã kinh qua. Nhưng Tâm Sở Thọ đối với các bậc Thánh Tăng, nó cũng hiện hữu qua sự Thọ nhận, nhưng hành xử lại khác phàm nhân. Cho nên Thọ Tâm Sở là lãnh thọ hết thảy các pháp, khắp nơi khắp địa vị hoàn cảnh. Cũng lấy ví dụ vị Thiền sư sau khi tiếp xúc xá lợi Phật, và tác ý muốn được đảnh lễ. Từ việc muốn đảnh lễ nên khởi an tịnh nơi tâm, đó là việc thọ nhận cảm giác an lạc. Lại lấy ví dụ đứa bé trên, đã tác ý lấy món đồ chơi, nhưng không lấy được, liền thọ nhận sự đau khổ. Nhưng nếu đứa bé xem thấy đồ chơi đó, mình đã có rồi, thế là cảm thọ của bé là không khổ cũng không vui.

Tưởng: Tưởng ghi, tưởng tượng dựa vào hình tướng qua các giác quan. Tâm Sở này hay tưởng tượng dệt lên những hình ảnh, những tiếng gọi, duyên theo các Tâm Vương, Tâm Sở đã hoạt động. Nghiệp dụng của nó thường là đặt ra những danh từ, ngôn ngữ tên gọi. Ví dụ dễ thấy là ngôn ngữ, thường hay phát sinh danh từ mới, một khi sự tiến triển văn minh của xã hội.

Tư: Tư duy suy nghĩ. Điều này dễ hiểu vì tánh và nghiệp dụng của nó lúc nào cũng nghĩ ngợi, suy tư, khiến cho các Tâm Vương, Tâm Sở khác phát sinh tạo thành nghiệp báo trong tam giới. Chẳng hạn một người, thường suy nghĩ, tư duy một vấn đề nào đó, như thế tương lai vấn đề đó sẽ được định hình, khiến người đó sẽ đạt được kết quả mong muốn. Nhưng kết quả đó sẽ thế nào, tốt xấu ra sao là tùy sự suy nghĩ tư duy của họ. Ví dụ: chú bé cứ luôn nhất định nghĩ ngợi có một ngày, mình phải có món đồ chơi đẹp; nghĩ như vậy, nên chú luôn thúc đẩy ý thức làm việc, tính toán làm sao để có món đồ chơi. Như thế Tâm Sở Tư đã suy tư nghĩ ngợi, tạo thành một nghiệp lực nghiệp nhân quả báo.

Nhận định nhân quả về Tâm Sở Biến Hành.

Nhận định trước tiên là hiện thời tâm thức chúng ta đã và đang quay vòng trong Tâm Sở Biến Hành, không biết từ bao giờ cho đến nay. Thời gian cả ba thời, quá khứ hiện tại và tương lai; nếu ta không thận trọng con đường tu tập; ta sẽ tiếp tục là một chúng sanh phàm phu đi mãi với những tác nghiệp Xúc, Tác ý, Thọ, Tưởng, Tư. Nhưng không phải phàm phu như chúng ta, bị kẹt những tâm sơ biến hành này, ngay cả các vị tu thiền, đã đạt được địa vị tu chứng, đến các cảnh giới Sắc, Vô Sắc Giới, là cảnh giới vi tế của an lạc định, vậy mà các Ngài vẫn còn những tâm sở như vậy. Đương nhiên các Ngài sẽ biết và ý thức hơn chúng ta nhiều, cho nên tương lai các Ngài nhất định sẽ ra khỏi những cảnh giới an lạc huyễn hóa đó. Đối với chúng ta thì sao? Có lẽ cũng đã từng sinh cõi trời, cũng từng ở cảnh giới Sắc. Còn cảnh giới Vô Sắc thì sao? Đạt được cảnh giới này là do tu định quán, chúng ta không dám xác định rằng mình đã kinh qua; nhưng còn trong ba cõi luân hồi chưa giải thoát, thì có lẽ ta cũng có thể lắm chứ!

Cứ nhìn vào tánh tướng nghiệp dụng của Tâm sở Biến Hành, quyết định rằng trong vô số đời trước, ta đã không tu tập, không tiến gần quả giải thoát, cho nên đời nay chưa được giải thoát. Hành nghiệp Xúc, Tác ý, Thọ, Tưởng, Tư chỉ nhắm vào phước báo hữu lậu nhân thiên. Xúc đối diện cảnh vật, con người phàm phu, ô nhiễm. Tác ý duyên vào các xúc của phàm phu, tác ý như vậy làm sao sinh nhân giải thoát. Thọ là cảm nhận, thọ nhận cảm giác của một phàm phu, chưa từng gieo duyên giải thoát, hay chỉ là sơ sài hiểu biết Phật Pháp, nên cảm giác chỉ là an lạc, vui, khổ, không sinh được quả giác ngộ. Thọ như vậy đã không biết bao nhiêu đời bao nhiêu kiếp trong luân hồi. Và Tưởng, Tư cũng vậy, ý thức không cầu giải thoát, cầu vượt sinh tử, nên tưởng tượng, suy nghĩ, tư duy, chỉ là lẩn quẩn ở chừng mức của nhân sinh, thiên giới, chứ cảnh Niết Bàn giải thoát giác ngộ của chư Thánh, chư Bồ Tát, Phật, ta không hề biết qua.

Tiếc rằng ngay cõi Ta Bà có khổ có vui, ta vẫn chưa nhận định hiểu biết các pháp là sinh diệt vô thường, thì làm sao cảnh trời vi tế trong sáng như pha lê, ta lại chịu suy nghĩ đó là giả tạm, là sinh diệt vô thường!

Như thế mà kết quả những hành nghiệp tu nhơn tích đức của ta từ xưa đến nay, cao lắm là hưởng thụ lạc thọ êm thắm, thanh cao hơn cõi Ta Bà thế thôi! Hưởng thụ như vậy dù trăm vạn kiếp cũng hết, hết rồi sinh về cảnh khổ chịu khổ, rồi lại sám hối tích thiện tu đức nhân thiên, cứ một vòng quay bất tận. Đó chưa nói, trong sinh tử khi lạc vào cảnh tối tăm, phải mất hàng vạn kiếp mới ra khỏi. Vậy thì căn cứ theo nghiệp dụng tâm thức luân hồi, hễ còn gọi là tâm sở, thì còn đang trên đường tu học; do đó phải hết sức nỗ lực gạn lọc chuyển hóa các tâm sở. Cho đến khi tâm thức chúng ta chuyển hóa hoàn toàn là tâm sở thiện; như vậy dù ở cảnh giới và không gian thời gian nào ta vẫn không xa chánh pháp.

II. Tâm Sở Biệt Cảnh

Gồm có năm loại tâm sở: Dục, Thắng giải, Niệm, Định, Huệ. Các tâm sở này chỉ duyên vào những cảnh riêng của chúng, nên gọi là biệt cảnh.

Dục: Là sự muốn, sự kỳ vọng cho được. Thường là mong muốn những gì ưa thích, không có đau khổ, không có bất như ý. Do mong muốn nên nghiệp dụng của nó thường hay hoạt động để đạt được mục đích. Nhìn vào đời sống thế gian, sẽ thấy mọi người đều lao vào tâm sở dục, vì muốn cho được hạnh phúc sung sướng. Và đương nhiên học đạo giải thoát cũng phải phát xuất từ sự mong muốn, mong muốn theo chiều hướng học hiểu giáo lý giải thoát.

Thắng Giải: là minh định sự hiểu biết không còn nghi ngờ, không còn phân vân; do đó nghiệp dụng của Tâm Sở này là lập trường quyết định cho sự hiểu biết của mình. Sinh hoạt thế gian cần phải có tâm sở này, như thế mới có thể đặt định kiến thức rõ ràng, và mới nhịp nhàng hoạt động.

Niệm: là ghi nhớ những gì đã kinh nghiệm trải qua, như học trò nhớ bài vở, người lớn nhớ rõ thao tác công việc hằng ngày.

Định: là nhất tâm một cách kiên định, hay tập trung cao độ về cảnh giới hay vấn đề nào đó trong đời sống. Học sinh phải có tập trung khi làm bài, người lớn phải nhiếp tâm khi làm việc.

Huệ: là sự hiểu biết bừng sáng, sau quá trình ghi nhớ chuyên tâm tập trung làm việc. Nói rõ hơn là sự thông minh trí thức của con người, được biểu hiện qua đời sống văn minh phục vụ cho tha nhân, nhân loại.

Nhận định nhân quả tu hành qua Tâm Sở Biệt Cảnh

Nhìn vào tâm sở biệt cảnh, so với Biến hành, các tâm sở này phát khởi riêng biệt; chúng không biến hóa khắp nơi như Tâm Sở Biến Hành. Và thực tế hiện thời chúng ta đã và đang chịu luật nhân quả của các tâm sở biệt cảnh này.

Việc này là đương nhiên, bởi vì nếu không có Dục, Thắng giải, Niệm, Định, Huệ, thì làm sao lấy đó làm nhân hướng thiện, và nhờ vào đó tác tạo thiện nghiệp! Dù vậy phải nhìn lại xem, đã tạo nghiệp gì khi đang tác nghiệp dục, nghĩa là điều mình mong muốn không đau khổ, mong muốn thỏa lòng, có thuận với chánh pháp giải thoát không?

Chắc chắn chúng ta đã mong muốn thật nhiều trong vô số kiếp quá khứ. Và những mong muốn như vậy, cũng chắc chắn rằng, chưa hề quyết tâm mong muốn giải thoát; đó là kết quả bây giờ, ta cũng chẳng thấy mong muốn giải thoát, mà chỉ mong muốn không có khổ đau, không được hài lòng với trần cảnh!

Chúng ta thật thơ ngây không khác trẻ con là không muốn khổ, nhưng cũng không muốn tu giải thoát! Chúng ta hiểu Dục là tâm sở mong muốn một cách mặc nhiên, muốn không đau khổ. Điều đó có phải phát xuất từ dòng thức biến, chảy theo nghiệp sinh tử tham sân si? Vâng đúng như vậy, cho nên ham sống và sợ chết là nghiệp của chúng sanh, nó sẽ không bao giờ dứt được nếu không hiểu, không thực hành Phật pháp. Như vậy chúng ta phải biết làm sao rồi!

Các Tâm sở: Thắng giải, Niệm, Định, Huệ là kết quả là cơ hội cho chúng ta quán chuyển hiểu biết, thực hành theo chánh pháp.

Hãy xem tâm sở Thắng Giải ta thấy thế nào? Ta đã có quả báo tốt trong quá khứ, có nhân lành trong vô số đời sống trước, nên hiểu biết nhận định tâm sở này một cách thuận duyên, hay gọi là mặc nhiên hiểu biết. Nhưng cũng như Dục tâm sở, ta chẳng bao giờ kiên định với tâm hiểu biết, minh định đường hướng giải thoát trong quá khứ kiếp, cho nên giờ này vẫn chưa chịu đặt định muốn được giải thoát!

Niệm, Định, Huệ, là kết quả tuyệt vời cho chúng ta; và có lẽ ta rất mừng vì đã từng niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, dù niệm thật ít. Nên bây giờ mới hiểu chút chút Phật pháp thảo luận hôm nay. Thế nhưng vẫn chưa đủ, bởi vì phải tự bản thân thấy được tâm thức của mình, hiện thời phiền não nhiều hơn là an định trong chánh pháp.

Một điều cụ thể, nói lên Niệm, Định, Huệ của chúng ta vẫn còn quá thô thiển, còn quá sâu dày trong cái ý thức của sinh tử, điều đó là việc đang chịu đựng nhân quả đời nay. Đời nay người ta gọi là Mạt Pháp, vì xa Phật, xa Thánh Tăng quá lâu. Quả thật như vậy, cho nên tâm chúng sinh không niệm được chánh pháp nhiều, vậy Định không nghiêng ngã về chánh pháp, và Huệ không phải là Huệ của giác ngộ giải thoát.

Như vậy để hướng về con đường giải thoát, Tâm Sở Biệt Cảnh cần phải được tư duy hoán chuyển, để Dục là mong muốn giải thoát đưa đến sức Thắng Giải, đưa đến Niệm là ghi nhớ chánh pháp dẫn đến chánh Định, cuối cùng để phát sanh Huệ đúng với Huệ giải thoát.

Mong rằng tất cả chúng ta thường ý thức những tâm sở này, nhằm phát huy tâm giác ngộ, để không phí mất thời gian trong đời sống ngắn ngủi của kiếp người.

III. Tâm Sở Thiện

Là những tâm sở hiền hòa lương thiện, mang tính xây dựng lợi ích cho chúng sanh. Có 11 loại như sau: Tín, Tinh tấn, Tàm, Quí, Vô Tham, Vô Sân, Vô Si, Khinh an, Bất phóng dật, Hành xả, Bất hại.

Tín: Tin vào vào điều chân thật không ưa thích giả dối; luôn đề cao giá trị đạo đức nhân sinh. Đặc tánh của Tín phá đi điều dối trá điều bất tín. Ví dụ: Niềm tin về nhân quả là một điều sự thật, một chân lý không thể không tin. Không phải học Phật mới tin nhân quả, mà niềm tin chân thật không có mê tín là đúng với Tín. Chẳng hạn tin làm lành được lành làm dữ gặp dữ. Trồng mít sanh quả mít, trồng dưa sinh quả dưa, không bao giờ nghịch đảo. Các bậc Thánh Tăng Bồ Tát đến Chư Phật, do từ quá khứ trao dồi tâm sở Tín cơ bản này, mới làm nhân tiến xa đến các pháp Đại Thừa siêu việt.

Tinh tấn: siêng năng dứt trừ các việc bất thiện; luôn đề cao giá trị đời sống chân thiện mỹ, mang đến phúc lạc nhân sinh. Đặc tánh của Tinh tấn đối trị sự lười biếng giải đãi. Ví dụ: các nước dân chủ văn minh giàu có, là do dân chúng nước đó cần cù làm việc, siêng năng xây dựng nước nhà; và thường ý thức đề cao diệt trừ nghèo đói, chống áp bức nô lệ. Với cá nhân mỗi người muốn xây dựng nhân cách đạo đức, không thể không nỗ lực phấn đấu làm thiện tích phước. Cụ thể hơn hết, chư Thánh chúng Bồ Tát, chư Phật là hình ảnh quả báo đến từ nhân tinh tấn cơ bản này.

Tàm: biết xấu hổ không đợi ai nhắc nhở; luôn tự trọng chính mình để học hỏi so sánh với hiền nhân, mong vươn lên sống đời trong sạch. Đặc tánh của Tàm là phá đi tâm không biết xấu hổ để ngăn ngừa việc xấu ác. Ví dụ: Người có địa vị cao trọng, lãnh đạo tinh thần một quốc gia dân chủ, văn minh giàu có; nhất định người này phải luôn tự trọng, không thể đánh mất tánh biết xấu hổ của mình. Cụ thể hơn hết là người tu thiện tích đức, nếu không biết tự xấu hổ khi làm sai quấy điều gì, thì dù người khác không biết không thấy, cũng cảm thấy khó chịu trong tâm. Nếu không như vậy không phải là tu thiện tu đức.

Quí: biết thẹn với mọi người khi làm điều sai quấy, luôn tự thẹn khi so sánh với hiền nhân; và luôn coi trọng thế gian để được học hỏi cải thiện nhân cách sống. Đặc tánh của tâm sở này phá đi tánh không biết thẹn, và ngăn ngừa tâm sai quấy. Ví dụ: Đứa bé phá phách trong lớp bị các bạn bắt gặp, thưa lên Thầy Cô giáo, bé này liền nhận lỗi và cảm thấy thật buồn, thấy hổ thẹn với các bạn, với Thầy Cô và với Cha Mẹ của em nữa. Việc buồn của em, vì em biết hỗ thẹn với mọi người; và như vậy em đã có tâm sở quí sẽ thành người tốt trong tương lai.

Vô tham: Không tham lam, luôn lo sợ tham sẽ làm hại mình hại người; đặc tánh của Vô Tham là phá đi lòng tham muốn, ngược lại hay rộng rãi bố thí giúp người. Ví dụ: Em bé nhặt tiền của ai đánh rơi, rồi tìm người lớn cho hay việc nhặt được tiền. Hoặc người giàu có luôn nghĩ đến người nghèo, luôn tìm cách chia sẻ cứu khổ người kém may mắn. Tâm sở vô tham này, thế giới chúng ta cần nên ca tụng đề xướng; vì nó là nguyên nhân phát động nền hòa bình toàn diện, chứ không phải bằng vật chất, lợi lộc trao đổi mà tạo được hòa bình hạnh phúc. Vật chất lợi lộc không thể đủ đầy được túi tham không đáy.

Vô Sân: Không sân giận, luôn ý thức sân giận là điều dữ, cướp đi niềm hạnh phúc của mọi người; đặc tánh của Vô Sân là không tạo tánh sân, làm cho tâm tánh hiền hòa. Ví dụ: Một em học sinh bị đứa bạn hiểu lầm, lấy cắp đồ trong lớp học. Việc được trình lên Thầy Cô khó thể tránh bị phạt, vậy mà em học sinh này vẫn không giận dữ, cố gắng bình tĩnh giải bày sự việc. Trường hợp tâm sở vô sân này xảy ra cũng nhiều, nhưng không phải ai cũng làm được. Giá mà con người đạt được tâm sở vô sân dễ dàng, thì mức ảnh hưởng của nó có thể thay đổi cả cuộc diện chiến tranh trên thế giới.

Vô si: Không si mê, luôn hiểu biết sáng suốt. Đặc tính của Vô Si là phá đi tánh si mê tăm tối, đưa đến sự thông minh sáng suốt. Ví dụ: Tin đồn thế giới sẽ bị tận thế trong vòng vài năm nữa; nguồn tin được phát đi khiến nhiều người tin nhận. Người hiểu biết sáng suốt sẽ không bao giờ tin; nếu muốn họ tin, phải đưa ra luận cứ khoa học chứng minh cụ thể sự việc thế nào, mới có thể thuyết phục được họ. Như thế Vô si là một tâm sở cần có của mọi người, để cuộc sống không bị chướng ngại, không bị phí phạm vào chuyện vô ích.

Khinh an: thư thả bình tâm, luôn bình tỉnh nhẹ nhàng trước mọi vấn đề. Đặc tính của Khinh An phá đi tánh trì trệ nặng nề khó chịu, khiến cho tâm tư yên tịnh làm lợi ích chúng sanh. Ví dụ: Ta thường thấy những người lớn tuổi, giàu kinh nghiệm và thành công trong cuộc sống. Những kinh nghiệm từng trải đó tạo cho họ một tính khí điềm đạm, nhẹ nhàng trước mọi vấn đề. Khác với những hình ảnh thất bại đau buồn, làm cho con người trở nên bi quan nặng nề trong cuộc sống.

Hành xả: Không chấp trước, không ngoan cố tự ngã, lại luôn chia sẻ vấn đề một cách dễ dàng không vướng mắc. Đặc tính của Tâm sở Hành Xả là phá đi tánh chấp trước ngoan cố, để tạo cho Tâm được an định làm lợi ích chúng sanh. Ví dụ: Cũng hình ảnh một tiên sinh giàu kinh nghiệm nhân ái, đối xử với một thanh niên hiếu kỳ ham học không biết ứng xử. Vị lão thành này muốn dạy bảo anh thanh niên, nên không ngại xả bỏ lỗi lầm của anh, hầu giúp anh trở thành con người mới. Ví dụ nữa, như vị thiền sư tu chứng, xả bỏ tất cả những hình ảnh, những nghi thức, những gì làm chướng ngại cho việc chứng đạo giải thoát. Nhưng khi xả bỏ như vậy Thiền sư vẫn không thấy mình xả bỏ, mà vẫn sinh hoạt không khác gì một tu sĩ bình thường. Đây mới thật đúng là hành xả hướng đến thành tựu giác ngộ.

Bất hại: Không gây tổn hại đến chúng sanh; luôn tạo sự an ổn cho mọi loài chúng sanh. Đặc tính của Tâm Sở Bất Hại là phá đi tánh ác độc, làm tổn hại chúng sanh; và khiến cho việc làm lành được tăng trưởng. Ví dụ: Hình ảnh Chư Thánh tăng Bồ Tát đã thành tựu tâm sở này; không những vậy, các Ngài còn tìm cách giúp đỡ chúng sinh học đạo giải thoát. Phàm phu có được tâm sở bất hại này, là do đời trước tu nhơn tích thiện; cho nên cố gắng tích tạo phát huy hơn nữa, để nhân duyên đến gần chánh pháp hơn.

Nhận định nhân quả tu hành, qua các Tâm Sở Thiện.

Qua 11 Tâm Sở thiện: Tín, Tinh tấn, Tàm, Quí, Vô Tham, Vô Sân, Vô Si, Khinh an, Bất phóng dật, Hành xả, Bất hại; ví như một dòng sông êm đềm trôi chảy đưa con người đến những cảnh giới thiện. Dòng sông này đã từng chảy từ vô lượng kiếp, nay lại tiếp tục chảy. Nếu hỏi chúng sẽ chừng nào ngừng nghỉ, hay bao giờ ra được đại dương hòa vào biển giác, chấm dứt vai trò của một con sông còn trong tam giới?

Vâng, đó là câu hỏi luôn thắc mắc của người học Phật! Ngày nay nhờ học Phật hiểu phần nào giáo lý giải thoát, ta mới nhận ra dòng sông đã chảy hoài từ lâu, mà ngày ra đại dương vẫn còn chờ đợi. Tại sao? Tại vì ta vẫn chưa quyết tâm thanh lọc tâm sở, quyết tâm tích thiện tâm giác ngộ giải thoát.

Biết bao nhiêu kiếp ta đã làm người, làm chúng sinh trong lục đạo, đã bỏ lỡ nhiều cơ hội mà không cơ hội nào quý báu bằng cơ hội làm người. Những tâm sở Thiện: Tín, Tinh tấn, Tàm, Quí… là những nhân duyên dẫn đưa ta giải thoát, thế mà ta không nhận ra không thấy được! Vậy Tín tâm sẽ thế nào? Thưa, đó là niềm tin sự thật chân lý của vạn pháp; tin nhân quả, hiện tượng luân hồi… Nhưng sao ta lại còn luân hồi trong sanh tử? Có lẽ tin nhưng chưa đủ tin, đủ quả quyết tìm cầu nên quả báo chỉ tương ưng với niềm tin như vậy. Tín là tâm sở Thiện, buộc phải có để thăng hoa đời sống, để thế giới đẹp hơn mà không bị hủy diệt. Nhưng sự thăng hoa chỉ còn chờ đợi hướng đến giải thoát, thì sự thăng hoa mới đạt đến giác ngộ.

Ngay tại bây giờ ta có ý thức Tín là tâm sở thiện, là nhân duyên tích tụ phước báo hữu lậu, đến vô lậu là phước báo giải thoát, việc này là một ý thức hy hữu. Vì sao? Vì ta cũng đã tích thiện làm phước rất nhiều trong quá khứ, nhưng vẫn chưa ra khỏi luân hồi, điều này chứng minh rằng, ta vẫn còn là phàm phu của ngày hôm nay.

Thế thì ta không thể không quyết tâm, ngay một đời này phải trồng nhân giác ngộ, và không thể xem tâm sở thiện chỉ là tạo phước nhân gian.

Thật hết sức vất vả mệt nhoài trong sinh tử ta mới được làm người, mới đầy đủ tâm sở thiện như hôm nay, nếu bỏ mất cơ hội này ta lại tiếp tục sinh tử nữa. Vì quả báo nhân thiện không hướng giải thoát, chỉ cho ta phước báo hữu lậu mà thôi. Ta thử suy nghĩ lần nữa, được đầy đủ tâm sở thiện không phải là việc dễ. Và nếu biết hoán chuyển các tâm sở thiện, thành tâm thiện cầu giải thoát, thì ta đã không còn luân hồi, như đã luân hồi đau khổ vô lượng kiếp qua.

Ta thử suy tư một vài tâm thiện, mà ta đã từng trải trong vô lượng kiếp!

Nói về Tinh Tấn, là những hành nghiệp siêng năng làm lành hướng thiện, chẳng hạn như: giúp người, cứu vật, bảo vệ môi trường cuộc sống, cải thiện đời sống yên vui, làm lành tránh dữ v.v… tất cả việc làm như vậy, ta đã từng làm trong vô số đời sống trước.

Không phải ta chỉ đích thân làm thiện, mà ta từng là người lãnh đạo, chỉ huy, điểu khiển cho vô số người làm thiện. Ta cũng đã từng vô số lần trong địa vị của trưởng giả, triệu phú, tỷ phú hay vô số lần làm quốc vương, quốc chủ… đề xướng cổ vũ dân chúng cùng nhau làm thiện. Nhưng còn hơn nữa, ta đã vô số lần hy sinh chết đi vì làm thiện, và đề cao thiện để giúp người. Phải nói rằng ta làm rất nhiều không thể tính hết.

Về tâm sở biết xấu hổ, hổ thẹn với mình và người, thì ta đã từng thực hành trọn vẹn, lại có thể dạy bảo khuyến tấn người học hạnh Tàm, Quý.

Về tâm sở Vô Tham, Vô Sân, Vô Si, ba tâm sở này đã giúp đỡ bảo hộ ta khỏi rơi vào ba đường ác, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh. Nhất định ta đã từng trải qua và thành tựu phần nào. Ba tâm sở thiện này quả là khó, nhưng ta vẫn vượt qua. Tất nhiên vượt qua được ba tâm sở như vậy, ta phải trả giá hy sinh không biết bao nhiêu lần. Và chính ba tâm sở này ta đã phần nào điều phục, nên những Tâm sở còn lại, Khinh An, Bất Phóng Dật, Hành Xả, Bất Hại ta đã dễ dàng làm chủ không khó.

Vậy thì xét ra ta đã hành thiện trong vô số kiếp, và vô số lần không thể biết được!

Những hành thiện vừa nêu trên, sở dĩ ta đoán biết được là vì ta đã và đang được thân người, được còn hiểu biết giáo lý Phật pháp hiện hữu ở thế gian, điều đó có phải vì ta đã hành nhiều thiện nghiệp trong quá khứ! Vâng, thật đúng vậy! Nếu không ta sẽ không thể nào được phước báo như đời nay. Như nếu muốn rõ hơn điều vừa nói, thì hãy nhìn xem thế giới này, chúng sinh được mang thân người số lượng được bao nhiêu? Và chúng sinh không phải là người, đố ai đã biết được lượng số bao nhiêu? Cho nên phải khẳng định rằng, thiện nghiệp vô số đời trước của ta phước báo thật nhiều. Nhưng rồi cho đến bây giờ đời nay ta đã được gì? Hay đã thấy gì trong quá khứ?

Xin thưa ta chẳng biết, chẳng thấy, chẳng hiểu một chút nào đời sống quá khứ mà ta đã kinh qua, có chăng chỉ đoán biết dựa theo lời Phật dạy. Và những điều suy tưởng tư duy về vấn đề này, cũng căn cứ vào lời Phật dạy, vào pháp học Duy Thức được phân định theo luật duyên sinh nhân quả. Điều này tuyệt đối là đúng. Nhưng dù đúng về mặt chân lý học thuyết, chứ hiện tượng hình ảnh nhân quả sinh diệt trong quá khứ thì ta không thấy, không biết, nên ta có thể nghi ngờ! Dù vậy ta không thể phủ nhận, có quá khứ mới có hiện tại và tiếp tục hiện tại là nhân của tương lai. Kinh Phật thường dạy: Muốn biết nhân đời trước, hãy nhìn quả hiện tại, muốn biết quả tương lai, hãy nhìn nhân hiện tại.

Vậy rõ ràng không nghi ngờ gì cả, ta đã tu thiện mới có nhân thiện, và những tâm sở thiện như vậy cùng đi với ta không biết bao nhiêu kiếp. Cụ thể nhất là kiếp này ta đang làm người, đang hiểu biết nhân quả đây.

Thế thì câu trả lời ta đã được gì đời nay, nhất định phải là: Ta là Người, là một nhân duyên tối thắng hy hữu nhất trong vô số loài chúng sinh! Ta là người, được một quả báo tuyệt vời do vố số hành nghiệp thiện sinh ra, và ta là người nên được đầy đủ cơ hội duy nhất sẽ thành bậc giải thoát giác ngộ giống như chư Phật không sai khác. Vậy xét cho cùng, ta phải tiếp tục với tâm sở thiện, như hành nghiệp trong quá khứ kiếp! Vâng! Ta phải tiếp tục hành thiện, nhưng ngay từ bây giờ, phải luôn ghi nhớ, phải hồi hướng đến quả vị giác ngộ giải thoát. Phải cầu sinh nơi đất Thánh, nơi gần gũi chư vị Bồ Tát, chư Phật. Không một lý do gì quên đi nguyện ước này. Chính vì không có nguyện hồi hướng giác ngộ giải thoát, nên vô số nghiệp thiện trong vô số đời quá khứ, chỉ làm cho ta hưởng những quả báo nhân thiên mà thôi. Chưa nói sau khi phí phạm hưởng hết quả báo nhân thiên, ta lại bắt đầu học thiện làm lại từ đầu. Và việc chứng minh đó là hiện thời ta đang học Phật đây. Vì nếu như từ vô số kiếp làm thiện, ta ý thức hồi hướng giải thoát như bây giờ, thì chắc rằng ta đã thành Phật từ lâu.

Tóm lại dòng tâm sở thiện là dòng sông hiền hòa, chảy đi tìm biển giác lâu nay, thế mà mãi chưa gặp, cho đến hôm nay! Cầu nguyện từ nay dòng sông hiền hòa tiếp tục chảy, và hướng về biển tuệ giác đã rõ ràng trước mắt.

Tâm sở Căn Bản Phiền Não

Là những Tâm Sở ngược lại với Tâm Sở Thiện, cũng là những phiền não gốc, sinh ra nhiều thứ phiền não khác nên gọi là Căn Bản Phiền Não. Phiền não căn bản có 6 loại: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến.

Tham: Bám vào những đối tượng khởi lên từ sự chấp ngã; đối tượng tham khó kể hết được, nhưng chung quy nặng nhất là năm thứ ham muốn: Tiền bạc, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ. Đặc tính của Tham làm phá đi tánh lương thiện, tánh không tham lam; kết quả hại mình hại người đau khổ. Ví dụ: Một người có đầy đủ vật chất, nhưng vẫn không thấy đủ. Cứ muốn sở hữu, chiếm đoạt đủ thứ làm của riêng mình. Một đứa bé tham thì hậu quả có thể không mấy ảnh hưởng ghê gớm, cùng lắm là Ba Má hoặc anh chị khổ với nó thôi. Tuy vậy, gia đình đứa bé ấy phải cố gắng ngăn chặn, dạy bảo giải thích cho biết, tánh tham là tánh xấu không nên có. Nếu đứa bé nghe lời theo thì tốt. Nếu không nghe chỉ giả vờ vâng lời xong chuyện, thì lớn lên nó tiếp tục tham. Và hậu quả hiện ra bấy giờ sẽ tăng gấp năm gấp mười, hay tăng theo gấp trăm, ngàn lần cũng có. Chiến tranh các nước trên thế giới là điển hình cụ thể của tham.

Sân: sân giận, nóng nảy. Sân khó thể biết được lúc nào xảy ra để kềm hãm ngăn chặn, do đó nó nguy hiểm và tác hại không thể tưởng được. Và sân cũng vì bảo vệ bản ngã của mình; nhưng ai lại không bảo vệ ngã, trừ chư vị chứng đạo giải thoát, thành ra không phải dễ trừ diệt được sân giận, nóng nảy. Đặc tính của sân là phá đi tánh hiền từ hòa ái sinh ra đau khổ. Ví dụ: Đứa bé chỉ vài tuổi, bị bạn nó giựt miếng bánh trên tay, nó liền hét lên, rồi vung tay đánh đứa bé kia, mặc kệ đứa kia mới vừa đùa giởn với nó. Tánh sân giận của trẻ con rõ ràng dễ thấy. Còn người lớn thì quá kinh hãi. Có người giận lên đỏ mặt, có người mặt mày tái mét đi; sự sân giận bộc phát khó thể lường được. Chiến tranh thế giới là phần lớn không nhẫn được tánh sân giận mà ra.

Si: si mê, ngu muội, không sáng suốt. Sự không sáng suốt ở đây là không rõ thấy sự thật các pháp là vô thường, chứ không phải không sáng suốt là dốt chữ, là không có kiến thức căn bản đời sống. Phải nói nghĩa đúng nhất của Si là Vô Minh. Đặc tính của si làm phá đi tánh sáng suốt, và thường sinh ra các pháp nhiễm không thanh tịnh; kết quả khó thấy đạo giải thoát. Ví dụ: Một người vì sống ở vùng hoang dã sống với bộ lạc, chưa từng chứng kiến cảnh phố thị nhà cửa cao lớn. Khi được người dẫn dắt cho xem họ liền kinh hãi run sợ; nghĩ rằng đây là một thế giới không tốt đối với họ. Thế là họ không chịu nghe, làm theo những người thật tâm giúp họ, như vậy mà họ đành cam chịu cuộc sống khổ đau của núi rừng hoang dã. Nhưng đó là ví dụ dễ thấy, chứ thật ra ngay thế giới đang văn minh mà một số người cũng còn si mê, không nhận ra sự thật của chân lý. Người ta không tin các pháp là giả, là vô thường; cho nên xây dựng thành những niềm tin không sáng. Cuối cùng phải chịu những khổ đau thiệt thòi mà chính họ tự gây ra.

Mạn: khinh mạn, xem mình hơn người, nhìn người khinh dễ. Tính chất của mạn không phải xảy ra với người mạnh, giỏi, hay, đẹp… mà ngay cả người không có gì nổi bật, hoặc hiểu biết dưới trung bình cũng mắc phải tâm sở này; đó chỉ vì quá quan trọng bản ngã mà ra. Động lực của mạn phá đi tánh khiêm nhường, khiêm hạ gần gũi với người; và kết quả phải thành đau khổ tự cô lập đời mình không người chia sẻ. Ví dụ: Một người giỏi, giàu có học thức cao, không biết khiêm nhường, không có khiêm tốn. Trước mặt mọi người họ không ngại gì tự cho mình là giỏi. Có khi gọi cả tên người khác, hay một tổ chức nào đó để chê bai miệt thị. Mạn còn đi xa hơn nữa dù biết rằng mình chẳng hơn người, nhưng vẫn khinh khi người khác. Như vậy mà thế giới khó dứt được chiến tranh, cũng là do một phần tánh khinh mạn người khác mà ra.

Nghi: ngờ vực, không quyết đoán, hay do dự khi tiếp xúc vấn đề. Tâm sở này quá nặng khó ai tránh khỏi; điều đó do tự ngã quá mức, cho nên sinh ra nghi ngờ do dự. Đặc tính của nghi phá đi cơ hội làm thiện, phá đi sự tìm tòi hướng thiện gần gũi người khác; kết quả sẽ đau khổ vì tự đánh mất cơ hội cho tâm hướng thiện. Ví dụ: Một người khi nghe người khác kể chuyện, hay thuyết giảng, thường hay sinh nghi. Khi được người ta thật tình giải thích điều nghi của mình, họ lại sinh ra điều nghi khác. Với họ, khó có ai là người đáng tin cậy, nên tự tạo khó khăn cho người và cũng khó khăn cho họ. Thế giới hiện nay, càng văn minh càng phức tạp, thì lòng người càng sinh nghi kỵ nhau, cho nên chiến tranh khó có thể tránh được.

Ác kiến: hiểu biết không đúng với điều thiện lành; hiểu biết với tâm tạp nhiễm điên đảo, nguy hại đến người và vật. Tâm sở này chúng sinh thường vấp phải trong đời sống; do vì còn phàm phu chưa học chánh đạo, chứng đạo giải thoát. Đặc tính của tâm sở này, là làm cách ly sự hiểu biết chân lý giải thoát, để kết quả sinh tử mãi trong luân hồi, khổ báo của ác nghiệp. Có năm loại hiểu biết sai từ do ác kiến sinh ra:

1) Thân kiến,

2) Biên kiến,

3) Kiến thủ,

4) Giới cấm thủ và

5) Tà kiến.

1.Thân kiến: Hiểu biết sai lầm về thân tướng, nên chấp vào cái thân này là có thật.. Không hiểu đó là những nguyên tố của hai thành phần Danh Sắc mà ra. Danh nghĩa là có tinh thần, tâm thức, và Sắc là hình ảnh của năm căn, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Vì không hiểu Thân là một dòng sống do duyên sinh, liên hệ từ dòng nhân quả, chứ không phải cố định, không phải giữ hoài trạng thái không già, không chết; cho nên tham đắm sinh ra bảo vệ chấp chặt thân tạo thành ác nghiệp.

2.Biên kiến: Hiểu biết chấp chặt vào hai chiều; một gọi là Thường kiến hai là Đoạn kiến. Thường kiến là tin rằng thân này sẽ còn mãi dù chết đi; nghĩa là người chết, linh hồn sẽ trở lại làm người, con vật chết trở lại thành con vật. Không có chuyện người đọa làm vật, vật tái sinh người. Hiểu biết như thế tạo gây ác nghiệp giết hại chúng sinh, làm mất đi tánh từ bi và không tin nhân quả. Đoạn kiến, tin rằng chết là hết, chẳng có đầu thai, chẳng có tái sinh, và như thế chẳng còn nhân quả gì cả. Tin như vậy là nhân gây ác nghiệp không dừng.

3.Kiến thủ: Khư khư chấp vào hiểu biết của mình, xem của người không đúng không hay. Cố chấp bảo thủ như vậy, sinh ra khinh người nếu cho mình đúng, hoặc ghen ghét thù oán nếu cảm thấy mình sai. Kiến thủ rõ ràng là nhân gây chiến tranh thù hận.

4.Giới cấm thủ: Giữ những giới cấm không phù hợp với chân lý, không đúng với đạo đức căn bản. Do vì không hiểu giáo lý duyên sinh nhân quả, các pháp là vô ngã, vô thường, chúng sinh ai cũng có tánh giác, cho nên dễ sinh ra giữ giới sai lầm này.

5.Tà kiến: Tuân và làm theo những niềm tin sai lầm không có chánh tín, không hợp với khoa học chân lý. Niềm tin như vậy gọi là phản khoa học, phản chân lý nhân quả. Tà kiến thường xảy ra nhiều nhất vào thời đại xưa. Hiện nay chỉ giảm bớt chứ chưa hết hẳn.

Năm loại hiểu biết sai lầm, tưởng đã tạm đủ giải thích cho tâm sở Ác Kiến.

Nhận định nhân quả về các tâm sở Căn Bản Phiền Não.

Phần nhận định nhân quả qua các Tâm Sở Thiện, tạm ví như dòng sông êm đềm trôi chảy tìm về biển giác; nay đến phần các Tâm Sở Căn Bản Phiền Não, có thể ví như những gập ghềnh khúc khuỷu đất đá mà dòng sông phải vượt qua. Hễ dòng sông nào hứng chịu nhiều vị trí gập ghềnh quanh co, thì thời gian tìm đến biển giác càng lâu xa hơn. Có khi lại bị bế tắc dễ cạn kiệt khô dần, vì phân chia nhiều ngỏ ngách. Tâm thức chúng ta cũng vậy, từ khi lang thang trong sinh tử, không biết bao nhiêu việc thiện ta đã làm, không biết bao nhiêu phước báo ta tận hưởng; nhưng rồi tất cả cũng xoáy mòn khô cạn, có khi bế tắc, sa đọa không còn hay biết chi cả. Điều này do đâu? Có phải là những tâm sở phiền não căn bản mà ta đã tạo ra rồi gánh chịu!

Lần nữa thử tìm hiểu thêm, về tánh chất và nghiệp dụng các Tâm Sở này.

Tham là một thứ nghiệp báo mang tính hủy hoại thiện nghiệp; công năng của chúng là phá hết công đức, nhận chìm chúng sinh vào sinh tử luân hồi. Đối tượng của Tham không ngoài năm món ham muốn: Tiền tài, sắc dục, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ. Trong năm thứ ham muốn này, ba thứ Tiền tài, sắc dục, danh vọng được xếp đặt trước, vì tính chất nguy hại của chúng quá cao. Tuy nhiên đúng hơn, hai thứ sau mới quan trọng, vì nuôi mạng sống con người. Nếu mạng sống không có, hay có mà không đủ ăn uống, thì tiền tài, sắc đẹp, danh vọng trở thành vô nghĩa. Đành rằng tiền bạc mua được thức ăn, thức uống, nhưng từ thuở sơ khai của nhân loại, tiền bạc vẫn chưa có, đời sống chỉ là trao đổi hàng hóa với nhau. Xét ra như vậy để thấy, năm thứ ham muốn liên kết dính mắc khó rời nhau, một khi đời sống xã hội được định hình. Thành ra đời sống trở thành hưởng thụ, từ vật chất đến tinh thần. Sự hưởng thụ đã trở thành vấn đề lớn từ khi nhân loại biết ổn định đời sống; hay nói đúng hơn, sự hưởng thụ sẽ mãi mãi đi với nhân loại, với con người trên mặt hành tinh này.

Như vậy sự hưởng thụ đời sống khó tránh được lòng Tham. Trăm người tham hết trăm người, ngàn người đều đủ, và cả thế giới không sai khác một người! Trừ những người đắc đạo giải thoát, những người như vậy đã trở thành Thánh nhân, Bồ Tát, Phật Đà. Tìm hiểu tại sao các Ngài không tham, đó là câu hỏi mà người Phật tử chúng ta, đã và đang mong muốn học hỏi làm theo. Hẳn nhiên tham làm thiện, tham tu đạo cũng gọi là tham. Bên cạnh đó còn có tham hướng thiện, tham giải thoát. Tuy nhiên nhờ những tâm sở tham làm thiện mới được phước báo, mới có trí huệ nhận ra sự vô thường của đời sống, mới hiểu đạo giải thoát giác ngộ. Như thế từ ban đầu tu đạo, Chư Bồ Tát Thánh Tăng đương nhiên đã có tham thiện làm lành.

Chúng ta là những phàm phu đang sống trong thế giới văn minh vật chất, quá đầy đủ lòng tham; và không phải tham đời này, mà nhiều vô số kiếp. Nói là tham làm thiện chúng ta vẫn có, như đã tìm hiểu các Tâm sở Thiện; nhưng tham bất thiện thì quá lẫy lừng, trở thành câu sinh kiết sử đeo mãi trong nhiều kiếp luân hồi.

Sự thật có thân này, đó là kết quả tham luyến ái dục sinh ra. Một đứa bé mới sinh không cần ai dạy cũng biết tham; cho đến khi già sắp chết cũng còn tham sống. Vì do thời gian còn trẻ đến già nghiệp tham không dứt, không biết vạn vật vô thường có sinh có diệt. Không chịu tin rằng mọi người ai cũng chết, không thể giữ được vật gì khi nhắm mắt xuôi tay.

Trong quyển Quán Niệm Nguồn Tâm của Ngài Geshe Kelsang Gyatso, phần nói về Sáu Phiền Não Chính, cho rằng Tham dục xét về thời gian có 3 loại:

1.Tham dục đối tượng quá khứ

2.Tham dục đối tượng hiện tại, và

3.Tham dục đối tượng tương lai.

Ngài diễn giải như sau:

Một thí dụ về loại thứ nhất là nhớ tới một người bạn, và do tham dục, muốn gặp lại người đó. Chúng ta thường phát sinh loại tham dục này khi hoài vọng quá khứ, thí dụ như khi nhớ lại những người thân đã qua đời, những vật sở hữu mình không còn nữa, những nơi mình đã sống, hay những thời hạnh phúc trong quá khứ.

Những thí dụ về loại tham dục thứ nhì là muốn hạnh phúc mà mình đang hưởng sẽ lâu bền mãi mãi, hay muốn không bao giờ phải xa cách bạn bè, của cải, hay những thứ khác mà mình đang có. Tâm trạng lo sợ phải xa cách bạn thân hay mất của cải phát xuất từ loại tham muốn này.

Những ví dụ tham dục thuộc đối tượng tương lai như muốn được gặp một người bạn hấp dẫn, muốn giàu có, hay muốn có một cái nhà lớn hơn. Có thể chúng ta không bao giờ có được những đối tượng đó, nhưng do tham muốn như vậy, chúng ta bỏ nhiều thời giờ để tính toán hay mơ mộng về chúng. Tham dục đối tượng tương lai là gốc của đa số những bất mãn và thất vọng của con người.³

Thật đúng như vậy, nghiệp tham không dứt được trong tâm con người, cho nên không chịu quên quá khứ, cố bám vào hiện tại rồi lo sợ mất ở tương lai.

Đến đây ta bàn tiếp về tâm sở Sân, Si. Kinh Phật thường dạy Tham, Sân, Si là ba độc, ba loại này liên kết dính chặt với nhau. Nếu ta ít tham thì sân cũng không phát sinh mạnh, hay nếu ta không si mê bám vào thế gian pháp, thì cả hai tham, sân, cũng không thể phát động lẫy lừng. Có lẽ thử bàn về si, sẽ thấy phiền não này đáng sợ ra sao! Phiền não của tâm si mê đã làm ta nhận thức sai lầm về hiện tượng chung quanh, từ con người đến cảnh vật. Trước nhứt về con người. Do si mê ta không nhận thấy con người xuất hiện là do nghiệp quả sinh ra. Nghiệp quả đó là dòng sống của hành nghiệp nối tiếp không ngừng. Nói cụ thể là do nhân quả tác nghiệp thiện ác mà ra. Sự chênh lệch thọ nhận quả báo của mỗi người, là hiện quả đã thành từ nhân tốt xấu trong quá khứ. Như thế nhận thức rằng, không có chuyện ngẫu nhiên, một em bé sinh vào gia đình nghèo hèn khốn khổ, và một em bé sinh vào cung điện hoàng gia. Tất cả do hành nghiệp của em bé đó quyết định.

Một sự thật nữa mà người si mê vẫn chưa hiểu ra, là tất cả ai rồi cũng phải chết, chỉ vì có sinh tất có diệt, vạn vật đều vô thường, các pháp do nhân duyên sinh vô ngã. Và đó chính là nói về cảnh vật xuất hiện chung quanh con người.

Thế thì chính si mê không hiểu luân hồi sinh tử, thọ nghiệp nhân quả, các pháp do nhân duyên sinh, cho nên bám víu hóa thành Tham, và không toại nguyện hóa thành sân. Xã hội văn minh ngày nay, nếu bảo con người còn đầy vô minh, si mê, thì thật khó hiểu! Người ta sẽ không chấp nhận, ngược lại còn lên án phản bác rằng, đó là triết lý vu vơ, không thực tế. Việc này đành chịu, dù sự thật chân lý không bao giờ sai. Và con người không si mê, thì tại sao phải còn mãi đau khổ, khi nền văn minh vật chất càng ngày càng dư thừa hưởng thụ? Nếu vật chất giải quyết được niềm hạnh phúc an lạc tâm hồn, thì thế kỷ 21 này đáng lẽ quá đủ để dư thừa hạnh phúc!

Tuy nhiên thế giới nói là văn minh giàu có, nhưng đau khổ đói nghèo vẫn hiện đang xảy ra ở khắp mọi nơi. Còn chiến tranh khủng bố, chiến tranh giành giựt quyền lợi, lúc nào cũng sẵn sàng châm ngòi phát nổ. Lịch sử đã minh chứng qua hai cuộc chiến thứ nhất và thứ hai trên thế giới. Rõ ràng là do Tham, Sân và cuối cùng nếu không phải si mê thì là gì?

Rồi không phải chỉ có Tham, Sân, Si, mà còn thêm Mạn, Nghi, Ác Kiến phụ họa, làm cho phiền não chỉ có tăng chứ không giảm. Đặc tánh và hành nghiệp của ba tâm sở Mạn, Nghi, Ác Kiến đã lược hiểu rồi, không cần phải đào sâu vốn càng thêm đau xót mà thôi.

Kết lại, sáu tâm sở phiền não căn bản này, chứng minh nghiệp thiện đời trước của ta quá ít, nghiệp duyên với đạo giải thoát chẳng hiểu được gì; thành ra đời này còn được ít phước làm người, nhưng vô phước vẫn chưa chứng đạo giải thoát. Cứ như vậy sinh hoài chết mãi, rồi lấy chút thiện lành trả vay cho nghiệp ác đời quá khứ, và ác nghiệp hôm nay, cho nên thường sống trong đau khổ.

Vậy thì ta suy nghĩ gì cho kiếp sống hiện tại? Đương nhiên ta nguyện một lòng, ngay trong đời này phải hiểu đạo giải thoát, phải phát Bồ Đề tâm thương tưởng hết thảy chúng sanh, hồi hướng tất cả thiện pháp nếu có, cầu sinh vào đất thánh, hay sinh bất cứ nơi đâu đều gặp Thiện Hữu Tri Thức, chư Thánh Tăng Bồ Tát dẫn dắt để hạnh nguyện giải thoát thành tựu viên mãn.

Tâm sở Tùy Phiền Não

Là những tâm sở phiền não phụ, do căn bản phiền não sinh ra; ví như nhiều nhánh cây nhỏ phát triển từ những nhánh lớn là gốc của cây. Tùy phiền não có đến 20 tâm sở được chia làm 3 phần:

1.Tiểu Tùy Phiền Não,

2.Trung Tùy Phiền Não và

3.Đại Tùy Phiền Não.

Phân chia thành Tiểu, Trung, Đại, vì tính chất hoạt động của chúng. Như Tiểu Tùy Phiền Não hoạt động có tính không rộng lớn, không liên hệ đến các Tâm sở phiền não khác. Trung Tùy Phiền Não có tính chất rộng hơn, có hợp tác với các tâm sở phiền não khác. Và Đại tùy Phiền Não thì chúng hoạt động khắp các Tâm Sở bất thiện, trong phạm vi rộng rãi hơn cả Trung Tùy Phiền Não.

1.Tiểu Tùy Phiền Não : Gồm 10 tâm sở: Phẩn, Hận, Phú, Não, Tật, Xan, Cuống, Siểm, Hại, Kiêu.

Phẩn: giận, nóng nảy khi tiếp xúc những hoàn cảnh nghịch lòng, bất như ý; đặc tánh tâm sở này là gây hại đau khổ cho mình và người, phá đi tánh hiền hòa thương mến mọi người. Ví dụ: Tự ái vì nghe người kể lại ai đó bêu xấu mình, nên tâm trở nên khó chịu nóng nảy, muốn tìm cách gặp người đó để giải quyết. Sự nóng nảy biến thành giận dữ, khi nghịch cảnh xảy ra ngay trước mặt. Nhưng phẩn cũng đủ làm người ta uất tức sinh ra tổn thương bệnh hoạn. Tất cả vì do động đến bản ngã của mình.

Hận: hờn ghét, ghi nhớ vào tâm nỗi thù ghét, khiến cho con người không quên được sự giận dữ. Hận cũng từ sự Sân, giận chưa giải quyết được, hoặc giải quyết không được như ý. Hận có thể kéo dài đến cả cuộc đời, và có khi chết rồi vẫn còn đeo mang đến đời sau. Đặc tánh của hận gây hại cho mình và người, phá đi tánh tha thứ, ôn hòa thương mến đến chúng sinh. Ví dụ: Một em học sinh đánh nhau với bạn, em bị thua trước mặt các bạn em. Vì tự ái xấu hổ, nên em nuôi hận trong lòng, quyết một ngày phải rửa lại nỗi thua nhục đó. Thế là em bên ngoài trông như đã giải hòa, nhưng trong tâm vẫn nuôi niềm tức giận. Não: buồn, tâm hồn ủ dột, mất hết niềm vui; tâm tư này thường xảy ra sau những biến cố hay hoàn cảnh đau thương. Đặc tánh của nó khiến con người giảm dần năng lực sống, phá đi hoàn cảnh tươi vui an lạc. Ví dụ: Sau biến cố đau thương đến với gia đình, đất nước, vì trận động đất sóng thần; người thân của những nạn nhân ấy, phải sống trong cảnh buồn não đau thương. Họ trở thành một con người khác, so với những ngày tháng trước kia sống trong hạnh phúc gia đình đầm ấm.

Phú: che giấu tội lỗi, không muốn người khác biết lỗi lầm sai trái của mình. Tâm tư này vì quá ích kỷ, chỉ nghĩ đến cá nhân, sợ người khinh chê, sợ thua kém người ta; nên dù phạm lỗi, dù thua sút ai đó vẫn giấu che không để người biết. Đặc tánh của tâm sở này làm cho không được an nhiên, không được thành thật, khiến sinh ra buồn bã bứt rứt trong tâm. Ví dụ: Đứa bé bị Thầy Cô phạt vì không làm bài. Về nhà, như mọi khi nó thường kể chuyện ở lớp học, nhưng hôm đó nó không nói gì cả, vì muốn che giấu chuyện bị phạt. Dù vậy ba má cũng nhận ra, cuối cùng nó phải kể lại sự việc bị phạt ở lớp. Đối với người lớn che giấu có phần tinh vi; nhưng rồi thời gian trôi qua khiến người phải tự hối mà khai.

Tật: ganh ghét, ganh tỵ, không muốn thấy người khác hơn mình, hay không chịu mình thua kém kẻ khác. Tâm tư này vì quá xem trọng bản ngã, luôn nghĩ về mình quên hết người khác, dù đó là người thân cũng so đo ganh tỵ. Đặc tánh của tâm này khiến mất đi tánh rộng lượng, thương người, tánh xả kỷ, kết quả thành người bỏn xẻn tự gây đau khổ cho mình. Ví dụ: Cạnh tranh việc làm, cạnh tranh lợi lộc, nên từ bạn thân quen biết trở thành thù hận, có khi ẩu đả thưa kiện nhau. Ganh ghét thường dễ thấy những nơi công sở, công trường, vì nơi ấy thường liên hệ đụng chạm đến lợi ích cá nhân. Người này ghét người kia, người kia ghét người nọ, tất cả vì bảo vệ vị trí địa vị của mình mà ra.

Xan: Keo kiết, bỏn xẻn. Tâm sở này do ganh ghét tật đố mà sinh; vì không muốn thua kém người, nên không bao giờ chia sẻ, thông cảm, hay rộng lượng ban bố cho ai. Sống chỉ biết có mình, đôi khi đến cả người thân còn tính toán. Đặc tánh tâm sở này, phá đi tánh rộng rãi thương người, kết quả sống ích kỷ ôm giữ của cải một mình, rồi đau khổ với những gì mình tích chứa. Ví dụ: Gia đình giàu có, tiền bạc dư thừa, dù nhàn rỗi trọn đời ăn không hết; biết như vậy, nhưng không bao giờ nghĩ đến chuyện từ thiện giúp người. Cho đến nghe thiên tai hoạn họa chẳng mấy động tâm. Nếu có giúp chỉ là chiếu lệ, cho mọi người biết mình có giúp, chứ thật tâm không bao giờ muốn sứt mẻ ngân khoản của mình. Và thậm chí sinh hoạt ăn uống cũng tính toán từng tiểu tiết.

Cuống: Dối trá, phỉnh gạt người khác; tâm sở này vì muốn được lợi cho bản ngã, nói đúng hơn do tham lam quyền lợi, tài vật của người, nên sinh dối gạt, lừa người tin tưởng, mong được lợi được của… Đặc tánh tâm sở này là phá đi tánh chân thật, lương thiện, sống chỉ bằng sự gian dối, tự gây đau khổ mình và làm hại đến người khác. Ví dụ: Đứa bé muốn đoạt lấy đồ chơi của bạn, nó giả vờ đóng kịch nói dối, gạt bạn để hờ đồ chơi, rồi tìm cách giựt lấy. Đối với người lớn, đứa bé cũng dám dối gạt không sợ, giả vờ làm dễ thương, vâng dạ nghe theo, nhưng thâm tâm nó không bao giờ biết thiện lương là gì. Trong gia đình có người như vậy quả thật là buồn, vì hạnh phúc sẽ khó thể tìm đến; xã hội nơi điều hành luật pháp, mà hiện diện một người không thật, thì an ninh phúc lạc khó thể mang đến cho người.

Siểm: Nịnh hót, bợ đỡ; tâm sở này cũng do tham lợi lo cho bản ngã, nên không màng đến nhân, nghĩa, lễ, trí tín; hễ gặp ai giàu có sang trọng, liền tìm cách gần gũi mưu cầu lợi lộc. Đây cũng từ dối trá mà ra. Đặc tánh của tâm sở này phá đi tánh ngay thẳng, thật thà, để kết quả sống không thật với mình, chỉ lợi dụng người khác. Ví dụ: Vì muốn được Cô Chú, Anh Chị, người lớn cho tiền, thằng bé không ngại, nói lời khen tốt khen hay, giả vờ như rất muốn gần gũi để học tập. Người lớn cũng thường vướng tâm sở này. Không ngại phát lời tâng bốc, ca tụng, làm như người mình khen thế giới này chỉ có một! Nhưng ngược lại tất cả những ngôn từ đó, chỉ xuất phát từ tâm bợ đỡ mưu lợi cho mình thôi.

Hại: Gây hại, tổn thương đến mọi người. Đây cũng từ tâm sở quá hung hăng sân giận, tham muốn gây ra. Đặc tánh của nó phá đi tánh hiền lương, thương tưởng tôn trọng người khác; và chỉ biết tạo đau khổ cho người và mình. Ví dụ: Những đứa bé mới vài tuổi đã khó dạy, chúng không biết sợ là gì, thường hay phá phách. Đối với loài vật không hề biết thương; con vật nào có thể tiêu khiển làm hại, thì chúng ra tay ngay, đến cả loài lớn cũng không tha. Người lớn mà có tánh này quả là bất hạnh cho xã hội. Nhưng lịch sử nhân loại không thiếu những người này. Xưa kia ở Trung Hoa có Tần Thủy Hoàng; cận đại thế kỷ 20 có bạo chúa Hitler... những người này đã làm đổ máu không biết bao nhiêu người. Cả đến sinh vật động vật trong thời ấy cũng ảnh hưởng. Vì là người với nhau mà còn tàn ác giết hại, huống gì động vật khác loài.

Kiêu: kiêu căng, tự cho mình là hơn xem người khác chẳng ra chi. Tâm sở này do quá xem trọng bản ngã, quá hết sức tham muốn, nên không chịu nhân nhượng thua kém người. Đặc tánh của kiêu là phá đi tính nhân thiện, nhân nghĩa; sống hay gây sự bất hòa, khiến mọi người xa lánh, thường chuốc lấy đau khổ tự mình làm ra. Ví dụ:

Đứa bé lên mặt, chê bạn nó dở không hiểu biết bằng mình; hoặc cười chọc khi bạn nó không hiểu điều gì đó. Người lớn thì tinh vi tế nhị hơn, họ không kênh kiệu cho người thấy, nhưng thầm biểu lộ sâu xa bằng ngôn ngữ để lòe mặt người; hay dùng thái độ hình thức, phô trương dằn mặt, cho mọi người thấy sự sang giàu, giỏi giang của họ.

2.Trung Tùy Phiền Não: Gồm có 2 tâm sở: Vô tàm, vô quí.

Vô Tàm: không biết xấu hổ với mình, không tự trọng và quên mất nhân cách của mình. Tâm sở này vì do tham muốn lợi lạc riêng bản thân, nên không ngần ngại nhận chìm danh dự tư cách phong thái của mình, để mong đoạt lợi, mong chiếm đoạt thỏa lòng tham. Đặc tánh Tâm sở này làm mất đi tánh thành thật, tánh ngay thẳng, và gây tạo cho mình không còn biết xấu hổ nữa. Ví dụ: Biết đứa bạn giàu có, thường cho mình đồ chơi ăn uống, nên thằng bé cứ đến nhà thằng bạn chơi hoài, dù bạn nó có đuổi cũng không chịu đi. Người lớn cũng vậy, trong những buổi họp bị người phê bình, mà không biết sửa đổi, không chịu suy nghĩ. Trong khi những điều sai trái kia không đáng làm, cũng không phải là việc khó, nhưng lại không chịu khắc phục, không biết tự xấu hổ sửa đổi.

Vô Quý: Không biết hổ thẹn với người, xem thường nhân cách của mình với người khác. Tâm sở này cũng do tham mà ra, nên không cảm thấy ngượng ngùng làm những điều sai quấy mà không sợ người khác biết. Vô Quý còn tệ hơn Vô Tàm, vì đối với người chẳng biết hổ thẹn, thì đối với mình đâu gì đáng nói. Nhưng lại có thể suy ra, nếu biết xấu hổ chính mình thì tránh được việc không biết hổ thẹn với người. Cho nên trước phải biết xấu hổ, biết tự trọng nhân cách mình, thì tránh được cả hai vô Tàm, vô Quý. Đặc tánh tâm sở vô quý là phá đi nhân cách đạo đức, nhân cách luân lý con người, và phải chịu đau khổ tự mình làm ra. Ví dụ: Tiếp theo ví dụ trên; do thằng bé không biết xấu hổ, nên nó không còn biết hổ thẹn với ai cả. Nó chẳng những không biết xấu hổ khi bị xua đuổi, mà còn không biết xấu hổ với mọi người trong gia đình bạn nó. Nó tỉnh bơ, còn khen thằng bạn đối xử với nó là tốt trước mặt mọi người, không một chút ngượng nghịu; trong khi gia đình đứa bạn, phải thấy khó chịu ngượng ngùng. Người lớn chẳng khác gì, đôi khi còn hơn nữa; vì tự cho mình là lớn già giặn trường đời; lợi dụng lòng tốt của mọi người, mà càng đánh mất phong cách giá trị mình đi.

3.Đại Tùy Phiền Não : Gồm có 8 tâm sở: Trạo cử, hồn trầm, bất tín, giãi đãi, phóng dật, thất niệm, tán loạn, và bất chánh tri.

Trạo Cử: Lao chao, hấp tấp, bồn chồn, không giữ được thân tâm yên bình. Tâm sở này làm cho con người đi đứng không yên, không giữ được hình ảnh thái độ nhẹ nhàng êm thấm. Đặc tánh Tâm Sở này là phá đi tánh tập trung, tánh điềm tỉnh và kết quả khó thể chú tâm thiền định. Ví dụ: hình ảnh các em bé, chúng không chịu ngồi yên, cũng không chịu tập trung ý tưởng, khi thích cái này lúc thích cái kia. Ở người lớn, thì bồn chồn lao chao hấp tấp khi làm việc, và hay thay đổi tâm ý không có lập trường. Về việc tu niệm, lại không thể tọa thiền lâu được, hoặc chỉ được bên ngoài, bên trong không có định tâm chuyên nhất.

Hôn Trầm: tâm tư u tối, trầm trệ, không tươi tỉnh sáng suốt. Người mang tâm này thường hay bi quan, không muốn tiến thân làm việc, do đó thường thất bại trong cuộc sống. Đặc tánh tâm sở này phá đi trí hiểu biết, ngăn cản sự tìm tòi học hỏi phát triển trí năng; và như vậy khó thể tu hành. Ví dụ: Đôi lúc chúng ta rơi vào hôn trầm u tối, chẳng muốn làm gì, chẳng buồn suy nghĩ bất cứ việc gì cho bận tâm. Riêng người hành thiền không có tâm tinh tấn, tha thiết, thì hôn trầm là rơi vào trạng thái như ngủ; thân ngồi yên mà lờ đờ quên đi hơi thở, quên đi mình đang ngồi thiền. Nếu không giải quyết tâm sở này, thì không thể làm việc, không thể tu hành.

Bất tín: Không có niềm tin nơi pháp thiện. Người mang tâm này sẽ dễ bị các pháp bất thiện xâm nhập, vì không tin điều lành, điều thiện. Đặc tánh của tâm sở này làm cho tâm tư không học được pháp lành, pháp thiện, và càng xa chánh pháp giải thoát. Ví dụ: có số người không theo một tôn giáo nào, cũng không tin điều lành sinh quả báo tốt, dù họ vẫn tin làm ác bị ác báo; nhưng pháp thiện điều lành, họ vẫn không xem là điều đáng làm đáng tin; do đó đời sống chỉ nghĩ đến những gì xảy ra hiện tại, như thế điều bất thiện, điều ác dễ nảy sinh trong tâm họ.

Giải Đãi: Lười biếng, trễ nãi, dật dờ, lệ thuộc nương tựa vào người khác. Người mang tâm sở này không màng đến xã hội, cả đến gia đình cũng ít quan tâm, thường nghĩ sống tới đâu hay tới đó. Đặc tánh tâm sở này phá đi tính siêng năng học hỏi thiện pháp. Ví dụ: Có người chẳng muốn làm gì, chẳng hề quan tâm đến ai; sống nay biết nay ngày mai chẳng biết chẳng cần. Ai nói sao nghe vậy, nhưng không bao giờ để tâm làm theo; vẫn biết có việc ác việc thiện, nhưng biết chỉ để biết, chẳng chịu học hỏi, chẳng chịu hành theo. Đời sống cứ phó thác nhờ vả người lo liệu; và như thế sống hết cuộc đời không có ích gì cho xã hội, nói gì tìm hiểu học đạo giải thoát!

Phóng Dật: Phóng túng, buông lung, không kềm hãm được tâm yên tịnh. Người mang tâm sở này không bao giờ chịu học hỏi pháp lành, pháp thiện. Đặc tánh của phóng dật là làm tăng trưởng ác pháp, phá đi tâm yên bình hướng thiện; và khó thể nào gặp được chánh pháp. Ví dụ: Một số người sống bất cần, sống không hề suy nghĩ ngày mai tương lai ra sao, miễn thực tế hiện tại thỏa mãn được những gì mong muốn. Những trẻ em mới lớn, không may mắn được sinh vào gia đình êm thắm có giáo dục, dễ rơi vào tâm trạng này; do vì tánh khí năng lực các em còn mạnh mẽ, nên hễ có chuyện gì không hài lòng bất mãn, thì tâm sở phóng dật dễ xâm nhập, biến các em thành con người hung hăng bất chấp mọi thứ.

Thất Niệm: Không có chánh niệm, không sáng suốt với thiện pháp, và hay tưởng nhớ đến phiền não. Nguời mang tâm sở này hay xao lãng, không để tâm vào việc làm. Đặc tánh tâm sở này, ngăn chặn định tâm chánh niệm, khiến biến thành một người mất hết chánh niệm trong đời sống. Ví dụ: Những người gặp biến cố xảy ra trong gia đình, hay chính mình là nạn nhân bị thua thiệt, bị lừa gạt, mất việc, mất người yêu thương…Từ đó tâm thức buồn bã, không còn thiết sống, chẳng muốn tiếp xúc ai, do ảm ảnh đau thương nên tâm tư không còn định tâm, không chú ý, không động tâm với cảnh vật chung quanh, như vậy trở thành hay quên, không còn ghi nhớ như trước nữa.

Tán Loạn: Không định tỉnh, hay khởi tâm tham, sân, si trước trần cảnh ngũ dục. Người mang tâm sở này hay bồn chồn giao động, không thể định tỉnh sáng suốt vấn đề. Đặc tánh của nó làm rối loạn tinh thần, không định tâm hướng thiện, dễ phát sinh tà tâm ác niệm. Ví dụ: Dễ thấy nhất là những người khi đối diện trước vấn đề quan trọng, hay biến cố gia đình, họ liền phát hoảng, mất hết tự chủ, không biết ứng xử thế nào; có khi hành động nông nổi gây hại đến tánh mạng. Và người có tâm tán loạn cũng không tuyệt đối vì gặp sự cố gia đình, mà cũng tự do mình sinh ra, thứ nhất vì quả báo đời trước, thứ hai vì ngay đời này tạo ra ác nghiệp nên bị quả báo mất định tâm sáng suốt, nhất là không thể chuyên chú tu niệm thiền tọa được. Tóm lại người có tâm tán loạn sẽ không thể chuyên chú tu niệm thiền định được.

Bất Chánh Tri: hiểu biết không chơn chánh, không đưa tới sự thiện lương đạo đức. Người hiểu biết không chơn chánh, không thể phân biệt được chánh tà khi tiếp xúc trần cảnh; và dễ gây ác nghiệp, vì không giữ đúng giới hạnh giới đức. Đặc tánh của tâm sở này, phá đi tánh chơn chánh, phạm những điều ngược lại với chánh pháp; kết quả mất hết cơ hội hiểu đúng chánh pháp. Ví dụ: Một số người không tin nhân quả là chân lý, nên hiểu biết cố chấp theo định kiến thần quyền, mê tín dị đoan, thành ra mất đi tính hiểu biết căn bản về chánh pháp khiến đời sống ngày càng mê mờ u tối.

Nhận thức vấn đề nhân quả của các tâm sở Tùy phiền não.

Như chúng ta biết Tiểu, Trung, Đại Tùy Phiền não đều đến từ phiền não căn bản: tham, sân, si. Vì không có những phiền não gốc này, thì các phiền não phụ thuộc sẽ không bao giờ có. Người không tham, sân, si, sẽ không có chuyện buồn giận giấu che tội lỗi... Nhưng vì chư Luận sư Bồ Tát, muốn hệ thống hóa nhận thức vấn đề, phù hợp với lối suy luận tìm tòi phân biệt học hỏi của thế gian, nên các Ngài phương tiện nêu ra và phân định rõ ràng phạm vi mức độ từng tâm sở, xuất hiện trong những giai tầng nào, theo từng trình độ nhận thức của chúng sanh.

Và vấn đề quan trọng ở đây là nhận thức nhân quả những tùy tâm sở phiền não, phát xuất từ nguồn gốc căn bản của Tâm sở Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi, Ác kiến. Nhận thức được như vậy, Tùy phiền não sẽ khó thể phát sinh. Ngược lại, không những là hai mươi tâm sở phiền não phát sinh, mà nếu có thể sẽ tăng đến trăm, ngàn phiền não, đúng như kinh thường nhắc là phiền não vô cùng tận. Xét lại trong đời sống, chúng ta thường bị mắc phải mười phiền não: hờn, giận, tật đố, ghen ghét, giấu che tội lỗi, dối trá, nịnh hót, hại người, kiêu căng… và tệ hơn thì không biết xấu hổ, không biết hổ thẹn với mọi người. Và khi chúng ta không qua được những phiền não dễ nhận ra như vậy, thì phiền não trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi… làm sao chúng ta qua được. Những phiền não Đại Tùy này nó càng tương hợp, luôn luôn hợp tác với tâm sở Tiểu tùy, Trung Tùy, khiến con người sống mà khó thể tạo nhân lành gần gũi được Chánh Pháp.

Thử nghĩ một người xem thường nhân cách lễ độ, thì làm gì tâm được an định hướng đến điều lành; cho nên sẽ khó học hiểu những điều chân chánh, và khó hơn nữa là nhận ra chân lý giải thoát của Như Lai.

Nhưng những người đó là ai? Chính là những chúng sinh vô minh ngây dại như chúng ta, đã từng hành động như vậy trong vô số đời trước. Đừng nói gì sân giận mà bị Đại tùy, ngay cả không sân giận chúng ta cũng bị Đại tùy phiền não chi phối!