Thức Biến Hiện

Sanh Tử Là Do Chấp Ngã Pháp

Thế giới Ta Bà này thật sự to lớn đối với loài người chúng ta; nếu làm một cuộc phiêu lưu khám phá vòng quanh thế giới bằng phương tiện cởi ngựa đi bộ, thuyền bườm thì phải mất cả mấy năm trời mới hết được. Nhưng chỉ tính thời gian ghé chân, dừng nghỉ không lâu rồi đi tiếp, chứ không tính ngừng lại dò xét quan sát tình hình đất nước đó, vì như vậy có lẽ sẽ gần hết đời người.

Đại sư Huyền Trang là người có một không hai, bằng nghị lực phi thường bộ hành từ Trung Hoa đến Ấn Độ, vượt qua bao cam go thử thách cũng phải mất vài năm trời mới tới. Và đó là một khoảng đường mấy ngàn cây số, vậy nếu làm một cuộc hành trình tham quan học hỏi, vòng quanh trái đất cũng bằng phương tiện ngày xưa, thì khoảng đường sẽ dài hơn cả mười lần, thế là mất hết nửa đời người. Nhưng chỉ tính một đường vòng ngang, chứ chưa kể đường vòng, dọc từ Bắc xuống Nam vượt qua đại dương biển cả, cộng thêm nữa thì cây số sẽ gấp mấy chục lần! Vậy thì mất đi cả một đời người mới đi hết tứ phía địa cầu nếu bằng phương tiện xưa.

Ngày nay phương tiện phi cơ, tàu thủy, xe điện, mô tô... đã làm không gian khoảng cách nhỏ lại. Tuy vậy thật tình mà nói, chúng ta có chinh phục được địa dư hoàn cảnh nơi đó, thì cũng chỉ là cơ bản qua loa, chứ không thể hiểu được đời sống bản xứ. Nói tóm lại dù phương tiện giao thông, truyền hình, truyền tin đầy đủ, con người vẫn không thể nào hiểu hết được thế giới này.

Việc đề cập như vậy, cho thấy con người thật nhỏ bé, và cái nhỏ bé lại chiêu cảm sinh ra cái lớn lao như vậy! Thật ra cho rằng trái đất quả thật lớn; nhưng thật sự tâm con người còn lớn hơn nữa. Do tâm lớn hơn, nên con người đã chinh phục thế giới, bằng tư duy phát minh, từ phương tiện đời sống lạc hậu ngày xưa cho đến văn minh vĩ đại ngày nay. Nếu một đời người chưa thể chinh phục hết một điều chi, thì cái tâm muốn chinh phục kia lại tái sinh đời sau tiếp tục. Hiện nay thế giới có nhiều người đã và đang làm nhiều cuộc phiêu lưu chinh phục, vượt đại dương, vượt độ cao núi non hiểm trở.

Hơn thế nữa, văn minh con người đã và đang muốn chinh phục vài hành tinh trong vũ trụ, đang hứa hẹn sẽ đem được người lên sao hỏa trong tương lai. Tâm chinh phục như vậy sẽ đi mãi với con người, và sẽ không bao giờ dừng được.

Ta có thể đặt nghi vấn, do đâu con người phải làm như vậy? Có lẽ ai cũng trả lời được, vì con người thông minh, vì nền khoa học phát triển cực thịnh, vì muốn an toàn cho cuộc di cư tránh tai họa tương lai, vân vân và vân vân. Vâng đúng như vậy. Tuy nhiên có thể sẽ đúng hơn, chính sự chấp ngã luyến ái là nguồn gốc không chịu dừng lại.

Học Duy Thức chúng ta biết các tâm sở phiền não căn bản: Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi, Ác kiến. Trong sáu tâm sở này, ta thấy rõ bản ngã hiện lên cả thảy. Vì tham, nên con người không biết dừng, vì sân con người không chịu nhường nhịn, không chịu tư duy ôn hòa tỉnh lặng; vì si con người đã không hiểu sự thật cuộc đời chỉ là chớp mắt không thật có; vì nghi nên không chịu học hỏi quan sát; cuối cùng đánh mất tuệ giác, thay vào cái nhìn cái thấy ngược lại chánh pháp, đó là lúc ác kiến xuất hiện trong tâm.

Ta lại hỏi, vậy sự phát triển cải tiến văn minh, so với ngày xưa không phải là cụ thể ích lợi hay sao?

Thưa, tuyệt đối là phương tiện ích lợi vô cùng; điều đó đã khiến con người khắp năm châu hiểu biết học hỏi lẫn nhau, và trao đổi hàng hóa, hay giúp đỡ nhau trong hoạn nạn. Rồi cũng xin thưa, sự thật nền hòa bình toàn diện trên địa cầu vẫn chưa thực hiện, và chiến tranh, khủng bố khắp nơi cũng không tránh được; thậm chí đến môi sinh ô nhiễm toàn cầu đã có hiện tượng cấp báo đe dọa đời sống con nguời trong tương lai gần đây. Điều trên lợi ích vẫn có thật, nhưng điều tiếp theo sự thật vẫn đang xảy ra.

Chúng ta không bao giờ dám lên án hay chỉ trích nền văn minh tiến bộ, vì đó là kiến thức tư duy của con người; chúng ta chỉ tìm hiểu tại sao con người phát triển tư duy kiến thức cao như vậy, mà không tìm hiểu chính mình.

Tìm hiểu về bản ngã căn bản phiền não như trên.

Căn cứ vào môn học Duy Thức, ta biết dòng thức hiểu biết không phải đời này mới có; nó đã có từ câu sanh. Từ khi sanh ra có căn liền có thức. Đi ngược thêm quá khứ, nó lại do từ vô số câu sinh chủng tử sinh ra, nghĩa là cứ mỗi lần sanh ra là mỗi lần phân biệt vọng tưởng, vọng chấp. Hoàn cảnh nào cũng có thể chấp được. Hễ còn phân biệt, thì bao nhiêu đời bao nhiêu kiếp cũng thế thôi. Cho nên nền văn minh con người, dù tiến bộ di dân lên hết Sao Hỏa, bỏ lại trái đất hoang tàn không bóng người xuất hiện, thì ngã chấp phân biệt, ngã mạn, ngã si vẫn cùng con người xảy ra trên đó.

Đi tìm nguyên nhân ngã si như vậy, là đi lùi lại vô thỉ kiếp, từ lúc chúng còn là những chủng tử lang thang trong pháp giới; chủng tử đó chỉ toàn những vọng niệm điên đảo, tạo thành vọng thức, lại sinh ra tham ái, tham sân ... Chúng gá sinh vào mạng người, đương nhiên vì chúng có duyên, và người đó tất nhiên cũng có tâm niệm như chúng không khác. Ta thử hỏi, tại sao chúng xuất hiện vậy? Hỏi như vậy có khác gì thế gian hỏi: trứng và gà bên nào sinh trước? Nếu trứng sinh trước, thì gà ở đâu? Vì trứng phải từ gà sinh! Nếu gà sinh trước, thì cái gì sinh ra gà? Vì gà là phải do trứng nở!

Nhà Phật có lý nhân duyên, nhân quả cùng đi với bốn cách sinh loại khác nhau như: thai sinh, noản sinh, thấp sinh và hóa sinh; nhưng tất cả là do tâm thức thiện ác chiêu cảm sinh ra như vậy. Như con người được sinh ra bằng thai sinh; như vậy con người mất đi, đi vào thế giới khác sẽ tùy thuộc vào thế giới chiêu cảm đó mà sinh. Nếu sinh vào cảnh trời, thai sinh sẽ không còn nữa, cũng như sinh vào thế giới Phật thì liên hoa sinh.

Tâm niệm là chủng tử đã từ đâu sinh? Điều đó chỉ có Phật mới trả lời được, chúng ta không thể bàn suông mà thành vọng ngữ; nhưng phải cụ thể biết rằng, hiện thời chúng ta đang hiện hữu, và những hành động chính là những chủng tử không khác của ngày xưa, ngày vô thỉ kiếp nào đó. Vì nếu không có ngày xưa làm sao có ngày nay. Cho nên chủng tử tương lai bắt nguồn từ hành động hôm nay, và câu trả lời vọng niệm chủng tử từ vô thỉ kiếp là có thật.

Văn minh tiến bộ của con người là tác nghiệp hiện tại, chúng sẽ là chủng tử tương lai cho kiếp tới. Trong quá khứ chúng ta từng biết nhiều nền văn minh tiến bộ, đó là nhân nghiệp chủng tử trong quá khứ để tái tạo văn minh hôm nay; và cứ như vậy sẽ đi hoài không dứt.

Vấn đề rõ ràng như vậy, sự sinh ra là do sự chấp nối dòng sống từ quá khứ kiếp; sự chấp nối đó là những hành động biến thành chủng tử tìm kiếp sinh thân tương lai. Bài tụng thứ mười tám trong ba mươi bài Duy Thức như sau:

Do nhứt thiết chủng thức

Như thị, như thị biến

Dĩ triển chuyển lực cố

Bỉ bỉ phân biệt sanh.

Nghĩa:

Do thức Nhất Thiết Chủng

Biến như vậy như vậy,

Vì năng lực triển chuyển,

Kia kia, phân biệt sanh.¹⁶

Từ trên chúng ta hiểu, tất cả hiểu biết hành động là do dòng thức đã vọng tưởng từ trong quá khứ, chúng là chủng tử tập hợp kết thành nghiệp lực sinh đi sanh lại, cho nên có kết quả hôm nay. Theo bài tụng đã quá rõ ràng; do thức Nhất Thiết Chủng, là thức A Lại Da, một kho chứa đầy chủng tử, và cũng từ kho chứa biến thành công năng sanh khởi, dẫn đưa dòng thức nhập thai trong sinh tử. Sự biến chuyển cứ vậy từ vô thỉ, từ chủng tử đến hiện hành, rồi trong hiện hành lại duyên thành chủng tử khác, rồi lại tiếp tục, cho nên nói như vậy, như vậy. Do chính như vậy, như vậy nghĩa là biến chuyển đồng tạo thành năng lực, và năng lực đó là phản ảnh lên con người lên ý thức phân biệt xưa nay.

Ta đọc lại lịch sử tích truyện của chư Thánh Tăng Bồ Tát, các Ngài sinh ra hoàn toàn khác chúng ta, nếu nói giống ta là giống hình dáng con người, nhưng tâm niệm là tâm giác ngộ cuộc đời vô thường, khổ, không, vô ngã. Điều gì đã làm các Ngài khác chúng ta, chỉ là các Ngài đã lìa hai sự chấp ngã và chấp pháp.

Chấp ngã pháp thế gian:

Chỉ là tìm hiểu thêm, vì phần này đã bàn qua trong ‘vấn đề ngã pháp’.

Khi nói về thế gian, có nghĩa đã nói ngã rồi, và khi đã nói ngã tức cũng đề cập đến pháp. Như phần trên có bàn qua thế giới Ta Bà, to lớn đối với con người ra sao, đó là nói cái ngã chấp của con người, vì có sự tham chấp trong đó. Sự tham chấp trong đó là tự đặt định sở hữu của ngã, qua nhiều hình thức vật thực, đất nước, quốc gia... của tôi, của anh. Và đối tượng của cái sở hữu nhỏ lớn cũng tăng dần theo cái ngã sở, đó là pháp chấp, là muôn vật không còn hạn định. Thậm chí người ta còn thi vị hóa cái chấp pháp, chấp ngã nữa, dù rằng không bao giờ sở hữu được.

Thành ra không ai là không chấp, khi còn là một chúng sanh phàm phu.

Chấp ngã pháp trong Thánh giáo:

Nghĩa là chấp cái tôi này đang tu, và cái pháp tôi đang thực hành. Việc chấp này nghe qua không gì sai; nhưng vẫn là sai, vì trước tiên sẽ trở thành mâu thuẩn, lý do đã hiểu ngã không thật, thì cái không thật này làm sao luận bàn tìm cái thật được. Nói cách khác giáo lý giải thoát chỉ xuất hiện và thành pháp học, khi có chúng sanh cần đến; nếu chúng sinh đã không còn chúng sinh nữa thì pháp cũng chẳng còn. Cho nên tất cả pháp học đi đến giải thoát đều giả lập, đều phương tiện đưa chúng sanh từ phàm lên Thánh. Nhưng Thánh ở đây cũng miễn cưỡng gọi là Thánh, vì hễ nói có Thánh tất có phàm, thế là vẫn đối đãi, mà có đối đãi vẫn là không thật. Trong kinh Kim Cang Phật xác định bằng cách phủ định hết thảy vấn đề giả thật này. Vì nếu thật chơn thật pháp, tức phải lìa danh lìa tướng, nếu không lìa được danh tướng, tức còn biến dịch sinh tử vậy. Cho nên Chấp ngã pháp trong Thánh giáo vẫn là cái chấp cần phải bỏ.

Chư Thánh Tăng liễu đạo vì phá được hai chấp trên; chúng ta thì mê say phiền não nên đi mãi trong sinh tử. Việc nữa cần tìm hiểu, khi đã chấp ngã pháp, liền sinh chướng phiền não, là căn bản của hai chướng: phiền não chướng và sở tri chướng.

Phiền não chướng:

Chướng có nghĩa là sự ngăn ngại cản trở, nó cũng là cách gọi khác của phiền não; chung quy có nghĩa, do chấp ngã chấp pháp sinh ra chướng ngại, chính chướng ngại đó làm phiền não tăng thêm.

Vậy phiền não chướng, là những phiền hà khó chịu, sinh ra bấn loạn thân tâm; nó cũng chính là những tâm sở tham, giận, si mê... sai sử chúng sanh tạo nghiệp luân hồi đau khổ. Nói theo đúng danh từ chướng, nó làm chướng ngại pháp thiện pháp giải thoát, khi một chúng sanh bắt đầu tìm cầu học đạo. Nhưng thật ra, lúc nào nó cũng hoạt động tạo nên phiền não, chỉ vì do ta hòa mình với nó, đắm say trong tham sân giận si mê, nên không thấy mà thôi; chừng khi tỉnh thức giác ngộ, mới rõ được bộ mặt chướng duyên kia.

Sở tri chướng:

Là chướng ngại do hiểu biết sinh ra. Đương nhiên hiểu biết là năng lực sống, cần phải có trong đời sống của chúng sinh, vậy tại sao trở thành chướng ngại? Đó là do phiền não căn bản tham, sân, si khiến cho hiểu biết hóa thành sai lầm ngây dại. Việc này ai cũng thấy, lúc ban sơ hiểu biết chỉ thuần lương nhân đạo, nhưng sau này trở thành đọa lạc rơi vào ác đạo khổ đau. Lịch sử đã chứng minh điều này, khi nền văn minh khoa học còn sơ khai, người ta chỉ biết phát minh cải thiện đời sống; nhưng rồi không được bao lâu, công cụ khoa học trở thành vũ khí giết người hàng loạt.

Sở tri chướng đã làm con người xa nhân đạo, nói gì hiểu được Chánh đạo giải thoát. Nhân đạo là căn bản làm người, và giải thoát đạo là con đường vượt lên siêu phàm nhập thánh.

Tóm lại hai chấp chướng này, cũng thuộc phiền não chấp ngã chấp pháp. Chấp ngã chính là phiền não chướng và chấp pháp là sở tri chướng.

Như vậy dòng sống của một chúng sanh không lìa ngã pháp, và chính ngã pháp lại đưa chúng sinh vào nơi tối tăm, hay chỗ thanh tịnh Niết Bàn.

Con người sống ở địa cầu này, với thân tướng quá nhỏ bé, nhưng tâm hồn và tri thức lại vượt lên cao không tưởng được. Nhưng tiếc thay, hạnh phúc chân thật mà con người tìm kiếm sẽ khó bao giờ được, và phiền não không bao giờ mong cầu, lại luôn đến với con người. Vậy sự chinh phục kỷ lục thế gian, xây dựng kỳ quan thế giới, có thật sự mang lại lợi ích hay không? Hỏi, phải tự trả lời, và câu trả lời là con người vẫn tiếp tục quờ quạng trong tương lai, vẫn tìm kiếm theo kỳ vọng muốn thỏa mãn mà không bao giờ thoả mãn. Ngã vẫn còn chấp, pháp vẫn cố giữ, nhưng ngã không thật có, và pháp chỉ là giả tướng giả danh, thế làm sao tìm được!

Hạnh phúc chỉ đến bằng niềm vui vô ngã, và chánh pháp hiện tiền do thấy tất cả là nhân duyên. Vô ngã mới thấy được mọi người cùng hưởng cùng chịu trên mặt trái đất này; và sở hữu của ta, của anh, đều là tạm thời vọng giả. Cuối cùng vật chất to lớn là địa cầu, nơi dung chứa ta nuôi nấng ta cũng là do nhân duyên tạo nên, huống gì những vật chất trên thân thể địa cầu đó. Hiểu như vậy ta mới xây dựng được dòng chân thức, nghĩa là những chủng tử hiểu biết tự tại vô ngại cho tương lai. Và khi con người ngũ uẩn này trả về cho cát bụi, thì thần thức của ta sẽ không phải lang thang, tìm kiếm gá sanh vào sự yêu thương luyến ái, của tham sân si, là đầu mối của luân hồi đau khổ.

Như vậy nếu mọi người trên quả địa cầu này, ai ai cũng hiểu sự sanh ra có mặt nơi này, đều là do chấp pháp chấp ngã từ vô lượng kiếp; thì thế giới hôm nay thế kỷ này, không đợi phải lập trình kêu gọi kế hoạch hòa bình thế này thế kia, mà liền lập tức sẽ trở thành thế giới hòa bình thanh tịnh, thế giới của muôn hoa đua nỡ, và muôn loại tươi vui. Hoa nở, động vật cười, vì chính là tâm thức chiêu cảm của ta. Rồi cho đến lúc tương lai sinh diệt, hiện ra trên địa cầu này, thì ta vẫn an nhiên tự tại, chuyển di chân thức thanh tịnh đi về thế giới khác. Thế giới đó chính là thế giới Tịnh độ tương ưng với tâm thanh tịnh của mọi người.

Kết lại tất cả đều do tâm, do thức biến hiện và thế giới hiện tại tương lai đang tùy thuộc mọi người, cho nên nơi mỗi con người phải tự vươn lên để không uổng tiếc nhân duyên mình đang hiểu Phật pháp.

Thánh Và Phàm

Chúng sanh sống trong thế giới hữu vi, thường bị hữu vi che lấp, đó là điều tự nhiên; nhưng trong sự bị che lấp vẫn biết mình bị che lấp, thế là đang sống trong hữu vi nhen nhúm vượt lên vô vi. Vô vi là danh từ diễn tả sự vô ngại không bị các pháp ngăn che. Vô vi có thể hiểu là tánh thể chơn như, là thật tướng bất sinh bất diệt. Chúng ta cũng đã tìm hiểu sơ lược sáu pháp vô vi ở chương nói về trăm pháp, và chỉ tạm hiểu đó là tánh thể, thật tánh của các Pháp. Và bây giờ ta tiếp tục tìm hiểu tại sao người có Phàm, có Thánh!

Tìm hiểu Phàm Thánh tương tự như tìm hiểu Tướng và Tánh của mọi vấn đề, nhất là Tướng mà chúng ta đang tìm hiểu, là cái Tướng do Thức biến, gọi là Duy Thức Tướng, và Tánh Duy Thức là bản thể của cái Tướng đó. Vậy phàm phu là người có sự hiểu biết chỉ lo về phần thô phần tướng, lo giải quyết theo trần cảnh hiện tượng của thế gian, nên không thấy được phần trong là phần tự chứng, phần lìa khỏi ngã chấp và pháp chấp. Chúng ta cũng đã tìm hiểu về Biến Kế Sở Chấp, là hướng vọng bên ngoài rồi chấp chặt vào trong, tạo cho ngã chấp kiên cố; và hình thành những chủng tử hữu lậu, hiện hành với Y Tha Khởi tăng trưởng nhiễm pháp, ngay trong đời này cho đến đời sau. Từ đó phàm phu mãi là phàm phu.

Thánh nhân khác với phàm phu, chỉ quán sát các pháp là nhân duyên vô ngã, rồi Y Tha Khởi pháp duyên sinh vô ngã, làm tăng trưởng thanh tịnh pháp đạt đến Viên Thành Thật Tánh, là an trụ tự tại nơi tâm sinh ra Niết Bàn an lạc.

Để cụ thể việc Thánh Phàm thế nào, chúng ta không thể không tìm hiểu về việc quán sát hành trình tu tập dẫn đến quả chứng của chư Hiền Thánh.

Bốn Tầm Tư Quán:

Là bốn pháp được quan sát bằng con mắt trí huệ, không bị lệ thuộc bởi sự phân biệt ý thức của thế gian.

Bốn Tầm Tư Quán gồm có: Quán Danh, Quán Sự, Quán Tự Tánh, Quán Sai biệt.

Danh: Là những ngôn ngữ danh từ đặt định để gọi cái này cái kia: tốt xấu, vui buồn, hạnh phúc, lo âu, giàu nghèo… Ngôn ngữ danh từ hoàn toàn là giả, không có thật, chúng chỉ là phương tiện diễn đạt đối đãi, để mưu sinh, để sinh hoạt thuận tiện mà thôi. Chư Bồ Tát Thánh Chúng quán sát được việc này, nên không dính mắc, không chấp trước. Phàm phu, khi hiểu biết thêm một danh từ ngôn ngữ, lại sinh thêm một sự dính mắc.

Kinh là việc cần học, còn nhắc nhở chớ nên chấp vào danh tự, chẳng hạn câu Y Nghĩa Bất Y Ngữ; như vậy đối với từ ngữ thế gian toàn là nhiễm ô phiền trược thì càng phải buông xả. Chư Thánh Bồ Tát khác với ta như thế.

Sự: Là vạn vật hết thảy trong thế gian mà ta đang thọ dụng, đang ứng xử, chúng đều là hiện hữu do nhân duyên sinh, cho nên chỉ là giả lập không thật thể. Do đó đặt tên cho chúng cũng bằng những danh từ giả lập. Bồ Tát Thánh Chúng ngay từ lúc học Phật đã nhận chân, không như phàm phu dù sự vật đến thời kỳ hư hoại, vẫn còn chưa nhận ra tất cả là giả định.

Tự Tánh: là sự giả lập đặt định vào tên gọi để thấy nó có một ý nghĩa một đặc tánh. Chẳng hạn quyển sách, tự tánh nó có sự phân biệt tự thể riêng là để đọc, tìm hiểu học hỏi v.v… Bồ Tát Thánh Chúng hiểu rõ tự tánh của mỗi vật thể, có ý nghĩa như vậy là như vậy, nên không chấp trước, không sinh tâm phân biệt. Với phàm phu, thường bị kẹt vào hình tướng lẫn nội dung của mọi vấn đề, nên chấp vào đó tạo ra phiền não.

Sai biệt: là những danh tự, sự vật, ý nghĩa của hết thảy vạn pháp hiện lên tướng dụng sai biệt. Sai biệt đó mà thế gian chấp trì vào để sống, để phân biệt. Tuy nhiên vì không hiểu các pháp đến từ duyên sinh, không có tự thể, thành ra phàm nhân phải bị dính mắc trong đau khổ. Chư Bồ Tát Thánh Chúng hiểu rõ sai biệt đúng như cái sai biệt của các pháp, nên vượt khỏi dính mắc chấp trước.

Đó là tóm lược Bốn Tầm Tư quán, mà chư vị Thánh Hiền đã thành tựu.

Tìm hiểu Bốn Tầm Tư Quán trên, thấy rõ cuộc đời vốn là hư vọng, con người sống toàn lao theo giả pháp. Khi mở mắt chào đời cha mẹ đặt ngay cho ta một tên gọi; lớn lên trưởng thành danh từ tên tuổi đó dính mắc với ta suốt cuộc đời. Ta chưa kịp nhận ra danh tự tên gọi có thật hay không, thì ta lại đón nhận vô số danh tự khác bủa vây chung quanh. Nào là tên cha mẹ, anh chị em, cô bác… nhà cửa, xã hội, quốc gia… địa vị tri thức, bình dân, lạc hậu… Cứ danh tự này sinh ra, lại nối tiếp danh tự khác, cuộc sống cứ vòng quay với danh tự tên gọi. Nhưng thật sự danh tự ngôn ngữ đều là hư vọng giả lập, vì chúng chỉ tạm gọi đặt tên, để đối đãi tiếp xử đời sống với nhau; ngoài ra không có nghĩa gì cả. Vì chính nhân là thân thể con người một khi mất đi, danh tự sẽ biến mất. Chỉ có danh tự giải thoát, là lời Phật dạy hay danh hiệu Phật, dù cũng giả lập, nhưng giúp ta thức tỉnh chân lý vô thường các pháp vô ngã, nên mới có ý nghĩa, ngoài ra chỉ là lẩn quẩn trong nhân quả luân hồi xưa nay.

Khi danh tự được lập định trở thành đặc tánh của vật thể sinh hoạt rồi, thì con người càng không thể rời xa nó, và từ đó còn nảy sinh thêm cái gọi là tư tưởng, quan niệm, triết sống nhân sinh, tất cả trở thành vô số chủng tử phân biệt nhiễm tịnh dồn đầy vào Tàng Thức, khiến sợi dây trói buộc càng lúc càng trói chặt thêm. Cho nên tại sao nói rằng chúng ta luôn sống trong pháp hữu vi, phải bị hữu vi che lấp.

Thế thì khi một hành giả quán được bốn pháp Tầm Tư, liền nhận thấy vạn pháp duy tâm, hay gọi “Nhơn duyên sở sanh, duy tâm sở hiện”. Tất cả vạn vật đi từ chỗ duyên sinh, và duyên sinh đó phải do tâm thức biến hiện. Hành giả bấy giờ thể nghiệm chứng được Tứ Như Thật Trí, là trí của quả vị Thánh cũng là quả vị Phật tương lai.

Tứ Như Thật Trí gồm có:

1-Đại Viên Cảnh Trí,

2- Bình Đẳng Tánh Trí,

3- Diệu Quan Sát Trí, và

4-Thành Sở Tác Trí.

1-Đại Viên Cảnh Trí: là tánh thanh tịnh trang nghiêm khó thể diễn tả được, vì đó là pháp thân diệu dụng, bao trùm và soi suốt vạn pháp. Và hẳn nhiên vì diệu dụng như vậy, nên có thể tùy duyên độ sanh ở bất cứ quốc độ nào. Đạt đến cảnh giới này Thức A Lại Da đã hoàn toàn chuyển thành chơn trí, nên gọi là Đại Viên Cảnh Trí.

2-Bình Đẳng Tánh Trí: là tánh bình đẳng trong sự quán sát hết thảy các pháp vốn không sanh không diệt; đó chính là hiện thể Tâm Đại Bi đi vào khắp thế giới để độ sinh. Đạt được Bình Đẳng Tánh Trí bấy giờ Mạt Na Thức là Thức chấp ngã sẽ không còn nữa.

3-Diệu Quan Sát Trí: là trí quan sát các pháp vô ngại, nhất là cảnh giới chúng sinh đang chìm đắm trong dục lạc. Quan sát bằng công đức và trí đức thanh tịnh, để chuyển hóa chúng sanh đang đau khổ ô nhiễm, thành an lạc giải thoát. Trí Diệu Quan Sát này thành tựu là do chuyển được Thức Thứ Sáu.

4- Thành Sở Tác Trí: là bi nguyện độ sanh khắp mười phương thế giới; tùy vào quốc độ, tùy vào căn tánh chúng sanh mà giáo hóa. Chứng được Trí này sẽ tự tại với thần thông diệu lực, nên không ngại tìm mọi phương tiện độ sanh. Thành Sở Tác Trí bấy giờ là kết quả đã chuyển hóa Năm Thức Trước.

Lược hiểu bốn Thánh Trí, ta thấy hình hài một chúng sinh dù còn mang trên con người Thánh giả đó, nhưng bên trong tâm đã hoàn toàn không có hình bóng phàm nhân. Các Ngài đã đạt được cảnh giới Niết Bàn tại thế gọi là Hữu Dư Y Niết Bàn, nghĩa là chánh báo và y báo nơi thế gian vẫn còn; chỉ chờ khi thị tịch sẽ đi vào cảnh giới Vô Dư Niết Bàn không còn bị ngăn ngại với xác thân chánh báo thế gian nữa; chừng ấy sẽ tùy duyên trở lại khắp mười phương thế giới để độ sanh, và cũng trọn thành Phật quả.

Tìm hiểu quá trình quán sát thế gian và đạt đến quả chứng của chư Hiền Thánh, ta còn biết tuần tự của sự chuẩn bị quá trình quán sát tu chứng này có năm địa vị, tức năm giai đoạn đạt đến Tứ Như Thật Trí.

Năm Địa Vị Chứng Thánh Quả gồm có:

1-Địa vị Tư Lương,

2-Địa vị Gia Hành,

3- Địa vị Thông Đạt,

4- Địa vị Tu Tập và

5-Địa vị Cứu Cánh.

Địa vị Tư Lương:

Tư lương nghĩa là tài sản, vật sở hữu cá nhân, nơi đây có nghĩa hành giả, người quyết chí siêu phàm nhập Thánh phải chuẩn bị cuộc lên đường với hành trang đầy đủ. Hành trang đó gọi là Tư lương, là sở hữu niềm tư duy tha thiết về pháp tu giải thoát.

Trong đời sống không ai lại không tư duy suy niệm; nhưng lại có mấy người để tâm tư duy hành theo Phật pháp. Chúng ta, những người mang tiếng đệ tử Phật, sống trong đời Mạt Pháp vẫn còn đầy đủ nhân duyên, là kinh sách luận giải Phật Pháp hãy còn quá nhiều, lại đủ phương tiện dễ dàng, thế mà chúng ta cũng không muốn tư duy, nói gì hành theo cho đúng. Có lẽ vì kinh sách luận giải quá nhiều chăng? Hay vì đời sống văn minh thời nay quá bề bộn tất bật hơn xưa! Chúng ta có lý luận biện minh thế nào đi nữa, cũng là vô ích, vì các pháp vốn vô thường không dừng một chỗ, và đời trước đời sau không đợi chúng ta, như thế mạng người không ai biết được mình sống bao lâu! Do đó việc đã gặp pháp giải thoát là chuyện hy hữu, huống nữa còn hiểu được phần nào Pháp tu Duy Thức là pháp học diễn giảng cụ thể về tâm, nói rõ tính nhân sinh chỉ là vọng giả chấp trước. Nếu bỏ lỡ cơ hội tu học đời nay, thì đời sau có chắc gì hiểu lại được.

Tư duy suy niệm chính là Tư Lương, chuẩn bị cho đời này và đời sau tiếp tục tiến xa hơn. Theo Duy Thức học Tâm sở là tâm phụ thuộc vào Tâm Vương, nhưng nó chính là chánh nhân tác động sinh ra nghiệp lực thiện ác, xây dựng Tâm Vương một thế giới tương lai. Thế giới tương lai đẹp nhất là thế giới Phật. Vậy vấn đề là phải khai triển phát huy tâm sở thiện cho nhiều, đó là chuẩn bị Tư Lương cho đời này đời sau. Có hai tâm sở thiện mà hành giả học Phật nào, cũng phải kiên trì gìn giữ, đó là:

Tín Tâm sở và Thắng giải Tâm sở.

a.Tín Tâm Sở: Nói dễ hiểu là niềm tin, đương nhiên niềm tin đúng với chân lý giáo pháp giải thoát. Vậy hành giả tạo cho được niềm tin căn bản, trước khi bắt đầu bước vào con đường hành đạo. Niềm tin căn bản là tin các pháp đều sinh diệt, không có chủ thể nhất định. Thế gian là dòng sống vô thường, con người là biểu tượng hình ảnh vô thường của Sinh Già Bệnh Chết. Và tâm thức của chúng sinh là biển khổ, vì không chống cự lại lực vô thường, hay nói đúng hơn vì không tin chân lý của bốn chu trình Thành Trụ Hoại Không.

Niềm tin căn bản đó được thiết lập từ giáo lý siêu việt, do Đấng Giác Ngộ là Đức Thích Ca Mâu Ni Phật, chỉ cho nhân loại chân lý này. Và bản thân Ngài trước kia không khác một chúng sanh, nhưng đã trải nghiệm chứng nghiệm chân lý giải thoát, cho nên từ đó thế gian mới hiểu thế nào là con đường thoát khổ, thoát luân hồi.

Niềm tin căn bản tiếp theo, là bản thân chúng ta với lớp hình chúng sanh cao quý nhất. Nếu không phải được thân người ta không có cơ hội, hoặc sẽ mất đi hàng vạn kiếp mới được, nhất là được nghe hiểu Phật pháp. Hay kể cả ta đã là người rồi, cũng không phải dễ biết Phật pháp; cứ nhìn xem dân số thế giới, có được bao nhiêu người theo đạo Phật? Và dù đã là người là có cơ hội học hiểu Phật pháp, nhưng ta đâu biết rằng thời gian hiểu được chân lý giải thoát phải trải qua bao lâu! “Thân người khó được, Phật pháp khó nghe” đó là lý do khó khăn như vậy. Cũng như ánh sáng mặt trời, khó thể chiếu sáng đến những sinh vật chỉ sống về đêm, hay thường tránh né ánh sáng.

Niềm tin căn bản này đủ cho ta biết thân người là quý, là cơ hội duy nhất để học Phật giải thoát.

b.Thắng Giải Tâm Sở: là hiểu biết rõ ràng mạch lạc về niềm tin, về con đường tư duy suy niệm mà hành giả đeo đuổi. Đã có tâm sở Tín là niềm tin chánh pháp, về pháp tu Duy Thức, thì Thắng Giải Tâm Sở tạo cho niềm tin càng trong sáng, càng kiên cố hơn. Khác với tâm sở Thắng Giải, các tâm sở nghi ngờ, biếng nhác giải đãi, làm chúng sanh cứ phiền não đọa lạc; và nhiệm vụ Tâm Sở Thắng Giải là quan sát được Tâm sở Bất Thiện, để củng cố niềm tin làm gia tăng việc tu học, việc tư duy về pháp giải thoát.

Sau khi hiểu cơ bản về tư lương, cần có hai tâm sở Tín và Thắng giải, thể hiện tu tập bằng việc tạo phước tu nhân đúng theo con đường chánh pháp, tiếp theo hành giả phải trải qua con đường Địa Vị Gia Hành.

Địa Vị Gia Hành: Là sự tinh tấn gia công thực hành, sau khi đã có Tư Lương làm nền tảng. Quá trình thực hành tu học phải trải qua bốn chặng đường sau:

1-Noãn Pháp,

2-Đảnh Pháp,

3-Nhẫn Pháp,

4-Thế Đệ Nhứt Pháp.

1.Noãn Pháp: là hơi ấm, ví cho nhiệt độ trong người tỏa ra khi hành giả thực hành tĩnh tọa quán chiếu. Nói cách khác hơi ấm, là lửa trí huệ mà trong giáo lý giải thoát thường đề cập. Chúng ta còn nhớ trong các kinh điển Đại Thừa, thỉnh thoảng đề cập Phật vận dụng thần thông bằng ánh sáng tỏa khắp, hay bằng lửa và nước phát ra từ thân Đức Thế Tôn. Vậy hơi ấm ở đây là tâm lực được nung nấu không ngừng, mới có thể thành tựu các hành pháp tiếp theo.

2.Đảnh Pháp: là chỗ cao nhứt ví như đỉnh núi; ở nơi con người ví như là đảnh đầu. Thực hành pháp tu giải thoát không gì hơn là quán sát tánh không thật của các pháp; từ chỗ quán sát tư duy tánh không của vạn pháp, kể cả ngũ uẩn thân mạng này; hành giả sẽ thực hành được lục độ vạn hạnh là pháp môn cao thượng của bậc Hiền Thánh Bồ Tát, là chỗ ví cao nhứt gọi là Đảnh Pháp vậy.

3.Nhẫn Pháp: là kiên trì thực hành vượt khỏi chướng ngại về thân về tâm, đó cũng là một trong sáu pháp Lục Độ: Bố thí, Trì giới, Tinh tấn, Nhẫn nhục, Thiền định và Trí Tuệ; và sở dĩ lấy một Pháp Nhẫn để nói, là muốn nhấn mạnh năng lực nhẫn nhịn cần có, đó cũng là việc khó nhứt trong việc hành trì Giới Định Tuệ.

4.Thế Đệ Nhứt Pháp: Là pháp tối thượng bậc nhất ở thế gian, đó là Thánh Pháp Vô Lậu tiềm ẩn trong pháp hữu lậu thế gian. Pháp này là cảnh giới siêu phàm nhưng không lìa khỏi phàm mà được, nên gọi là Thế Đệ Nhứt.

Địa Vị Thông Đạt: Thông Đạt cũng có nghĩa là Kiến Đạo, thấy và hiểu biết như thật các pháp. Ở địa vị Thông Đạt này, hành giả đã có sự hành trì từ Địa Vị Gia Hành, và nhờ hành trì tu tập đó hành giả trải nghiệm qua hai phần kiến đạo: Chơn Kiến Đạo, và Tướng Kiến Đạo.

Chơn Kiến Đạo: là trí vô phân biệt, trí huệ này chính là đạt được Duy Thức Tánh, là soi rõ bản thể của các pháp, và bao trùm tất cả pháp, hay còn gọi là kiến tánh, thấy được bổn tánh không sinh không diệt của vạn pháp. Riêng về Tướng Kiến Đạo là cái thấy phân biệt hiểu biết hướng đến giải thoát, nhưng còn nhị biên đối đãi. Nhưng chính nhờ Tướng Kiến Đạo mới đạt được Chơn Kiến Đạo, nghĩa là nhờ thấy tướng mới đạt được tánh. Đây là giai đoạn Trung Đạo thấy rõ tánh không, và tánh không đó đúng với đệ nhất nghĩa đế. Hành giả bấy giờ lìa được hai pháp chấp là ngã chấp và pháp chấp.

Địa Vị Cứu Cánh: là giai đoạn hoàn tất năm địa vị tu chứng, đây là quả vị cao nhứt khó thể diễn tả bằng ngôn từ, hay nói đúng nhất là quả vị Đại Bồ Tát, quả vị Phật vậy.

Qua Năm địa vị tu chứng mà một phàm nhân đạt được Thánh quả cao thượng, là một chặng đường dài; tuy nhiên trước sau như một, ngã và pháp phải được liễu tri. Vì từ Ngã mới có Tâm Vương Tâm Sở, và từ Ngã các pháp nhiễm tịnh mới trở thành Pháp chấp. Vậy phá được Ngã chấp là phá được Pháp chấp; Ngã phá rồi thì pháp không còn lập định đối với hành giả nữa. Như vậy Duy Thức Học phân định quả vị tu chứng địa vị hành trì, cũng chỉ làm sao phá được hai chấp Ngã Pháp mà thôi.

Thế gian đau khổ luân hồi cũng vì không phá được hai chấp đó; và Phàm Thánh bị phân biệt thế này thế kia, cũng vì sự khác nhau định vị được Ngã Pháp. Nhưng một điều thật nhiệm mầu và chân lý, là tất cả Phàm Thánh đều nhờ Ngã Pháp mà ra. Cuối cùng hành giả vẫn là những người đi trước hoặc đi sau, trong một thời gian nào đó, vô thỉ nhưng hữu chung vậy.

Vấn Đề Ngã Chấp Và Pháp Chấp

Vấn đề ngã chấp:

Đây là vấn đề quan trọng khó khăn nhất đối với người tu; không luận tu pháp môn gì tông pháp chi; hành giả phải phá cho được con người của mình, một con người mang quan niệm cố chấp ngã ái khi mới sinh ra: tôi đang sống, đang sinh hoạt và mỉa mai nhất là đang ý thức đây!

Trước hết chúng ta cần xác nhận, tạm có cái tôi đang bàn luận một cái gì, dù cái đó vốn cũng là vô ngã; bởi nếu không có cái tôi bàn luận, thì tiêu đề đưa ra để nói trở thành khôi hài, vô nghĩa. Vâng có cái tôi đó, cái tôi bàn về cái tôi có lẽ dễ nghe hơn.

Tôi đã hiện hữu trên cõi đời này bao giờ? Tùy theo số tuổi số năm trả lời; như chúng tôi đã gần năm mươi năm hiện hữu trên trái đất. Tôi có tự nhiên sinh ra không? Tự nhiên nghĩa là sao? Nghĩa là, tôi biến ra hay có một cái gì đó làm cho tôi có mặt, để tôi biết tôi như hiện nay! Đương nhiên làm sao tự nhiên được, tất cả phải có nguyên nhân. Tìm không được nguyên nhân do đâu, là do kiến thức hiểu biết của mình thôi chứ làm sao tự nhiên được. Thế là tôi biết tôi do cha mẹ sinh ra. Như vậy cha mẹ tôi cũng vậy, do ông bà sinh ra, và ông bà tôi cũng thế, cho đến các tiền nhân, rồi tiền nhân trên nữa sinh ra, cuối cùng ai là người sinh ra đầu tiên? Đây là câu hỏi khó nhất từ trước đến nay. Thời Phật tại thế các vị đệ tử cũng đưa ra nhiều câu hỏi chất vấn Phật, tưởng là giải quyết được, không ngờ Phật trả lời ngược lại! Điều mà các ông nên hỏi, các ông có còn phiền não không? Ông đã giải quyết sống chết như thế nào? Nếu ông chưa giải quyết được việc này, thì có trả lời cho ông hơn cả câu hỏi ông hỏi cũng chẳng có ích gì!

Cũng vậy con người do đâu sinh ra, sinh ra cách đây bao lâu, là những câu hỏi chỉ để hỏi theo tánh hiếu kỳ học hỏi, nhưng chẳng giúp ích gì! Cứ nhìn giáo lý Phật dạy, với cụm từ Nhân quả, nhân duyên, cũng tạm cho ta hiểu. Không một thứ gì tự nhiên mà có! Hiện tại bây giờ, hãy quan sát xem, thế giới ngày xưa so với ngày nay có tự nhiên thay đổi không? Có phải là do biết bao nhiêu nhân duyên, nhân tố tư duy, suy nghĩ, hành động của con người mà ngày nay mới khác! Khác về mặt tích cực hay tiêu cực, cái gì cũng khác, là vì nhân như vậy, duyên như vậy cho nên quả phải như vậy!

Trở lại cái tôi, nếu tôi xuất hiện là do cha mẹ, thì tất cả vạn vật xuất hiện cũng do cha mẹ chúng mà ra, hữu tình vô tình về mặt cấu tạo thành, đều có xuất xứ sinh ra. Chúng ta có thể thay danh từ cha mẹ, để gọi là vô số yếu tố phân tử nguyên tử cộng sinh ra. Nhưng cha mẹ sinh tôi ra, rồi từng phút từng giờ tôi được tồn tại đến hôm nay, điều này đâu phải toàn nhờ cha mẹ; thế là tôi phải nhờ cha mẹ làm việc; và nơi làm việc sinh ra vô số điều kiện mà cha mẹ tôi phải nhờ ngược lại, để quay về nuôi tôi. Kết cuộc sự tồn tại của tôi đến hôm nay, toàn do mọi người mọi thứ chung quanh. Nếu tôi mang ơn cha mẹ, nhất định tôi cũng không dám quên ơn hết thảy mọi thứ chung quanh mình.

Như thế gọi tôi là tôi có lẽ thật là ngượng ngùng, vì sự sống của tôi nương nhờ vào quá nhiều điều kiện, đâu có gì tự hào gọi chắc nịch rằng tôi là tôi. Như chiếc xe hơi đâu thể nào hãnh diện tự cho mình là chiếc xe hơi; vì đơn giản thôi, chỉ tháo bốn bánh xe ra nó đã chạy không được rồi, huống gì có hàng ngàn thứ làm nên nó. Chưa hết, phải có không gian đường sá nó mới chạy được, mới gọi là xe; nếu đặt nó ở hố thẳm hay trên ngọn núi, thế còn nghĩa gì xưng danh đó là chiếc xe hơi! Thành ra bất cứ cái gì trên cuộc đời này đều là nhờ vả cái khác mà ra. Cái này nhờ cái kia, cái kia nhờ cái nọ.

Đó, tôi đã hiểu được ít nhiều về cái tôi, không tự làm chủ được mình, vì nền tảng căn bản sinh ra đều lệ thuộc đủ thứ nhân duyên, thì làm sao gọi là tự làm chủ. Thế nhưng biết như vậy tại sao phải chấp ngã, chấp cái tôi này làm gì cho đau khổ?

Câu hỏi thật là ngộ nghĩnh, nếu không nói ngây ngô, là vì cứ mãi xưng hô là tôi, của tôi, mà chưa bao giờ tìm hiểu tôi là cái gì, do đâu sinh ra cho nên trở thành chấp ngã là đương nhiên! Nghiêm chỉnh mà nói là do câu sinh phiền não. Câu sinh phiền não là thứ phiền não cùng đi với ta liền khi có thân này. Hay nói thêm, đó là do ý thức quá phân biệt, dệt thành vọng thức vô minh, đến nỗi sau khi bỏ xác thân dòng thức phân biệt vẫn còn đi mãi; tìm mãi những thứ chấp trước yêu thương dính mắc để gá vào. Đến khi gá vào một cảnh giới nào đó liền tiếp tục chấp trước phân biệt, mà không cần ai dạy bảo. Thử xem có đứa bé nào mới sinh ra mà không biết la biết khóc; la khóc là hiện tượng báo cho biết: cái ngã của tôi trong đời trước đã bị mất hết rồi, bây giờ tôi phải làm lại từ đầu, tìm lại từ đầu, ôi khổ quá, oa, oa, oa... Chứ nếu đứa bé đó biết đây là sự vào đời để độ sanh, đây là nhân duyên khai sáng đạo giải thoát, đứa bé đó làm gì phải khóc! Cho nên tuyệt nhiên hài nhi Sĩ Đạt Ta không bao giờ khóc, và chư vị Thánh Tăng trở lại độ sanh có lẽ cũng vậy.

Khi bắt đầu biết ý thức, là khoảng tuổi năm, tuổi sáu, chúng sẽ để cho mọi người thấy sở thích của mình, sở thích đó là năng khiếu, là biệt tài không cần ai dạy. Năng khiếu bộc phát mạnh, do còn bám víu vào những hành nghiệp cũ trong đời quá khứ, và trở thành hiện tượng mà nhân loại gọi là thần đồng, hay thiên tài tí hon. Đâu biết rằng đó chỉ là chấp thủ từ quá khứ mang đến đời này. Đương nhiên trừ trường hợp chư Thánh Bồ Tát thị hiện, phát huy trí tuệ quá sớm làm phương tiện độ sinh.

Vậy hỏi tại sao chấp ngã? Thiết nghĩ đúng ra nên hỏi đời sống trước ta đã làm gì? Phật dạy: muốn biết quá khứ làm gì, hãy nhìn quả hiện tại, muốn biết tương lai ra sao, hãy xem nhân đang làm. Nhưng người ta có tin đời trước không? Có tin kiếp quá khứ đã làm gì không? Có tin ta đời trước không giống đời nay không? Bao nhiêu câu hỏi như vậy, chỉ tóm lại hỏi rằng ta có tin dòng ý thức này chảy mãi, gá mãi đủ lớp người, thú trong sáu nẻo luân hồi! Chính do ta không làm chủ được mình, nên dòng thức biến đó ta không quyết định được đời sống hiện nay; và khi luân hồi không biết đời sống trước đã làm gì! Chỉ biết rằng có một dòng thức, đó là ý thức, và mọi thứ chỉ là nhân duyên được thức gá vào. Do phân biệt nên ý thức không ngừng ở hoàn cảnh nào, không hài lòng một thứ chi, và như vậy không tin cái tôi chỉ là một sự nhân duyên xuôi chảy theo trần cảnh thay hình đổi lớp.

Nếu dòng thức là hiểu biết, tìm hiểu mọi thứ được tích tụ hình thành là do nhân duyên, thì sự bám víu vào thực thể của con người sẽ thay đổi.

Ta hãy tìm hiểu về cái gọi là Ngã một lần nữa theo giáo lý giải thoát. Ngã là gì?

Là sự kết tụ của bốn nguyên tố vật chất tạo thành đó là Đất, Nước, Gió, Lửa. Bốn chất này nằm trong vạn pháp của sắc pháp theo Duy Thức Học; và chúng là loại sắc thô kệch; tuy nhiên chúng là nền tảng, cấu tạo đời sống một chúng sanh vô minh hay giác ngộ. Không thể nào không có chúng, nếu gọi là một chúng sanh đang mang thân căn này. Nếu lìa mất một trong bốn sắc chất đó, thì sự sống sẽ không đủ kết thành một con người. Nhưng vẫn chưa đủ, vì còn thiếu mặt tinh thần tâm linh là sự hiểu biết; và bấy giờ phải có tâm pháp thêm vào phần sắc pháp.

Hay nói cho gọn, gọi là Ngã phải gồm năm uẩn: Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Sắc là phần căn thân, còn lại bốn uẩn thuộc tinh thần hiểu biết. Và quan trọng nhất dẫn đến chấp thủ, chấp ngã là phần Thức hiểu biết, tuy nhiên hiểu thêm, thức ở trong ngũ uẩn không phải gọi là thức Thứ Sáu. Thức trong ngũ uẩn là một thức câu sinh, đã đi với hành nghiệp trong vô lượng kiếp lập nên ngũ uẩn này. Thức trong ngũ uẩn chính là tạng thức, là cái gìn giữ những chủng tử để kết thành một sự sống đầy đủ của chúng sanh. Và khi chúng sanh thành hình rồi thì tạng thức đó sẽ chuyển thành các tâm sở tâm vương, bấy giờ thức thứ sáu mới hoạt động. Nói dễ hiểu, luôn luôn có một sự chấp ngã của hiểu biết, đi với ta từ vô lượng kiếp đến nay. Và vì chưa giác ngộ, chưa chứng pháp giải thoát, ta khó hiểu được bản thân này chỉ là những nguyên tố tạo thành, và sự hiểu biết cũng chỉ nương nhờ vào các nguyên tố nhân duyên của hết thảy pháp.

Vấn đề Pháp chấp:

Pháp, trong các chương trước đã tìm hiểu rồi; chung quy nói gọn pháp là gồm hết thảy vấn đề lý sự thế gian, xuất thế gian; pháp vừa là đối tượng cho ta chấp vào, mà cũng chính là hiện thể con người chúng ta. Ta là pháp, cái suy nghĩ về ta cũng là pháp. Vậy trên đời này cái gì không phải là pháp? Thật tế cái gì cũng là pháp, dù cái đó gọi là không phải pháp, cũng là cái pháp ‘không phải pháp’.

Không khác gì ngã, do bốn yếu tố vật chất tạo thành, và năm uẩn lập nên. Pháp cũng do vô số nhân duyên mà thành lập. Nếu ví dụ thì không biết bao nhiêu để nói. Tuy nhiên ta có thể chia hai pháp để tìm hiểu: pháp hữu lậu và vô lậu.

Pháp hữu lậu: là pháp sinh diệt, pháp mà con người, vạn vật đã và đang cộng sinh cộng hưởng đây. Cái nhà, cái xe, núi non, sông biển, sự suy nghĩ, tư duy, sự buồn phiền, vui nhộn v.v... tất cả hiện tượng hình ảnh, khái niệm, tư duy, đang phát sinh hay chưa phát khởi đều gọi là pháp, đều đang hoạt động cùng với con người. Khi ta sanh ra đời, mọi thứ đã có mặt sẵn sàng dường như chào đón ta; và đúng như thế con người chúng ta đã có duyên với các pháp này. Cái thân thể đang thọ dụng là một bằng chứng hùng hồn nhất, hợp với vật chất sắc chất chung quanh ta. Như vậy ta sinh diệt, sống với các pháp sinh diệt là điều hữu lý! Nhưng ở đây ta không hiểu pháp sinh diệt, đó mới là điều vô lý!

Do không hiểu sinh diệt ta mới chịu luân hồi đau khổ. Phải chi ta không bị sinh diệt, thì ta còn biện luận không tin các pháp sinh diệt, vì chính mình đã không sinh diệt, nghĩa là vẫn sống trẻ mãi không già, vẫn suy nghĩ trước sau như một, vẫn chân lý hưởng thụ là bất di bất dịch v.v.... Đằng này ta không cưỡng lại luật vô thường sinh diệt, thì làm gì cái ta đang ôm chấp lại bất sinh bất diệt!

Pháp nào mà chẳng do nhân duyên sinh, hễ do nhân duyên sinh tức không có tự thể, không thể nắm bắt được. Thử suy nghĩ quan sát hoàn cảnh thế giới, hay lịch sử cổ kim có cái gì giữ mãi được đâu! Ngay khi nói đến lịch sử đã mặc nhiên chấp nhận các pháp sinh diệt rồi. Vì lịch sử là gì, nếu không phải là mọi thứ bị bỏ lại, bị xoáy mòn hư hại, chỉ còn là vết tích của quá khứ! Đó chính là sinh diệt. Sinh diệt ngay lúc ta mới bắt đầu khởi động tác ý một vấn đề. Nhưng vì sự sinh diệt gắn liền quá nhanh, và thời gian hủy diệt lại đòi hỏi sự nhận thức quan sát cao, cho nên ta không thấy; phải đợi mọi thứ suy sụp, tàn phai ta mới chấp nhận sinh diệt là thật có.

Trong những năm gần đây thiên tai sóng thần chấn động nhiều nơi trên thế giới, là một hình ảnh sinh diệt đau thương, mà đối tượng của nó là con người, là các loài chúng sinh sống nơi không may mắn đó. Tuy vậy tự bản thân của sóng thần động đất, vô tư không ý thức rằng đó là một tai họa giết chết con người; vì sao, vì đó chỉ là sự sinh diệt, biến dịch tuần hoàn trong một thời kỳ phải thay đổi của bất cứ hành tinh nào. Chỉ có một việc, biến cố thiên tai đó ắt phải thuận theo luật nhân quả bắt nguồn từ nguyên nhân nào đó mà chúng ta khó biết được; và dù sao đi nữa khi chứng kiến cảnh này ai lại không đau lòng, không thương xót.

Pháp hữu lậu là như thế, nếu không xảy ra đau thương cách này, cũng xảy ra cách khác; vốn của hữu lậu là biến dịch là ô nhiễm. Con người lại không ý thức điều này lại đi ngược vấn đề, cố bảo thủ tham chấp chỉ càng mang thêm gánh khổ. Hiện tượng sanh, già, bệnh, chết, báo cho chúng ta một pháp hữu lậu cụ thể chân lý sinh diệt, thành trụ hoại không, thức tỉnh cho ta không một thứ gì tồn tại. Vậy mà ta vẫn cố chấp lỗi đó là do ta; ta không thể đổ thừa cho một ai khác.

Pháp vô lậu: Ngược lại hữu lậu, ngược lại ô nhiễm, sinh diệt, là Niết Bàn tịch tĩnh, là trạng thái tịnh yên vượt khỏi nhị biên đối đãi. So sánh thanh tịnh với ô nhiễm chỉ là miễn cưỡng giải thích pháp vô lậu, chứ thật sự vô lậu là không còn dấy khởi động tâm, đó là lúc các pháp trở về với chân như pháp tánh. Nếu giải thích cụ thể, thì pháp nào giúp con người vượt khỏi sinh tử đạt đến Niết Bàn giải thoát là pháp vô lậu. Thế thì phải hiểu, hết thảy pháp thế gian đối với các vị Bồ Tát hành Bồ Tát đạo, chính là phương tiện đạt đến pháp vô lậu.

Chúng sanh như chúng ta còn phân biệt hữu lậu vô lậu, ô nhiễm với thanh tịnh, Địa ngục với Niết Bàn, vì chúng ta không đủ ý thức các pháp là nhân duyên, là vô ngã, không có thực thể. Không ý thức được nên phân biệt rồi trở thành sa đọa. Chư vị Bồ Tát không những đạt được giải thoát nhờ vào pháp hữu lậu, mà ngay cả vô lậu cũng không bám chấp. Còn bám chấp là còn vướng ngã, là chưa hiểu hết thảy các pháp vốn từ chân như từ pháp tánh vi diệu sinh ra. Hiểu điều này mới thấy tại sao Phật dạy trong kinh Kim Cang: Pháp còn phải bỏ hà huống phi pháp. Nhưng phi pháp mà Phật dạy, chỉ cho chúng sanh còn phân biệt, chứ thật ra cũng chẳng có phi pháp, vì nếu có phi pháp, thì chánh pháp kia chỉ là cặp đối đãi. Phải hiểu là chẳng có pháp nào cả, chỉ có chúng sinh phiền trược và chư Phật thị hiện độ sanh đó là chân lý, vì độ sanh nên hóa thành phương tiện. Do đó mà Phật dạy khi đắc quả mà tự không cho mình đắc quả mới là đắc quả.

Trở lại vấn đề pháp chấp, thì ý thức phàm phu luôn bị vướng phải, mà không biết đó chỉ là phương tiện. Khi không còn chấp vào ngã nữa, thì cái không còn chấp vào ngã nữa, cũng phải đừng chấp, đó mới là con đường chánh đạo.

Kết luận rằng cái tôi, cái của tôi, gọi là ngã và pháp chẳng có gì để nói, vì chẳng thể nào tôi tìm được cái nào là cái tôi trong dòng thức mãi sinh diệt này. Còn pháp, cái tôi đang ý thức đang học, cụ thể là bài vở, trường lớp thầy cô, có phải những pháp đó là thật? Thưa hoàn toàn cũng chỉ là nhân duyên, vì đã xác định rồi, nền tảng cái tôi đã không thật, thì đối tượng cái tôi làm sao có thật!

Thế thì tôi phải làm sao để tìm cái thật của tôi, và cái của tôi ?

Khi nói phải tìm cái tôi, nghĩa là lại chấp vào cái tôi đi tìm rồi, và còn mắc dính luôn vào đối tượng là cái của tôi nữa! Phật dạy các pháp do nhân duyên sinh, cũng do nhân duyên diệt. Khi tâm móng khởi, khi thức vọng phát, điều đó đã trở thành nghiệp; chúng ta không nên lo lắng cái tôi là thế nào, cái pháp giải thoát ra sao. Vì cái pháp cái tôi nó là một nhân duyên nhân quả, có tôi có pháp, có pháp nên có tôi. Tôi không ý thức tác ý, thì mọi việc sẽ êm đềm yên định, tôi dừng lại lăng xăng vọng niệm thì các pháp chỉ là như thị mà thôi. Vậy thì thực tế là hiện tại, hiện tại đã thành hình một thế giới cụ thể thô kệch này, đi với một tâm thức thô kệch của tôi. Điều này là điều quan trọng, tôi nên thức tỉnh; có thức tỉnh tôi mới biết, tất cả là do tôi tạo nên, con người và thế giới này. Tôi tạo vì tôi đã ý thức chấp ngã chấp pháp khác hơn bây giờ, cho nên thế giới chánh báo, y báo đúng như tôi trở lại. Và hiện nay tôi đã hiểu các pháp do nhân duyên sinh, vốn không tự tánh, hiểu như vậy tôi vẫn bình thường nhưng không còn vướng mắc. Tôi sẽ sống như tôi đã từng sống, và chỉ có luôn luôn ý thức rằng, tất cả hiện tượng trên thế gian chỉ là huyễn mộng, và con người này vì chưa hiểu sinh diệt nhân duyên nên đau khổ mà thôi.

Tạm chấm dứt dòng ý thức sinh diệt này, lần nữa xin đọc lên bài kệ trong kinh Kim Cang:

Nhứt thiết hữu vi pháp

Như mộng huyễn bào ảnh

Như lộ diệc như điển

Ưng tác như thị quán .

Học Duy Thức Để Chuyển Nghiệp!

Nói về nghiệp là nói về hành động, hoặc đã làm trong quá khứ hoặc đang làm hiện tại, hay sẽ làm trong tương lai. Hành động quá khứ đã không còn thấy, chỉ thấy hành động hiện tại; và hành động tương lai sẽ thấy trong tương lai căn cứ ở hiện tại.

Thế gian con người thường chỉ thấy có hiện tại, còn quá khứ hay dễ quên đi, hoặc không hay biết; riêng tương lai lắm lúc trở thành xa vời, nên không để tâm, không lo lắng, trừ khi tương lai có lợi cho bản ngã chính mình.

Hiểu lầm như vậy thế gian biến nghiệp thành định mệnh, hóa thành an bày cho số mệnh, hay cầu nguyện số mệnh được yên thân. Nhưng số mệnh an bày đó, ngay ở thế gian này đã không đúng; vì có người sinh ra nhà nghèo tưởng rằng mệnh số suốt đời bất hạnh; nhưng không, vẫn có nhiều danh nhân xuất thân từ gia đình bần cùng khốn khổ. Ngược lại cũng không thiếu những đứa con công tử, sanh ra trong gia đình phú hộ, đến tuổi về già lại sống quạnh hiu nghèo khổ. Vậy thì mệnh số ở đâu?

Thế lực nào có thể làm cho số mệnh khó hiểu như vậy?

Xin thưa chẳng có số mệnh nào, chỉ có sự trùng lặp nhân duyên ý thức của nhân quả, nên tưởng rằng đó chính do định mệnh gây ra, rồi chấp vào không suy nghĩ.

Có một câu chuyện xin được tóm lược thế này: Một vị vua thường thích đặt lưng nghỉ sau giờ dùng trưa. Như thường lệ hai lính hầu canh giữ quạt mát cho vua. Hôm ấy vua khó ngủ hơn mọi khi, và vô tình nghe hai lính hầu trò chuyện với nhau. Anh lính thứ nhất hỏi anh thứ hai, “Này, anh nói thử xem, anh sống nhờ vào cái gì?” Lính hầu thứ hai trả lời: “Tôi sống nhờ vào đức Vua, những gì tôi có là do đức vua ban tặng”. Rồi anh hỏi ngược lại: Thế còn anh sống nhờ vào cái gì? Người hầu thứ nhất nói: “Mọi thứ của tôi đều dựa vào vận mạng chính mình. Nếu vận mạng sắp đặt là có, thì tự nhiên sẽ có, nếu vận mạng sắp đặt không, dù muốn tranh lấy cũng không thể được”. Người hầu thứ hai cảm thấy khó hiểu, liền hỏi: “Thế vận mệnh là cái gì?

Người hầu thứ nhứt vừa định trả lời, thì thấy đức vua trở mình, thế là cuộc chuyện trò bị cắt ngang đi. Vua giả vờ ngủ nãy giờ, nên nghe rõ cuộc đối thoại, liền thầm nghĩ: “Người hầu thứ nhứt không dựa vào ân huệ ban tặng của ta, mà muốn dựa vào vận mạng. Hừ! Đợi lát nữa, ta sẽ cho ngươi biết. Còn người hầu cận thứ hai thì tốt lắm, hắn biết nhớ đến ân huệ mà ta đã ban tặng”. Nhà vua ngồi dậy bảo hai người lui ra.

Sau đó vua sai người hầu thứ ba, dạy rằng: “Ngươi hãy mau đi đến gặp hoàng hậu, nói với hoàng hậu rằng, ta muốn hoàng hậu hãy ân thưởng thật nhiều cho người hầu cận, lát nữa sẽ dâng rượu đến cho hoàng hậu. Hãy cho hắn ta thật nhiều vàng bạc, ngọc quý và quần áo đẹp.

Nghe rõ chưa?”.

Người hậu cận thứ ba vâng lời lui ra. Vua bấy giờ hài lòng và nghĩ: “Tên hầu thứ nhất à! Ngươi dám nói không cần dựa vào ân đức của ta. Đợi hoàng hậu trọng thưởng cho tên hầu thứ hai xong, xem ngươi có tức đến nổ mắt không nhé!”.

Nhà vua sau đó gọi tên hầu thứ hai, và sai mang nửa ly rượu qua cho hoàng hậu. Trên đường mang rượu cho Hoàng Hậu, người hầu lo lắng suy nghĩ: “Trong cung của nhà vua có muôn ngàn thùng rượu, tại sao lại bắt mình mang một nửa cho hoàng hậu chứ?”. Sự lo ra và lơ đảng nên đụng phải cây cột, khiến máu ở lỗ mũi chảy ra không ngừng. Anh vội vã gọi người hầu khác đến giúp. Người hầu đó lại chính là người hầu cận thứ nhất đã đối đáp với anh lúc nãy. Người hầu thứ nhứt nói: “Anh mau đi tìm đại phu đi, ly rượu này tôi sẽ lập tức mang đến cho Hoàng Hậu thay anh”

Thế là Hoàng Hậu đã làm đúng như đức vua dạy, ban thưởng thật nhiều vàng bạc ngọc quý! Nhưng oái oăm thay, người nhận được ân huệ này, không phải là người hầu mà vua muốn cho. Nói về người hầu thứ hai, đầy ngạc nhiên lo lắng không biết tại sao đức vua ban thưởng cho mình, nhưng anh lại nghĩ: “Nếu như vận mạng đã sắp đặt cho ta có được phần thưởng này, tại sao ta không đón nhận nó chứ”. Sau khi tạ ơn Hoàng Hậu, anh bèn ôm phần thưởng đến gặp nhà vua để tạ ơn. Nhà vua lấy làm kinh ngạc hỏi lại người hầu cận thứ hai, thì mới biết sự tình tai nạn như vậy. Vua thở dài nói: “Bây giờ thì ta đã hiểu, lời nói của Phật thật hữu lý. Đó chính là tự tác nghiệp cho mình, sẽ tự nhận lấy quả báo. Vận mệnh, vận mệnh là điều không ai có thể thay đổi được”.¹⁷

Nội dung câu chuyện nghe qua, chừng như là một vận mệnh được sắp sẵn cho anh lính hầu may mắn; và vận mệnh đó thế gian có thể gọi là định mệnh của anh, định mệnh tốt nên anh lính hầu thứ nhất này có làm gì, cuối cùng cũng được tốt! Còn anh hầu thứ hai, dù được vua cố tình ban thưởng rốt cuộc không hưởng được gì. Riêng đối với nhà vua, tự nghĩ rằng việc muốn dằn mặt người hầu thứ nhứt là một tác nghiệp hại người, nên quả báo phải chịu ngược lại, và kết quả người hầu thứ nhất được hưởng cái phước mà vua không bao giờ ngờ được.

Vua tự hiểu đó là nhân quả do mình gây ra, và tự nghĩ thầm, nhờ sự kiện như vậy mới hiểu lời Phật dạy. Tuy nhiên, tiếp theo vua lại than van vận mệnh là điều không ai có thể thay đổi được! Câu này đã đi ngược lại điều mà vua vừa nói, đã hiểu lời Phật dạy. Bởi vì nếu vận mệnh không thay đổi, thì không có nhân quả tạo nghiệp; và việc vua khi phát ý dằn mặt người hầu, sẽ không bị quả báo gì cả. Và ngay cả người hầu thứ nhứt, cũng không có quả báo được hưởng!

Sở dĩ người hầu thứ nhứt được hưởng phước, là do đời quá khứ tạo phước. Phước báo đó đến lúc phải hưởng thì hưởng không gì cản trở được. Chẳng khác gì bao đứa bé mới sinh, chúng không thể chọn lựa gia đình nào giàu, cha mẹ nào hiền đức; vì phước báo nghiệp báo đời trước, mà chúng mặc nhiên hưởng vậy. Ở đời chúng ta cũng thấy có nhiều người gọi là may mắn, cả cuộc đời đến đâu cũng có người giúp, cũng có việc làm và thường hay nhàn hạ. Đó có phải là tại họ giỏi! Thưa không, họ đang hưởng quả báo đời trước. Và đương nhiên phước báo đó sẽ cạn dần, họ lại trở thành như bao nhiêu người khác gọi là không được may mắn.

Người hầu không biết mang ơn nhà vua, thì hắn sẽ do ý tưởng không biết ân, không biết nghĩa, sẽ sanh lại đời sau gặp lại những gì vô ơn vô nghĩa, là quả báo tương lai. Việc hắn được nhận phước báo đời này, hoàn toàn không liên hệ với lời nói của hắn, là mọi việc đều do vận mệnh. Sự việc xảy ra như vậy, chỉ là sự trùng hợp của ba nghiệp thân khẩu ý lúc nào cũng diễn ra ở thế gian. Vì nhân quả nghiệp báo cứ chập chùng động khởi không ngừng; và hành động nào mạnh, quả báo đó sẽ thành hình sớm.

Cũng vậy người hầu thứ hai, tưởng là sẽ hưởng phước báo vua ban, thế mà không được hưởng, lại còn bị tai nạn. Đó là do hành động việc làm đời trước, có thể là đoạt mất quyền lợi người, hay ngăn chặn phúc lợi kẻ khác đang hưởng, nên đời nay phải chịu động lực quả báo dội ngược.

Thế thì tất cả là do hành động việc làm của mỗi chúng sanh tạo tác và được hưởng. Nhà Phật gọi là nhân nghiệp, quả báo quay mãi trong ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai. Vậy thì hành động nghiệp báo đó có liên quan gì Duy Thức Học! Thưa, có liên quan theo vài nhận định sau:

a.Thức phân biệt là động lực cho thân, khẩu, ý, tác nghiệp

b.Thức Thứ sáu chấp ngã là nghiệp si mê của thân khẩu ý

c.Năng lực nghiệp lực tích cực tiềm ẩn bên trong tạng thức.

a.Thức phân biệt là động lực cho thân khẩu ý tác nghiệp:

Đó là hiện sinh của các tâm sở thiện bất thiện; các tâm sở này nói cách khác chính là những hành động, những suy tư tác nghiệp. Vấn đề này đã tìm hiểu về Thức Thứ Sáu, chính là sự hiểu biết phân biệt của căn trần thức, tạo thành dòng sống thế gian. Và thế gian khởi hiện mọi cảnh vật hình trạng, chính là sự dính mắc liên hệ không rời được ý thức thứ sáu. Duy Thức học gọi các tâm sở thiện hay bất thiện, chỉ là miêu tả nói lên sự tác động nghiệp dụng của Thức Thứ Sáu; hay nói theo thế gian đó là phản ứng hành động xấu tốt. Nhưng vấn đề tốt xấu, thiện, bất thiện, lại không ngừng nghỉ mà trở thành nghiệp lực, đó mới là điều chúng ta phải tư duy và suy niệm.

Gọi nghiệp hay hành động, việc làm từ ba nơi thân khẩu ý cũng chẳng khác gì, tất cả là phương tiện danh ngôn mà chư Phật, chư Bồ Tát Hiền Thánh muốn cho phàm nhân si mê như chúng ta dễ hiểu nên giả lập thôi. Thật ra tất cả chỉ gọi là tâm hay thức: tâm vọng, tâm tịnh, vọng thức, chơn thức. Còn gọi là Thức là còn hiện tượng phàm phu, gọi là tâm thì cũng là cách gọi của vọng thức chưa quay về rốt ráo; nhưng tâm thường chỉ cho bản thể; và Thức cũng là Tâm diễn tuồng hiện tượng vậy.

Như từ đầu đã trình bày, thế gian chúng ta chỉ biết hành động, hành động hiện tại mà quên hẳn quá khứ cũng từng hành động như vậy, rồi tương lai tiếp tục không khác. Tất cả hành động đó tạo thành năng lực, động lực, đẩy cái bánh xe sống chết quay mãi không ngừng. Năng lực và động lực thiện cũng làm cho bánh xe quay, nhưng quay chậm rãi không lắc lư khua động; năng lực, động lực bất thiện làm bánh xe quay nhanh và khua động dữ dội, có khi bật khỏi cốt quay, bánh xe bị bể nát. Nhưng lực quay vẫn còn tiếp tục, tìm đến bánh xe khác nữa; giống như trận cuồng phong làm cho đổ nát nơi này, nhưng tiếp tục di chuyển thổi tới nơi khác. Tạm ví dụ vậy, chứ không thể rõ ràng hơn bằng sự quan sát ngay trong đời sống thế gian này.

Trong gia đình, nếu một thành viên có hành động sai, thì năng lực và động lực đó sẽ tác động lên cả gia đình đó, gia đình đó có bao nhiêu người thì bấy nhiêu sẽ ảnh hưởng tiếng thơm, tiếng xấu. Đó là nói năng lực động lực đến từ hành động thật lớn mạnh. Riêng mỗi thành viên trong gia đình nếu không có ai hành động tạo lực mạnh, thì hoàn cảnh không thấy khác thường, vì cùng năng lực vừa phải với nhau. Cũng như tất cả loài người đều có năng lực và động lực từ một hiểu biết nhiễm tịnh vừa phải, nên sanh chung vào thế giới Ta Bà. Rồi khi đã sanh vào, mỗi con người lại có năng lực và động lực chung nhau nữa, nên phù hợp thích hợp sanh chung nhau. Như thế mới có người da vàng, kẻ da trắng v.v… Cứ thế mà năng lực và động lực của mỗi cá nhân tiếp tục đi tìm cho phù hợp, thế là có chung sở thích, sở trường và gần gũi sống thành vợ chồng, bạn bè, con cái với nhau.

Như thế gọi năng lực và động lực dẫn đến hiện hữu đời sống, chúng ta còn gọi là nghiệp như kinh sách đã dạy. Trường hợp vừa nêu trên chính là Biệt Nghiệp và Cộng Nghiệp. Biệt Nghiệp và Cộng Nghiệp là sự hiểu biết hành động tác tạo của tâm của thức. Tâm vọng dẫn khởi nghiệp nhân không tốt; thức phân biệt dẫn khởi đời sống luân hồi.

Hiểu rõ thêm về nghiệp, xin được trích lại đoạn nói về nghiệp theo Luận Câu Xá như sau: - Thuyết minh về thể tánh của nghiệp là đề cập đến hai nghiệp, ba nghiệp, năm nghiệp. Hai nghiệp là tư nghiệp và tư dĩ nghiệp. Chính sự phân biệt suy tư trong nội tâm, đó là tư nghiệp. Từ đó phát sinh ra hành động và nói năng nơi thân và miệng, đó là tư dĩ nghiệp.

Lại từ hai nghiệp này chia ra làm ba nghiệp là thân nghiệp, ngữ nghiệp và ý nghiệp.

Thân nghiệp, ngữ nghiệp tức là tư dĩ nghiệp. (Do tư duy, cố ý rồi mới phát sinh ra hành động) còn ý nghiệp tức là tư nghiệp.

Lại từ ba nghiệp này chia ra năm nghiệp, tức là từ Thân nghiệp chia ra thân biểu nghiệp và thân vô biểu nghiệp, từ ngữ nghiệp cũng chia ra ngữ biểu nghiệp và ngữ vô biểu nghiệp.

Cũng xin được trích thêm phần giải thích Năm nghiệp:

Bất luận làm một việc gì, trước tiên ta suy nghĩ tính toán việc đó và cố ý làm cho được, đó là ý nghiệp. Khi sự tính toán cố ý được phát động ra nơi thân với những nét biểu lộ rõ rệt trông thấy được, đó gọi là thân biểu nghiệp. Nhưng trong khi đang khởi lên thân biểu nghiệp, bên trong nội tâm vẫn có một năng lực vô hình không biểu lộ rõ rệt, nó cứ theo luật nhân quả kích động, đó là thân vô biểu nghiệp, vì năng lực này tiềm ẩn khó trông thấy được; ngữ biểu nghiệp và ngữ vô biểu nghiệp cũng tương tự như vậy.

Năm nghiệp vừa kể trên đây lấy gì làm thể?

Nghiệp là sự hoạt động tư duy của nội tâm, cố nhiên lấy tâm sở “tư” làm thể. Tâm sở tư này có ba giai đoạn: đầu tiên là thẩm lự tư, tức suy nghĩ lựa chọn, tiếp đó là quyết định tư tức sự quyết định sau khi đã phân biệt chọn lựa, sau hết là phát động tư tức tư trong khi phát động ra nơi thân khẩu…¹⁸

Đoạn văn trên tuy ngắn, nhưng giải thích tánh tướng của nghiệp rõ ràng; tánh là năng lực tiềm ẩn bên trong con người, và tướng là hiện ra bằng hoạt dụng của thân và khẩu; hay nói thêm rằng chỉ có nội tâm và ngoại cảnh, tạo thành duyên sinh, hiện tượng của thân khẩu ý hành động. Chính nội tâm vô hình, là năng lực chưa phát động gọi là Thân vô biểu nghiệp, hay ngữ vô biểu nghiệp. Cuối cùng thì năng lực nội tâm đó chính là dòng tâm sở thiện và bất thiện, như đoạn văn cuối đã trình bày.

Như vậy ta thấy, sự phân biệt tư duy hiểu biết tác nghiệp theo Duy Thức Học đó chính là Thức Thứ Sáu, và tâm sở là chính nhân tạo tác thành nghiệp quả.

b.Thức chấp ngã là nghiệp si mê của Thân, Khẩu, Ý.

Khi năng lực động lực bên trong đã đủ sức tác nghiệp và thành nghiệp rồi, bấy giờ hoàn cảnh con người trở thành quả báo tốt xấu vui buồn v.v… Rồi cứ theo đó, tư duy và suy nghĩ theo định kiến từ quả báo tốt xấu vui buồn đó. Người buồn thì cho đó là định mệnh an bày, người vui cũng cho là vận mệnh may mắn… Nơi đây ngã chấp si mê xuất hiện, và đời sống bắt đầu phó thác vào cảnh vật con người thế gian. Đương nhiên điều này hoàn toàn không đúng, vì nếu là định mệnh, thì trước sau như một, hay gọi là vận mệnh thì không cần phải tư duy lo lắng nữa.

Vận mệnh, hay Định mệnh là sự si mê chấp chặt vào ngã và pháp; chấp ngã và pháp theo hướng tiêu cực, thụ động, không muốn vươn lên. Điều này có hại cho xã hội loài người; riêng bản thân sẽ an phận mãi với con người nhỏ bé xưa nay.

Sau thế chiến thứ hai, nền kinh tế Nhật và Đức sụp đổ hoàn toàn; không những sụp đổ bằng hình ảnh bại trận, đổ nát tan hoang, mà ý thức tư tưởng cũng bị bại liệt. Nhưng rồi gần nửa thể kỷ sau, hai quốc gia này đã phục hồi hoàn toàn về tư tưởng, cũng như sự giàu có không kém quốc gia nào. Đó là nhờ họ biết ý thức phục thiện, biết sửa sai, và nhất là họ không tin có cái gì gọi là định mệnh không thay đổi được.

Nói thêm rằng họ phải tin năng lực động lực tiềm tàng bên trong họ; năng lực đó hướng theo chiều hướng thành công giàu có. Như thế họ đã chuyển được những gì sai thành đúng, những gì đổ nát tan hoang, thay vào đô thị văn minh tân kỳ hoành tráng; nhờ đó những thế hệ sau, tiếp nhận bài học này; bài học tham vọng độc quyền bá chủ là hố thẳm là vực sâu cần nên tránh. Và cuối cùng học được mọi thứ đều có thể thay đổi, phá đi cái gì gọi là định mệnh, không thực tế. Như vậy nhân quả nghiệp báo, sẽ theo chiều hướng đúng với tinh thần chánh pháp giải thoát.

c.Năng lực nghiệp lực tích cực, tiềm ẩn bên trong tạng thức.

Con người đã và đang sống trong luân hồi từng giờ từng phút! Đó là sự lập đi lập lại, cái trước thành cái sau, cái sau trở thành cái trước; ví dụ nước từ bồn đập được người lấy sử dụng, sau đó nước sử dụng rồi được thải bỏ đi; nước bị thải vào lòng đất hoặc biển sâu, hòa chung với vô số nước khác, và khi nhiệt độ không khí nóng lên, nước bốc hơi thành mây, không bao lâu mây chuyển thành mưa, đổ nước xuống đập trở lại. Thế là chỉ có luân hồi, chỉ thay đổi hình thức, đợi thời gian, rồi tất cả cũng là cái thuở ban sơ với tướng tánh của nó. Hành động chúng ta cũng vậy, cứ mãi lập lại cái nội dung cũ rích, làm việc để sinh sống! Làm việc gì cũng là làm, sống thế nào cũng là sống! Vui thế nào cũng là vui, buồn thế nào cũng là buồn. Nếu khác, chỉ là cường độ, động lực mà thôi.

Chúng ta gọi tổng thể của nghiệp là hành động; gọi tư nghiệp, tư dĩ nghiệp là tư tưởng ngấm ngầm bên trong và phát động ra ngoài; ý nghiệp, thân biểu nghiệp, khẩu biểu nghiệp, thân vô biểu nghiệp, khẩu vô biểu nghiệp, là hành động đã thành hình, và tiếp tục ngấm ngầm bên trong trước và sau khi tạo tác. Tất cả tên gọi để phân định miêu tả cái con người luân hồi này, cái tâm thức đang hành động; hay cái năng lực động lực xô đẩy con người vào sáu cảnh giới Trời, Người, A Tu La, Địa Ngục, Ngạ Quỷ, Súc Sanh. Và ngày nào năng lực hành động của nghiệp thiện ác còn tiềm tàng trong con người chúng ta, ngày đó chúng ta còn sinh đi sinh lại khó có thể tự tại vô sanh. Vậy vấn đề là làm thay đổi năng lực tiềm tàng đó theo chiều hướng giải thoát, mới có thể thay đổi được cuộc luân hồi.

Nước dù luân hồi từ xưa đến nay chưa từng mất đâu cả; nhưng phải dùng nước sử dụng việc hữu ích cho người và cho ta, thì nước lúc nào cũng có ý nghĩa. Con người luân hồi, nhưng mỗi lần sinh đi trở lại phải thay đổi, phát triển năng lực bên trong cho đến hoàn thiện, đến giải thoát. Chư Bồ Tát Thánh Hiền đã cho phàm nhân chúng ta thấy, cụ thể việc chuyển hóa tâm thức, thay đổi năng lực bên trong của các Ngài. Ngoài thế gian cũng không thiếu những người có năng lực phi thường hoán chuyển được đời sống của họ. Dù họ không cần thiết phải biết nhân quả nghiệp báo; họ chỉ biết trong con người có một năng lực siêu phàm, có thể làm được bất cứ việc gì!

Thật sự như vậy, một người cứ nuôi trong người nghị lực tích cực lạc quan sống, vui vẻ sống, thì họ sẽ nhất định thành công trong mọi công việc, cả đến thành công chinh phục được bệnh tật cơ thể; ngược lại một người luôn luôn bi quan, không bao giờ nghĩ mình có nghị lực làm việc, học hỏi, thì suốt đời người đó chỉ là thất bại, đôi khi còn sinh ra bệnh tật. Xin đưa ra vài trường hợp có thật như sau: đó là những người khuyết tật, thiếu tay thiếu chân, nhìn họ mọi người đều nghĩ, cuộc đời thế là xong, chẳng còn ý nghĩa gì! Nhưng không! Chúng ta đã lầm, họ sống có ý nghĩa, không chừng có ý nghĩa hơn một số người trong đó có chúng ta. Câu chuyện có thật là một em bé sinh ra không tay, không chân tại tiểu bang Brisbane Úc Đại Lợi.

Ngày sinh bé, có lẽ là ngày hãi hùng cho cha mẹ của bé! Không chỉ cha mẹ, mà mọi người chung quanh cũng kinh ngạc ngỡ ngàng, không biết rồi đây đứa trẻ dị kỳ này sẽ sống ra sao; làm sao sống được khi không tay không chân! Không thể tưởng tượng được! Đương nhiên mẹ em ngất đi ngay khi nhìn thấy hình thù con mình như vậy. Cơ thể em chỉ gỏn gọn một khối thịt tròn, và chỉ có một chút thịt bé xíu với hai ngón nhỏ, gọi là chân có thể ngọ ngoậy được. Nhưng một điều lạ là em vẫn khóc và khỏe mạnh như tất cả em bé khỏe mạnh trên đời nầy. Chính điều này đã làm cha mẹ em cảm thấy thương yêu, và quyết chí xem em như một đứa con yêu bình thường như tất cả. Từ đó làng xóm nơi em ở, bắt đầu biết đến đứa bé tên Nick lạ lùng không tay không chân.

Ngày nay hàng ngàn người đã và đang biết về em, với tư cách một nhà từ thiện, một diễn giả, mang lại cho những ai cảm thấy mình thiếu nghị lực thiếu ý chí sống. Cụ thể nhất là cho những người khuyết tật không còn thấy bị xã hội quên lãng; quan trọng hơn nữa gieo vào tâm họ nguồn năng lực không chỉ đời này và còn đời sau.

Đó là năng lực bên trong của người khuyết tật vượt lên mọi khó khăn đến mức khác thường, và tiếp theo là những người bình thường như chúng ta, đã chuyển đổi được đời sống cũng phi thường, đáng học hỏi và khâm phục. Cũng xin thưa rằng, người lành lặn bình thường mà vượt lên thành công có đáng gọi là phi thường không?

Vâng, vẫn đáng gọi là phi thường! Bởi vì, thứ nhứt, việc thành công của họ không phải là việc ai cũng làm được. Thứ hai chính cái bình thường trong đời sống, thường làm thui chột ý thức phấn đấu của con người; do đó dù bình thường nhưng rất khó vượt qua; nghĩa là bình thường nhưng rất quan trọng! Ví dụ không khí ta đang thở, thực phẩm cơm gạo, bánh mì, là những cái quá bình thường trong đời sống; nhưng lại là thứ quan trọng nhất trong đời sống, vì năng lực của nó là nuôi sống con người, nhờ đó con người có thể làm được tất cả. Cho nên bình thường mà vượt qua mới gọi là phi thường.

Xin được minh chứng bằng câu chuyện thật, về nhà diễn thuyết tên là Anthony Robins hiện vẫn còn hoạt động ở Hoa Kỳ. Ông đã thành tựu sự nghiệp giàu có từ hơn hai mươi năm qua. Công việc ông là tư vấn, cố vấn tinh thần cho mọi người. Thân chủ ông có đủ hạng người từ bình dân cho đến địa vị thật cao trong xã hội; ông được tiếp xúc và được tiếp đón như vị cứu tinh, đối với những người muốn khám phá năng lực hành động, lạc quan tích cực trong đời sống, để thay đổi toàn diện cuộc đời. Ông nói bằng kinh nghiệm, bằng thành tựu của mình, sau khi đã trải nghiệm năng lực đó.

Câu chuyện đời ông thật đáng học hỏi. Trước khi trở thành một nhà tư vấn và diễn thuyết gia hùng hồn, ông không có gì để gọi là người có năng khiếu, cũng không một dấu hiệu nào hứa hẹn với ông sẽ trở thành một người có ảnh hưởng lớn như hiện nay. Ngược lại ông còn tệ hơn nhiều so với một số thanh niên khác, vì họ đang là sinh viên, đang tốt nghiệp có việc làm; trong khi ông chỉ là một chàng thanh niên, với kiến thức bậc trung học. Công việc ông làm là giữ an ninh khách sạn, một công việc xứng hợp với ông, nhờ tướng người to lớn, ngoài ra không còn gì nữa. Đời sống của ông vừa buồn tẻ, vừa chật chội không tiện nghi, vì ông kể, có nhiều lần phải rửa chén ngay trong bồn tắm! Có lẽ vì ông chỉ đủ tiền mướn một chung cư tồi tệ nhất, nên không bao giờ dám đòi hỏi thêm!

Nhưng rồi tất cả thay đổi đối với ông, sau khi ông tự khám phá năng lực chính mình. Ông tò mò tìm hiểu tại sao trên đời lại có nhiều người thành tựu, và ngày xưa có nhiều bậc vĩ nhân như vậy. Rồi ông tự nghĩ, vĩ nhân, thiên tài là những người thành tựu đều do năng lực mà ra, chứ không ai có thể mang đến cho mình. Thế là ông học hỏi tìm hiểu qua sách báo, qua tiếp xúc đối diện với nhiều người, bằng cả hết tâm tư tâm lực của mình. Cuối cùng ông có ngày hôm nay. Ngày nay ông luôn là nguồn cảm hứng cho nhiều người, để nói lên được niềm lạc quan ý chí sống phấn đấu, phấn đấu vươn lên không ngừng, và cảm nhận được ý nghĩa nhân sinh một cách cụ thể thiết thực. Các buổi diễn thuyết của ông, người ta không ngại bỏ ra đến mấy ngàn đô để được vào nghe, và nhìn tận mặt ông. Và thật xứng đáng, tất cả đều hài lòng với những gì họ nghe biết được; kết quả là họ vẫn tiếp tục tham dự các buổi diễn thuyết sau đó, và tự thú rằng đã có thay đổi, đã thành tựu lạc quan trong đời sống.

Một nhân vật nữa là Jack Canfield, là một chuyên gia huấn luyện tinh thần, mang đến thành công trong đời sống. Khác với Anthony Robins ông có học vị cao, và công việc đầu tiên khi rời ghế nhà trường là một giáo sư dạy sử. Công việc tưởng cũng bình thường như hàng ngàn các giáo sư trên thế giới. Nhưng không, ông đã dùng hết nghị lực học hỏi những thành tựu và kinh nghiệm của nhiều người đi trước. Sự học hỏi và năng lực hăng say đeo đuổi mục đích này, làm cho ông hoàn toàn thay đổi, và thực hiện được những ước mơ thành tựu. Động lực khiến ông phải vươn lên, vẫn là hoàn cảnh nghèo ám ảnh, giống như Anthony Robins; ông biết tư duy biết đặt cho mình một đời sống có ý nghĩa, và cuối cùng ông cũng như Anthony Robins đã thành tựu hơn người.

Tiểu sử ông có nói, sự dày công chuyên cần học hỏi của ông thật phi thường; cứ khoảng vài ngày là ông đọc xong một quyển sách, cho nên số sách ông đọc lên đến trăm, đến ngàn. Vốn có trình độ kiến thức cao, lại còn ham say tìm học không ngừng, thì làm sao ông không thành đạt. Ông thành tựu bằng nghề viết văn, kể và bình giải những câu chuyện thật, thường tình xảy ra trong đời sống. Ban đầu sách của ông khó thể được nhà xuất bản chấp nhận, chắc cũng vì nghĩ rằng “chuyện quá bình thường”; nhưng rồi như đã thưa, bình thường nhưng rất quan trọng không thể thiếu. Thế là từ một nhà xuất bản khiêm tốn nhận in, để từ đó trở thành những ấn bản, được ấn hành đến hàng triệu, và được dịch ra cả mấy chục ngôn ngữ. Hiện nay, lượng sách mang nội dung bình thường, mà ông là tác giả chính, hình thức như chuyện tập dài đã đạt kỷ lục, vì vượt lên cả trăm quyển; trong đó có nhiều quyển được ấn hành cả triệu bản. Ông chính thức trở thành một nhà văn, có ảnh hưởng thật lớn trong đời sống tinh thần cho cả triệu người hiện nay.¹⁹

Chỉ xin đưa vài trường hợp nổi bật có thật này, chứ thực tế còn rất nhiều người đã thành tựu, mà quá khứ của họ tưởng rằng chỉ đạt đến mức bình thường; nhưng cuối cùng lại là những người thành tựu giàu có tiếng tăm.

Như vậy xét cho cùng, tất cả mọi người đều có năng lực và năng lực đó tiềm tàng trong tâm mỗi người; năng lực đó chỉ bộc phát, khi ta biết khơi động và tích cực thực hiện đẩy nó ra ngoài; và đương nhiên học giáo lý giải thoát, rõ ràng nó chính là dòng nghiệp nhân quả, là dòng thức hiểu biết phân biệt đã đi với ta từ nhiều đời trước. Nếu nó đã không có từ đời sống trước, thì đời này nhất định sẽ không có. Vì nó có nên đời này mọi người mới có.

Nhưng tại sao mọi người không tạo cho nó có, với hình ảnh đẹp thành tựu như trường hợp các vị trên? Thưa rằng, vì nó có, không chỉ toàn thiện nghiệp, mà còn có bất thiện nghiệp, hay gọi là ác nghiệp. Thiện và Ác nghiệp xen tạp dồn chứa quá nhiều, hễ nghiệp nào nhiều tất có cơ hội bộc phát, gọi là nhân nghiệp quả báo. Tuy nhiên nghiệp vẫn chuyển được, vẫn thay đổi nếu đương sự quyết làm cho thay đổi! Trừ khi định nghiệp mà danh từ Duy Thức gọi là Dị Thục quả, là quả đã chín muồi, chừng ấy phải trả. Nhưng, trên con đường trả quả vẫn hoán chuyển được tâm. Vì dù quả đã định hình, nhưng tâm vẫn là năng lực thiết lập nhân quả cho đời sống tương lai kiếp tới. Do đó ta mới thấy, trường hợp đứa bé khuyết tật, khi nhận ra hình thể của nó khác hơn trẻ khác, nếu nó buồn đau không muốn sống, xem như đã tự không muốn thay đổi. Và nếu ý thức biết được đó là sự thật không thể khác hơn, để ý thức vươn lên sống có ý nghĩa; vậy ý nghiệp bắt đầu chuyển hóa và nhân quả dù đã định hình, nhưng quả tương lai hoàn toàn tươi đẹp.

Nhận định trên cho thấy, đôi khi chúng ta dễ hiểu lầm về nhân quả; cho rằng Nhân nào quả nấy, trồng dưa được dưa, trông chuối được chuối! Lời nói này hay thường xử dụng, đôi khi biến thành định kiến lệch lạc, vô tình hóa thành định mệnh, mà không tìm hiểu nguyên lý sâu xa hơn.

Nhân nào quả nấy đó là tính chuyển di của thức không ngừng, và trên đường chuyển di của thức, thức vẫn biết phân biệt ngược lại. Ví dụ một đứa trẻ đã lỡ làm sai, thì quả báo đó sẽ bị đánh đòn, nhưng chỉ bị đánh đòn trong giờ phút đó, chứ không thể bị suốt cả giờ. Người nghèo chỉ là nghèo trong hoàn cảnh đó, ngày tháng năm đó, chứ không thể nghèo hoài được. Ngay cả người bị tù, khi ý thức việc sai, thì dù rằng thân trong tù, nhưng tâm họ không bao giờ ở tù, vì họ hiểu được đúng giáo lý nhân quả; vậy họ sẽ thấy rằng tất cả ai cũng đều ở tù, đó là tù giam hãm không xiềng xích của thế gian, bằng tham vọng, bằng luyến ái … Vậy nhân quả chỉ là hiện tượng nhất thời rồi tiếp tục di chuyển theo năng lực hiểu biết của thức. Và cứ vậy đi mãi. Hay nói cách khác, khi Thức di chuyển như vậy, giống như kẻ lữ hành, lúc thì mang trên người nhiều đồ lỉnh kỉnh, lúc thì chỉ có một món ăn đơn giản, lúc thì kéo lê cả một chiếc xe, nhưng một điều không thay đổi, là lúc nào người lữ hành đó cứ vẫn lủi thủi mà đi. Nghĩa là nhân quả đổi thay không ngừng, chứ không dừng lại.

Khác với phàm phu, chư Thánh nhân, chỉ có một con đường đi tới giải thoát. Trên đường đi trải qua bao quán trọ, các Ngài có mang bất cứ món gì do người nhờ giúp, hay thiếu bất cứ món gì, vì bị người tước đoạt thì hướng đi các Ngài vẫn trước mặt, vẫn đi tới để giải thoát, cho nên nhân quả đối với các Ngài sẽ không bao giờ lầm, không bao giờ bị vướng mắc như chúng ta. Nhất là vướng mắc theo định kiến cứ bảo nhân nào quả nấy, mà không bao giờ biết nhân thế nào quả đó là tại sao! Do đó hướng đi tới của chúng ta chỉ là đi hoài trong vòng tròn của nghiệp nhân quả báo trời người.

Thế gian không học Phật, còn biết chuyển đổi tánh tình, chuyển đổi ý thức hệ, trở thành có ích cho bản thân và cho quốc gia nhân loại. Đó chính là hiểu nhân quả một cách tích cực, hiểu đúng với nguyên lý các pháp do duyên sinh duyên diệt. Nhà Tỷ Phú Bill Gates, ông đã quá đủ giàu để không cần phải bận bịu lo xa vấn đề đầu tư, hay tính toán chi khác, thế mà ông vẫn luôn nghĩ đến mọi người, đến tương lai xa có thể giúp được những gì ông có thể. Ông lập ra quỹ từ thiện Bill và Melinda Gates để giảm bớt phần nào bệnh dịch có nguy cơ truyền nhiễm thế giới, số tiền ông chi ra đến hàng tỷ đô la. Và cách giáo dục con cái, ông cũng muốn con mình độc lập vươn lên bằng khả năng tích cực mưu sinh. Tiền ông cho con ông chỉ là phần rất nhỏ, so với số tài sản khổng lồ ông sở hữu. Chúng ta khoan bình luận rằng, đa số người giàu thường làm từ thiện, để nổi danh, để tạo bớt sự chú ý tài sản của họ. Thưa, nếu nói như vậy, ta đã quên đi luật nhân quả, sở dĩ ông giàu có hôm nay là do nghiệp thiện đời trước, và hành động từ thiện đời này, cũng bắt nguồn nhân nghiệp tiếp diễn của kiếp quá khứ mà ra. Làm sao biết được? Vì thế giới, người giàu có cũng nhiều, nhưng có được mấy người làm từ thiện đáng kể!

Thế ra năng lực hành động, tạo thành nghiệp lực thay đổi được con người và thế gian này; và người khôn ngoan tiếp tục xây nghiệp thiện, cho đến chân thiện, và người chỉ biết hiện tại không nghĩ đến tương lai giải thoát, sẽ dễ xem thường cuộc sống, hay phó mặc cho thế gian.