Thức Biến Hiện

Chuyển Hóa Nghiệp Lực Là Chuyển Thức Thành Trí

Phần trên lược hiểu nghiệp là những năng lực hành động chuyển di tạo tác từ đời này qua đời khác. Khi chuyển di hiện khởi, thì chúng đổi thay vô số hình thù, cũng chính điều này ta mới nhận ra bóng dáng của nghiệp. Vài ví dụ trên là điển hình gọi là con người thành tựu trong đời sống thế gian. Tuy nhiên học Duy Thức, chúng ta biết tất cả thành tựu thế gian chỉ là đối đãi, còn là pháp hữu vi, hữu lậu. Bao giờ còn hữu vi tức phải sinh diệt, do đó thức phân biệt vẫn còn trong tạng thức luân hồi. Và cái gì luân hồi! Đó chính là vọng thức, thức Thứ Tám, hay gọi là tâm thức lang thang trong pháp giới. Nói chung chỉ có một thức mà thôi, vì thể của nó chưa phải chân, nên dụng của nó biến thành vọng, và vọng nên sinh ra đủ hình gọi là thức biến. Đến khi thức chuyển thành trí, tức là hiểu biết phân biệt, được thay thế bằng hiểu biết rốt ráo về sự thật, giả không của các pháp; bấy giờ không còn là thức nữa mà là Đại Viên Cảnh Trí, là cảnh giới không lầm giả pháp thế gian, không si mê theo pháp sinh diệt. Cảnh giới đó an định và an lạc vượt lên ngã pháp. Nói cách khác, là cảnh của chư Phật, cảnh chứng ngộ hoàn toàn.

Con người sở dĩ lạc hoài trong sáu nẻo, vì chỉ sống với thức, chưa hề kinh qua trí vô lậu, là hiểu biết vạn pháp do nhân duyên, vô ngã. Nên động lực vô minh vô hình này, tạo thành nghiệp lực quay hoài không dứt. Nhưng nghiệp lực đó không gì khác chính là thức biến, từ đời này sang đời khác. Gọi tên là gì cũng là hiểu biết sai lầm phân biệt mà ra. Vậy muốn ra khỏi luân hồi, hay muốn giải thoát, không gì khác hơn là thay đổi chuyển hóa hiểu biết sai lầm; tức là chuyển cái năng lực bên trong toàn thiện, để nghiệp lực hiện hành bên ngoài không ô nhiễm, đó chính là điều chư Phật chư Tổ dạy chúng ta.

Có thể tạm kết luận rằng, hành động quá khứ tạo quả hiện tại, hành động hiện tại tạo quả tương lai, là dòng sinh thức, di chuyển không ngừng, tạo ra đời sống chúng sanh. Chúng sinh còn say mê không nhận được điều này, tức cảnh tuồng xưa nay sẽ còn đi mãi; và nhận chân sự thật này, thì cũng thức hiểu biết đó, ngược lại sẽ là phương tiện tạo thành hành động thiện tương lai. Và tương lai tiếp tục tạo thiện, cho đến chân thiện giải thoát. Như thế nghiệp lực sinh tử đã không còn, vì trí giải thoát đã được thực hiện.

Duy Thức Học Với Các Pháp Tu Thiền, Tịnh

Tìm hiểu Duy Thức qua tên gọi Pháp Tướng Tông, là tông pháp nghiên cứu suy tầm thật tướng của các pháp, đều do Thức biến hiện ra. Khi đã hiểu căn bản hiện tượng thế giới lẫn con người, là chánh báo, y báo đều từ nơi Thức, việc thực hành sẽ quay lại bên trong đó là từ nơi nội thức, là hiểu biết chân thật vượt lên đối đãi. Bấy giờ pháp tướng trở về pháp tánh, là quả của Tướng Duy Thức, là Duy Thức Tánh vậy.

Việc thực hành đó chính là thiền quán, tức trong tư thế định thân, định tâm, để quán sát thật tướng của các pháp không sinh không diệt; và tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức.

Thế thì việc Thiền Quán là quan trọng, trong sự tu tập quán sát tánh tướng của pháp Duy Thức.

Tuy nhiên cũng cần tìm hiểu về ý nghĩa pháp môn Thiền trước khi hài hòa áp dụng vào môn Duy Thức.

Pháp tu Thiền định

Thiền là phương pháp điều phục tâm ý an định, để đạt đến giải thoát. Thiền chứng đạo giải thoát là do Đức Phật tìm ra và chứng nghiệm; ngoài ra cũng có nhiều pháp tu thiền trước hoặc ngay trong thời Phật tại thế, nhưng các loại thiền đó không phải là thiền giải thoát. Cao lắm cũng chỉ đạt đến tầng quả thượng thiên; và cao hơn nữa là những vị tu chứng quả Bích Chi, nhưng rồi cũng phải chờ duyên gặp Phật để hoàn tất con đường giải thoát rốt ráo.

Ngày nay chúng ta biết qua lịch sử Thiền có hai học phái lớn:

a- Thiền Nguyên Thỉ,

b- Tổ Sư Thiền, hay còn gọi là thiền phát triển do Bồ Đề Đạt Ma truyền dạy sang Trung Hoa.

a- Thiền Nguyên Thỉ: Bắt nguồn từ Ấn Độ do Phật tổ truyền dạy; phương pháp là điều hòa thân tâm quán sát hơi thở, nhiếp phục các dục lạc cảm thọ, đạt đến Giới Định Tuệ tuyệt đối. Trải qua con đường thành tựu thiền, hành giả sẽ lần lượt chứng đạt được Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền và Tứ Thiền. Thế nào là bốn cảnh giới này, được Phật dạy như sau:

“Và này Aggivessana, sau khi ăn thô thực và được sức trở lại, Ta ly dục ly bất thiện pháp chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạ do ly dục sanh có tầm có tứ. Này Aggivessana, như vậy là thọ khởi lên nơi Ta, được tồn tại nhưng không chi phối tâm Ta. Diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Này Aggivessana, như vậy lạc khởi lên nơi ta, được tồn tại nhưng không chi phối tâm ta. Ly hỷ trú xả, chánh niệm tĩnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba. Này Aggivessana, như vậy lạc thọ khởi lên nơi ta, được tồn tại nhưng không chi phối tâm Ta. Xả niệm xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này Aggivessana, như vậy lạc thọ khởi lên nơi ta”.

Rồi với tâm định tĩnh trong Thiền thứ tư ấy, Sa môn Gotama hướng tâm đến Túc mạng minh, đến Thiên nhãn minh, đến lậu tân minh:

“Nhờ hiểu biết như vậy, tâm của Ta thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã giải thoát như vậy, khởi lên sự hiểu biết: “Ta đã giải thoát”. Ta đã biết “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành. Việc cần làm đã làm. Không còn trở lui lại trạng thái này nữa”. Này Aggivessana, đó là Minh thứ ba, Ta đã chứng được canh cuối, vô minh diệt minh sanh, mê tối diệt ánh sáng sanh, do ta sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần” ²⁰

Qua lời dạy trên, lời của Đức Phật chứng nghiệm giải thoát, chúng ta hiểu, tất cả sự thực hành dụng công là kiểm soát chinh phục được tâm hiểu biết. Tâm hiểu biết đòi hỏi đầu tiên của hành giả tất phải ly dục. Khi ly dục sẽ có cảm thọ an lạc, rồi tiếp tục ly cái lạc thọ an lạc này, hành giả sẽ hiểu biết được cảnh giới rốt ráo của sự cảm thọ vượt lên mọi đối đãi. Cuối cùng đạt đến sự trong sáng không còn tham, giận, si mê, đó là quả vị đạt đến Lậu Tận Minh cũng gọi là thành tựu Bốn Thánh Quả: Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm, A Na Hàm và A La Hán.

Vậy Thiền nguyên thỉ điều phục được thân và tâm bằng cách an trụ quán sát, các pháp nhiễm tịnh xảy ra nơi thân; và quán được vậy trước tiên đòi hỏi phải ly dục. Bởi không ly dục thì nền tảng chứng ngộ đầu tiên, là sơ thiền sẽ không bao giờ có, vậy làm sao đạt được nhị thiền và tiếp theo giải thoát được. Do đó ly dục là việc bắt buộc tuyệt đối phải làm đầu tiên.

Căn bản Thiền nguyên thỉ là vậy. Suy tư vào đời sống hôm nay, con người phải thật sự kiên định phấn đấu mới có thể thực hiện được. Vì sao? Vì như trên đã thưa, buộc phải ly dục là điều tất yếu; mà dục lạc của đời nay càng ngày càng nhiều.

Thử suy tư quán xét xem, một đứa bé sinh ra cách nay một thế kỷ, hiểu biết thường đơn giản so với đứa bé ngày nay. Đứa bé ngày xưa lớn lên tiếp xúc với xã hội thời đó so với đời nay quả là khác nhau chênh lệch, do đó tâm tư, tư tưởng của hai thời đại phải chịu ảnh hưởng khác nhau.

Cho nên một thanh niên trưởng thành trong thời đại đang văn minh cực thịnh như hôm nay, phải chịu sự tích tập vô số thiện pháp và bất thiện pháp chứa đầy trong tâm. Cho đến trung niên, rồi cao niên, pháp nhiễm tịnh càng lúc càng dâng, và vậy thật khó chọn lựa trừ khử; và đương nhiên pháp nhiễm nhiều hơn pháp tịnh rồi.

Nếu cho rằng tuổi già giảm trí nhớ, lú lẫn hay quên, thì các chủng tử cũng giảm dần! Xin thưa không đơn giản như thế, các chủng tử vẫn nằm yên chỉ chờ nhân duyên là hiện khởi; nhân duyên đó chính là đời sau tái sanh thọ nhận. Và nếu một phàm phu tích chứa thiện pháp nhiều hơn ác pháp, thì hiện tượng thần đồng thiên tài, chính là hiện hành chủng tử gợi lại của đời trước. Và ngược lại ác pháp nhiều hơn thiện pháp, thì chủng tử hiện hành ở đọa xứ thấp, hay khổ báo thân người đời nay.

Tuy nhiên thiện pháp hay bất thiện pháp vẫn còn là pháp thế gian, chưa phải pháp giải thoát, do đó phiền não lúc nào cũng đến với chúng ta. Phiền não đó chính là câu sinh, sinh ra là có mặt phiền não nầy. Hay gọi là phiền não căn bản: tham, sân, si, mạn, nghi. Cho nên bao nhiêu con người trên thế gian này, ngày nào chưa giải thoát chưa chứng đạo, ngày đó phiền não câu sinh vẫn là việc đương nhiên, và không thể tránh được vấn đề phức tạp đấu tranh khắp nơi trên thế giới. Chỉ có chứng đạt Lậu Tận Minh như sa môn Cù Đàm, là dứt hẳn phiền não ngay đời sống hiện tại; và quả vị giải thoát đó mới gọi là vô sanh, là tự tại thị hiện làm chủ nghiệp lực, chứ không bị nghiệp dẫn thọ sanh luân hồi.

Kết lại pháp tu Thiền nguyên thỉ là điều phục thân tâm qua việc ly dục, quán sát tâm thô tâm tịnh, xả bỏ mọi chấp trước móng khởi của tâm, đạt được hiểu biết chân thật của các pháp, không sinh cũng không diệt. Và đương nhiên pháp hành căn bản nhất là Tứ Niệm Xứ: quán thân bất tịnh, pháp vô ngã, tâm vô thường, thọ thị khổ, đó là phương pháp nền tảng đầu tiên phải được thực hiện, trong khi thiền quán.

Tổ Sư Thiền.

Là tông phái thiền ở Trung Hoa được Tổ Bồ Đề Đạt Ma người Thiên Trúc, truyền dạy vào thế kỷ thứ năm. Tổ là một trong nhiều đệ tử chứng đạo của Phật, vân du hoằng hóa Phật đạo sang tận Trung Hoa. Pháp môn thiền này không đặt nặng vào kinh điển, chỉ nhắm vào tâm, tìm ra bản tánh giác ngộ như thật; cho nên nhà thiền thường nghe câu nói, Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật.

Tạm hiểu câu này là nhắm thẳng vào tâm trong sáng, thấy được thật tánh của nó, nên tỉnh ngộ vạn pháp, giác ngộ hoàn toàn.

Vậy thật tánh đó là gì? Thật tánh đó vốn không sinh không diệt, không dơ không sạch, không tăng không giảm; thấy được thật tánh như vậy, thì vạn pháp không ngoài tâm và tâm không ngoài pháp. Pháp đây là chân pháp, chứ không phải pháp thế gian đối đãi. Tuy nhiên vẫn mượn pháp thế gian, tức biết được hữu vi mới thấy pháp vô vi, giác ngộ. Khi thấy được bản tâm như vậy, chính là giác ngộ, là tỉnh thức hoàn toàn, đó mới gọi là Phật. Nghĩa chữ Phật ở đây là sự tỉnh thức giác ngộ, không còn mê lầm sinh tử nữa.

Đương nhiên chúng ta phải hiểu, để được giác ngộ chứng quả thành Phật như Đức Phật Thích Ca, thì hành giả đó phải tiếp tục phát huy sự giác ngộ tỉnh thức, một cách thường hằng triệt để; và phải bỏ thân ngũ uẩn đời này, sinh lại vô số đời nữa mới có thể đạt được quả vị hoàn toàn giải thoát. Vì Phật quả là dụng công của từ bi trí tuệ trải vô lượng kiếp, không phải chỉ một đời mà được; cũng như Thiền pháp Nguyên Thỉ các vị đệ tử đắc quả A La Hán, và Phật cũng gọi là vị A La Hán, nhưng quả vị A La Hán của Đức Phật Thích Ca tuyệt đối không giống giai tầng của chư đệ tử. Do đó trí tuệ của Phật là bất khả tri, mà trí tuệ của A La Hán so với Đức Phật vẫn còn phải mong đợi quả vị toàn giác tương lai.

Xin được trích lại đoạn văn miêu tả tiến trình đạt được quả Phật như sau:

Để trở thành một vị Chánh đẳng Chánh giác, trước hết phải trải qua sự tu tập của một vị Bồ Tát (Bodhisatta). Bồ tát là hạng chúng sinh giác ngộ hơn chúng sinh khác, có tâm cao thượng. Vị bồ tát phải trải qua:

-Trước hết, vị ấy phải nuôi ý nguyện trong tâm, ước muốn, mong thành bậc Chánh đẳng Chánh giác. Thời gian trưởng dưỡng hoài bão nầy rất lâu, trải qua nhiều hóa thân sinh tử. Sau đó, mới phát nguyện ra lời, mạnh dạn tuyên bố sở nguyện của mình cho người khác biết và sẵn sàng chấp nhận mọi thử thách. Quá trình này cũng dài đăng đẳng trong vòng luân hồi.

-Khi thực hành các pháp độ (Ba-la-mật) đã khá già dặn cho đến một kiếp nào đó, vị ấy hội đủ tám điều kiện (Samodhàradhamma) sau đây:

1. Được sanh làm người

2. Là nam nhân từ tinh thần đến thể xác.

3. Có đủ duyên lành để đạt A-la-hán lục thông trong kiếp ấy.

4. Đã được Đức Phật Chánh giác thọ ký.

5. Là bậc xuất gia.

6. Phải chứng đạt các bậc thiền định thắng trí.

7. Có tâm bố thí cao thượng, tạo một công đức to lớn đến Đức Phật.

8. Có nguyện vọng tha thiết chí thành hướng đến quả vị Toàn giác.

Chư bồ tát đã được bậc Chánh giác thọ ký hằng có:

Bốn pháp căn cứ:

- Rất siêng năng dõng mảnh khi làm điều thiện.

- Có trí tuệ phân biệt thiện ác, làm điều thiện, xa điều ác.

- Có ý chí quả quyết và cứng rắn khi làm điều thiện, không thối chuyển.

- Khi làm một điều nào hoàn toàn lợi mình, lợi người.

Sáu đức hạnh:

a.Có khuynh hướng không tham, dứt bỏ tài sản.

b.Có khuynh hướng không sân, và từ bi với kẻ khác.

c.Có khuynh hướng xuất gia, và dứt bỏ sự thương mến.

d.Có khuynh hướng ở nơi thanh vắng, xa lánh bạn bè, nơi đông đảo.

e.Có khuynh hướng muốn giải thoát khỏi ái dục và phiền não.

Bảy pháp xuất chúng:

1.Có tâm ghê sợ tội lỗi hổ thẹn tội lỗi.

2.Có tâm vui thích làm điều thiện cho đến khi thành tựu.

3.Có tâm nguyện ngưng tuổi thọ ở cõi trời để tái sinh độ đời.

4.Có sự khác thường khi ở trong lòng mẹ là ngồi xếp bằng như vị pháp sư, day mặt ra phía trước, rất sạch sẽ.

5.Có sự biết rõ ba thời kỳ: giáng sanh vào lòng mẹ, đang ở trong lòng mẹ, sinh ra khỏi lòng mẹ. Chư Phật Độc giác biết được hai thời kỳ, chư Thinh văn biết được một thời kỳ.

6.Khi đản sanh, Phật mẫu đứng và bồ tát từ lòng mẹ bước ra như vị pháp sư bước xuống pháp tòa.

7.Kiếp chót phải là người, và khi Niết-bàn để xá lợi cho chúng sinh tôn thờ và chiêm bái.

Có ba hạnh để tu tập thành bậc Chánh đẳng Chánh-giác:

1. Hạnh trí tuệ: Vị bồ tát lấy trị tuệ làm căn bản, tu trong thời gian 20 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp, chia ra:

- Nguyện trong tâm: 7 A-tăng-kỳ

- Phát ra lời; 9 A-tăng-kỳ.

- Được bậc Toàn-giác thọ ký hành thêm 5 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp.

2. Hạnh đức tin: Bồ tát lấy đức tin làm căn bản, phải tu trong thời gian 40 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp, chia ra:

- Nguyện trong tâm: 14 A-tăng -kỳ

- Phát ra lời; 18-tăng-kỳ

- Được bậc Toàn-giác thọ ký hành thêm 8 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp.

3. Hạnh tinh tấn: Bồ tát lấy tinh tấn làm căn bản, phải tu trong thời gian 80 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp chia ra:

- Nguyện trong tâm: 28 A-tăng-kỳ.

- Phát ra lời; 36 A-tăng-kỳ

- Được bậc Toàn-giác thọ ký hành thêm 16 A-tăng-kỳ và 100 ngàn đại kiếp.²¹

Đó là những giai đoạn tiến trình, từ phát tâm đến hành đạo phải trải qua như vậy. Cho thấy muốn thành một vị Phật tuyệt đối phải đầy đủ phước và huệ không thể nghĩ bàn được.

Trở lại vấn đề Thiền phái Tổ Sư, theo sử ghi thì Thiền phái bên Trung Hoa trong thời Lục Tổ, là Tổ thứ Sáu tính từ Tổ Bồ Đề Đạt Ma, cũng chia làm hai tông thiền: Đốn giáo, và Tiệm giáo. Đốn giáo, là thực hành nối dòng mạng mạch theo nguồn thiền của Sơ Tổ Bồ Đề Đạt Ma; là trực nhận bản tâm giác ngộ tức thời, không đợi phải qua kinh sách đàm luận. Tiệm giáo, là dựa vào kinh điển để thiền tọa quán sát tâm, tức thực hành từ thấp đến cao. Tuy nhiên cả hai pháp hành Đốn và Tiệm có thâm ý hài hòa, là không nên quá chấp vào kinh, cũng không lìa kinh mà tu được. Đây có lẽ tùy vào căn tánh chúng sinh mà hiển bày, do đó có câu Y kinh giải nghĩa tam thế Phật oan, ly kinh nhất tự tất đồng ma thuyết!

Cũng như so sánh pháp Thiền Nguyên thỉ và Tổ Sư Thiền, có khác trên mặt hành trì, trên ý thức liễu ngộ, nhưng tuyệt đối không khác nền tảng là giới luật của một vị Tỳ Kheo. Riêng vấn đề Tổ Sư Thiền, đôi khi ta lại nghe vài mẫu chuyện thiền Đốn Giáo có vẽ lập dị khác thường; rằng các vị Thiền Sư Trung Hoa dường như không quan tâm giới luật, nên có vài hiện tượng, hét mắng, đánh đá đệ tử, và lạ lùng nhất là trường hợp Hòa Thượng Nam Tuyền, nhân việc đánh thức học Tăng tỉnh ngộ, chấm dứt tranh cãi về một con mèo, nên ra tay giết chết con mèo.

Đương nhiên, tuyệt đối Ngài Nam Tuyền hiểu rõ việc nhân quả sát sinh; và việc làm của Ngài chỉ có Ngài rõ biết, người đời sau bình giải thế nào, không thể đúng thật nghĩa của sự kiện. Chỉ người trong cuộc ngay tình huống đó mới hiểu; và người học Phật đời nay tuyệt đối không thể bắt chước, vì phải quan sát giới đức phạm hạnh của mình, nếu không trở thành quả báo ngược lại. Phật pháp là bất định pháp, tùy duyên, tùy căn cơ của chúng sinh mà chuyển hóa; nhưng chúng sinh dễ thấy nhất, là tánh phàm phu nơi mỗi con người chúng ta, chúng ta phải lo trừ khử; và những hiện tượng lạ thường nào đó xảy ra xưa nay, chỉ nên hiểu như vậy, chứ không nên luận bàn quá lời, e không đúng thật nghĩa chánh pháp.

Cuối cùng trên mặt thực hành dụng công thiền tọa, dù Nguyên Thỉ hay Tổ Sư Thiền, dù đốn giáo hay tiệm giáo, căn bản trước tiên là theo dõi hơi thở, để điều thân và tâm; rồi tiếp theo phương pháp Chỉ, Quán. Chỉ là bặt dứt vọng niệm, Quán là quan sát nội tâm và ngoại cảnh, giống như gương soi không lưu giữ bóng hình, như nước và đất chứa đựng mọi thứ mà không ngăn ngại… quán như thế sẽ thấy mọi pháp vọng động thế gian chỉ là giả mộng, vì tâm không khởi động theo. Thực hành Chỉ Quán đến thuần thục, hành giả không còn lệ thuộc vào giờ giấc, hoàn cảnh, ngay cả tư thế thiền tọa cũng không quan tâm; hành giả sẽ tự thấy an định, an lạc vượt qua mọi vọng cảnh. Đó là lúc hành giả đã bắt đầu bước vào dấu chân của chư Thánh Tổ.

Thiền định chuyển thức thành trí.

Lược qua hai pháp thiền, Nguyên Thỉ và Tổ Sư Thiền bên Trung Hoa, có thể hiểu căn bản là sự dụng công điều phục được tâm, làm tâm dừng lại vọng, trở thành trong sáng, cho đến lúc không còn sinh tâm vọng nữa đó là kết quả chứng đạo. Riêng với vấn đề Duy Thức Học thì thiền lại là phương pháp quán sát các pháp từ trong ra ngoài; để cảm nhận sự cảm thọ của từng giây phút tư tưởng, vọng niệm, chẳng khác quan sát từng lớp tâm sở hiện hành. Từ đó làm cho vọng tâm dừng lại, nghĩa là thức phân biệt dừng lại, bấy giờ vọng tâm sẽ thay đổi bằng tâm trong sáng, nhận thấy rõ ràng các pháp do duyên sinh không có thật thể.

Pháp không thật, trước tiên chính là con người đang quán sát đây! Hay còn gọi là Căn Trần Thức, vì ba yếu tố này phải đủ duyên, phải gắn liền thì sự quán sát mới thành được. Nếu chỉ có căn là sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; thì con người không thể hoạt động, không có ý nghĩa, cho nên phải có trần, là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Và chính nhờ căn và trần duyên với nhau mới có hiểu biết phân biệt, đó là lúc Thức hoạt động.

Từ đây ta hiểu, mặc dù nguồn gốc chính của con người phải là hiện tượng vật chất lưu xuất bên ngoài là căn; nhưng rốt cuộc Thức mới là việc tạo duyên, hoạt dụng của con người có ý nghĩa và không ý nghĩa. Vì chính Thức là hiểu biết phân biệt, hay gọi là tác ý hiểu biết, nên dòng sinh mạng mới tạo nghiệp lực đẩy đưa chúng sinh, sinh tử luân hồi. Thế thì thiền định là làm sáng lên cái Thức phân biệt, hay gọi dừng lại vọng tâm, trở thành Thức trong sáng, tâm thanh tịnh, đó là chân tâm giải thoát.

Pháp tu Tịnh Độ.

Cũng như pháp thiền tông bên Trung Hoa, được lập truyền từ các vị chân sư người Ấn; tông Tịnh Độ cũng được lập truyền từ nhân duyên đầu tiên do chư vị Đại sư đến từ Ấn Độ. Tài liệu từ Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam tập 85 viết như sau: Tín ngưỡng cõi Tịnh độ Di Đà từ Ấn độ truyền đến Trung Quốc rất nhanh chóng và được hoằng truyền hưng thịnh, phổ biến khắp toàn quốc. Tín ngưỡng Tịnh độ ở Trung Quốc, bắt đầu được hoằng truyền là do ngài Chi Sấm dịch kinh “Bát-chu tam-muội” vào đời Hậu Hán Linh Đế năm thứ 2 niên hiệu Quang Hòa (Công nguyên 179). Tiếp đến có ngài Ngô Chi Khiêm (đến Trung Quốc năm 220) cùng ngài Trúc Pháp Hộ, đời Tây Tấn (đến Trung Quốc 265) v.v… dịch được bộ “Đại A-di-đà, và “Bình đẳng giác kinh”. Sau đến đời Diêu Tần, có ngài Cưu-ma-la-thập (đến Lạc Dương vào năm 401) cùng Lưu Tống Bảo Vân, Cương-lương-da-xá v.v…(đến Kiến Nghiệp năm 424), thứ tự dịch các kinh điển Tịnh độ: Kinh A-di-đà, kinh Vô lượng thọ, kinh Quán vô lượng thọ, Thập trụ tỳ-bà-sa luận v.v…, tín ngưỡng Tịnh độ dần dần được phổ biến khắp nơi.”²²

Như vậy chư vị Tổ sư truyền Tông Tịnh Độ sang Trung Hoa đã có tư tưởng từ các Tổ Sư tại nơi Phật quốc Ấn Độ; và vị Tổ Sư đáng tin cậy nhất trong thời đó chính là Ngài Long Thọ. Vào thời kỳ công nguyên 150-250 này, Ngài được xem như đệ nhị Thích Ca, nghĩa này nói lên trí huệ và việc hoằng truyền tu tập của Ngài. Xin trích vài lời trong Luận Sử Tịnh Độ như sau: “Tất cả kinh điển tư tưởng Tịnh Độ mà trước đây Long Thọ Bồ Tát đã hoằng truyền ở thế gian, về sau được làm sáng tỏ, minh chứng qua những trước tác của ngài, như: Phẩm “Dị Hành” trong bộ “Thập trụ tỳ bà-sa luận” nói: Bổn nguyện của đức Phật A-di-đà là: “Nếu có người nào niệm danh hiệu của Ta thì đắc đưọc A-nậu-na-la tam-miệu tam-bồ-đề.

Cho nên phải thường nhớ niệm”. Lại nói: “Cho đến đời vị lai đức Phật Di Lặc (ứng hiện) cũng phải nhớ nghĩ, lễ bái” (Sđd - trang 25)

Riêng tại đất nước Trung Hoa sau khi pháp tu niệm Phật chính thức được lập thành tông phái hành trì, thì Phật tử tu Tịnh Độ không ai lại không nghe đến Đại sư Huệ Viễn thế kỷ thứ Tư Tây lịch, người chính thức được tôn vinh làm sơ tổ Tông Tịnh Độ vì thành lập đạo tràng tu niệm Phật cầu vãng sanh đầu tiên ở Trung Hoa. Từ đó các vị chân tu học Phật nối tiếp theo trải qua nhiều thế kỷ, và gần nhất là Ấn Quang Đại sư (1862 - 1940) được người đời kính trọng tôn vinh là vị Tổ Tịnh Độ cận đại cuối thế kỷ hai mươi.

Phương pháp hành trì của Tông Tịnh Độ: Có bốn phương pháp:

1) Thật tướng niệm Phật,

2) Quán tưởng niệm Phật,

3) Quán tượng niệm Phật,

4) Trì danh niệm Phật.

1.Thật tướng niệm Phật:

Pháp này không khác pháp tu thiền, buộc phải quán chiếu nội tâm, chính là thật tướng của pháp thân Phật tánh. Biết bản tánh của mình vốn không sinh không diệt; vì không sinh diệt nên tự tướng của tính đó cũng chính là tánh Phật, tánh giải thoát. Do đó niệm Phật chỉ là niệm lại bổn tâm của mình. Phương pháp này đúng với câu nói Tự Tánh Di Đà, Duy Tâm Tịnh Độ.

2.Quán tưởng niệm Phật:

Pháp này được dạy trong kinh Quán Vô Lượng Thọ, nếu quán thành tựu, hành giả sẽ trải nghiệm được cảnh giới Cực Lạc ngay khi quán tưởng; đương nhiên pháp quán này ít người thành tựu, vì lịch sử ít nghe chư vị Thánh Tăng hành trì pháp này.

3.Quán tượng niệm Phật:

Pháp này dùng hình tượng Phật Di Đà để quán; và dùng tâm ghi nhận rõ ràng hình ảnh Phật, rồi ấn sâu vào tâm; cho đến lúc hình ảnh Phật lúc nào cũng hiện trong tâm. Đây là pháp quán không phải dễ, đòi hỏi nghị lực, tâm lực, tập trung mạnh mẽ; nếu loạn động hay thường phan duyên trong khi quán, kết quả sẽ không bao giờ thành tựu, còn e ngược lại bị chứng đau đầu, đau tâm.

4.Trì danh niệm Phật:

Pháp này dùng danh hiệu Phật, niệm thầm hoặc niệm ra tiếng. Khi hành trì niệm Phật không bị giới hạn bất cứ không gian thời gian nào. Chỗ nào lúc nào cũng trì danh niệm Phật được.Trừ những nơi bất tịnh, hoặc nơi đông người thì chỉ được niệm thầm; ngoài ra tùy duyên thường niệm, hoặc ra tiếng hoặc tiếng nhỏ, hoặc thầm niệm, đó là công phu miên mật của hành giả niệm Phật.

Trên là bốn phương pháp niệm Phật, có thể áp dụng cho ba bậc căn cơ, thượng, trung, hạ; tuy nhiên nếu không có pháp thứ tư là trì danh, thì chỉ có bậc thượng và trung mới có thể thực hành được. Do đó pháp trì danh là pháp phổ thông dễ nhất, có thể áp dụng cho mọi căn cơ chúng sinh.

Nói về yếu nghĩa và kết quả của pháp tu Tịnh Độ, là tu hành ngay đời này bằng cả tâm lực nghị lực, tạo phước gieo duyên giải thoát, nguyện làm sao chỉ một đời vãng sanh Đất Phật Di Đà; và từ nơi Phật quốc đó phát tâm trở lại độ sanh.

Nếu cho rằng tại sao không dùng tâm lực nghị lực ngay đời này để độ sanh, mà phải đợi vãng sanh đất Phật rồi quay lại cứu độ. Xin thưa, vì ngay đời này ta chưa thể độ ta, làm sao độ người!. Nhưng không phải ta không thể độ ta, mà có thể vãng sinh dễ dàng. Vì đất Phật chỉ chứa đựng những tâm thức thanh tịnh với bồ đề tâm giải thoát. Cho nên chưa thể độ ta ngay đời nay, có nghĩa ta không có đủ tâm lực và nghị lực vô ngã như chư Bồ Tát Thánh Tăng, do đó thường bị pháp nhiễm quấy rối, dễ bị ngũ dục (Tài, sắc, danh, thực, thùy) xâm chiếm bất cứ lúc nào không hay biết. Như vậy độ người không phải là chuyện dễ; chỉ nói rằng ta cố gắng tạo duyên cho mọi người tu học mà thôi.

Vấn đề tâm thanh tịnh với bồ đề tâm giải thoát, mới có thể vãng sanh, nghĩa là tâm phải thành khẩn phải chân thật, đúng với chánh pháp. Thành khẩn vì biết ta đang là phàm phu rất dễ tạo nghiệp, nên nguyện làm sao sanh một nơi gần chư Thánh Chúng, Chư Phật, là những Đại thiện tri thức để được hướng dẫn tu học. Chân thật là việc thành khẩn phát nguyện, và nguyện phải hợp với đời sống thiện pháp ở thế gian. Cuối cùng với bồ đề tâm giải thoát, là tất cả những việc làm công hạnh nào cũng đều hồi hướng vãng sanh, cầu được thành Phật độ chúng sanh.

Thế thì Tịnh Độ Tông cũng chỉ là những phương tiện thiện xảo mầu nhiệm, trong nhiều phương tiện pháp tu mà Phật chỉ bày. Và vấn đề Duy Thức học lại thấy pháp tu niệm Phật, cần phải thực hành ngay trong đời sống hiện nay.

Về vấn đề có thật, có thế giới Phật để vãng sanh hay không? Tìm hiểu góp ý câu hỏi này, xin hỏi ngược lại như sau: Có thật, có thế giới ta bà nơi đây hay không? Nếu trả lời có, tất nhiên ta đã sai rồi! Vì học Phật, phải hiểu mọi thứ đều do nhân duyên tạo; hễ do nhân duyên tạo thì nó không có thật, nếu có chỉ là tạm có. Cụ thể ta hãy quan sát xem, có thứ gì là thật không! Tuyệt đối là không.

Chúng ta không cần quanh co dài dòng phân giải cho nhiều, vì điều này người học Phật nào cũng biết, tất cả là do duyên sinh như đã nói. Vậy xin lấy một hình ảnh không thật này, để trả lời về hết thảy thế giới hư giả thế nào! Hình ảnh đó chính con người chúng ta.

Thân người như đã tìm hiểu, học hỏi từ nhiều kinh luận, đều cho rằng không thật có, không thật thể, chỉ do ngũ uẩn tác hợp duyên thành, cho nên nó là giả, là vô thường sinh diệt. Điều này được thực nghiệm rõ ràng, vì có ai giữ được thân người không hư hoại? Có ai biết được hôm nay sống, ngày mai lại tiếp tục sống? Thưa không!

Đó là nói phần thể xác, còn phần tâm hồn, tâm thức, tư tưởng, quan niệm, nhân sinh…! Có ai biết được hôm nay vui, rồi ngày mai tiếp tục vui? Hoàn toàn không! Nếu không thể biết, và sự việc không biết đó, có nghĩa, không bao giờ giữ được cái gì là thật thể. Như thế thật đúng thân người chỉ là do duyên sinh giả tạm. Vậy thì thân người là chính nhân nhận thức hiểu biết mà còn là giả, thì thế giới có còn gì để bàn!

Thế thì rõ ràng thế giới nơi đây là giả, là duyên sinh, không thật thể, mà ta không hiểu lại cho là thật; thì như vậy cõi Phật chư Thánh Hiền ở đâu đó làm sao ta biết!

Thế giới cụ thể trước mặt, mà còn không biết giả thật, thì làm sao biết được cõi nào thật giả! Nhưng ta vẫn biết, theo Duy Thức Học theo lời Phật dạy, chính nơi đây là do thức biến, là do tâm tạo, vì tâm thức thế nào cảnh tượng hóa ra thế đó. Thế thì Phật và chư Thánh Chúng thân tâm thanh tịnh giải thoát, cảnh tượng cũng hóa ra tương hợp chiêu cảm theo. Như vậy câu trả lời quá rõ ràng. Nếu ta cho cảnh đây là giả, thì cảnh Phật cũng giả, vì tất cả do tâm; nhưng nếu ta vẫn thấy cõi này là thật, thì cõi Phật lại cũng là thật, vì tương ứng theo đây có bên kia cũng có. Còn như ta quả quyết đây là thật, cõi Phật là giả, thì hoàn toàn vô lý; vì như trên đã nói, làm gì có thật, khi tất cả chỉ là nhân duyên. Hơn nữa, nếu thật sao lại khi khổ, khi vui! Khi được khi mất! Tóm lại bao giờ ta chứng đạo đạt Thánh quả: sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền và hiện cảnh Niết Bàn tại tâm, chừng ấy vấn đề cảnh giới ở đây hay ở đâu trở thành vô nghĩa, vì mọi thứ đối với ta khi ấy không phải là lúc này, hiện mang tướng phàm phu chấp ngã chấp pháp. Cho nên hễ có cảnh giới phàm, đương nhiên có cảnh giới Phật. Ta cũng nhớ rằng, ngay cả Đức Phật Thích Ca, Ngài đã là Phật tại thế rồi, mà Ngài vẫn dạy còn có vô lượng cõi Phật khác. Điều này là sao! Là vì Ngài đang dạy cho vô lượng chúng sinh, đang ngụp lặn sinh tử, mong muốn được thành Phật.

Cho nên cảnh Phật là cảnh phải có đối với chúng sanh phàm phu chưa chứng quả. Nếu chứng Thánh quả rồi, thì chừng ấy chúng ta mới hiểu rõ ràng cảnh Phật và cảnh phàm phu đều do tâm tạo.

Niệm Phật vãng sanh là chuyển thức thành trí giải thoát.

Duy thức học giúp cho ta biết vấn đề Biến Kế Sở Chấp, là đầu mối của chấp ngã, chấp pháp. Đó là biến tướng của ý thức, tạo ra vô số hình ảnh phức tạp thế gian. Cuối cùng sanh thân hữu vi, tiếp tục tích chứa vô số chủng tử hữu lậu, đầu tư vào những cuộc luân hồi, sinh tử bất tận từ vô thỉ đến nay. Đó cũng gọi là hiện hành của Y Tha Khởi, là những mắc xích phiền não, cứ tăng dần không đứt đoạn. Và để được Viên Thành Thật, tức trở về tự tánh thanh tịnh, vô phân biệt, dứt trừ vọng động ngã pháp, tất nhiên không ngoài vấn đề đạt được chân tâm, hay chân thức. Và chân tâm hay chân thức, chính là sự huân tập các chủng tử thiện pháp hướng về giải thoát.

Nói về phần chủng tử như đã tìm hiểu, chúng có hai loại: Bản Hữu chủng tử và Tân Huân chủng tử. Một thứ đã sẵn có từ vô thỉ kiếp nên sinh ra thân mạng này, nghĩa là nghiệp thức vô minh của Tư Hoặc phiền não và Kiến Hoặc phiền não. Tuy nhiên trong nghiệp thức chưa giác ngộ giải thoát, chủng tử thiện được sinh thân làm người là một thuận duyên giải thoát. Do đó chỉ cần nhận thức hiểu biết về Bản Hữu chủng tử, đã từng chưa giác ngộ trong quá khứ, thì đời nay Tân Huân chủng tử, là những chủng tử hiện tại, sẽ được tư duy sửa đổi những sai lầm trong quá khứ, và Kiến Hoặc sẽ không còn là nhân tạo quả Tư Hoặc tương lai.

Thế thì nhân hiện tại mà con người đang hoạt động, có phải là những chủng tử chuẩn bị cho tương lai? Vâng, chính là ba nghiệp: thân, khẩu, ý, đã đang xảy ra từng ngày, từng giờ phút đối với chúng ta. Và chúng ta chẳng bao giờ lưu ý quan tâm, xem đó là nhân đang tạo, quả sẽ hiện trong tương lai. Chính vấn đề này mà Thiền định được dạy, phải luôn sống trong tư duy của chánh niệm. Phải giữ tâm thiền không bao giờ xao lãng. Và cũng như vậy, niệm Phật cần luôn luôn thực tập. Mỗi lần niệm Phật ra tiếng, hay thầm trong tâm, đó chính là lúc tạo sinh chủng tử Phật.

Xét ra đời sống hoàn toàn chỉ là tư duy, tư tưởng mà thành; nhưng xưa nay con người chỉ tư duy, suy niệm theo chiều hướng thuận với bản ngã của mình, hay sở hữu liên hệ với mình, thành ra mọi thứ trở thành hữu lậu, phiền não. Những đền đài phố thị cổ xưa, cho đến tân kỳ hiện đại đều cùng một tư duy, tư tưởng như thế. Nói đúng với thế gian, nó chính là sản phẩm, tác phẩm đã thành hình từ nơi kiến thức văn minh của loài người. Nhưng cùng đi với kiến thức văn minh đó, vẫn là tranh chấp đau khổ với nhau, cũng như bản thân mỗi người vẫn bị phiền não của kiến hoặc, tư hoặc lẫy lừng khó thể dứt bỏ.

Pháp tu niệm Phật còn cho ta thấy rõ niệm Phật chính là chuyển thức thành trí, vì thức biến hiện tạo ra sơn hà đại địa, tạo ra cõi Ta Bà, tạo tất cả những gì mà thức thường hay phân biệt đối đãi; tuy nhiên từ vô thỉ đến nay, dòng thức biến hiện này, chưa từng tạo ra cảnh giải thoát, cảnh thanh tịnh của chư Thánh Chúng Bồ Tát.

Dù cho rằng cảnh Thánh, Bồ Tát cũng là do thức biến, nhưng vẫn cần một cảnh giới như vậy để tu hành, để thức chuyển thành trí thanh tịnh giải thoát. Như vậy trên thực tế ta vẫn chưa bao giờ biến hiện được; và ngay hiện tại ta vẫn còn chưa giữ được tâm luôn thanh tịnh, do đó cảnh giới của chúng sinh phàm phu, dù là do thức biến, nhưng đành phải chịu đau khổ. Và chư Bồ Tát Thánh Hiền phải thị hiện thế gian, cảnh tỉnh cho ta biết các Ngài đã và đang tự tại với thế gian, vì đã chuyển thức thành trí từ lâu. Thế thì thế gian vẫn sẽ là cảnh đau khổ, dù ta có biện luận thế nào. Và dòng thức biến hiện trong tâm thức chúng sinh sau khi rời khỏi thân ngũ uẩn, nếu chưa giải thoát, chưa chứng đạo thì thức phân biệt hiểu biết, thức chấp ngã pháp này, sẽ trở thành những chủng tử lang thang - rồi cô đọng lại thành nghiệp lực, lực của thiện nghiệp và bất thiện nghiệp, đã từng hoạt động xưa nay, cuối cùng tái sinh vào cảnh giới mà nghiệp lực cảm được sự tương ưng tương xứng.

Như vậy pháp tu niệm Phật là thực tế trong đời sống hiện tại, để chuẩn bị cho đời sống tương lai. Vì hiện tại mọi người đều đang phân biệt đang học hỏi, và đang tích lũy nghiệp thiện hoặc bất thiện nghiệp. Nhưng thiện nghiệp thế gian, không gì qua được thiện nghiệp hướng đến nghiệp giải thoát. Và chỉ có chủng tử niệm Phật mới ra khỏi ngang trái của luân hồi.

Tóm lại niệm Phật là một phương pháp tịnh hóa nghiệp thức, tịnh hóa vọng tâm qua phương pháp dễ hành nhất là trì danh niệm Phật, và đối với Tông Duy Thức học, đó là điều thích hợp đương nhiên, vì niệm Phật là tạo nhân sinh chủng tử giải thoát.

Kết luận rằng, cả hai tông pháp Thiền và Tịnh Độ, đều tịnh hóa tâm. Một bên là quan sát theo dõi đình chỉ tâm sở vọng tưởng phát huy tâm sở thiện, đạt đến trí giải thoát. Một bên là thanh lọc tâm sở bất thiện, bằng danh hiệu Phật Đà, và nương vào Phật lực nguyện sanh Phật cảnh thành Phật độ sanh. Như vậy cả hai pháp tu đều mong giải thoát, đều phát Bồ Đề Tâm thành Phật cứu chúng sinh. Vậy thì vấn đề lưu lại ở đây là tùy vào tâm lực của người học Phật, để tự hiểu rằng trước sau gì chúng ta cũng phải rời khỏi cõi Ta Bà này. Và trước khi rời khỏi nơi đây, pháp giải thoát phải được ghi nhận, phải được tận hưởng bằng sự hành trì bằng sự tha thiết, thì như vậy pháp nào cũng có ích lợi; và khi bỏ xác thân này, kết quả sẽ là những gì chúng ta đã học, đã hiểu và đã hành vậy.

Sách Tham Khảo

• Duy Thức Học - Hòa Thượng Thích Thiện Hoa

• Duy Thức Học - Tuệ Quang

• Duy Thức Học - HT Thích Quảng Liên

• Luận Thành Duy Thức - Tuệ Sỷ dịch và chú

• Duy Thức Học Cương Yếu - Thích Nguyên Ngôn

• Duy Thức Học - Tỳ Kheo Ni Như Thanh

• Khảo nghiệm Duy Thức Học I và II. HT Thích Thắng Hoan

• Phương Pháp Khoa Học của Duy Thức -Thích Phước Sơn dịch.

• Chương Duy Thức Đại Thừa Uyễn Nghĩa Lâm - Tỳ Kheo Ni Huyền Huệ dịch

• Tân Duy Thức Luận - Giải Minh soạn dịch

• Duy Thức Học Giảng Luận - Như Pháp

• Khái luận về Pháp Tướng Duy Thức Học – HT Thích Thắng Hoan dịch

• Thức Biến – HT Thích Thiện Siêu

• Chữ Nghiệp trong Đạo Phật – HT Thích Thiện Siêu

• Đại cương Triết Học Phật Giáo – Thích Đạo Quang dịch

• Các Tông phái Đạo Phật – Đoàn Trung Còn

• Luận sử Tông Tịnh Độ - Pháp Tạng Phật Giáo VN tập 85

• Các bài giảng Duy Thức trên Internet - Thầy Tuệ Sĩ

• Câu Xá Luận Cương Yếu – HT Thích Đức Niệm soạn dịch.

• Ân Đức Phật Pháp Tăng - Tỳ Khưu Pháp Thanh soạn dịch.

• Đạo Phật siêu khoa học – Minh Giác Nguyễn Học Tài

• Lịch sử thế giới - Nguyễn Hiến Lê

• Bài học lịch sử - Nguyễn Hiến Lê

HẾT

Di Lặc (Maitreya) Hán dịch là Từ Thị, người Ấn ra đời 900 năm sau khi Phật nhập diệt, là thủy tổ phái Du Già Đài Thừa. Tương truyền luận sư Di Lặc là thầy ngài Vô Trước sáng lập ra giáo lý Du Già Duy Thức.
Vô Trước (Asanga): Hán âm: A Tăng Già, cao tăng người thành Purasa-pura, nước Gandhàra, Bắc Ấn Độ, sống vào khoảng thế kỷ IV, V.
Thế Thân: cũng gọi Thiên Thân người Ấn Độ sống vào thế kỷ IV, V, người thành Phú Lâu Sa Phú La, nước Kiền Đà, Bắc Ấn. Ngài là em Ngài Vô Trước. (Phật Quang Đại Tự Điển - HT. Thích Quảng Độ dịch)

Ngã si: là phiền não của phàm phu, không hiểu lý nhân duyên, sinh diệt, vô ngã của vạn pháp.

Việt dịch Lục Thạch - trang 231.

Sách “The Secret Life of Plants” kể nhiều câu chuyện kỳ thú về sự liên hệ cảm xúc giữa thực vật đối với con người.

Câu Xá Luận Cương Yếu - trang 51 - HT Thích Đức Niệm soạn dịch.

trang 22 - Đạo Phật Siêu Khoa Học - Minh Giác Nguyễn Học Tài

Toàn ký (Holography) là một kỹ thuật tạo hình ảnh bằng một loại ánh sáng đặc biệt thường được biết tới tên quen thuộc là ánh sáng LASER và hiện tượng giao thoa (Interference).” - tác giả ĐPSKH giải thích.) - Chú thích của dịch giả sách - Đạo Phật siêu khoa học.

Khoa học dưới lăng kính Phật Giáo - trang 263 - Dịch giả Thích Tâm Quang

1. Cứu hộ nhất thiết chúng sinh li chúng sinh tướng hồi hướng: Tức giai vị thực hành Lục độ, Tứ nhiếp, cứu hộ tất cả chúng sinh, kẻ oán, người thân đều bình đẳng.
2. Bất hoại hồi hướng: Giai vị đã có được niềm tin bất hoại đối với Tam bảo, hồi hướng căn lành này, khiến chúng sinh được lợi ích tốt đẹp.
Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng: Giống như sự hồi hướng của chư Phật 3 đời tu hành không đắm trước sinh tử, không lìa bỏ bồ đề.
Chí nhất thiết xứ hồi hướng: Đem các thiện căn đã tu được hồi hướng đến khắp tất cả các nơi từ Tam Bảo cho đến chúng sinh để làm lợi ích cúng dường.
Vô tận công tạng hồi hướng: Tùy hỉ tẩt cả thiện căn vô tận, hồi hướng làm Phật sự để được vô tận công đức thiện căn.
Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng: Hồi hướng cả thiện căn đã tu, được Phật che chở, thành tựu tất cả căn lành bền vững.
Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh hồi hướng: Tức nuôi lớn tất cả gốc lành để hồi hướng làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.
Như tướng hồi hướng: Thuận theo tướng chân như mà hồi hướng các thiện căn thành tựu.
Vô phược vô trước giải thoát hồi hướng: Tức đối với tất cả pháp không để bị vướng mắc, trói buộc, được tâm giải thoát, đem thiện pháp hồi hướng, thực hành hạnh Phổ Hiền, đầy đủ mọi đức.
Pháp giới vô lượng hồi hướng: Tức tu tập tất cả thiện căn vô tận, đem hồi hướng các thiện căn này để nguyện cầu vô lượng công đức trong pháp giới sai biệt. (Phật Quang Đại Tự Điển -Thích Quảng Độ dịch).

Thập địa:
Hoan hỉ địa, cũng gọi là Cực hỉ địa, Duyệt dư địa. Tức địa vị rất vui mừng, vì mới thành bậc Thánh.
Li cấu địa: cũng gọi Vô caâu địa, Tịnh địa. Tức địa vị thanh tịnh, lìa các cấu nhiễm, lìa tâm sai lầm, phá giới và phiền não.
Phát quang địa: cũng gọi Minh điạ, Hữu quang địa, Hưng quang địa. Tức địa vị phát ra ánh sáng nhờ tu thiền định, chân lí dần sáng tỏ.
Diệm tuệ địa, cũng gọi Diệm địa, Tăng diệu địa, Huy diệu địa. Tức địa vị tăng thêm ánh sáng nhờ lìa bỏ kiến giải phân biệt của 3 địa trên.
Nan thắng địa, cũng gọi Cực nan thắng địa. Tức địa vị đã được chính trí xuất thế gian, nương vào phương tiện tự tại mà cứu độ chúng sinh.
Hiện tiện địa, cũng gọi Hiện tại địa, Mục kiến địa, Mục tiền địa. Địa vị sinh khởi đại trí nhờ nghe Bát nhã ba la mật.
Viễn hành địa, cũng gọi Thâm hành địa, Thâm nhập địa, Thâm viễn địa, Huyền diệu địa. Tức địa vị tu hành vô tướng, tâm xa lìa thế gian.
Bất động địa, cũng gọi Sắc tự tại địa, Quyết định địa, Vô hành vô khai phát vô tướng trụ, Tịch diệt tịnh địa. Tức địa vị tuyệt đối không bị phiền não làm lay động, nhờ không ngừng sinh khởi trí tuệ vô tướng.
Thiện tuệ địa, cũng gọi thiện tai ý địa, Thiện căn địa. Tức địa vị trí tuệ được tự tại, Bồ Tát sùng sức vô ngại nói pháp, đầy đủ hạnh lợi tha.
Pháp vân địa, cũng gọi Tác vũ địa. Tức địa vị được đại pháp thân, có năng lực tự tại. (trích Phật Quang Tự Điển - Thích Quảng Độ dịch)

Kinh Thủ Lăng Nghiêm Trực Chỉ - của Đơn Hà Thiền Sư, HT Thích Đôn Hậu và Thích Mật Nguyện giải - TT Thích Giới Hương dịch và chú - Quyển I , trang 293.

Luận Thành Duy Thức - Tuệ Sĩ dịch và chú - trang 167

Trích và tóm lược truyện, từ sách “Từng giọt nắng hồng” do Tịnh Minh soạn dịch từ Kinh Pháp Cú - trang 302.

Bài học lịch sử - trang 166 - Nguyễn Hiến Lê và Trần Lương Ngọc dịch.

- Đạo Phật Siêu Khoa Học - trang 19 - Minh Giác Nguyễn Học Tài.

HT Thích Thiện Siêu dịch

Trích và tóm lược: Bài học lớn từ những câu chuyện nhỏ - Câu chuyện về Quốc Vương của Bành Học Vân, Biên dịch Nguyễn Kim Dân, trang 30.

Chữ Nghiệp trong Đạo Phật - Thích Thiện Siêu - trang 25,26,27.

Chicken Soup for the Soul - là nguyên bản tiếng Anh được báo New York Times và USA Today đánh giá là loại sách được bán chạy nhất, đã bán trên tám triệu bản. (Theo thông tin bản in năm 2001 - Hiện nay 2011, lượng phát hành bao nhiêu chưa rõ)

Trung Bộ Kinh 1 - Đại Tạng Kinh Việt Nam ấn hành 1992, trang 540 - Việt dịch HT Thích Minh Châu.
Tầm: tìm cầu, Tứ: dò xét suy nghĩ.

Trích từ sách - Ân Đức Phật Pháp Tăng - trang 41 - 45 - Tỳ Khưu Pháp Thanh soạn dịch.

Luận sử Tịnh Độ Tông - trang 36-37 - Pháp Tạng Phật Giáo Việt Nam tập 85 ấn hành tại Hoa Kỳ.