Thức Biến Hiện

Thức Biến Hiện

Thức Biến Hiện

100 Pháp Duy Thức

TT Thích Phổ Huân

Mục Lục

Lời Tựa

Lời Nói Đầu

Chương Một - Duyên Khởi Tìm Hiểu Duy Thức

Tìm Hiểu Duy Thức Học

Pháp Thế Gian Và Xuất Thế Gian

Phân Định Một Trăm Pháp Duy Thức

Chương Hai - Tâm Vương

Tâm Vương (Hay Còn Gọi Là Tâm Pháp)

Tiền Ngũ Thức (Năm thức đầu)

Ý Thức, Mạt Na Thức Và A Lại Da Thức

Chương Ba - Tâm Sở

Tâm Sở

Tâm Sở Bất Định

Chương Bốn - Sắc Pháp

Sắc Pháp

Chương Năm - Tâm Bất Tương Ưng Thành

Bất Tương Ưng Hành Pháp

Chương Sáu Pháp Vô Vi

Pháp Vô Vi

Chương Bảy - Thức Ở Địa Vị Phàm Phu

Hoạt Động Của Năm Thức Trước Khi Còn Là Phàm Phu

Hoạt Động Của Thức Thứ Sáu Khi Còn Là Phàm Phu

Hoạt Động Của Thức Thứ Bảy Khi Còn Là Phàm Phu

Hoạt Động Của Thức A Lại Da Khi Còn Là Phàm Phu

Chương Tám - Thức Ở Địa Vị Thánh Quả

Các Thức Tâm Vương Trong Địa Vị Chứng Thánh

Chương Chín - Bàn Luận Về Thức

A Lại Da Thức Chỉ Là Vô Số Chủng Tử Cô Đọng Thành?

Thức Là Gì?

Hiểu Biết Phân Biệt Theo Pháp Thế Gian

Hiểu Biết Theo Pháp Xuất Thế

Thức Phân Biệt Phải Nên Tìm Cầu Giải Thoát!

Thức Thứ Sáu Quyết Định Tất Cả Sự Khổ Đau Hạnh Phúc Trên Cuộc Đời Này

Ý Thức Thế Gian Ô Nhiễm

Ý Thức Thế Gian Vượt Lên Ô Nhiễm

A Lại Da Thức Một Tâm Hồn Hay Một Tâm Linh Bí Ẩn?

Hiểu Biết Theo Nhân Duyên Tự Biến Và Cộng Biến

Duy Thức Và Cuộc Đời

Những Cảnh Giới Chưa Ý Thức Được!

Thế Giới Là Gì?

Thế Giới Chưa Ý Thức Được

Mọi Thứ Đều Liên Hệ Nhân Quả !

Hoàn Cảnh Đối Với Con Người

Bản Thân Con Người

Tất Cả Đều Do Thức!

Trần Cảnh Tướng Mạo Thế Gian Giả Hay Thật?

Vạn Pháp Luân Hồi Qua Bốn Duyên

Sự Có Và Không của Cảnh, Thức Trong Tục Đế Và Thắng Nghĩa Đế

Có Biến Thành Không

Mọi Thứ Đều Có Nhân Duyên Với Nhau

Duy Thức Và Con Người

Sự Vật, Con Người, Toàn Là Cũ

Chứng Đạo Giải Thoát Chính Là Cái Mới, Cái Thật

Chúng Sanh Hiểu Biết Và Không Hiểu Biết

Con Người Hiểu Biết Thế Nào Từ Xưa Đến Nay?

Những Điều Chúng Sanh Không Hiểu Biết

Hiểu Biết Không Ra Ngoài Ba Tánh

Hiểu Biết Thế Gian Chỉ Là Ý Thức Phân Biệt!

Sanh Tử Là Do Chấp Ngã Pháp

Thánh Và Phàm

Vấn Đề Ngã Chấp Và Pháp Chấp

Học Duy Thức Để Chuyển Nghiệp!

Chuyển Hóa Nghiệp Lực Là Chuyển Thức Thành Trí

Duy Thức Học Với Các Pháp Tu Thiền, Tịnh

Sách Tham Khảo

Lời Tựa

Duy Thức học là môn học khảo cứu quan sát Tâm, hay gọi là môn học tâm lý Phật Giáo; nhưng cũng còn gọi là Pháp Tướng Tông, tức nghiên cứu hiện tượng vạn pháp. Như vậy Duy Thức Học cũng có thể gọi là môn học nghiên cứu vừa chuyên về Tâm vừa chuyên về Pháp. Thuộc về tâm, thì môn này đã tường tận phân định từng tâm vương, tâm sở; thuộc về pháp, thì lý giải khảo sát từ pháp thô đến pháp tế, từ hữu vi cho đến vô vi.

Một môn học bao gồm hết thảy vấn đề, từ vấn đề con người cho đến vạn vật; từ chủ thể nhận thức đến khách thể là thế gian và xuất thế gian - môn học như vậy nhất định là môn học khó nhất để có thể am tường, quán triệt! Hơn nữa thế gian xưa nay, con người đã không ngừng nghiên cứu khoa học vật chất, mà vẫn chưa có kết quả thỏa đáng, nghĩa là vẫn mãi bận bịu đi tìm, vẫn mãi phát minh bất tận thì đâu còn thời gian và tâm lực để có thể nghiên cứu về Tâm về Thức.

Tâm, Thức lại còn khó gấp vạn lần vật chất! Vì vật chất có thể thấy được, có thể chứng minh; nhưng tâm thì không thể thấy, và khó thể chứng minh! Khó chứng minh vì ngôn ngữ con người giới hạn, suy nghĩ con người lại bị câu thúc bởi tánh tham, sân, si, nên làm sao chứng minh được thật thể của tâm, là vô hình vô tướng vô tham, sân, si!

Như vậy với lý do chính đáng khó hiểu, mà môn Duy Thức học ít được phổ biến rộng rãi đến mọi tầng lớp Phật tử bình dân; và thường được xem là môn học nhằm trao dồi kiến thức Phật pháp hơn là thực hành cụ thể.

Chúng tôi là hàng hậu học, sở học không hơn hàng bình dân, lại dám lạm bàn Duy Thức thì quả thật liều lĩnh đáng làm bậc trí thức ngờ vực!

Tuy nhiên mọi việc đều có nhân duyên nhân quả; việc dám luận bàn ý tưởng về môn học khó nhất này, chỉ duy nhất là muốn hiểu biết học hỏi, đem điều hiểu biết cạn cợt chia sẻ đến những người cùng trình độ, cùng tâm tưởng như chúng tôi. Lại thiết nghĩ Duy Thức Học là môn học dựa trên trí thức thế gian, cho nên chắc chắn rằng sẽ không phân biệt bình dân hay thức giả, miễn học hiểu tư duy để áp dụng vào đời sống, nhất là đời sống của người tu Phật.

Nội dung sách tạm chia làm hai phần, phần đầu từ chương Một đến chương Tám, tìm hiểu về Trăm Pháp Học Duy Thức, và phần hai cũng là phần cuối từ chương Chín đến hết, là những bài luận chia sẻ về cách nhìn, cách tư duy trong hoàn cảnh đời sống thế gian và con người, đối với môn Duy Thức Học. Những bài luận tuy mang chủ đề khác nhau, nhưng nội dung hay thường trùng lập, chỉ trừ khi giải thích luận bàn đặc ngữ chuyên môn danh từ Duy Thức.

Mong rằng quý độc giả xem đây như là quyển sách giới thiệu nhập môn Duy Thức, để trước khi có thể tìm đọc những tác phẩm Duy Thức chuyên môn và thâm sâu hơn; điều đó thật đúng với khả năng cũng như tâm ý người viết. Chúng tôi không dám nói nhiều, vì tất cả đã được trình bày trong sách.

Lời Nói Đầu

Cuối cùng như tất cả nhân duyên, nhân quả, chúng tôi tuyệt đối phải ghi ân, ghi nhận những nhân duyên hoàn cảnh, môi trường mà chúng tôi đã được học, được tu trong tình đạo thân kính giữa Thầy Trò, Huynh Đệ. Chúng tôi lại không bao giờ dám quên ân nghĩa thâm tình sâu đậm của quý Phật tử Bổn Tự Pháp Bảo, và quý Phật tử địa phương cũng như từ tiểu bang khác, đã đóng góp tịnh tài ấn tống tác phẩm này. Lại quan trọng nữa, chúng tôi luôn luôn kính niệm tri ân, những tác giả, dịch giả mà chúng tôi đã tham khảo nghiên cứu và trích ghi sao lục, trong khi soạn viết quyển sách này. Và quan trọng hơn hết là những khuyết điểm, sơ xuất chắc chắn phải có trong tác phẩm; xin được ghi nhận học hỏi mọi lời chỉ giáo của chư vị độc giả thiện hữu tri thức.

Kính chúc tất cả chư vị luôn được an lành trong ánh từ quang của chư Phật.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

Nam Mô A Di Đà Phật.

Pháp Bảo Tự - ngày 11/10/2011

Chương Một - Duyên Khởi Tìm Hiểu Duy Thức

Tìm Hiểu Duy Thức Học

Thức là sự hiểu biết, nhận định phân biệt; là nguyên nhân tạo hình tạo cảnh, và cũng là quả tiếp theo sinh ra nhân tiếp tục phân biệt hiểu biết.

Cuộc đời là nhận định hiểu biết phân biệt, ngoài ra không còn gì cả! Nếu cuộc đời không có, thì hiểu biết cũng không; ngược lại không có hiểu biết, sẽ không có tác nhân hiểu biết phân biệt tạo sự tạo vật; và như thế cuộc đời không còn là cuộc đời, cũng chẳng có gì nói hay biết cuộc đời! Nghĩa là không còn gì cả, không có gì hết.

Cho nên cả cuộc đời, cả hết thảy cái gì đó, đều là do hiểu biết phân biệt, và nơi đây gọi là Duy Thức.

Duy nghĩa là độc nhất, duy nhứt, là một không hai; Duy Thức là hết thảy vấn đề, hết thảy trong hết thảy chỉ có Thức mà thôi, ngoài ra chẳng có gì.

Nhưng thật ra vẫn có rất nhiều đối tượng, và Thức chỉ đúng Thức phân biệt, hiểu biết khi có đối tượng. Vậy định nghĩa Duy Thức cũng là tương đối; bởi vì Thức là hiểu biết nhận thức, nhưng nhận thức là nhận thức một cái gì, hiểu biết điều chi? Thế nên phải có khách thể có đối tượng, ngoại vi, có tất cả để Thức hoạt động.

Tóm lại có thể tạm hiểu, Duy Thức nói chỉ có Thức là chánh nhân của hết thảy vấn đề, chỉ có Thức mới lo lắng sống chết, chỉ có Thức mới thấy rõ sinh tử, và chỉ có Thức mới lần hồi giải quyết được chính cái tìm hiểu đặt định thế này thế kia, là do Thức phân biệt mà ra; và cuối cùng chỉ có Thức ta mới học Phật để chuyển cái thức hiểu biết phàm phu trở thành Thánh trí giải thoát.

Trong hệ thống giáo lý Phật học, Duy Thức được thành lập riêng một pháp tu, và được xem là pháp học chuyên khảo sát hiện tượng vật lý tâm lý liên hệ đến nhân sinh vũ trụ. Pháp môn này khảo sát cặn kẽ một cách khoa học theo tiến trình sinh khởi căn cứ trên tâm thức con người, bằng sự hoạt dụng từ thân tướng vật lý của con người mà ra. Nói chung tâm và tướng con người trong môn học Duy Thức được quan sát thật chi ly khúc chiết, bao gồm cả hai phương diện chủ thể và khách thể. Vì thế pháp học này còn gọi là Pháp Tướng Tông, là Tông Phái chuyên tư duy khảo sát vạn pháp trong vũ trụ không trừ bất cứ một pháp nào.

Giải thích như vậy chỉ là miễn cưỡng, chỉ mong rằng khi lần lượt tìm hiểu năng dụng hoạt động của Thức, trên thân tướng con người trong không gian thế giới hữu hạn và vô hạn, chúng ta sẽ học được sự thật trong đời sống này một cách có ý nghĩa đúng như lời Phật dạy.

Pháp Thế Gian Và Xuất Thế Gian

Bàn đến pháp thế gian là bàn đến thế giới này; thế giới thật mầu nhiệm khó hiểu, vì không ai biết thời gian nào con người và muôn vật xuất hiện trên quả địa cầu; mãi đến bây giờ cũng chẳng ai biết hồi nào bao giờ trái đất xuất hiện giữa vũ trụ mênh mông không ngần mé. Nhưng đâu phải chỉ có hành tinh trái đất này, mà còn có hộ tinh của trái đất là mặt trăng, và các hành tinh có chung thái dương hệ với trái đất như: sao thủy, sao kim, sao hỏa … Rồi cả một dãy ngân hà, là lực hấp dẫn cuốn hút hàng tỉ thái dương hệ gắn bó vào nhau! Vĩ đại hơn, cả vũ trụ đâu phải đơn thuần một dãy ngân hà Milky Way, nơi thái dương hệ này nương nhờ tồn tại; mà xa hơn nữa, cái xa không đủ danh từ thế gian diễn tả, nơi đó hàng tỉ, hàng tỉ con số không thể đếm được - nó có thể giống hoặc lớn, hoặc nhỏ hơn giải ngân hà Milky Way. Tất cả những gì có hình tướng, có nhân duyên vật chất, hình thành vô số hình ảnh cụ thể như vậy, đều đang hiện hữu ở khắp nơi trong vũ trụ; và hình ảnh như thế đều do vật chất tạo thành, đều gọi là Sắc, đều gọi là Pháp.

Nói vạn vật, vạn pháp do vật chất tạo thành, chỉ đúng với kiến thức thế gian; thật ra tất cả là do tâm tạo, do thức biến, nên lời Phật dạy “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Bởi vì nếu cái tâm cái thức, không màng, không để ý đến vạn vật chung quanh, không lệ thuộc nó; thì ta có thể tự tại vượt lên tất cả; vậy vạn vật có mặt hay không có mặt chẳng ăn nhằm gì đến ta. Rất tiếc ta không được như vậy, vì ta vẫn còn phàm phu, chưa phải chư Bồ Tát, Chư Phật nên ta bị nó chinh phục, rồi mới phân tích cho nó là vật chất, là đủ thứ làm nên! Cho nên ta để vạn pháp chinh phục điều khiển, cũng có nghĩa ta bị ta chinh phục, vì ta là cái tâm, là thức biến tạo nên vạn pháp (Vạn pháp duy thức).

Trở lại vấn đề vô số hình ảnh như trên, nhà Phật gọi là Pháp, và cũng gọi đó là hình sắc, trần cảnh… nói chung là Pháp. Nghĩa chữ Pháp rất rộng, đại khái là: cái gì giữ được hình ảnh, bản tánh của nó, để làm cho người nhận ra phân biệt với vô số vật khác, hoặc tương tự, hoặc khác nhau v.v… thì gọi là Pháp. Và cho đến những ý niệm trừu tượng, những quan niệm hữu lý, phi lý, nhân duyên, không duyên v.v… cũng gọi là pháp.

Đối với Pháp học Duy Thức, nghĩa của Pháp là một tiêu đề chính để thành lập, từ đó thấu triệt được chân tướng của Pháp tức vũ trụ nhân sinh, và Pháp tánh bất khả tư nghì của thế giới bất sinh bất diệt.

Nếu hỏi, Pháp là một tiêu đề rộng lớn như vậy, thì lấy cái gì để quán, để thấu triệt thành lập Duy Thức. Xin thưa Duy Thức học lấy chính tất cả Pháp làm tiêu đề, tìm ra tự thể của hết thảy, mà tự thể đó lại không xa khỏi tâm thức của chúng sanh.

Như thế chúng ta hiểu, dù Pháp nhiều vô số, vẫn chỉ nằm trong hai yếu tố: Hữu vi và Vô vi. Hữu vi là các pháp thấy được, hiểu được, từ khi con người biết nhận định, biết mình và mọi thứ hoàn cảnh chung quanh. Nói rõ hơn, tất cả những hình sắc hoàn cảnh do nhân duyên sinh, do nhân duyên diệt đều gọi là Pháp hữu vi.

Cảnh vật hữu vi, con người hữu vi, cùng các nguyên tử phân tử dù nhỏ đến mức nào cũng là hữu vi, vì chúng vốn sinh diệt biến đổi thường xuyên.

Ngược với Hữu vi là pháp Vô vi bất sinh bất diệt, nhưng vô vi là đối với phàm phu tương đối mà nói, chứ với người chứng đạo giải thoát, bất sinh bất diệt, thì phàm phu không thể nói ra được. Nói dễ hiểu hơn, vô vi là không còn sinh diệt nữa; đã không còn sinh diệt, nên không thể luận bàn, và như thế phải chứng quả Phật mới hiểu trọn vẹn thế nào là vô vi.

Tuy nhiên lấy tương đối để bàn tuyệt đối; Pháp học Duy Thức cho ta biết chính con người cũng là một pháp hữu vi, là phương tiện đạt đến vô vi, là quả vị chứng đạo; như vậy tìm hiểu hữu vi, vô vi theo Duy Thức học cũng chỉ là tương đối, để cứu cánh là con đường đạt đến quả vị giải thoát.

Tìm hiểu hình ảnh lượt qua các pháp thế gian là vậy, bây giờ thử tìm hiểu chính con người chúng ta.

Đã hiểu con người cũng là một pháp hữu vi, hay có thể gọi là một sắc pháp. Sắc pháp đó thật nhỏ, đang sống thấp thỏm nhỏ nhoi trên sắc pháp vĩ đại gọi là trái đất; nhưng trái đất lại vô cùng cực nhỏ đang sống thấp thỏm đối với vũ trụ sinh diệt này. Ấy vậy mà con người chẳng bao giờ nghĩ, cứ tưởng con người là vĩ đại. Nếu nói vĩ đại khả dĩ đúng, là đúng với người hiểu và thực hành trọn vẹn giáo lý Phật Đà, không tham, không sân, không si, ngoài ra chỉ là vô minh ngây dại.

Người hiểu và chứng đạo giải thoát, liễu triệt được pháp vô thường, đương nhiên đối với hết thảy các pháp lớn nhỏ xa gần sẽ không màng gì đến họ - họ đã liễu được các pháp vô ngã, tâm vô thường, người như vậy mới xem trái đất không ra gì, mới xem dãy ngân hà có ra chi; và cả vũ trụ mênh mông to lớn cỡ nào chỉ là vỡ kịch múa rối, chợt ẩn chợt hiện mà thôi. Người thấy được như vậy là do sống bằng chơn tâm, thì có gì lớn hơn hay nhỏ hơn nữa!

Trở lại cái sắc pháp nhỏ nhoi là con người, nhưng nơi đó phát khởi sự hiểu biết, có thể phân biệt biết mình là một sắc pháp nhỏ nhoi, và đang bàn luận lý giải! Như thế nếu không tìm hiểu sắc pháp chính nhân là con người, thì làm sao ta có thể hiểu được sắc pháp bên ngoài được. Khi hiểu con người rồi, tất nhiên mọi hiện tượng ngoại vi đều vỡ lẽ, đều mở bày ra chân lý; đó là điều mà các vị hành giả tu Phật đạt đến thân tâm thanh tịnh vô ngã. Đó là tự tại vào ra sinh tử, đi lại trong ba cõi mà chẳng có sinh tử luân hồi.

Riêng phàm phu chúng ta, những người học Phật thời nay, chỉ học theo chữ nghĩa triết lý văn tự, biện minh luận giải, nhưng thiếu công phu thực hành định tâm quán tưởng, rốt cuộc kết quả chỉ là nói và hiểu theo lý thuyết - do đó sinh ra vô số kẹt chấp không giải quyết được; do nguyên nhân như vậy nên không thể tin được thế giới chỉ do tâm.

Thế thì không thể khác hơn, người học Phật trước hết phải có niềm tin, và ít ra tối thiểu cũng hiểu biết một cách hợp tình hợp lý đúng với chánh pháp, qua lời dạy của chư vị Luận Sư chứng đạo truyền dạy cho đời sau. Cuối cùng tự giải quyết tiêu hóa giáo lý bằng việc thực hành tu niệm, để sự hiểu biết của mình không bị lạc đường chánh pháp.

Vậy suy nghĩ về đời sống chúng sinh hiện nay, dù tiến bộ thăng hoa thế nào vẫn loay hoay trong vòng thế gian pháp, là sống lệ thuộc với hình ảnh thô kệch hữu vi sinh diệt. Và khi một hành giả nhận thức thực hành được giáo lý sinh diệt vô thường vô ngã, thì thế gian pháp sẽ chuyển dần thành pháp giải thoát, nghĩa là mọi hình ảnh hữu vi sinh diệt sẽ là phương tiện giác ngộ tiến đến pháp xuất thế giải thoát, đó gọi là xuất thế gian.

Nhận định tìm hiểu các pháp hữu vi phát khởi từ thân tâm con người, mà chúng ta được may mắn tìm học qua môn học Duy Thức; và để làm sáng tỏ phần nào những thắc mắc cho cuộc đi tìm học hỏi giáo lý này, sau đây xin được đi vào phần chính của trăm pháp học Duy Thức.

Phân Định Một Trăm Pháp Duy Thức

Sau khi đã liễu giải quán triệt giáo lý giải thoát, chư Tổ đã dựa theo những lời dạy của Thế Tôn bàng bạc trong Kinh, rồi phân định tạo thành phương pháp, khám phá vạn pháp trong vũ trụ liên hệ chặt chẽ qua tâm thức con người. Và tâm thức đó lại chẳng lìa hết thảy các pháp, sinh ra chủ thể là con người, khách thể là trần cảnh, từ đó quay lại nhận thức, hiểu biết cội nguồn của chúng sinh từ cái biển Thức lạ lùng kia.

Cuối cùng chư vị Luận Sư Thánh Tăng đúc kết cô đọng các pháp còn lại thành Trăm Pháp một cách mạch lạc rõ ràng, hầu giúp hành giả tu học chuyển hóa được vọng tâm thành chánh tâm giác thức, là cứu cánh giải thoát vượt lên hết thảy các pháp sinh diệt thế gian. Hay nói cách khác là chuyển thức phân biệt thành trí giác ngộ giải thoát đúng với ý nghĩa không còn phân biệt.

Theo Phật Giáo sử ghi lại, đầu tiên sáng lập môn Duy Thức học là ba Ngài: Di Lặc (Maitreya), Vô Trước (Asanga) và Thế Thân (Vasubandhu),¹ chư vị sống vào thế kỷ thứ Năm Tây Lịch. Riêng bộ Đại Thừa Bách Pháp Môn Luận, do Ngài Thế Thân soạn thuật. Đây là bộ Luận căn bản, giảng dạy những danh từ yếu nghĩa môn Duy Thức; hay nói đúng hơn, luận trăm pháp học Duy Thức này, chính là phần trả lời ba mươi bài Tụng Duy Thức, cũng chính Ngài là tác giả.

Trăm pháp mà chư vị Luận sư phân định được chia thành 5 loại, mỗi loại gồm các pháp khác nhau, cộng lại thành trăm pháp.

Sau đây chúng ta thử tìm hiểu trăm pháp học căn bản này.

I. Tâm Pháp gồm 8 Pháp

1-Nhãn Thức

2-Nhĩ Thức

3-Tỷ Thức

4-Thiệt Thức

5-Thân Thức

6-Ý Thức

7-Mạt Na Thức

8-A Lại Da Thức

II. Tâm Sở Hữu Pháp gồm 51 Pháp

5 Pháp Biến Hành Tâm Sở

9-Xúc

10-Tác ý

11-Thọ

12-Tưởng

13-Tư

5 pháp Tâm Sở Biệt Cảnh

14-Dục

15-Thắng giải

16-Niệm

17-Định

18-Huệ

11 pháp Tâm Sở Thiện

19-Tín

20-Tinh tấn

21-Tàm

22-Quý

23-Vô Tham

24-Vô Sân

25-Vô si

26-Khinh an

27-Bất phóng dật

28-Hành xả

29-Bất hại

6 pháp Tâm Sở Phiền Não (Căn Bản Phiền Não)

30-Tham

31-Sân

32-Si

33-Mạn

34-Nghi

35-Ác kiến

20 pháp Tùy Phiền Não

36- Phẫn

37-Hận

36-Phú

37-Não

38-Tật

41-Xan

42-Cuống

43-Siểm

44-Hại

45-Kiêu

46-Vô tàm

47-Vô quí

48-Trạo cử

49-Hôn trầm

50-Bất tín

51-Giải đãi

52-Phóng dật

53-Thất niệm

54-Tán loạn

55-Bất chánh tri

4 pháp Bất Định

56-Hối

57-Miên

58-Tầm

59-Tư

III-Sắc Pháp gồm 11 Pháp

60-Nhãn căn

61-Nhĩ sắc

62-Tỷ căn

63-Thiệt căn

64-Thân căn

65-Sắc trần

66-Thanh trần

67-Hương trần

68-Vị trần

69-Xúc trần

70-Pháp trần

IV-Tâm Bất Tương Ưng Hành Pháp có 24

71-Đắc

72-Mạng căn

73-Chúng đồng phận (đồng loại)

74-Dị sanh tánh

75-Vô tưởng định

76-Diệt tận định

77-Vô tưởng báo

78-Danh thân

79-Cú thân

80-Văn thân

81-Sanh

82-Trụ

83-Lão

84-Vô thường

85-Lưu chuyển

86-Định dị

87-Tương ưng

88-Thế tốc

89-Thứ đệ

90-Phương

91-Thời

92-Số

93-Hòa hợp tánh

94-Bất hòa hợp tánh

V - Pháp Vô Vi có 6

95-Hư không vô vi

96-Trạch diệt vô vi

97-Phi trạch diệt vô vi

98-Bất động diệt vô vi

99-Thọ tưởng diệt vô vi

100-Chơn như vô vi

Tiếp theo sẽ lần lượt tìm hiểu 5 loại trong 100 pháp, biểu trưng cho vạn pháp sinh khởi, là dòng sống sinh diệt của chúng sinh.

Chương Hai - Tâm Vương

Tâm Vương (Hay Còn Gọi Là Tâm Pháp)

a) TÂM:

Có thể định nghĩa đơn giản tâm là sự hiểu biết nhận định suy nghĩ của con người, vì thường nghe rằng, tâm tư, tâm tưởng, tâm hồn… những từ ngữ đệm theo chữ tâm như vậy, diễn tả sự nhận thức hay nhận định của một con người, cho nên người có hiền có ác, người vô tư, vô cảm, thì cũng vẫn đang có cái tâm gọi là ác tâm, từ tâm, và vô tâm. Nhưng do đâu có tâm như vậy? Ta có thể giải thích thêm là do sự tích tụ ghi nhận hết thảy sự việc, là sự thọ dụng, phản ứng, tác thành... Một người không có tâm, người đó sẽ không có ghi nhớ tích chứa, phản ứng, tác động gì cả. Người đó không thể gọi đúng nghĩa là người vì thiếu các nghĩa như trên.

Ở đời đôi khi nghe nói người đâu mà vô tâm, sống mà không phản ứng thọ nhận hành động gì cả. Đương nhiên người như vậy vẫn gọi là người, trên mặt biểu hiện hình ảnh, nhưng sẽ không có hiểu biết của một con người, về tình cảm, sinh lý, tâm lý. Tuy nhiên họ vẫn là người, và người như thế đang trì giữ một cái Tâm, tâm cố chấp trì trệ, uể oải, dật dờ, chậm lụt v.v…; nói rõ hơn, người đó đang có Tâm không muốn làm cả. Bởi vì nếu không phải như vậy, tại sao người đó vẫn còn muốn ăn muốn uống, muốn theo cách trì trệ làm biếng của họ! Nếu không phải vậy người đó đã không là con người ngay khi mới sinh ra! Trong nhà Phật, các vị Thánh Tăng đắc đạo cũng bị ngộ nhận rằng, vô tâm không xúc cảm chẳng biết hưởng thụ! Đương nhiên không thể hiểu lầm; thật sự các vị hoàn toàn có hạnh phúc, cả hai mặt thế gian và xuất thế gian. Đối với thế gian, các vị đã sống hạnh phúc ngay cả trong hoàn cảnh cơ hàn; đối với pháp xuất thế, chư vị lại càng hạnh phúc an lạc bằng định tâm trong pháp vị giải thoát. Hạnh phúc trong hai hoàn cảnh như vậy, là do ổn định được tâm, chứ không phải vô tâm như thế gian tưởng.

Học Phật trước tiên để được hạnh phúc và hạnh phúc là làm tâm mình an lạc trước mọi vấn đề, nên gọi là vô tâm trước mọi vấn đề. Kết quả được vô tâm của các vị đắc đạo là tự hiểu biết mọi hiện tượng vạn pháp thế gian là giả, là duyên sinh, nên tự tại; vì tự tại nên hạnh phúc; nhưng hạnh phúc vô tâm của chư vị Thánh Tăng hay bị thế gian ngộ nhận, nên bị gán cho không được bình thường! Đúng vậy, không được bình thường theo thế gian, nhưng rất bình thường theo đời sống của chư Thánh chúng Bồ Tát.

Người thế gian càng thông minh, càng kiến thức, đó là do hữu tâm tích tụ, tạo tác thọ dụng; vì tích tụ quá nhiều nên không an lạc. Tưởng có hạnh phúc thật sự, nhưng không được là bao. Càng chất chứa tích tụ, càng dính mắc đau khổ. Phật có lần dạy đệ tử, hãy nhìn xem những loại cây nào sum sê hoa quả, cây đó sẽ bị thiệt thòi nhiều hơn những cây ít hoa ít quả; nguyên do vì con người và chim chóc không thể nào không đến làm hại thân cây đó.

Nếu biết dùng hữu tâm học Phật, sẽ lợi cả hai mặt thế gian và xuất thế gian; chư Thánh Tăng đã hữu tâm, vô tâm trong mọi hoàn cảnh đúng theo lời Phật dạy nên hưởng thọ an lạc hạnh phúc giải thoát.

Tâm đơn giản hiểu như thế, vậy ai mà chẳng có tâm, chẳng tích tụ, tạo tác, thọ dụng… cho nên ở đời người hay buồn, kẻ hay vui, người hay lo lắng, kẻ sống thờ ơ… Bởi vì có cái gì đó đã tích tụ thọ nhận, việc buồn vui, lo lắng… nên trở thành tâm như vậy! Giả dụ muốn nhận xét một người vắng mặt, qua trung gian của người khác. Người bạn của anh thế nào? Câu trả lời rằng: người đó tốt lắm, hay người đó tệ lắm! Vậy tốt xấu là do tiếp thu tích tụ quá nhiều việc tốt, hay việc xấu nên trở thành tốt xấu mà thôi!

Trên đời này, từ xưa đến nay chẳng ai tốt bằng Đức Phật; vì Ngài hoàn toàn tuyệt đối tích thiện tích đức. Tính luôn ở 33 cảnh trời cũng không có vị Thiên nào đẹp và thanh tịnh bằng Thế Tôn; vì Ngài hoàn toàn tuyệt đối tích chứa chân thiện pháp. Đến các bậc Thánh Tăng, Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát chẳng vị nào bằng Phật; vì Ngài đã tuyệt đối không còn tích chứa, hay tích chứa cái không tích chứa gì cả, Ngài đã vượt lên hết tất cả các pháp thiện hay chân thiện, vô vi hay hữu vi, Ngài đã toàn giác vượt lên nhị biên đối đãi.

Thế thì quay lại cuộc đời nhỏ bé này cho đến cảnh giới siêu việt, tất cả đều do tâm tạo thành, và lời Phật dạy không sai: tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức.

b) PHÁP:

Chúng ta đã phần nào hiểu nghĩa của PHÁP, là tất cả những gì thấy, hiểu, tư duy, cho đến không hiểu, không thể tư duy… tất cả gọi là PHÁP; hay nhấn mạnh rằng những gì giữ được thể cách của nó để người ta phân biệt, nhận ra, hay đặt tên kêu gọi …

Chúng ta lại vừa định nghĩa Tâm là những gì tích tụ chứa nhóm. Thế thì Tâm định nghĩa như vậy đâu ra ngoài tên gọi của Pháp, là hết thảy vấn đề hữu vi vô vi; vậy ghép hai từ Tâm Pháp đi chung là để nhấn mạnh Pháp đang luận về Tâm thuộc về Tâm. Pháp đó được định hình trong môn học Duy Thức. Và Tâm Pháp được khởi hành ở đây là tám món Tâm Vương, trong nhiệm vụ tác thành nhân quả của một chúng sinh hữu hình vậy.

Nói rõ hơn, Tâm Pháp là nguyên nhân dẫn đầu hết thảy mọi pháp, để sinh ra mọi hiện tượng từ TÂM LÝ, SINH LÝ, VẬT LÝ ... Cuối cùng sẽ hướng dẫn con người từ vô minh đạt đến trí huệ giải thoát; ngược lại nếu không hiểu, cũng chính TÂM PHÁP mãi mãi sẽ tạo hoài đau khổ, sinh ra những tâm sở bất thiện, rồi tích tụ chứa nhóm toàn những điều xấu ác.

TÂM PHÁP còn gọi là TÂM VƯƠNG, nghĩa là chúa, là vua hết thảy tâm niệm của chúng sinh. Ví dụ như vị vua anh minh hiền đức, thì đất nước cai trị sẽ trở nên giàu mạnh phú cường; đó là do Tâm Vương toàn chứa thiện pháp; và một vị ác vương thiếu tài đức, sẽ dẫn đất nước băng hoại bần cùng, đó là sự tích chứa ngược lại điều thiện do Tâm Vương mà ra.

Định nghĩa TÂM PHÁP hay gọi TÂM VƯƠNG là vậy; bây giờ lại tìm hiểu đặc tính quan trọng của nó, tức tám pháp chính yếu là thành phần tác tạo, dẫn theo các pháp còn lại, đúng như danh xưng quyền hạn của tâm vương, tâm chúa.

TÂM VƯƠNG có 8 pháp:

1.Nhãn thức (hiểu biết của mắt)

2.Nhĩ thức (hiểu biết của tai)

3.Tỷ thức (hiểu biết của mũi)

4.Thiệt thức (hiểu biết của lưỡi)

5.Thân thức (hiểu biết của thân thể)

6.Ý thức

7.Mạt na thức

8.A lại da thức

Nêu rõ tên của tám pháp TÂM VƯƠNG trước khi tìm hiểu hơn chín mươi pháp còn lại của một trăm pháp, đó là điều hợp lý; vì như đã biết, chúng là duyên khởi phân biệt cho hết thảy pháp theo sau.

Thật ra không chỉ có 100 pháp, mà còn nhiều hơn nữa; nhưng Chư Luận Sư, không muốn người học đời sau căn tánh chậm lụt, lại còn ràng buột quá nhiều pháp số, sẽ chẳng còn mấy ai học nổi nên lượt bớt như vậy.

Tám thức Tâm Vương là nền tảng bắt đầu cuộc hành trình của Thức, qua hoạt động đối tác với trần cảnh thế giới chung quanh. Nếu không có tám thức Tâm Vương tất nhiên sẽ không có chuyện để nói, cũng không có chuyện để khổ để vui xảy ra trên đời. Cho nên lần nữa gọi Tâm Vương là nơi tám thức có thẩm quyền tạo tác mọi chuyện xảy ra; đương nhiên chuyện đọa lạc và giải thoát cũng là do Tâm Vương tự chế hay không tự chế. Ví như một quốc gia loạn lạc hay bình yên, phần lớn là do ảnh hưởng quyền lực của nhà vua; dù vậy ảnh hưởng đó cũng đến từ nhiều ảnh hưởng khác dưới quyền lực của vua như cận thần hậu vệ. Chúng ta sẽ tìm hiểu cặn kẽ hơn những tâm sở (Tâm thuộc hạ) gây ảnh hưởng trong đời sống của Tâm vương. Và sẽ tìm hiểu để thấy hành trình giải thoát cũng do cả hai Tâm vương và tâm sở.

Tiền Ngũ Thức (Năm thức đầu)

Là năm thức đầu trong tám thức Tâm Vương:

1. Nhãn thức,

2. Nhĩ thức,

3. Tỷ thức,

4. Thiệt thức,

5. Thân thức.

Khi nói về năm thức đầu, hình ảnh trước tiên thấy được, là sự hiện hữu của năm căn:

1. Nhãn căn,

2. Nhĩ căn,

3. Tỹ căn,

4. Thiệt căn,

5. Thân căn.

Đó là năm hình thể xuất hiện tạo thành con người. Không có các cơ quan hình thể này làm sao có sự hiểu biết gọi là Thức! Phải có mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, thì những giác quan thô phù như vậy mới có những giác quan vi tế hiểu biết nương vào.

Năm căn còn gọi là Phù Trần Căn; và ở trong cái Phù trần căn lại có Tịnh Sắc Căn. Tịnh Sắc Căn là phần cảm giác bên trong thân thể, hay gọi là hệ thần kinh, tạo cho Phù trần căn hoạt động phân biệt hiểu biết.

Lại nói đến sự liên hệ giữa căn và thức, có năm tên gọi: Ý căn, Phát căn, Thuộc căn, Trợ căn và Như căn.

Ý căn: Có nghĩa nơi căn mà có thức sinh khởi.

Phát căn: Do nơi căn mà thức phát sinh.

Thuộc căn: Thức sinh khởi thuộc về căn.

Trợ căn: Thức hoạt động là do nhờ căn trợ lực; và

Như căn: Thức hoạt động phải y như căn chứ không khác hơn được.

Đó là định nghĩa sự liên hệ mặc nhiên giữa căn và thức. Nếu vì lý do gì mà căn không thể trọn vẹn, thì thức sẽ không thể gá vào, không thể hoạt động. Chẳng hạn khi tai nạn làm hư đôi mắt, hay bẩm sinh hư đôi mắt, bấy giờ nhãn thức sẽ không còn trên con người đó.

Sau đây nói rõ từng căn thức:

1.Nhãn thức: là hiểu biết phân biệt của con mắt, là sự dẫn lực tiếp nhận đối với cảnh sắc bên ngoài giúp con người nhận diện cảnh sắc vị trí vật thể sáng tối ra sao. Sự hoạt động bên trong của Nhãn thức không thể thấy được, nó thuộc phần vi tế tinh vi; chúng ta chỉ thấy được năng dụng của nó, qua sự phân biệt đối tượng là cảnh trần mà con người đối diện. Thế gian hiểu nó như là hệ thần kinh thuộc về mắt. Thuật ngữ Duy Thức học gọi là Tịnh Sắc Nhãn Căn, là một loại sắc hiểu biết vi tế khó thấy, ngược với Phù Trần Nhãn Căn là cơ quan bên ngoài dễ thấy.

Như vậy thức ở con mắt là một sự hiểu biết quan trọng; nếu không có hiểu biết này, thì có mắt mà chẳng bao giờ thấy được thế giới chung quanh. Một người vừa chết vẫn còn nguyên vẹn đôi mắt và các giác quan khác, nhưng thức đã ra khỏi chúng, cho nên các mắt, tai, mũi, lưỡi, thân vẫn còn thấy đó, nhưng không thể hoạt động. Như vậy cho thấy, thức tác động dẫn dắt toàn thể hoạt động của con người; và nói riêng nhãn thức thức này hết sức quan trọng cho phần cơ thể, sinh hoạt đi lại quan sát tồn tại của đời sống.

2.Nhĩ Thức: hiểu biết của lỗ tai là sự dẫn lực tiếp nhận đối với âm thanh bên ngoài, để con người nhận ra âm thanh lớn nhỏ khác nhau, có tác dụng làm cho đời sống có ý nghĩa. Cũng theo nguyên tắc tuyệt nhiên, Phù trần căn là lỗ tai, và năng dụng hiểu biết nghe được âm thanh là Tịnh Sắc Nhĩ Căn bên trong không thấy được. Một người không còn nghe được vì bị vấn đề bên trong lỗ tai; sinh học khám phá cho là hệ thần kinh của lỗ tai hư hại, đó là cách nói thay cho sự vắng mặt của thức, vắng mặt hiểu biết của lỗ tai.

3.Tỹ Thức: hiểu biết của mũi, là sự dẫn lực tiếp nhận đối với mùi hương, giúp con người nhận ra, mùi thơm, mùi hôi, mùi khó chịu, dễ chịu khi tiếp xúc với thế giới người vật chung quanh. Mũi là phần thô, là phù trần căn và sự hiểu biết của mũi là Tịnh sắc Tỹ căn, phần vi tế không thể thấy được - gọi Tỹ thức là hiểu biết của mũi khi tiếp xúc thế giới trần cảnh. Sinh học cho mũi ngửi được là nhờ thần kinh hệ dẫn đến cơ quan của mũi, đó là cách nói thay tên gọi hiểu biết của mũi.

4.Thiệt Thức: hiểu biết của lưỡi, là sự dẫn lực tác động tiếp nhận đối với chất vị ngọt, mặn, lạt, chua, cay, đắng, chát… của thực phẩm sinh sống hằng ngày. Lưỡi là phần thô dễ thấy gọi là Phù trần thiệt căn; và hiểu biết bên trong của lưỡi là Tịnh sắc thiệt căn. Phần vi tế bên trong, gọi là Thiệt thức thể hiện năng dụng của lưỡi. Sinh học cho rằng hoạt động nhận ra chất vị của lưỡi, do sự tác động với thần kinh hệ, đó là cách nói thay tên gọi hiểu biết của lưỡi.

5.Thân Thức: hiểu biết của thân thể, là cảm giác của các cơ quan trên toàn thân. Thân rõ ràng là Phù trần căn. Căn thân dễ nhận diện và tất cả hiểu biết trên thân gọi là Tịnh sắc thân căn, là sự hiểu biết vi tế sâu nhiệm gọi là Thân Thức, giúp con người sinh tồn, đối diện với mọi hoàn cảnh. Sinh học cho rằng đó là do thần kinh hệ tiếp dẫn đến các cơ của thân, là cách nói thay tên gọi hiểu biết của thân.

Dù nguyên lý cơ bản, hiện tượng con người tồn tại xuất phát từ năm căn, năm thức trước, tuy nhiên năm thức trước không thể hoạt động một cách linh hoạt phân định sáng suốt, để phát sinh nhân quả tạo thành nghiệp nhân trong đời sống - do đó năm thức trước không đủ thành nhân tích cực hướng thiện, đạt đến đời sống cao tột của nhân sinh, hoặc những cảnh giới thấp hơn.

Bản chất Năm thức trước chỉ là vô tư hay gọi là vô ký, không ác không thiện; vì chúng không có khởi động vấn đề, nghĩa là chỉ tác động đúng theo chiều hướng trực giác nhận ra vấn đề mà không hề biết đến suy xét, tư duy. Duy Thức Học gọi hoạt động của Năm thức trước chỉ là Hiện Lượng.

Hiện Lượng là cái nhìn hiểu biết của năm thức trước, khi chưa bị ảnh hưởng một tác động nào. Hiện lượng đó là thấy biết một cách chung thủy, nguyên thủy về đối tượng tiếp xúc.

Ví dụ khi nhãn thức nhận ra trước mặt có một người, người đó là nam hoặc nữ, người đó đang đứng, hoặc đang ngồi, người đó đang đi hoặc chạy v.v… nhãn thức chỉ biết là như thế; chứ không thể biết phân biệt suy tư xa hơn nữa.

Và như vậy để biết rõ đối tượng trở thành vấn đề trong đời sống, bắt buộc phải có có tư duy phán xét, thế là cái biết của mắt bấy giờ vượt qua phận vụ của nó, là lúc mà xuất hiện một hiểu biết nữa, đó là phần mà chúng ta sẽ tìm hiểu nhiều hơn ở thức Thứ Sáu

Nếu chức năng của Nhãn Thức còn trong phận vụ Tiền Ngũ Thức như vậy, thì bốn thức kia cũng chẳng khác, chúng cũng chỉ làm nhiệm vụ thật giới hạn của mình như: nghe, ngữi, nếm, tiếp xúc qua thân thể. Vậy theo thí dụ trên ta sẽ hỏi.

Thế nào là sự thay đổi khi thức thứ sáu xen vào?

Ý thức thứ sáu sẽ bảo rằng người nam, hay người nữ kia từ đâu đến? Người đó đứng, ngồi, đi, chạy, để chờ ai, tìm ai? Người đó chắc có chuyện gì ưu tư lo lắng? Có thể vì gia đình, cha mẹ, chồng vợ, hay vì việc làm v.v…? Và ta có thể đến nói chuyện với người đó được không? Nhưng ta phải bắt đầu câu chuyện thế nào? Và nếu họ trả lời thế này, thế nọ, thì ta phải làm sao?

Cũng vậy tùy vào đối tượng của nghe, ngữi, nếm, tiếp xúc qua thân thể, thức Thứ Sáu sẽ nhận định phân biệt so sánh, rồi có thể sinh ra giận hờn hay trìu mến v.v…

Vậy thì Năm thức trước chỉ có hoạt động vừa phải là nhận diện sự việc, chứ không có thêm bớt vấn đề chi cả.

Cho nên Năm thức trước được gọi là không có Năng Phân Biệt và Sở Phân Biệt, nghĩa là không có tự phân biệt và không đối tượng chỗ phân biệt.

Việc nữa cảnh mà năm thức trước tiếp xúc gọi là Tánh Cảnh, nó phù hợp với cái thấy hiện lượng không so đo thắc mắc. Cảnh đối tượng này vì không bị phê bình, nhận xét so đo nên gọi là tánh cảnh.

Nếu con người ít phân biệt so sánh nhận định, khi năm thức trước tiếp chạm với đời sống, thì sự khổ sự vui sẽ được hóa giải. Vui sẽ vui vừa phải và khổ cũng chẳng ghê gớm gì. Các vị Thánh Tăng Bồ Tát đã thắng được hoàn cảnh nầy, các Ngài đã kềm hãm làm chủ được sự phân biệt so đo khi tiếp xúc các pháp trần trong đời sống. Đối với các vị, sự phân biệt so đo đã trở thành pháp chứng đạo, pháp lạc hạnh làm thăng hoa đời sống, chứ không phải như phàm phu càng tiếp xúc càng so đo phân biệt.

Chúng ta có thể suy đoán khi các Ngài thấy một người ngồi, một người đi, một bông hoa nở, một bông hoa tàn, một con chó chạy, một con chuột chết hay bất cứ hình ảnh nào trên trần gian nầy. Bấy giờ tức thì các Ngài sẽ quán tưởng, chiếu vào tâm bằng một tâm từ, tâm bi, đầy ấp trí huệ trong sáng. Các Ngài soi thấy rằng, tất cả hình ảnh người vật, đi đứng, di động đều có nhân duyên nhân quả, đều đang trong thời kỳ từ từ hoại diệt rồi sẽ sinh lại đâu đó. Thấy như vậy các Ngài đã không có cái thấy như chúng ta thấy; thấy tướng và tánh của sự vật chỉ là vô ngã không thật. Đại khái là như thế, thành ra tuyệt đối khác với chúng ta, thường bị dục ái tham sân si ràng buộc nên chưa thể như các Ngài. Thế thì tìm hiểu Năm Thức Trước làm cho ta bình tâm, tư duy sự nhiệm mầu của các pháp, và cuộc đời vẫn đẹp, không đến nỗi lúc nào cũng đau thương buồn bã, hay quá vui đến nỗi đánh mất chánh tâm của mình.

Năm Thức Trước vô tư tiếp xúc các pháp như thế sẽ trở thành hiện thực, khi một hành giả hiểu rõ và quán tưởng các pháp chỉ là nhân duyên, duyên khởi, đó là lúc ta sẽ là vị Bồ Tát chứng đạo tương lai.

Tuy nhiên dù Năm thức trước chưa thể phân biệt bình phẩm tư duy xét nghiệm… nhưng chúng vẫn quan trọng. Bởi vì chức năng của Năm thức trước là quan sát, tiếp xúc, va chạm … Từ quan sát, tiếp xúc, va chạm… nhờ đó Thức Thứ Sáu mới có chỗ tư duy, suy niệm; nếu không có năm thức trước hiểu biết và nhận diện, dù cái hiểu biết nhận diện rất vô tư hạn cuộc, nhưng nếu vắng năm thức này thức Thức Sáu không có chỗ nương vào để phát khởi.

Điều kiện hoạt động của mỗi thức.

Như đã biết Năm thức trước không có suy tư, phản ứng hành động. Và hoàn cảnh nhân duyên của mỗi thức trước hoạt động không đồng nhứt nhau; chúng có đối tượng riêng, mới có thể hiểu biết đúng như hiểu biết của chúng. Đương nhiên đối tượng trước tiên phải có là cuộc đời, là trần cảnh mà con người đã và đang xúc tác.

Cuộc đời vẫn là biển pháp, chính con người là một sắc pháp vô cùng nhỏ nhít, đang hoạt động không biết từ bao giờ, và rồi sẽ về đâu? Nhưng quả thật khẳng định rằng, con người và hoàn cảnh là sự việc nhân duyên khắn khít với nhau đến kinh khủng! Nếu ta không phải là con người, thì các pháp thảo luận nơi đây trở thành vô nghĩa không có vấn đề, vì bấy giờ ta sống với hoàn cảnh khác trong một thân hình khác.

Do còn là phàm phu ta phải dính mắc đủ thứ; dính mắc thân thể này, mà thân thể này muốn tồn tại tư duy, nó phải đi với hoàn cảnh thích hợp với thân thể đó. Cái nói thích hợp hay không thích hợp, vì còn ràng buột chưa giải thoát; thật sự tất cả chỉ là nhân duyên quả báo; do đó nhân duyên vật chất sắc pháp xảy ra ở đời này đều là không thật, đối với người tỉnh mộng thực tại cuộc đời; và sẽ là có thật, nếu không tỉnh thức cuộc đời. Hay nói đúng hơn chỉ có các vị Bồ Tát, chư Phật mới thấy rõ cội nguồn các pháp vốn là sinh diệt nên tự tại an lạc; phàm nhân như chúng ta phải lặn lội học hỏi tu tập từng bước, nếu muốn vượt qua bể khổ, dù bể khổ đó cũng giả dối vô thường!

Vậy thì tất cả đều là tác động nhân duyên với nhau; và chính mỗi thức trong năm thức, cũng có nhân duyên điều kiện tương hợp với pháp trần mới có thể sinh khởi hiểu biết được, chứ không phải hễ có mắt, có tai là thấy là nghe được đâu!

Điều kiện nhân duyên:

Nhãn Thức muốn nhận thấy trần cảnh phải cần có đủ chín duyên:

1) Không duyên,

2) Minh duyên,

3) Căn duyên,

4) Cảnh duyên,

5) Tác ý duyên,

6) Phân biệt duyên,

7) Nhiễm tịnh y duyên,

8) Căn bản y duyên, và

9) Chủng tử duyên.

1.Không duyên: là điều kiện hư không khoảng cách để đôi mắt có thể hoạt động trông thấy. Nếu không có điều kiện này mắt không thể hoạt động, dù đôi mắt có trong sáng khỏe khoắn ra sao. Như thế đòi hỏi phải có không gian, khoảng cách vừa phải mắt mới thấy rõ hiện vật; và mắt sẽ không thấy nếu vật bị ngăn cách; mắt sẽ không thấy nếu vật quá xa hay quá gần.

2.Minh duyên: là điều kiện ánh sáng để đôi mắt có thể trông thấy. Như thế mắt chỉ có thể trông thấy ban ngày, không thể thấy ban đêm nếu không có ánh đèn. Phần minh duyên là điều kiện tất yếu của nhãn căn, vì không có ánh sáng thì khoảng cách hư không sẽ không giúp được gì, vậy có mắt cũng như mù, và nhãn thức không còn hoạt động.

3.Căn duyên: là nói đến giác quan con mắt, là con ngươi phải được trong sáng khỏe mạnh, nếu đôi mắt bệnh tật yếu kém, thì dù đầy đủ tất cả các duyên trong 8 duyên còn lại cũng chẳng giúp được gì. Và nhãn thức là hiểu biết của mắt xem như vô dụng, hoặc sẽ phân biệt một cách yếu ớt.

4.Cảnh duyên: là sắc trần ngoại cảnh mà căn thức tiếp nhận, điều kiện này tuyệt nhiên phải có; nếu không có cảnh duyên làm sao biết căn và thức hoạt động. Cảnh duyên đó là vật thể hình ảnh đối tượng, là nhân duyên để căn thức quán soi tư duy, và đó cũng trợ duyên cho việc tiến tu hành đạo.

5.Tác ý duyên: là phải có tác ý muốn nhìn muốn thấy, đó là phần nói đến tâm sở muốn, tác động vào nhãn thức; nếu không có tâm sở muốn thì cũng chẳng để tâm thấy rõ, dù hình ảnh có trước mắt gần bên.

6.Phân biệt duyên: là có một sự phân định nhận xét quyết đoán khi tiếp xúc với vật cảnh. Nhãn thức đương nhiên phải cần duyên phân biệt, mới nhận hiểu sự vật thế này thế kia. Phân biệt duyên là nói nhãn thức phải có có ý thức gán vào mới hoạt động được. Như thế cả trong năm thức đầu đều cần có phân biệt duyên.

7.Nhiễm tịnh y duyên: là điều kiện thanh tịnh và bất tịnh của hoàn cảnh sự vật mà nhãn thức tiếp xúc; và điều thanh tịnh hay ô nhiễm đó còn tùy thuộc vào sự tích lũy thọ nhận chấp thủ của Tâm; mà trước tâm đó tất nhiên phải có tâm phân biệt quan sát. Như thế nếu tâm quan sát phân biệt chấp thủ là tịnh, thì các sự việc sẽ trở thành tịnh hay ngược lại. Như vậy Nhiễm tịnh y duyên, sẽ tùy thuộc duyên vào các thức thọ nhận chấp thủ trước đó.

8.Căn bản y duyên: là điệu kiện phải có của tất cả thức không chỉ riêng Nhãn Thức; đó chính là Tàng Thức, còn gọi A Lại Da Thức. Vì Tàng Thức là nơi tàng chứa rồi sinh ra hết thảy các pháp, mà Nhãn Thức hay các Thức khác cũng phải từ Tạng Thức mà sinh, do đó mới gọi là căn bản y duyên của các thức.

9.Chủng tử duyên: là điều kiện tích lũy từ quá khứ cho đến hiện tại, rồi sẽ tiếp tục đến tương lai. Duyên của chủng tử hẳn đã đi với ta từ vô lượng kiếp rồi. Nhãn căn, Nhãn thức nói riêng ở đây hay nói chung năm thức trước (tiền ngũ thức), đều là vô số chủng tử đã tích tụ, nên ngày nay mới được hiện hành. Cho nên cái nhìn cái nghe biết… đều đã có chủng tử từ trước, và nó sẽ tiếp tục thọ nhận cho đến tương lai.

Chẳng hạn con người là quả của vô số chủng tử thiện và bất thiện xen tạp, nhưng chủng tử thiện buộc phải trội hơn; và súc sanh thì ngược lại, chủng tử bất thiện quá nhiều nên quả báo không sinh thân người được. Như vậy khi đã sinh thân người hay thân thú, chủng tử của mỗi thân đó sẽ tiếp tục hiện hành theo quả báo phải thọ, cho đến tương lai. Đến khi nào nghiệp lực quả báo chuyển đổi, thì chủng tử sẽ là nhân khác cho những kiếp sau.

Đó là chín điều kiện nhân duyên phải có của Nhãn Thức.

Với Nhĩ Thức thì không có Minh Duyên, chỉ còn tám điều kiện vì Nhĩ Thức không cần ánh sáng.

Ba thức còn lại là Tỹ, Thiệt và Thân chỉ còn bảy duyên, lược bỏ hai duyên Hư Không và Ánh Sáng, vì ba thức này không cần thiết ba duyên đó vẫn hoạt động được.

Các duyên cơ bản của Năm Thức Trước hoạt động là như vậy.

Tuy nhiên đối với chư vị Thánh nhân chứng quả, những điều kiện và nhân duyên đòi hỏi của căn thức không bị giới hạn như phàm phu. Nghĩa là các Ngài sẽ thấy, nghe... vượt lên cơ thể vật chất này. Ví dụ chư vị Thánh nhân có thể thấy được ban đêm, có thể nghe âm thanh xa dù tiếng động thật nhỏ v.v... Như vậy còn là phàm phu không thể vượt qua khỏi cơ bản của nhân quả điều kiện nhân duyên thọ báo.

Nhận thức nhân quả qua năm thức đầu để tu niệm.

Khi sanh ra làm người nếu không có gì trở ngại, được thân thể lành mạnh, cảm nhận thọ hưởng an lành mọi cảm giác từ sinh lý, vật lý, tâm lý, quả thật là một nhân duyên thù thắng. Thử suy nghĩ nếu trong năm thứ hiểu biết đó ta bị mất đi một, hoặc hai, hoặc ba, hoặc cả năm sự hiểu biết: Thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, thì còn gì để nói, còn gì để bàn! Và đau thương nhất, còn gì đủ nghị lực học Phật Pháp; nhất là không thể nào gia nhập vào hàng con Phật xuất gia, nếu như muốn xuất gia tu Phật. Bởi giới luật nhà Phật, người xuất gia trên cơ bản hình tướng phải hoàn bị sáu căn.

Chỉ mất một thức trong năm thức đầu thôi, ta đã mất đi nhiều hạnh phúc, huống gì là mất thêm một thức nữa hay không còn thức nào cả.

Ta thử suy nghĩ xem, một người đầy đủ sáu căn sáu thức, có phải đó là một quả báo thù thắng cho người học Phật!

Rồi thử giả dụ, chọn ra thiếu mất một thức nào đó, xem ta có thể chịu đựng được không? Ta sẽ phải chịu đau khổ thế nào! Chẳng hạn Nhĩ Thức là hiểu biết về nghe. Nếu mất đi thức này có thể ta còn chịu đựng được, nhưng vẫn phải đau khổ. Nếu bẫm sinh về khuyết tật nghe, thì vô phương cứu chữa; nhưng trường hợp người bị câm thường không nghe được. Sự việc kể cũng lạ, nhưng âu đó cũng là hợp lý nhân quả, vì nếu nói không được mà lại nghe được thì vấn đề đau khổ đến chừng nào!

Bàn đến đây chúng tôi lại nhớ hình ảnh Bà Helen Adams Keller (1880-1968), sống ở tiểu bang Alabama – Hoa Kỳ thế kỷ 19 – 20, là một hình ảnh đáng thương đầy xúc động và cảm phục. Bà mang tật bệnh từ lúc chưa đầy một tuổi, Bà mất đi hơn phân nữa của năm thức đầu. Bà không thể thấy, không thể nghe và không bao giờ nói được. Sau này bà nói được, nói không rõ lắm, và rất giới hạn, nhưng chỉ nói cho người ta nghe, chứ bà chẳng nghe được tiếng bà. Do thông minh cho nên bà có thể học bắt chước sự lay động trên môi, sự di chuyển của lưỡi để phát ra âm thinh từ khí quản của bà.

Từ nghị lực phi thường, đã đưa bà đến thành tựu bằng học vị tốt nghiệp đại học như một sinh viên bình thường. Bà còn trở thành nhà văn, được mời diễn thuyết nhiều nơi, được mọi người ưu ái kính mộ. Nhưng sự thật, có lẽ chỉ có bà mới biết, bà khổ thật khổ. Làm sao không khổ! Một thế giới tối đen lặng thinh không một tiếng động, và ngay trên con người chịu đựng đó lại im lặng cả cuộc đời. Sự khổ và sự kỳ diệu vượt lên khổ của bà có lẽ sẽ không có người thứ hai trên thế giới.

Bà nhờ vào đâu có thể vượt qua khổ cảnh như vậy? Tuyệt nhiên bà nhờ vào một ý thức mãnh liệt, (Ý thức là Thức thứ sáu, sẽ bàn luận sau) chỉ có vậy bà mới sống vui, và sống cười trong đau khổ đến hết cuộc đời. Chúng ta cũng không quên người cô giáo phi thường đã cứu bà ra khỏi địa ngục trần gian, đó là Bà Annie Sullivan. Nếu không có người cô giáo phi thường này, có lẽ bà sẽ mất sớm, hoặc tự tử, hoặc bệnh tật làm điên dại hành hạ bà. Lý do như vậy mà sau khi thành tựu, mỗi khi biết người ca tụng bà, bà luôn cự tuyệt không chịu nhận, mà bắt buộc phải nhắc đến tên cô giáo của bà thì bà mới vui.

Như vậy thực tế rõ ràng dù ta có hiểu cuộc đời bà thế nào, bà vẫn quá đau khổ. Thế thì trong mỗi chúng ta, người đang học Phật được đầy đủ năm căn năm thức, chúng ta phải đối xử thế nào? Chúng ta cho đó là tự nhiên, là điều không để ý đến? Giá như chúng ta nỗ lực học hành tu học bằng một phần mười nỗ lực của bà, có lẽ những phiền não rơi rụng nhiều lắm. Đương nhiên lấy hình ảnh của bà là để xét lại nhân nghiệp tu học của mình; mà nhân nghiệp hiện nay của ta là một nhân duyên thù thắng khi được sinh ra có đủ năm căn năm thức hiểu biết.

Hiện thời trên thế giới này có rất nhiều người khuyết tật, họ bị bẩm sinh hoặc vì chiến tranh hay tai nạn. Những người như vậy, phải chịu đau khổ cho đến khi nào không còn sống nữa mà thôi. Nhưng không hẳn chết rồi là hết khổ? Học giáo lý giải thoát hẳn biết, bao giờ còn trong sáu nẻo luân hồi là còn đau khổ. Chỉ đắc đạo giải thoát mới thật sự xong cuộc luân hồi. Lại càng buồn hơn, những người không may mắn kia, chưa chắc đã hiểu biết luân hồi. Biết luân hồi là biết đạo Phật; nhưng vì luân hồi là một sự thể vô cùng bao quát lớn lao, đôi khi còn trừu tượng nữa, nên chỉ biết chứ chưa thẩm thấu được. Thế là biết chứ chẳng học được gì.

Phải thường xuyên hiểu biết luân hồi là nhân quả báo ứng xoay vần, như vậy mới thấy sự việc xảy ra chung quanh con người đều là bài học, đều nhắc nhở người tu Phật càng gia công tinh tấn hơn.

Chúng ta hôm nay được nhân duyên phước báo, thân thể khỏe mạnh năm căn không khiếm khuyết, là một cơ hội quý báu nhất trong đời; chúng ta lại còn hiểu biết đạo giải thoát để thực hành ngay trong đời sống ngắn ngủi nầy, lại là một nhân duyên thù thắng hơn nữa. Vì có những người khi tỉnh ngộ học Phật, thì thân thể bấy giờ đã không còn hoạt động nhịp nhàng nữa. Chẳng hạn những người già, không thể đọc kinh sách được nhiều, không ngồi thiền vững vàng được, không niệm Phật được lâu, và tuyệt nhiên thật khó khăn để lạy Phật. Lạy Phật là công đức cao quý hơn cả; chúng ta khoan nhận định phải thông hiểu, phải biết cốt tủy đạo Phật thì lạy Phật mới có công đức. Vâng đúng vậy, nhưng đã có bao nhiêu người hiểu biết rành rẽ giáo lý như các học giả Phật giáo, hay hàng cư sĩ trí thức chịu siêng năng lạy Phật? Việc này đâu có nói riêng hàng cư sĩ! Chỉ sợ đến khi thân thể bắt đầu suy yếu, thức căn đến lúc chậm dần, chừng ấy mới thấy tại sao lạy Phật là điều quý báu nhất.

Những bậc chân tu đều khuyên dạy chúng ta hãy xem thân thể có được hôm nay là một phần thưởng, một món quà không thể nghĩ bàn được! Trên thế gian này chúng ta có thể tìm được mọi thứ nếu có đủ tiền bạc nghị lực; ngay cả chúng ta có thể tìm được người quý trọng để thay thế cha mẹ mình; nhưng một điều tuyệt đối chúng ta không bao giờ tìm được con người của ta ở ngày hôm qua, ngày năm trước, ngày quá khứ mà ta còn khoẻ mạnh còn sáng suốt. Đó là sức khoẻ, là thời gian vô thường trôi qua không thể nắm kéo lại được. Hiểu đạo Phật rồi ta mới thấy mỗi ngày ta đang đi dần đến sự vô thường, và mỗi ngày nếu ta không thấy được ta sắp đi đến cái chết, thì sự học Phật chúng ta cũng chỉ là học tìm kiến thức mà thôi. Cho nên thân thể này không bao giờ tìm lại được, một khi ta lỡ bỏ phí nó đi. Mong rằng tất cả chúng ta khi nhận hiểu nhân duyên thù thắng có được một thân thể đầy đủ năm căn sáng suốt, hãy nỗ lực nắm giữ thực hành giáo lý giải thoát của Như Lai.