Thức Biến Hiện

Hoạt Động Của Thức Thứ Bảy Khi Còn Là Phàm Phu

Tìm hiểu lại Thức Thứ Bảy ta biết, Thức này chỉ nhờ vào Thức Thứ Tám là căn bản thức. Hay gọi là kiến phần của A Lại Da Thức; kiến phần là hiểu biết, từ chỗ hiểu biết sinh ra chấp giữ mắc dính vào (chấp ngã, chấp pháp), nên định phần lập ra tên gọi là Thức Thứ Bảy.

Đây là phương pháp phân tích chức năng phức tạp của tâm thức, mà giả định phân chia vậy; và đương nhiên chỉ có chư Luận sư Bồ Tát mới thấy được sự phức tạp của tâm thức. Thật ra xét cho cùng chỉ có một Tâm thức mà thôi, nghĩa là chỉ có A Lại Da, vì dù có nói gì đi nữa, có phân chia ra bao nhiêu thức, cũng không ngoài A Lại Da Thức sinh ra. Tuy nhiên để hiểu, và để thấy được tâm con người phức tạp thế nào, chư luận sư Bồ Tát đã phương tiện tạo ra cách học như vậy; nhằm giúp cho phàm phu thấy được từng tâm niệm khởi sinh, trong từng hoàn cảnh và tâm cảnh. Vậy thì Thức này khi chấp giữ như vậy, nó sẽ gởi vào đâu? Nó sẽ được A Lại Da Thức cất hộ, qua hình thức chủng tử. Và khi có duyên nó lại tống đưa các chủng tử hiện hành, cho nên còn gọi là Truyền Tống thức, mà như đã giải thích rồi ở chương đầu giới thiệu.

Một điều nữa Thức Thứ Bảy còn gọi là Ý, vì tính sinh diệt không gián đoạn; nên ta thường nghe, là Tâm, Ý, Thức. Tâm là A Lại Da, Ý là Mạt Na, và Thức là Thức Thứ Sáu. Nếu gọi Ý Thức lại có nghĩa là Thức Thứ Sáu chứ không phải là Mạt Na. Tóm lại nơi đây, chỉ ôn lại tên gọi, chức năng của Thức Thứ Bảy. Sau đây tìm hiểu chức năng của nó ở địa vị phàm phu.

Khi còn ở địa vị phàm phu Mạt Na Thức đối với các cảnh và các sở duyên như sau:

1.Ba cảnh: chỉ duyên Đới Chất Cảnh

2.Ba Lượng: chỉ duyên có Phi Lượng

3.Ba Tánh: chỉ duyên Hữu Phú Vô Ký Tánh

4.Tam Giới: duyên cả ba giới

5.Chín Điạ: duyên cả chín địa.

6.Tâm sở: chỉ duyên 18 tâm sở

7.Chín duyên: chỉ duyên được 4 duyên

8.Thể.

9.Tướng.

10.Nghiệp dụng.

1.Ba cảnh:

Trong ba cảnh: Tánh cảnh, Đới chất cảnh, và Độc ảnh cảnh. Mạt Na thức chỉ duyên được với Đới Chất cảnh, vì trước hết Tánh Cảnh là thật cảnh đối tượng của Năm Thức Trước và Thức Thứ Sáu đồng khởi; và Độc ảnh cảnh là cảnh vọng tưởng phân biệt của Thức Thứ Sáu, mà Mạt Na Thức chỉ có vai trò chấp ngã, vì duyên kiến phần của A Lại Da làm ngã. Chức năng của Mạt Na Thức là như vậy, nên không thể có hai cảnh: Tánh cảnh và Độc ảnh cảnh. Với Đới chất cảnh có nghĩa là liên đới dính mắc nhau, như vậy Mạt Na Thức dù do A Lại Da Thức sinh ra, nhưng lại chấp vào đó làm kiến phần của nó, rồi duyên kiến phần A Lai Da làm thành tướng phần. Vậy thì đúng với chức năng là Đới Chất cảnh. Nhưng Đới chất cảnh có hai thứ như đã biết là Chơn Đới và Tợ Đới, và Mạt Na Thức duyên vào Chơn Đới, vì nó duyên ngay bản chất kiến phần của A Lại Da chứ không phải biến hiện tướng phần để duyên.

2.Ba lượng:

Trong ba lượng: Hiện lượng, Tỷ lượng, và Phi lượng, Mạt Na Thức chỉ có Phi lượng, việc này dễ thấy vì Hiện Lượng là đối lại Thật cảnh, và Tỷ lượng là vọng niệm so sánh, điều đó không phải việc làm của Mạt Na Thức. Riêng Phi lượng như đã tìm hiểu, là sự so sánh hoàn toàn sai lầm; và Mạt Na Thức dù không có vai trò như Thức Thứ Sáu, nhưng do chấp ngã, chấp trước sai lầm, nên đã ảnh hưởng đến Thức Thứ Sáu. Như vậy dù không có thể làm được Tỷ Lượng, nhưng vẫn chính là Phi lượng vậy.

4.Ba tánh:

Trong ba tánh: Tánh thiện, tánh ác và tánh vô ký, Mạt Na Thức chỉ có Tánh Vô ký, nhưng phải là Hữu phú vô ký, nghĩa là bị vô minh sai lầm che lấp. Thật sự như vậy, Mạt Na Thức như trên phần Phi lượng, vì chấp trước, chấp ngã sai lầm, nên luôn bị sai lầm không đúng với sự thật. Do đó Mạt Na Thức buộc rơi vào Hữu phú vô ký.

5.Ba giới:

Ba giới: Dục giới, Sắc giới, và Vô sắc giới, Mạt Na thức đều có.

6.Chín địa:

Chín địa: gồm Sơ địa, Nhị địa, Tam địa, Tứ địa, Ngũ địa, Lục địa, Thất địa, Bát địa, và Cửu địa.

Sơ địa: là cảnh giới gồm có năm thú, gọi là ngũ thú tạp cư: Nhơn, Thiên, Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh. Nơi đây có đủ tám thức, chẳng hạn chúng ta đang ở cõi người là một trong cảnh sơ địa.

Nhị địa: là cảnh giới Thiền gọi là Ly sanh Hỷ lạc địa; Nơi đây không có Tỷ thức và Thiệt thức vì không có xử dụng như thế gian.

Tam địa: là cảnh giới thiền gọi Định sanh Hỷ lạc địa; nơi đây không còn Năm Thức Trước nữa, vì cảnh đã vi tế hơn rồi, tuy nhiên vẫn còn trong cảnh sắc giới. Tứ địa: là cảnh giới thiền gọi là Ly hỷ Diệu lạc địa, cũng thuộc về sắc giới.

Ngũ địa: gọi là Xả niệm thanh tịnh địa, vẫn còn thuộc sắc giới

Lục địa: Đây bắt đầu cảnh của Vô Sắc giới, gọi là Không Vô Biên Xứ Địa.

Thất địa: gọi là Thức Vô Biên Xứ địa.

Bát địa: gọi là Vô Sở Hữu Xứ địa, và

Cửu địa: gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ địa. Đó là chín cảnh giới mà theo chư vị Bồ Tát luận sư Duy Thức Học, dạy rằng Mạt Na Thức vẫn còn hiện hữu.

1.Tâm sở

Có 18 tâm sở mà Mạt Na Thức hoạt động: 5 Tâm sở Biến hành, 1 tâm sở Huệ trong Biệt cảnh, 4 tâm sở căn bản phiền não: Si, Kiến, Mạn, Ái; và 8 tâm sở Đại tùy: 1-Trạo cử, 2-Hồn trầm, 3-Bất tín, 4-Giải đãi, 5-Phóng dật, 6-Thất niệm, 7-Tán loạn và 8-Bất chánh tri.

Cũng cần lưu ý là Ba thọ trong Tâm sở Biến Hạnh, Mạt Na Thức chỉ có Xả thọ.

Như vậy những tâm sở còn lại mà Mạt Na Thức không thể tham dự như: 4 tâm sở Biệt Cảnh: Dục, Thắng giải, Niệm, Định. 11 Thiện tâm sở: Tín, Tàm, Quý, Vô tham, Vô sân, Vô si, Tinh tấn, Khinh an, Bất phóng dật, Hành xả, Bất hại, 2 căn bản Phiền não: sân, nghi, 10 Tiểu tùy phiền não: Phẫn, Hận, Phú, Não, Tật, Xan, Cuống, Siểm, Hại, Kiêu. 2 Trung Tùy phiền não: Vô tàm, Vô quý, và 4 tâm sở Bất Định: Hối, Miên, Tầm, Tư

Chức năng và nghiệp dụng của từng tâm sở trên, đã được tìm hiểu từ chương đầu, trong phần giới thiệu Tâm Sở, thiết nghĩ ở đây khỏi phải giải thích lại.

Như chúng ta biết, vì Thức Thứ Bảy không giống như Thức Thứ Sáu là phân biệt, xét nét, tư duy, suy đoán… cho nên nó chỉ có mặt trong những tâm sở đúng như chức năng của nó, như chỉ biết chấp ngã, giữ sự hiểu biết sai lầm của mình, do đó trong 18 tâm sở trên ta thấy rõ nhất là Si, Mạn, Ái, Kiến. Như vậy nếu không phải thiên chức của Mạt Na Thức thì chẳng bao giờ biết được.

7.Chín Duyên

Như đã tìm hiểu 9 duyên ở Tiền Ngũ Thức, là điều kiện cho các Thức hoạt động. Không đủ duyên sẽ không thể hoạt động tốt được.Và càng đòi hỏi nhiều duyên thì càng bị hạn chế. Đối với Mạt Na Thức trong 9 duyên, chỉ cần có 3 duyên. Do ít duyên như vậy, Mạt Na Thức hoạt động tương tục thường xuyên, do đó cũng hiểu tại sao, lúc nào Mạt Na Thức cũng hoạt động chấp trước, và ít khi bị gián đoạn. Nghĩa là sự chấp ngã của con người tương tục không gián đoạn vậy.

Ba duyên của Mạt Na Thức gồm có: Căn cảnh duyên, Tác ý duyên, và Chủng tử duyên.

- Căn cảnh duyên:

Thức nào cũng có căn và cảnh duyên của nó. Như Năm Thức Trước phải có căn là những giác quan, và cảnh là trần cảnh sắc pháp hiện ở bên ngoài căn. Thức Thứ Sáu thì lấy Thức Thứ Bảy là nơi năng duyên làm căn, và cảnh của nó là trần cảnh pháp trần sắc pháp. Riêng Thức Thứ Bảy thì căn và cảnh tự duyên sinh ra, nghĩa là kiến phần của Mạt Na Thức duyên với kiến phần A Lại Da làm tướng phần là cảnh. Vì ngoài việc này ra không còn chỗ nào khác để duyên.

- Tác ý duyên:

Là động lực khởi tâm hiện hành hoạt động; đây là tâm sở trong năm tâm sở Biến Hành. Các tâm sở khác dù có hoạt động được hay không đều do duyên tác ý này. Như ta biết Tâm vương và Tâm sở thường hiện hành khởi tác động niệm, điều này hoàn toàn phải có Tâm sở tác ý duyên vào. Như vậy mới thấy tác ý tâm sở mới gọi là biến hành tâm sở, là có mặt khắp nơi và mọi lúc.

- Chủng tử duyên:

Là điều kiện tạo thành nhân để hiện hành sinh quả. Ở phần trên khi tìm hiểu Thức Thứ Sáu trong địa vị phàm phu, đã có định nghĩa rồi, ở đây cũng chẳng khác. Bởi nếu không có duyên của các chủng tử, thì làm sao các Thức hiện hành. Khi các thức năng duyên với nhau, đó là nhờ vào duyên của chủng tử. Thiết nghĩ đó là đương nhiên, chỉ có việc giải thích hay xác lập vị trí của chủng tử là nhờ chư vị Luận sư dạy lại chúng ta, không thì khó mà biết được.

8.Tánh:

Mạt Na Thức là chấp ngã không gián đoạn, do đó tánh của nó thường hằng và sâu thẩm, cho nên còn gọi là Hằng Thẩm tư lương.

9.Tướng: là hiện khởi bên ngoài thấy được, nhưng đối với Mạt Na Thức không thể hiện ra bên ngoài, bởi như đã biết nó là sự chấp ngã bên trong. Vậy tướng ở đây có nghĩa là tướng trạng hành vi của nó, mà tướng trạng của nó theo nghĩa của Tư lương, là lo nghĩ xét nét, do đó là tánh mà cũng là tướng của nó.

10.Dụng:

Là nghiệp dụng chức năng hoạt động của Mạt Na Thức; là khởi động bằng sự thể hiện qua Thức Thứ Sáu phân biệt, để chấp trước giữ gìn cái ngã, cái biết sai lầm. Như thế Mạt Na Thức làm chỗ cho Thức Thứ Sáu gá vào, để phân biệt cả pháp nhiễm và pháp tịnh.

Hoạt Động Của Thức A Lại Da Khi Còn Là Phàm Phu

Khi còn ở địa vị phàm phu, chức năng và vị trí của Thức A Lại Da trải qua những cảnh và duyên như sau:

1.Ba cảnh: chỉ duyên Vô chất Tánh cảnh

2.Ba Lượng: chỉ duyên có Hiện Lượng

3.Ba Tánh: chỉ duyên Vô Phú Vô Ký tánh

4.Ba thọ: chỉ có Xả Thọ

5.Ba cõi. đều có trong ba cõi

6.Chín Điạ: có cả chín địa.

7.Tâm sở: chỉ tương ưng với 5 món Biến Hành.

8.Chín duyên: chỉ duyên được 4 duyên

9.Thể.

10.Tướng.

11.Nghiệp dụng.

Sau đây là phần tìm hiểu chi tiết từng cảnh duyên trên.

1.Ba cảnh:

Như đã tìm hiểu Ba cảnh gồm có: Tánh cảnh, Đới Chất cảnh và Độc ảnh cảnh; ba cảnh này đối với Thức Thứ Sáu có đủ cả ba; với Mạt Na Thức thì chỉ có Đới Chất Cảnh, và Năm Thức Trước thì chỉ có Tánh Cảnh. Nơi đây A Lại Da Thức giống như Năm Thức Trước chỉ có Tánh Cảnh. Nhưng Tánh cảnh được chia làm hai, là Vô chất Tánh cảnh, và Hữu chất Tánh cảnh. Hai loại cảnh này, một là thể hiện ra hiện thực sắc pháp như năm trần cảnh: sắc, thinh, hương, vị, xúc; và một là bản thể chơn tánh của các pháp. Như vậy Năm Thức Trước nói là duyên với Tánh cảnh, nghĩa là chỉ duyên với Hữu Chất Tánh Cảnh mà thôi. Ngược lại chỉ có A Lại Da mới duyên được với Vô Chất Tánh Cảnh. Vì vốn A Lại Da là tánh thể sinh ra tướng, là nguồn gốc căn bản của các Thức, cho nên điều đó cũng dễ hiểu, là tương hợp Tánh thể, Tánh cảnh với nhau.

2.Ba lượng:

Gồm có, Hiện Lượng, Tỷ Lượng và Phi Lượng, A Lại Da Thức chỉ có Hiện Lượng. Điều này dễ hiểu vì ý nghĩa của Tỷ Lượng và Phi Lượng chúng ta đã tìm hiểu rồi, nó là sự móng tâm so sánh, và nhận thức sai lầm của Tâm sở cùng các Tâm vương, đó không phải là việc làm của A Lại Da. A Lại Da vốn tánh vô ký, không thương, ghét, không ác, thiện, không phân biệt tịnh, nhiễm… cho nên tánh như vậy mới tương hợp với Hiện Lượng.

3.Ba tánh:

Gồm có Tánh thiện, Tánh ác, và Tánh vô ký.

Theo phần tìm hiểu Ba lượng ở trên, ta biết A Lại Da chỉ có Tánh vô ký; và Tánh Vô Ký có hai loại: Hữu Phú Vô Ký và Vô Phú Vô Ký.

Hữu Phú Vô Ký có nghĩa dù không thiện không ác, nhưng vẫn bị phiền não che mờ, còn đầy vô minh trược phiền kềm tỏa. Phú là bị che đậy khuất lấp.

Vậy thì đương nhiên A Lại Da chỉ có Vô Phú Vô Ký, vì tánh của A Lại Da không thiện không ác, mà cũng không bao giờ bị phiền não che mờ hay vô minh khuất lấp cả, bởi việc đó chỉ có Mạt Na Thức chấp trước kiến phần của A Lại Da rồi mới tự làm kiến phần của mình, đó mới thành chấp ngã bị vô minh che mờ. Chứ A Lại Da tự nó chỉ là nơi chứa đựng chủng tử làm sở duyên cho các thức khác mà thôi, nên không bao giờ chấp trước, do đó mới Vô Phú Vô Ký vậy.

4.Năm thọ:

Gồm có Khổ thọ, Lạc thọ, Xả thọ, Ưu thọ và Hỷ thọ. Có nghĩa: cảm thấy khổ, cảm thấy an lạc, cảm thấy không khổ cũng không an lạc, cảm thấy buồn và cảm thấy vui.

Tánh của A Lại Da Thức như đã tìm hiểu phần trên, thì đương nhiên rất hợp với xả thọ, nghĩa là không bao giờ chấp giữ: cảm thấy khổ, lạc, không khổ không lạc, hay buồn vui gì cả. Tánh A Lại Da vốn mặc nhiên, vốn không xét nét phân biệt đối đãi, cho nên nó không màng không ảnh hưởng gì cả. Như vậy mới gọi là hợp với Xả thọ.

5.Ba cõi:

Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, đây là ba cảnh giới do nghiệp lực còn trong vòng ràng buộc chưa giải thoát; mà nghiệp lực này vốn là những chủng tử chưa rốt ráo thanh tịnh, còn tích trử trong A Lại Da; do đó A Lại Da có mặt trong ba cõi.

6.Chín địa:

Chín địa là cảnh giới chi tiết được chia ra từ ba cõi; và cũng như trên, A Lại Da vẫn còn hoạt động, trừ khi vượt ra ba cõi mới vắng mặt A Lại Da đó là cảnh giới chứng quả giải thoát.

7.Tâm sở:

Khác với Mạt Na Thức duyên đến 18 tâm sở, riêng

A Lại Da chỉ duyên năm tâm sở Biến Hành; vì chức năng của A Lại Da không phải giống như Mạt Na Thức chấp ngã.

8.Chín duyên:

A Lại Da chỉ duyên có bốn duyên:

a- Căn duyên,

b- Cảnh duyên,

c- Tác ý duyên và

d- chủng tử duyên.

a.Căn duyên:

Vẫn như Mạt Na Thức, A Lại Da cũng có căn duyên là nơi làm chổ xuất phát, giống như Năm Thức Trước dựa vào căn thân là các giác quan. Nhưng A Lại Da lại là chỗ vi tế vừa sâu và hằng thẳm, lại sinh ra các pháp; cho nên định nghĩa giải thích về căn duyên của A Lại Da Thức là việc không dễ dàng hiểu được.

Ta chỉ nhìn lại ba chức năng của Thức A Lại Da, để phần nào hiểu về căn duyên: Một là Năng Tàng, là có khả năng chứa đựng các chủng tử; hai Sở Tàng là chỗ nơi dung chứa, và ba là Ngã Ái Chấp Tàng làm cho Thức Thứ Bảy dựa vào chấp ngã. Như vậy chúng ta tạm hiểu căn duyên của Thức Thứ Tám này sẽ không lìa được Thức Thứ Bảy; nhưng Thức Thứ Bảy lại ngấm ngầm hướng dẫn Thức Thứ Sáu phân biệt theo sự sai lầm của mình. Thế thì căn duyên chỉ là trong vòng xoay chuyển giữa hai Thức Thứ Sáu và Thứ Bảy. Việc này chỉ là diễn đoán, và đúng hơn nhất không ai có thể hiểu được trừ chư Phật, chư Bồ Tát Luận sư Duy Thức.

b.Cảnh duyên:

Về cảnh để A Lại Thức duyên vào, có ba nhóm: Căn thân, Thế giới và Chủng tử.

- Căn thân: là thân chúng sanh, thân để Thức nương vào hoạt động cũng gọi là Chánh báo.

- Thế giới: là môi trường hoàn cảnh đời sống mà chúng sanh dựa vào đó hiện hữu; như người có thế giới của người, động vật có thế giới của động vật cũng gọi là y báo.

- Chủng tử: là hạt giống, mầm giống, phát sinh lớn lên làm quả. Nói cách khác là những pháp nhiễm tịnh, tích lũy thành nhân để đủ duyên thành quả. Tông Duy Thức định nghĩa có hai loại chủng tử: Chủng tử bản hữu, và Chủng tử tân huân.

- Chủng tử bản hữu: Loại chủng tử này tồn tại trong thức A Lại Da từ vô thủy, còn gọi là Bản tính trụ chủng.

- Chủng tử tân huân: do sau này huân tập thành, còn gọi là Tập sở thành chủng.

Đối với ba nhóm Căn thân, Thế giới, và Chủng tử mà A Lại Da Thức hoạt động trong vòng duyên khởi sinh tử, khó thể hiểu được; chúng ta chỉ hiểu là khi tác thành một chúng sinh đầy đủ chánh báo và y báo nhân quả. Từ đó mới biết chủng tử nhiễm tịnh, sinh ra căn thân thế giới tương hợp với nhau.

a.Tác ý duyên:

Duyên tác ý này nằm trong Năm tâm sở Biến Hành, đây là việc bắt buộc phải có, vì nếu không có duyên Tác ý, nghĩa là phát ý muốn làm, thì không thể nào các Thức Tâm Vương có thể hoạt động được. Cho nên Thức A Lại Da cần phải có duyên Tác ý này.

b.Chủng tử duyên:

Tự bản chất của A Lại Da là vô số chúng tử nhiễm tịnh tập họp thành, cho nên điều này phải là tuyệt đối có chủng tử duyên. Không chủng tử duyên xem như không có điều kiện phương tiện hình thành một vật gì cả, dù vật đó là vô lậu hay hữu lậu. Bởi có vô lậu đi nữa cũng cần có chủng tử của vô lậu, cho nên phải có duyên chủng tử.

1.Thể (Tánh):

Là bản thế, chơn tánh. Thức A Lại Da không bị hạn cuộc hạn hẹp bất cứ nơi nào; vì chúng chứa đựng muôn vạn pháp; tất nhiên ở cảnh Thánh và Phật sẽ không còn gọi là A Lại Da Thức nữa. Nhưng hiện tại chúng cũng chứa đựng vô số pháp tịnh làm nhân đạt thành Thánh quả, cả đến Phật quả. Như thế thể tánh của Thức A Lai Da sẽ bao trùm khắp nơi ba cõi, và điều đó khó thể lường biết được thể tánh của Thức A Lại Da thế nào.

2.Tướng:

Định nghĩa Tướng của Thức A Lại Da, được ví như vực sâu thăm thẳm; bởi vì Thể của nó đã bao la cho nên tướng phải khó nghĩ bàn; chỉ cần đủ duyên hội tụ tướng sẽ tùy duyên hiện khởi, mà không thể lường biết được.

3.Dụng:

Là nghiệp dụng hoạt động của A Lại Da Thức, là sự vào ra sinh tử, là sự vươn lên xử lý gìn giữ những chủng tử, mà ta biết là ba chức năng đã định nghĩa trên: Có khả năng gìn giữ hết thảy các pháp nhiễm tịnh; có nơi chứa đựng không bao giờ giới hạn; và luôn luôn gìn giữ chấp trì căn thân thế giới.

Chương Tám - Thức Ở Địa Vị Thánh Quả

Các Thức Tâm Vương Trong Địa Vị Chứng Thánh

Đã tìm hiểu phần nào về các Thức Tâm Vương trong địa vị phàm phu; tiếp theo là phần tìm hiểu khi các Thức Tâm Vương ở địa vị Thánh.

Năm Thức Trước

Có ba giai đoạn trong địa vị Thánh.

1) Quán hạnh,

2) Đoạn hoặc, chuyển thức thành trí,

3) Chứng quả và diệu dụng.

1.Quán Hạnh.

Là bắt đầu quán chiếu, để được cảnh giới Hậu Đắc Trí. Hậu Đắc Trí là bốn trí đi dần đến Phật quả. Nền tảng của quán hạnh không ra ngoài Quán Sanh Không và Quán Pháp Không.

Quán Sanh Không là ngộ được sự thật giả dối của con người, của chúng sinh. Sự thật đó đã bị chúng sinh khướt từ không chấp nhận, nghĩa là bệnh chấp trước, chấp con người, chấp bản ngã. Chính do chấp ngã nên chúng sinh luôn đau khổ luôn tạo nghiệp. Và không phải chỉ có ngã, con người, chúng sinh là giả, là không, mà ngay cả cái chấp đó cũng không có thật. Vì tự cái chấp ngã đó đã dựa vào cái không thật có, thì làm sao có thật được!

Tìm hiểu Duy Thức Học cho thấy, Tâm Vương, Tâm sở, Sắc pháp, đều phải tương hợp liên đới với nhau mới hoạt động được. Không có Tâm Vương làm sao có tâm sở để ý thức tác nghiệp; và không có sắc pháp thì Tâm Vương hiện hữu nơi đâu? Và ngay cả trên con người này nếu khiếm khuyết các giác quan, thì TâmVương có hoạt động hữu hiệu không? Tóm lại toàn là nhân duyên, không có gì gọi là thật ngã.

Quán Pháp Không, là ngộ được sự thật các pháp đều là huyễn là không thật. Do vì chính ngã đã không thật, thì làm sao có pháp thật được! Chủ thể là giả thì đối tượng tất phải giả theo. Pháp chỉ là giả định, phương tiện làm chúng sinh giác ngộ, chứ chúng sanh đã giác ngộ chứng đạo rồi, thì đâu còn gì để gọi là pháp hay chúng sanh!

Kinh dạy rằng, hàng phàm phu dù giác ngộ nhưng chưa hoàn toàn, vì còn chấp vào pháp học giác ngộ; chỉ có chư vị Đại Bồ Tát mới liễu đạo chứng ngộ, không còn bị kẹt chấp bất cứ pháp học nào.

2.Đoạn hoặc, chuyển thức thành trí.

Là giai đoạn Năm Thức Trước đã đi vào bốn trí vô lậu; từ bốn trí này biến sinh ra tướng phần là Sanh không chơn như và Pháp không chơn như. Đến đây Thức Thứ Tám đã chuyển thành Đại Viên Cảnh Trí; và các căn phàm phu trở thành thanh tịnh, do đó Năm Thức Trước bấy giờ chuyển hóa thành “Thành Sở Tác Trí”

3.Chứng quả, diệu dụng.

Giai đoạn chứng quả Phật, nên diệu dụng hiện ra ba loại thân. Trong dịch phẩm Duy Thức Học của cố Hòa Thượng Thiện Hoa, giải thích ba loại thân như sau: 1-Thân Đại Hóa tức là Thắng Ứng thân. Thân này cao 1000 trượng, để giáo hóa hàng Đại Thừa Bồ Tát. 2-Thân Tiểu Hóa tức là Liệt Ứng thân. Thân này cao một trượng sáu thước, để giáo hóa hàng Tam Hiền Bồ Tát, cùng Nhị Thừa và phàm phu. 3-Thân tùy loại hóa. Thân này tùy theo loại chúng sanh mà hóa hiện.

Thức Thứ Sáu

1-Quán hạnh

Như đã giải thích phần Quán hạnh của Năm Thức Trước là con đường chuyển hóa từ phàm đến Thánh; tuy nhiên ở Năm Thức Trước sự quán hạnh không được rõ ràng năng động nhiều; vì Năm Thức Trước vốn nương vào Thức Thứ Sáu mới hoạt động tích cực được. Việc này đã tìm hiểu qua phần Ngũ câu ý thức; như thế ở đây phần quán hạnh của Thức Thứ Sáu, mới thật sự xác định rõ ràng việc quán Sanh Không và quán Pháp Không.

Tưởng cũng cần nhấn mạnh rằng trong tất cả Thức, không thức nào hành hoạt diệu dụng bằng Thức Thứ Sáu, chỉ vì thức này chuyên phân biệt liễu tri. Tuy rằng chúng thường sai lầm, vì do sự chấp ngã của Mạt Na Thức luôn áp đặt vào. Tuy nhiên sự dụng công tu học lâu ngày, giúp Thức Thứ Sáu phân biệt được chánh tà, chọn lọc chủng tử giải thoát đưa vào A Lại Da Thức, từ đó huân tập năng lực, phá đi sự sai lầm của Thức Thứ Bảy là chấp trước ngã pháp.

Như thế quán Sanh Không, là một pháp quán bắt buộc Thức Thứ Sáu phải làm việc không ngừng, và tuyệt đối ngoài pháp quán Sanh Không này ra, không pháp nào ưu thắng hơn được.

Suy ra tiếp theo, khi quán Sanh Không thành tựu, thì quán Pháp Không bắt buộc phải có; nếu không sẽ bị chấp vào pháp mình đang quán. Cho nên chư Phật Bồ Tát thường dạy, hai pháp quán quan trọng này thường nên tu tập.

2-Đoạn hoặc, chuyển thức thành trí

Trước khi Thức Thứ Sáu chuyển thành trí, buộc phải trải qua năm địa vị

a- Địa vị Tư lương,

b- Địa vị Gia hành,

c- Địa vị Thông đạt,

d- Địa vị tu tập, và

e- Địa vị Cứu cánh.

a- Địa vị Tư lương:

Nghĩa hai từ Tư lương là hành trang lương thực, cho người mang theo trong chuyến du hành, du lịch… Cũng vậy người bắt đầu cho cuộc hành trình thành đạo, phải có đủ kiến thức, đủ hiểu biết làm hành trang. Kiến thức hiểu biết căn bản của hành giả tu Pháp Tướng Tông, là phải hiểu biết vạn pháp do duyên sinh, và nhân duyên sinh đó là do tâm biến hiện.

Tâm biến hiện khi chưa chứng đắc Thánh quả, thường sinh phiền não chấp trước; do đó trước tiên bắt buộc hành giả phải trừ được hai thứ phiền não: Phiền Não Chướng và Sở Tri Chướng.

Phiền Não Chướng, là những tâm sở bất thiện được liệt kê trong hai mươi sáu thứ phiền não của tâm sở bất thiện. Những phiền não này cần phải tiêu trừ thì tâm sở thiện mới phát khởi; nếu không thể trừ được, tất nhiên không thể hiểu được con đường Thánh Đạo nói gì thực hành Thánh đạo.

Sở Tri Chướng, là chỗ hiểu biết sai lầm của một chúng sinh khi chưa chứng quả Thánh. Việc này dính liền với Phiền Não Chướng, do vì tâm thức còn tích tụ, huân tập những chủng tử bất thiện, thì hiểu biết ghi nhận vào tâm sẽ không bao giờ đúng với tinh thần Bồ Tát. Và đó là Sở Tri Chướng cản ngăn con đường Thánh đạo.

Ta có thể đặt câu hỏi, một người hiểu biết giáo lý Phật đà, nhưng vẫn còn tâm tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến… vậy kiến thức Phật pháp của người đó có giúp được vấn đề giải thoát sinh tử không? Xin thưa, hoàn toàn không! Vì hiểu biết như vậy chẳng khác kiến thức thế gian, trên bình diện xây dựng đời sống vật chất, chứ tinh thần giải thoát sinh tử sẽ không bao giờ có. Tuy nhiên kiến thức thế gian còn đưa đến kết quả cụ thể là xây dựng đời sống; trong khi kết quả của người hiểu biết Phật pháp mà vẫn còn Phiền Não Chướng, thì không có kết quả gì của Phật pháp, quá lắm là gieo duyên đời sau.

Đó là phần căn bản của Tư Lương tiến đạo; đó cũng là nền tảng hiểu biết thực hành để chinh phục được hai món Ngã chấp và Pháp chấp. Thế thì ngã sẽ không còn chấp trước nhiều nữa, khi phiền não căn bản được tiêu trừ; và pháp cũng sẽ không còn bị kẹt chấp nữa, khi biết rằng đối tượng hiểu biết của ngã, chỉ là phương tiện do chủ thể năng biến sinh ra.

Vậy Tư Lương của một hành giả khi thể nhập chứng quả, hoặc an trụ vào Thánh đạo, trước tiên phải hiểu và trừ khử được Phiền Não Chướng và Sở Tri Chướng, có như vậy các địa vị Thánh quả khác sẽ dễ dàng thành tựu.

b- Địa vị Gia hành:

Tiếp theo để đạt được địa vị Gia Hành, hành giả phải tiếp tục gia tâm hành trì, và cần trải qua bốn pháp Gia Hành như:

a.Noãn pháp,

b.Đảnh pháp,

c.Nhẫn pháp,

d.Thế đệ nhứt pháp.

a.Noãn pháp:

Là pháp thực hành làm cho ấm nóng lên, có nghĩa năng lực hiểu biết trí huệ bắt đầu khởi tác. Ví như cọ cây lấy lửa, không được gián đoạn, phải gia công giữ cho độ ấm lâu bền mới đạt được lửa. Đây ví cho giai đoạn đầu tiên của bốn pháp Gia Hạnh.

b.Đảnh pháp:

Là giai đoạn thực hành vượt cao hơn nữa so với noãn pháp. Đảnh là chỗ cao, nói lên sự hiểu biết giác ngộ đã vượt lên; quán chiếu được tánh duyên sinh, không thật của các pháp.

c.Nhẫn pháp:

Là giai đoạn an nhẫn, kiên định trong pháp quán chiếu, vượt lên cả hai pháp ở trên. Nghĩa là biết được sự quán chiếu ở trên, chủ thể và đối tượng đều đến từ Thức, từ sở duyên và năng duyên sinh. Cho nên không thấy có cảnh sở thủ và thức năng thủ.

d.Thế đệ nhứt pháp:

Là pháp hành cao nhất sau khi tuần tự trải qua các pháp ở trên, và pháp này được xem là cao nhất trong cảnh giới phàm phu.

Đó là bốn pháp Gia Hành trong Thập Hồi Hướng⁹, là tiến trình tiếp theo để đi vào phần kiến đạo, tức là địa vị Thông Đạt.

c-Địa vị Thông Đạt:

Nghĩa Thông Đạt là thấy đạo, thấy được pháp tánh, Phật tánh. Địa vị này đến đây đã an trụ vào Duy Thức Tánh, khác hơn địa vị Gia Hạnh chỉ mới đạt được sự am hiểu, hay thực hành mà chưa đi sâu vào bản thể các pháp.

Phần kiến đạo ở địa vị này, cụ thể qua hai việc: Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo.

- Chân Kiến Đạo: Là sự thấy biết không phân biệt, không sinh phiền não; phát sinh từ trí huệ vô lậu. Thấy được thật thể các pháp, là Duy Thức Tánh, là chơn như, nên không có đối đãi, không vọng động với hết thảy vạn pháp.

- Tướng Kiến Đạo: Là sự thấy biết có phân biệt, nhưng không còn phân biệt sinh phiền não; phân biệt chỉ là trạch pháp nhiễm tịnh. Tướng Kiến Đạo thuộc về Hậu Đắc Trí là trí phân biệt năng duyên từ Chân Kiến Đạo, lấy đó làm phương tiện độ sanh.

Đến đây biết rằng, địa vị Thông Đạt là pháp tu chứng của mười bực Thánh trong Thập Địa¹⁰.

d-Địa vị Tu Tập:

Là đoạn đường tu tập của bậc kiến đạo tiếp theo, từ Ly Cấu Địa cho đến Pháp Vân Địa tròn đủ Thập Địa. Đây là giai đoạn hoàn thành an trụ vào Duy Thức Tánh. Đó là địa vị Thánh trong Thập Địa.

e-Địa vị Cứu Cánh:

Là giai đoạn thành tựu Phật quả, sau khi hoàn thành năm địa vị tu chứng của các bậc Thánh.

Cuối cùng, chứng quả vị Phật, Thức Thứ Sáu bấy giờ sẽ chuyển thành Diệu Quan Sát trí; và năng lực diệu dụng sẽ tùy vào nghiệp thức chúng sinh mà chiếu soi tiếp độ.

3.Chứng quả và diệu dụng:

Giai đoạn đạt quả tu chứng, là quả vị Phật, bấy giờ Thức Thứ Sáu chuyển thành Diệu Quan Sát Trí; là trí huệ năng lực của bậc giải thoát, có thể diệu dụng phương tiện cứu độ vô số chúng sinh.

Thức Thứ Bảy

1.Quán Hạnh

Như đã hiểu Mạt Na Thức chỉ biết chấp trì chủng tử ngã pháp, không có nghiệp dụng như Thức Thứ Sáu, là phân biệt, suy luận, xét nét vấn đề; cho nên việc quán chiếu tu hạnh không thể có. Tuy nhiên khi Thức Thứ Sáu quán hạnh tu niệm, thì Thức Mạt Na dựa vào đó mà ảnh hưởng; đến khi Thức Thứ Sáu chuyển thành Diệu Quan Sát Trí thì Mạt Na cũng không còn là Mạt Na, và trở thành Bình Đẳng Tánh Trí.

2.Đoạn Hoặc, chuyển thức thành trí.

Là giai đoạn trừ được phiền não từ thô đến tế.

Hoặc có nghĩa là sai lầm phiền não. Có ba thứ Hoặc:

a) Kiến Tư Hoặc,

b) Trần Sa Hoặc,

c) Vô Minh Hoặc.

a-Kiến Tư Hoặc:

Gồm hai thứ phiền não, khó trừ và dễ trừ.

Tư Hoặc: là thứ phiền não khó trừ nó phát sinh từ vô thỉ; và còn gọi là Câu sanh phiền não, nghĩa là phiền não có mặt ngay lúc con người vừa sanh ra.

Tư cũng có nghĩa là tư duy. Tư Hoặc là tư duy sai lầm không hiểu nhân quả sinh tử luân hồi, hay nói đúng hơn không hiểu giáo lý giải thoát; vì không hiểu nên sinh tử chấp nối, sống chết không cùng khó thức tỉnh được.

Kiến hoặc là thuộc về phần kiến thức; nó chỉ có mặt khi con người bắt đầu hiểu biết nhận định phân biệt; và do nhận định sai lầm, kiến thức vô minh, nên không nhận ra chánh pháp, từ đó sinh ra phiền não.

Kiến Hoặc dễ trừ hơn Tư Hoặc, nếu gặp được nhân duyên học hỏi đúng theo chánh pháp. Ngược lại Tư Hoặc rất khó diệt trừ, vì tham, sân, si, mạn, nghi, không cần ai dạy, không cần có kiến thức, nó hừng hực lẫy lừng từ khi con người mới sinh ra, do đó trừ diệt chúng quả thật không dễ.

b-Trần Sa Hoặc:

Trần là bụi, Sa là các, loại phiền não này được ví như bụi các phủ trùm khắp không gian. Nơi nào có chúng sanh nơi đó có chúng. Chính phiền não nhiều như vậy mà chư Bồ Tát bằng nguyện lực độ sanh, đã thệ nguyện rằng: phiền não vô tận thệ nguyện đoạn, Phàm phu vì thấy phiền não quá nhiều nên e ngại thối lui, không dám phát tâm Bồ Đề, vì sợ không đoạn trừ hết phiền não. Nhưng lại không biết rằng phiền não thật nhiều là do tâm sanh chấp ngã, chấp pháp; nếu không có tâm chấp ngã, thì làm gì có ai đó để bị phiền não; lại nếu pháp không bị chấp trước, thì làm gì có phiền não nhiều đến vô tận thệ nguyện đoạn! Cho nên phàm phu khác với chư Đại Bồ Tát ở chỗ không kiến đạo, do đó mới sinh phiền não đầy khắp không gian.

c-Vô Minh Hoặc:

Là si mê tăm tối ngược với chánh pháp. Hay nói đúng hơn là không hiểu giáo lý căn bản Tứ Diệu Đế, con đường nhận thức đời là khổ, nguyên nhân khổ, cảnh giới dứt khổ, và con đường thực hành diệt khổ.

Cũng có thể nói Vô Minh là nguyên nhân chính, sinh ra tất cả phiền não, mà không cần liệt kê thêm phiền não khác. Tuy nhiên, vì chúng sanh phàm phu hiểu biết nông cạn, không thể nói ít mà hiểu được, thành ra chư Phật, chư Bồ Tát phải phương tiện phân đoạn giải bày từ dễ đến khó, mới mong nhận ra được yếu nghĩa.

Vậy phần đoạn Hoặc chuyển thức thành trí, phải qua những giai đoạn dứt sạch các phiền não như trên.

Lại theo sách Duy Thức Nhập Môn của Hòa Thượng Thiện Hoa, giải thích phần đoạn Hoặc chuyển thành trí như sau:

a) Đến Sơ Địa thì thức này mới vừa chinh phục được hai món chấp về phần câu sanh và chuyển thành Bình Đẳng Thánh trí.

b)Khi lên Bát địa (vô công dụng đạo) thức này đoạn được câu sanh Ngã chấp.

c) Đến Kim cang đạo thì thức này mới đoạn được câu sanh pháp chấp.

Như vậy ở quả Sơ Địa, Thức này vẫn chưa phá hết Hoặc nghiệp vi tế phiền não; cho đến Bát Địa cũng chưa phá hết Pháp chấp, mà chỉ không còn câu sinh Ngã chấp. Phải đến Kim Cang Đạo thì chính thức trọn vẹn con đường Bồ Tát, là phá luôn cả Pháp chấp thành tựu rốt ráo.

3.Chứng quả diệu dụng:

Khi quả vị Phật thành tựu, thì nghiệp dụng của Thức này sẽ thuần theo hết thảy sự hóa độ vi diệu của quả Bồ Đề. Các nhà Duy Thức Học gọi là hiện ra Thân Thọ Dụng để giáo hóa cả đến các hàng Bồ Tát.

A Lại Da Thức

1.Quán hạnh

A Lại Da Thức hoàn toàn không có quán hạnh, vì Thức này là Tánh, là bản thể của hết thảy các Thức khác. Nó chỉ có sinh ra các Thức khác, rồi dựa vào chủng tử hiện hành của các Thức, lại dồn chứa tiếp tục tích trữ không phân biệt. Vì tính cách là một kho chứa vô tư, nên không có quán sát tư duy được.

2.Đoạn hoặc chuyển thức thành trí.

Như tìm hiểu phần trên, A Lại Da thức không có quán hạnh, do đó cũng không có diệt trừ hay đoạn Hoặc chi cả. Tuy nhiên giống như Mạt Na Thức, một khi Thức Thứ Sáu đã quán hạnh thành tựu diệt trừ các phiền não; thì A Lại Da Thức cũng chuyển thành trí giải thoát. Lần nữa xin được trích phần sách đã dẫn*: Khi lên “Bất động địa”(Bát địa) thì hành giả đoạn được câu sanh Ngã chấp; lúc bấy giờ thức này bỏ cái tên “Tàng thức”. Đến Kim Cang đạo rồi, thì hành giả đoạn hết câu sanh pháp chấp, không còn cảm thọ sanh tử, cho nên cũng không còn tên là “Dị thục thức”; vì đến vị này thì các chủng tử hữu lậu đã hết. Lúc bấy giờ thức này được gọi là “Vô cấu thức”, và chuyển thành Đại Viên Cảnh Trí.

3.Chứng quả và diệu dụng:

Đã chứng được Đại Viên Cảnh Trí, cho nên không còn trở ngại pháp giới mà tùy duyên độ sanh tự tại.

Tóm lại, giai đoạn tiến trình tu quán đạt Thánh quả của các Thức: Tiền Ngũ Thức, Thức Thứ Sáu, Thức Thứ Bảy và A Lại Da, chỉ là dụng tâm của một hành giả, quán sát tu niệm thành tựu hai pháp quán Ngã Không và Pháp Không. Và nói cho cùng chỉ có một tâm, một thức mà thôi. Vì tâm và thức đó chưa đạt được chơn tâm mới biến thành nhiều tâm sở; và thức đó còn phân biệt chấp trước, cho nên mới chấp ngã pháp, tích lũy nhiễm tịnh. Khi thành tựu quán chiếu được ngã và pháp chỉ là nhân duyên hội tụ, thì tất cả sẽ là chơn tâm là trí giải thoát.

Như vậy, học Duy Thức chỉ là phương tiện, giúp ta thấy rõ tánh tướng chi li phức tạp của một con người còn trong vòng phàm tục; đến khi giác ngộ rồi thì tất cả chỉ còn lại một, một chơn tâm diệu dụng tùy duyên ứng hóa.

Chương Chín - Bàn Luận Về Thức

A Lại Da Thức Chỉ Là Vô Số Chủng Tử Cô Đọng Thành?

Nói về dòng sống của chúng sanh, nhà Phật cho rằng bắt nguồn từ vô thủy và chấm dứt thì vô chung, nghĩa là không có đoạn kết cũng không biết bắt đầu khi nào. Sự thật này chỉ được hiểu, đời sống luân hồi của chúng sanh thật khủng khiếp. Ngày nào ta còn chưa giác ngộ chứng đạo, ngày đó ta còn luân hồi! Thế cái gì làm ta luân hồi, quay hoài trong sinh tử?

Học Duy Thức ta hiểu, là do những tâm sở phát xuất từ tâm vương tạo thành nghiệp luân hồi. Và cái thành nghiệp luân hồi chính là chủng tử. Chủng tử chứa đầy trong thức A Lại Da, chờ đợi nhân duyên hiện hành tác nghiệp. Nhân duyên gì mà phải chờ đợi? Nhân duyên này cũng là do chủng tử biến thành lực nghiệp, tương ưng với những nhân nghiệp đời quá khứ. Chẳng hạn vô số chủng tử được gởi vào A Lại Da mang nhân nghiệp của người Á Châu, thì nghiệp lực tương ưng sẽ trở lại làm người Á Châu. Nếu như đời nay gieo duyên tạo nghiệp với người Âu Châu, thì chủng tử làm người da trắng Âu Châu bắt đầu được nuôi dưỡng, cho đến khi đủ số chủng tử thành người Âu Châu.

Chúng ta thường biết, thức A Lại Da là nền tảng sinh tử lang thang trong pháp giới, nhưng thức đó chỉ là những chủng tử của vô số quá khứ kiếp; cũng như ngày nay mọi người đã và đang gieo trồng chủng tử cho đời sau. Nói rằng Thức A Lại Da chiêu cảm tương ưng với hành nghiệp trong quá khứ, chẳng khác cách nói là vô số chủng tử quá khứ chiêu cảm thành nghiệp hôm nay.

Có hai loại chủng tử, một là sẵn có từ quá khứ và hai mới bắt đầu gây tạo, chúng gọi là: Bản hữu chủng tử và Tân huân chủng tử.

Bản hữu chủng tử

Là loại chủng tử có từ vô thỉ kiếp không biết được, chúng kết tạo thành căn thân và bảy thức trước. Từ căn thân và bảy thức này, chúng hiện hành với thân hình chúng sinh hiểu biết; hiểu biết căn bản mang theo nghiệp thức căn bản. Nghiệp căn bản của chúng sanh chưa giác ngộ, chính là kiến hoặc và tư hoặc. Là mười phiền não căn bản: Tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, và tà kiến. Trong mười phiền não có năm phiền não: tham, sân, si, mạn, nghi, khó dứt trừ, chúng là những chủng tử bất thiện là câu sinh phiền não, có mặt khi có con người.

Hãy xem thế giới này có ai không tham, sân, si, mạn, nghi. Trừ chư Bồ Tát Thánh Tăng chứng đạo, ngoài ra hễ mang thân chúng sinh tất phải chịu nghiệp phiền não như vậy. Do không hiểu và không phá được phiền não này, nên dù sống nơi đâu khi nào, đều đau khổ đều chịu đựng phiền hà trong đời sống. Trong đời sống nếu thấy có một số người ít phiền não, ít gặp chuyện không may, người đó may mắn, người đó có phước; thật ra chỉ là người đó đang tiếp nhận quả báo của chủng tử thiện hiện hành, chứ không có gì gọi là may mắn phước báo. Có ít phiền não, vì đời trước chủng tử thiện nhiều hơn bất thiện, nhưng chỉ là chủng tử thiện, không phải chủng tử giải thoát, nên dù may mắn phước báo, vẫn còn trong luân hồi chứ chưa trồng nhân giải thoát được.

Nhân giải thoát chính là chủng tử vô lậu ngược với chủng tử hữu lậu.

Con người hiểu lầm, tưởng làm thiện là đủ, không cần phải mơ cao xa quả Phật cho nên an phận, vừa hưởng phước vừa tạo nhân thiện, không muốn tìm hiểu sự thật giải thoát là thế nào. Giải thoát chỉ là mở trói khỏi sự ràng buộc, tự mình trói mình chứ không có gì khác. Nếu không biết mở trói, thì thiện quả ban đầu sẽ là nhân vui, nhân hạnh phúc, nhưng về sau sẽ trở thành nhân đau khổ. Nhân vui trói mình vào cuộc vui; khi cuộc vui tàn sinh ra tiếc nuối tìm cuộc vui khác. Đương nhiên không có cuộc vui nào không tàn, nên không thể tìm được cuộc vui bất diệt. Cho nên phải tìm cho được chủng tử vô lậu, thì cuộc luân hồi mới thoát ra khỏi.

Hành động và sinh hoạt thế gian thường rơi vào pháp hữu lậu, nghĩa như trên đã nói, là ban đầu làm tốt sau trở thành ngược lại. Không như vô lậu chỉ có mục đích cầu thoát ly sinh tử ra khỏi luân hồi.

Như vậy xét ra đời sống này, là phản ảnh của những chủng tử hữu lậu chưa bao giờ mong muốn giải thoát. Bởi vậy không tránh được sự tranh đấu có mặt khắp nơi, và nó sẽ tiếp tục chu biến đến đời tương lai không khác.

Nhưng Bản Hữu Chủng Tử cũng vốn là chơn như bất sinh bất diệt, nên việc quay về với bản tánh vô nhiễm không phải là việc không làm được. Vì nhìn vào bản tánh con người không ai lại không có tánh thể thương người thương vật; nguyên do khi mang thân người chính là kết quả của nhân thiện, nên tánh thiện đương nhiên phải có. Do đó bản hữu chủng tử cùng đi với phiền não căn bản, vẫn còn có tính thể từ bi và trí tuệ trong đó.

Tân Huân Chủng Tử :

Là nhân nghiệp hiện tại, hay nói đúng hơn, là chủng tử hiện hành tạo thành nhân mới, tức chủng tử mới tạo nghiệp báo tương lai. Chủng tử mới là sự huân tập hành nghiệp đời nay, chẳng hạn năm phiền não: thân kiến, biên kiến, kiến sử, giới cấm thủ, và tà kiến; các phiền não này không phải là câu sanh, không phải sinh ra liền có; chúng do nhận thức, do hoàn cảnh tạo thành.

Người ta thường nói thế gian là một trường học khổng lồ, mà mỗi người chúng ta lúc nào cũng đang học; và thế gian cũng là một chiến trường ai cũng phải tranh đấu vươn lên. Như thế cho thấy sự huân tập diễn ra hằng giờ, hằng ngày theo sinh hoạt của thế gian. Học thức, địa vị, tài sản càng nhiều sự huân tập chủng tử càng sâu đậm; và con người theo đó tạo thêm nhiều suy luận, nhận thức, đó chính là nhân tạo thêm đời sống mới cho tương lai. Sự hiện hành từ những Bản Hữu Chủng Tử, trở thành chủng tử Tân Huân, rồi từ đây lại làm nhân hiện hành cho kiếp tương lai sau, cứ như vậy xoay vần không dứt.

Tuy nhiên Tân Huân Chủng Tử có thể thay đổi bằng chủng tử thiện hướng đến pháp giải thoát, nếu có duyên học hỏi. Chư vị Thánh Tăng Bồ Tát, dù Bản Hữu Chủng Tử của các Ngài thường là chủng tử vô lậu; nhưng hiện thực xuất hiện ngay đời ngũ trược này, các Ngài vẫn cho ta thấy Tân Huân Chủng Tử là những hành nghiệp rõ ràng thực tế. Và chúng ta những phàm phu có nhân duyên quan sát học hỏi sự thành tựu của chư vị Thánh Tăng, Bồ Tát rồi quyết tâm nương theo học hỏi, nhất định sẽ huân tập chủng tử giác ngộ ngay trong đời này.

Lại hiểu thêm, kinh Phật dạy chủng tử chính là bản tánh của chúng sanh, bao gồm tánh hữu lậu và vô lậu. Thế gian hay nhận định con người qua bản tánh thế này thế nọ, đó chính là cái gọi chủng tử đã huân tập nơi con người đó.

Duy Thức học chia ra năm loại tánh:

1) Vô chủng tánh,

2) Thanh Văn chủng tánh,

3) Độc giác chủng tánh

4) Đại thừa chủng tánh, và

5) Bất định chủng tánh.

1.Vô chủng tánh: là tánh không có chứa chủng tử vô lậu, là những hành động phước thiện ở thế gian chỉ tạo được quả báo Nhân Thừa, Thiên Thừa.

2.Thanh Văn chủng tánh: là tánh học hiểu giác ngộ từ việc nghe pháp Tứ Đế, đó là chư vị Thánh Tăng thời Phật mà chúng ta đọc kinh biết được. Ta có thể hiểu thêm, ngày nay dù sống xa Phật, nếu cảm thấy thường sinh hoan hỷ khi đọc tụng nghiên cứu kinh điển, thì đó cũng là có sẵn tánh này, tuy nhiên chỉ là tạo duyên, và cần phát tâm dũng mãnh tinh tấn trì tụng hơn nữa, mới có thể nhiều đời sau đạt được thành tựu Thanh Văn chủng tánh.

3.Độc giác chủng tánh: là tánh học hiểu giác ngộ từ việc quán sát theo mười hai nhân duyên; đó là chư vị Thánh giả đã có duyên với Phật pháp từ đời quá khứ, nên dù sinh ra không nhằm thời Phật pháp, các vị vẫn có thể tự mình tu tập thành tựu, trở thành vị Độc Giác.

4.Đại Thừa chủng tánh: là tánh hướng đến bồ đề tâm cầu giải thoát cứu chúng sanh, qua việc học hiểu thực hành pháp tu lục độ: Bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nhục, thiền định, trí huệ. Chủng tánh Đại Thừa này nếu không phải là do tích tập nhiều đời trong quá khứ, thì không thể thực hành được, vì đây là pháp tu có tính phá ngã chấp và pháp chấp. Thời gian càng về sau, đời mạt pháp ít thấy người thực hiện nổi pháp tu này. Tuy nhiên vẫn có người hành được, và cũng vì hành được phá ngã chấp, pháp chấp nên không để mọi người biết, không tự nhận mình đang hành đạo.

5.Bất định chủng tánh: là tánh gồm cả hai, hữu lậu và vô lậu, nhưng chưa hiện hành phát khởi, do phải đợi duyên. Tánh này ai cũng có như Bản Hữu Chủng Tử vốn sẵn có chủng tử vô lậu và hữu lậu, nhưng vì duyên bộc phát khơi động chưa có, nên chưa xác định chủng tánh hướng về nơi đâu. Việc này Kinh thường dạy, tất cả chúng sanh đều có tánh giác ngộ giải thoát, chỉ vì tánh đó không gặp duyên, không được người hướng dẫn nên chúng không thể bộc phát; và ngược lại cũng trong tất cả chúng sanh có đầy tánh vô minh phiền não. Như vậy vấn đề chỉ là do nhân duyên, hoặc ta tự tạo duyên, hoặc duyên đến từ quá khứ.

Qua năm bản tánh trên, suy ra chúng sanh có đầy đủ nhân duyên học Phật, vì có đầy đủ chúng tử, từ chủng tử mới bước vào con đường thiện cho đến Thánh quả Thanh Văn, rồi quả Đại Thừa tương lai của Bồ Tát. Chỉ có Vô Chủng Tánh là không có tánh vô lậu, ngoài ra đều bao gồm đầy đủ hữu lậu và vô lậu.

Thế thì Tân Huân Chủng tử là các chủng tử được tích tụ ngay đời hiện tại, qua các tánh hiểu biết trên. Tánh hiểu biết đó thuộc vào ba tánh Thiện, Ác và Vô ký. Những chủng tử nào nghiêng về thiện hướng đến tương lai giải thoát đó là tánh vô lậu, và các chủng tử nhiễm tịnh, thiện ác lẫn lộn chính là hữu lậu. Vô ký thì không ác cũng không thiện. Việc không ác không thiện là thời gian tác ý chưa xác định mạnh mẽ, nên không nghiêng về bên nào; do đó tánh này sẽ dễ dàng thay đổi biến thành tác nghiệp hoặc thiện hoặc ác.

Lại nữa sự phân chia năm tánh như vậy, chỉ để nói lên Thức A Lại Da chứa đựng vô số chủng tử phức tạp, và từ sự chứa đựng tích tụ đó, tất cả chỉ đợi duyên hiện hành, rồi tác động sinh ra chủng tử mới lại tích chứa hiện hành về sau. Cho nên vì muốn dễ hiểu phân định, tánh người có đầy đủ nhiễm tịnh của phàm phu và thanh tịnh của giải thoát, mới lập định như thế; chứ tự tánh không thể lập được hạn giới là thế này thế nọ. Nói đúng hơn đó là phương tiện để hệ thống hóa con đường tiến tu của hành giả, từ giai đoạn tích phước nhân gian đến phước vô lậu giải thoát.

Tìm hiểu sơ qua hai loại chủng tử căn bản như vậy, ta thấy Thức A Lại Da chỉ là tên gọi khác của vô số chủng tử tạo thành. Nhưng sự khó hiểu nhất là chủng tử vốn rời rạc phức tạp nhiễm tịnh xen nhau, làm sao có thể cô đọng tạo thành nghiệp sống hiện hành một chúng sanh! Đương nhiên điều đó chỉ có Phật mới minh bạch rõ ràng, phàm tình thế gian học Phật, chỉ biết là do sự biến hiện của Thức biến.

Thức biến cũng là cách nói khác của chủng tử biến hiện ra. Dù vậy ta vẫn hiểu sự linh nhiệm của thức là do chủng tử duyên kết với nhau mà thành, hay nói khác là duyên sinh, cái này có, cái kia có, cái này diệt cái kia diệt. Nếu không có kết nối duyên nhau, thì chủng tử sẽ không hiện hành dính nhau được, nghĩa là không thể đi vào thai trở thành một tiến trình hiện lên một con người bằng sắc chất. Tuyệt nhiên chính là nhờ kết nối duyên lại với nhau như đã nói.

Ta hãy xem thế gian bao nhiêu đồ đạc, vật chất, chúng tuyệt đối phải có nhân duyên, nhân quả, nếu không chúng sẽ rời rả không bao giờ kết lại nhau. Thử phóng cái nhìn thật xa thật rộng xem, tại sao hệ thống các hành tinh trong quỹ đạo thái dương hệ lại quay tụ với nhau không rời? Tại sao mặt trăng lại đi quanh trái đất? Tại sao trên trái đất, biển cả sông hồ, núi đá dính vào bề mặt trái đất, mà không thể tách ra (Lực hút của trái đất – Earth’s gravity)? Tại sao khi con người lấy vật này, lấy vật kia kết nối, thì chúng có khuynh hướng dính lại nhau không mấy khó khăn? Tại sao và tại sao có nhiều sự việc giống như ngẫu nhiên hợp nhau như vậy… Có phải chính là nhân duyên chủng tử, có sự kết thành duyên nhau, nên mới có duyên như vậy. Và cũng không khác, chủng tử phải kết nối nhau không rời, nên mới tích tụ thành sự hiểu biết lang thang đó là Tạng Thức, nơi chứa đựng cũng như nơi làm duyên hiện hành tác nghiệp hiểu biết.

Nói cho cùng tất cả chỉ là những hiểu biết, hành động, suy tư, cô đọng thành một khối, khối đó dù đặt tên gì đi nữa chúng cũng là nhân duyên đi mãi với lực của nó tạo ra. Nhưng lực của nó lại là sự tiếp nối của bao nhiêu lực khác nữa. Nếu hỏi đến cùng hóa ra ta chẳng hiểu gì cả! Vì vũ trụ có vạn điều không biết; nhưng có một vũ trụ ở ngay con người, mà con người còn chưa hiểu hết, thì vũ trụ hiện tượng bên ngoài làm sao hiểu được! Rốt cuộc ta sống chết từ vô lượng kiếp qua, vẫn phí công phí sức mà không biết tại sao mình sống chết! Thảo nào Phật dạy, hãy nên giải quyết thực tế cụ thể vấn đề sinh tử là điều cấp bách, chớ có hoài nghi những điều không nắm bắt được.

Thời xưa Phật còn tại thế, đối với những thắc mắc hoài nghi không thực tế, Ngài thường dụ câu chuyện người bị trúng tên sắp chết, không lo chửa thương, lại đi hỏi về lịch sử mũi tên, người bắn ra mũi tên… rốt cuộc kẻ bị tên bắn, chết đi trước khi nghe được câu trả lời.

Thế giới của chúng ta là thế giới được dệt bằng chủng tử, là những nghiệp hành của ba nghiệp thân, khẩu, ý; A Lại Da chỉ là tên gọi của hành nghiệp từ vô số chủng tử tạo thành. Và do A Lại Da mang tánh Vô Phú Vô Ký nghĩa là không bị ngăn che, không bị bó buộc đặc tánh thiện ác nào, nên nó dễ dàng dung chứa hết thảy pháp. Nó hằng chuyển không ngừng, trải qua ba cõi không lúc nào ngưng, và tùy vào các pháp thiện ác nó dung chứa tạo ra nghiệp lực. Gọi A Lại Da là hằng chuyển thật đúng vai trò của nó. Hằng là không ngừng nghỉ và chuyển là luôn chuyển biến từ dạng thức này đến dạng thức khác. Chính vậy mới thành nghiệp lực, đi mãi tái sanh trong sáu đường khổ; như đời nay mang kiếp người, mà đời sau chưa chắc còn được kiếp người hay không!

Tóm lại gọi A Lại Da Thức, hay Tạng Thức hay tên chi đi nữa, đó vẫn là dòng hiểu biết cô đọng thành, hay nói đúng hơn là những chủng tử đã và đang lang thang trong pháp giới, để hiện tại kết thành nghiệp lực xây dựng nên con người này. Rồi nơi con người chủng tử lang thang đó lại tiếp tục tạo nhân, qua hình thức ba nghiệp hiện hành.

Như thế các chủng tử phức tạp thiện hay ác, được đặt tên là hiểu biết hay kiến thức ra sao đi nữa, thì nó vẫn đang lang thang, giống như trước khi nó vào thai tạo nhân sinh ra mạng người. Nó lang thang ngay khi mình đang còn thân mạng thì thật khó tưởng; nhưng thật sự là vậy, vì chính nó còn lang thang cho nên chúng ta không nắm bắt giữ được vật gì ở thế gian! Nghĩa là vẫn xuôi tay, vẫn tiếp nhận thành một dòng thức chảy đến đời sau. Chư vị Thánh Tăng Bồ Tát đã chặn đứng nó từ lâu, từ khi nhận thức các chủng tử sinh diệt nên không dính mắc, do đó lìa bỏ được đối đãi thường tình, chỉ còn lại chủng tử vô lậu, là chủng tử nhận ra ngã không pháp không, để đạt được chân ngã rốt ráo.

Dòng thức sinh diệt là A Lại Da hằng chuyển còn mãi trong luân hồi, qua những hiểu biết sai lầm được hiểu đơn giản như vậy; mong rằng tất cả chúng ta đều nhận ra việc này, để sớm giác ngộ giải thoát.