Thức Biến Hiện

Tâm Sở Bất Định

Gồm bốn loại tâm sở, không thuộc về thiện cũng không thuộc về ác. Chúng không nhất định thuộc bên nào nên gọi là Bất Định. Bốn Tâm sở này là: Hối, Miên, Tầm, Tư.

Hối: ăn năn. Tâm sở này thường thấy tiếc nuối việc đã làm, dù việc đó là thiện hay là ác. Vì tâm tánh không khẳng định như vậy, nên đặc tánh của Tâm sở này là phá đi tánh định, tánh tập trung để có cơ hội nhận ra chánh pháp. Ví dụ: có người bỏ lỡ việc giúp người nên trở thành hối tiếc. Đây gọi là ăn năn hối thiện. Ngược lại có người bỏ lỡ việc bất thiện, ví dụ thấy người rớt tiền, liền chỉ cho người ta biết để nhặt lấy; nhưng về nhà cảm thấy hối tiếc, tại sao lại chỉ cho người biết mà không lấy đi. Đây gọi là ăn năn hối ác.

Miên: Ngủ. Phàm phu chúng ta thường mang tâm sở này. Là tâm sở bất định, nên tâm sở ngủ có khi thiện có khi ác. Ngủ thiện là đúng lúc, đúng thời, không quá giờ làm việc, không quá sớm để trở thành u mê, ham ngủ. Ngủ không thiện là ngủ quá nhiều bỏ hết công việc, bỏ lở việc làm thiện, nhất là ngủ khi nghe giảng pháp. Ví dụ: Nghe thuyết giảng Phật pháp cũng ngủ, đây là ngủ bất thiện; và nghe người nói chuyện chê bai chánh pháp, nên không thích bèn buồn ngủ thì đây là ngũ thiện. Ví dụ khác, ngủ đúng thời đúng lúc giữ cho sức khỏe để làm việc tốt, đây là ngủ thiện. Ngủ sai thời, ngủ nhiều, ngủ bất chấp ở đâu cũng ngủ, bỏ bê công việc là ngủ ác.

Tầm: tìm cầu, tra xét. Trong khi tìm cầu, nếu gặp tốt sẽ làm theo cho được; lại gặp xấu cũng tìm cầu làm cho xong. Tánh của Tâm sở này làm cho thân tâm không yên định một chỗ, đó là chướng ngại không định tâm trong chánh pháp. Ví dụ: Khi nghe việc từ thiện giúp người gặp nạn, chúng ta cố gắng tìm hiểu tra xét, rồi dùng tài vật giúp đỡ; nhưng khi gặp việc xấu ác chúng ta cũng bị hút theo rồi dùng thân tâm tác nghiệp.

Tư: xét đoán, tư duy, suy nghĩ. Như khi gặp việc thiện khiến tâm phải suy nghĩ, liền chín chắn xét đoán; nhưng khi gặp việc ác, tâm cũng suy nghĩ xét đoán. Đặc tánh tâm sở này là dụng tâm xét đoán chín chắn, cho rõ vấn đề. Ví dụ: Thế giới vật chất văn minh ngày nay, mang lại nhiều phương tiện lợi lạc, và cũng sinh ra nhiều vấn đề nguy hiểm bất lợi; do đó các nhà lãnh đạo các quốc gia, luôn suy tư xét đoán. Và suy tư xét đoán theo chiều hướng thiện thì được lợi lạc, theo chiều hướng bất thiện thì nguy hiểm cho đất nước, quốc gia, thế giới.

Nhận thức vấn đề nhân quả của các Tâm Sở Bất Định.

Khẳng định mà nói hễ còn là phàm phu là còn tâm sở bất định. Bởi vì chung quy của tâm bất định là thiếu trí huệ giải thoát, thiếu bồ đề tâm nghĩ đến chúng sinh. Lý do như vậy nên khi đối diện sự việc thế gian ta không thể tránh được hiện tánh phàm mà xử lý. Ngay cả đến một hành giả đang hành pháp thiện, có lúc còn phải phân vân hành sự thế nào để viên toàn phước báo.

Kinh sách có kể về trường hợp một vị đạo sĩ phát tâm hành Bồ Tát đạo. Và vừa khi đó có vị Phạm Thiên hiện xuống hóa thành người xin bố thí, để thử lòng vị đạo sĩ kia. Phạm Thiên ẩn hình này, van xin đạo sĩ ban cho một con mắt để về cứu người thân. Đương nhiên dù là việc khó làm, nhưng đạo sĩ phát tâm Bồ Tát không chút ngần ngại, tự móc mắt mình giao cho kẻ xin bố thí. Nhưng khi nhận được con mắt, vị xin bố thí kia đổi giọng lên tiếng rằng, không đúng con mắt bên này, mà phải là con mắt trái bên kia. Đạo sĩ sững sờ, nhưng không giận, lại tự trách mình bất cẩn không hỏi trước, để phải móc luôn con mắt thứ hai.

Sau khi móc luôn con mắt còn lại, tưởng người xin bố thí sẽ vô cùng hoan hỷ cảm ơn đạo sĩ; nhưng không ngờ, gã xin bố thí không những không cám ơn đạo sĩ, lại còn than trách vì con mắt mà đạo sĩ bố thí, không thể xử dụng được, bởi lý do gì đó mà gã cho là không tốt lắm. Thế là gã ném xuống đất lại còn dùng chân dẫm lên, rồi bỏ đi không nói một lời. Vị đạo sĩ hết sức bất ngờ, chua xót cho việc hành bố thí của mình không có kết quả, mà còn đón nhận những lời cay đắng nghiệt ngã nữa. Đạo sĩ phút chốc gần thối bồ đề tâm, than rằng thế gian khó độ, nhân sinh khó hiểu. Nhưng liền sau đó Phạm Thiên hiện lại nguyên hình, kính cẩn ra mắt đạo sĩ, và khuyên đạo sĩ hãy tiếp tục con đường Bồ Tát Đạo.

Câu chuyện chấm dứt là như vậy, và hậu ý nhắc rằng con đường hành đạo Bồ Tát không phải là việc dễ như hàng phàm phu tưởng. Tuy nhiên dù muốn hay không trên đường học đạo tu đạo, chúng ta phải nhận thức rằng, con đường Bồ Tát thật chông gai khúc khuỷu. Và không chỉ một đời hành đạo, mà còn luôn luôn phát nguyện cho đến thành Phật mới xong.

Chuyện trên xảy ra đối với vị phát tâm bố thí cao thượng, mà còn chưa lìa ngã pháp. Ngã là tự cho mình có bố thí, nên khi đón nhận kết quả không vừa ý, liền cảm thọ không vui. Và pháp là phiền muộn đối tượng thế gian khó độ, nên gần chùn bước bồ đề tâm. Vậy đối với phàm phu chúng ta thì thế nào? Chúng ta hoàn toàn khó thể thực hành bố thí xả thân như vậy; và nếu được như vậy, liền chấp chặt vào pháp bố thí, cho mình là cao thượng. Còn nếu bị kết quả phủ phàng như trên, thì liền mất bồ đề tâm, và không chừng còn oán giận kẻ xin bố thí nữa.

Như vậy chỉ có quán triệt giáo lý duyên sinh nhân quả, mới có thể không lay động với pháp trần, và vượt lên bản ngã.

Bất Định Pháp cho thấy, sở dĩ hành động ý thức chúng ta còn chưa dứt khoát tạo nghiệp, hay đã hành nghiệp rồi lại còn vướng bận tốt xấu, phân vân thế này thế kia; đó chẳng qua là quá khứ kiếp việc hành đạo còn nhiều khiếm khuyết, và đối với giáo lý giải thoát còn chưa rõ ràng, nên nhân quả đời này phải do dự, phải bị ngã nghiêng không định hướng.

Tóm lại tất cả đều do ta chưa liễu triệt ngã không và pháp giả, cho nên pháp trần thế gian và ngã ái nơi mình trở thành chướng ngại, ảnh hưởng trì trệ hành nghiệp hướng đi giải thoát. Mong rằng tương lai mọi người đều thông suốt ngã pháp vốn không, vốn sinh diệt vô thường, để tất cả các pháp hành đều hướng về giải thoát.

Chương Bốn - Sắc Pháp

Sắc Pháp

Khi bàn về sắc pháp, tức là tìm hiểu sự luân chuyển không ngừng của vạn pháp; và khi nói về vạn pháp là nói hết thảy sự vật hữu tình, vô tình có mặt trong vũ trụ này. Tất nhiên sự có mặt con người quan trọng hơn hết, vì con người là chủ thể hiểu biết nhận thức vạn pháp. Nhưng vạn pháp trong đó có con người, và do đâu con người cùng đi với vạn pháp luân chuyển không ngừng?

Đó là nghi vấn thắc mắc đi mãi với nhân loại từ vô thỉ đến nay. Trừ khi xuất hiện một bậc siêu nhân vượt lên hiểu biết phàm nhân, không thì con người sẽ mãi tiếp tục bị cuốn hút quay theo vòng quay không gian thời gian vô tận, mà không biết cách nào vượt ra khỏi!

Chúng ta may mắn gặp được thắng duyên, sinh ra biết được giáo lý giải thoát, nên tìm hiểu lời Phật dạy, mới hiểu căn bản thế nào là nhân duyên quả báo, do đâu vạn pháp sinh diệt không ngừng, mọi điều sinh khởi lạ lùng ra sao!

Chính con người là chính nhân tìm hiểu vạn pháp, vì ngay con người cũng là một pháp trong muôn vạn pháp. Thế thì do đâu con người lại sinh ra trong vạn pháp rồi trở thành sinh diệt như vạn pháp?

Trong vạn pháp có những loài vật vô tình vô tri giác, hay hữu tình có ít trí giác, nằm trong vòng sinh diệt luân hồi, và không thể nhận thức được thân phận của chúng. Riêng con người là loài hữu tình tri giác, nhận thức được thân phận, nhưng cũng lại trở thành đau khổ trong luân hồi.

Hiểu lời Phật dạy, thế giới chỉ là nhân duyên các pháp hội tụ; nhân duyên của vô số chủng tử hành nghiệp tích tụ tạo thành. Hành nghiệp chủng tử đó tích tụ hiện hành là khởi điểm dẫn đi vào đời sống, nhà Phật gọi đó là Thức, là Tâm. Tâm, Thức đó đã sinh ra tạo thành vô số nghiệp, hiện đủ hết thảy hình thù màu sắc. Rồi tiếp tục theo hình thù màu sắc đã tạo, lại sinh ra vạn hình vạn cảnh tiếp theo, đó là hình thù cảnh giới chúng sinh người và vật. Vì chưa học Phật chưa giác ngộ chứng đạo như chư Thánh Hiền, Bồ Tát, chúng ta khó thể tin được tất cả là do Thức do Tâm sinh ra. Giáo lý dạy rằng: Tam giới duy Tâm, vạn pháp duy Thức. Đó là chân ngôn chân ngữ, là chân lý trong dòng sống của chúng sinh luân hồi.

Để tìm hiểu vì sao nói là ba cõi do Tâm tạo, muôn pháp do Thức biến, nếu không phải Đức Phật từ bi khai ngộ qua muôn lời trong kinh điển, thì ai có thể giải thích được? Bởi vì, ai có thể nói ra được duy Tâm, duy Thức để mà giải thích!

Ta thử suy nghĩ, quan sát những hình ảnh từ phạm vi nhỏ hẹp trong một gia đình với vài thành viên, rồi lần cộng lên đến nhóm người gọi là xã hội, quốc gia, thế giới, rồi xa hơn nữa, vượt ngoài phạm vi hành tinh thế giới con người, là những hành tinh quay quanh định tinh mặt trời gọi là Thái Dương Hệ, và xa hơn hết là lớp lớp ngân hà trong vũ trụ. Ta thử nghĩ những hình ảnh tên gọi như vậy, có phải là do Tâm tạo, do Thức biến hiện mà thành?

Muốn quan sát những hình ảnh dễ thấy cho đến không thể thấy, chỉ nhờ khoa học không gian vũ trụ chụp ảnh hay dùng toán học chứng minh; nhưng với cái nhìn nhà Phật điều đó được kết luận rằng, tất cả chỉ do Tâm và Thức con người mà ra. Nếu đặt câu hỏi thế nào là do Tâm do Thức sinh ra! Đó là việc hết sức trừu tượng, thuộc về tâm linh tu chứng. Tuy nhiên ta có thể tìm hiểu và ý thức phần nào.

Cuộc đời là gì nếu không có hiểu biết. Cuộc đời có giá trị nhờ hiểu biết đó là điều mặc nhiên trong đời sống. Ngược lại không hiểu biết ta sẽ sống như thực vật, vô tình vô cảm.

Nhưng thực vật vẫn có giác cảm, có cả hiểu biết dù rất ít, rất giới hạn, chỉ có bậc chứng đạo mới quan sát thấy rõ. Chứng minh việc này Phật dạy, hữu tình vô tình đồng thành Phật đạo (Tình dữ vô tình đồng viên chủng trí). Trong vô số kiếp quá khứ chính Phật Thích Ca đã từng sinh làm thực vật, đó là lời dạy của Ngài. Ngày nay thế giới văn minh, người ta cũng cảm nhận được thực vật cỏ cây cũng có tình thức, chúng cũng nhạy cảm rung động với hoàn cảnh môi trường chung quanh. Nhà Bác học Backster người Mỹ đã làm nhiều cuộc thí nghiệm về thực vật, không những chứng minh được thực vật có cảm giác hiểu biết, mà còn nhận diện được người muốn hại chúng, hay người nói dối.⁴

Lại cũng có những loài hoa có tính bạo động, biết bảo vệ chính mình chống lại các loài kiến ong đụng đến. Loại thực vật đó tự tạo ra bẩy, cài nhốt giết hại những sinh vật nhỏ nào dám bu đến xâm lấn bông hoa trên mình chúng.

Như thế các thực vật phải có một tình thức, và phải có nhân duyên hòa hợp tích lũy từ vô số kiếp trước, hay từ duyên nghiệp không thể nghĩ bàn. Hành động nghiệp duyên như vậy, có phải là nguyên nhân chính, có mặt sự hiểu biết lang thang trong vũ trụ mà thành? Chúng lang thang thế nào, đó là sự việc vượt ngoài hiểu biết của nhân loại, ngoài cả chư Thánh, Bồ Tát; duy chỉ có Phật mới hiểu mà thôi. Phật hiểu thế nào? Phật nói tất cả đều do tâm tạo “nhứt thuyết duy tâm tạo”.

Lại quan sát sự vật khác không phải là thực vật, những thứ gọi là sông, biển, hồ nước, nhà cửa, đồ vật… Những thứ này có Thức (hiểu biết) trong đó không? Bảo rằng chúng hoàn toàn không có Thức phân biệt hiểu biết, điều này là đúng khi so với loài thực vật; và cũng thật sự thấy rằng, sông, biển, hồ nước, nhà cửa… chúng gần như vô tri bất động, dù biển, sông vẫn tăng giảm chuyển di phát nên âm thanh ầm ĩ.

Tuy nhiên quan sát ta thấy, hình thể vật chất của chúng tuyệt đối có sự liên hệ không rời khỏi tâm con người; và từ đó chúng tạo duyên cảm thức, mà thức đó cũng là của ta, rồi dường như hóa ra cũng là của chúng vì chúng là phần của ta!

Chúng hiện hữu ở mặt hòa hợp với con người, chúng là nơi con người duyên vào, là đối tượng, là khách thể, là chính ngay cái mà con người tạo ra rồi mắc dính vào đó. Chẳng hạn cái nhà, cái xe…rõ ràng không thể nào có tình thức hiểu biết trong đó; nhưng cái nhà cái xe đó, đã khiến con người vui buồn, suy nghĩ, khiến con người phải mệt nhọc gắn bó với nó. Tùy vào mức độ mà gắn bó nô lệ. Chẳng hạn người ở ngôi nhà tranh, sự gắn bó mến chuộng ít hơn người ở ngôi biệt thự nguy nga tráng lệ. Người đi chiếc xe trị giá vài ngàn đô, sẽ ít lo lắng quan tâm hơn loại xe sang trọng quý phái giá trị bằng căn nhà. Ví dụ lớn hơn như sông biển cũng vậy, người sống gần sông biển sẽ gieo vào tâm sự luyến ái thiết tha; như một ngư phủ sống nghề bắt cá từ nhỏ đến già; như một bà lão từ nhỏ sinh hoạt gần bờ sông ngày ngày rửa rau, giặt giũ; như lão tiều phu vào rừng lên núi thường xuyên cả cuộc đời. Hình ảnh sông, biển, núi rừng như vậy đã ấn vào tâm ghi vào thức, do đó trở nên hòa hợp theo tâm khó buông ra được. Cứ như vậy suy ra, mọi thứ mọi vật đều có sự gắn bó đến con người. Vật nhỏ, vật lớn, vật do bàn tay khối óc văn minh con người chế tạo, như phi cơ, phi thuyền không gian, tất cả đều có tâm có thức trong đó. Và đã gắn bó đã quan tâm dính mắc, là có khách thể đối tượng như đã nói trên; như thế cái nhiệm mầu gọi là Thức là Tâm, bắt buộc phải có đối tượng duyên vào mới gọi là Thức là Tâm, nếu không sao gọi là Thức là Tâm được?

Chúng ta gọi Tâm hay Thức là có sự phân biệt hiểu biết. Thí dụ anh đó có tâm tốt, cô kia có tâm xấu; vậy do đâu có tâm tốt tâm xấu? Có phải do có đối tượng hình ảnh vật thể gán vào, mới sinh ra tâm tốt tâm xấu. Một hành giả thiền sư trong tư thế tĩnh tọa với trạng thái yên tĩnh; bấy giờ trong ông hẳn không có định nghĩa của tâm hay thức, vì ông không có gì để gán vào dính mắc. Chúng ta sẽ nhìn ông rồi phán xét, vị thiền sư này tốt, vị này giỏi! Đó là chúng ta định xét phán đoán theo ý mình, chứ đối với ông chẳng có cái tốt cái giỏi chi cả. Nói rõ hơn bấy giờ đối tượng nhà cửa xe cộ sông hồ biển cả đối với ông là không, là giả, là vô nghĩa, không cần thiết. Tuy nhiên ta cũng lưu ý, hành giả đang tĩnh tọa thiền định vẫn có đối tượng đối tác, nhưng đối tượng đối tác đó quá ư là vô vi trừu tượng. Chẳng hạn hành giả đó đang nhập định, quán chiếu mọi hiện tượng trên đời là giả, thì cái quán chiếu đó cũng là đối tượng, và như thế ông cũng đang có một sự đối tác trong tâm, tâm ông lúc đó là tâm không bám víu. Cho nên mới nói, đối với ông vạn pháp là không có thật, không có nghĩa gì cả. Đạt tới trình độ như ông là trình độ tu chứng, nhưng vẫn chưa phải là chư vị Đại Bồ Tát, chư Phật, bởi vì các Ngài không nhất thiết phải ngồi thiền mới quán chiếu tư duy các pháp là giả, mà trong đời sống các Ngài lúc nào cũng có sự thanh tịnh bình đẳng không dính mắc.

Trở lại hình ảnh vật thể to lớn hay nhỏ nhiệm thế nào đều phải có ý nghĩa hay không ý nghĩa, tất cả là do tâm thức gán vào; và một khi tâm, thức gán vào thì chúng cũng là ta, ta cũng là chúng. Chính chúng là ta vì ta làm ra, hay ta bám giữ; chính ta là chúng vì ta phải buồn đau khổ, một khi chúng hư hại thế này thế kia. Nói rằng chúng có tình thức, vì tình thức đó là ta hòa hợp tạo ra. Ta là một phần của chúng, chúng là một phần của ta, tương tác tương giao với nhau từ vô thỉ. Với thực vật thấy rõ ràng chúng có tình thức riêng, điều đó là đúng, gọi là chúng sinh hữu tình (tình thức yếu ớt); nhưng đối với đồ vật vô tri vô giác (vô tình) chúng vẫn có tình thức chung với ta, vì ta sinh ra liền cảm thức cảm nhận tương duyên với chúng. Chẳng hạn ngôi nhà tài sản do cha mẹ làm ra trước khi ta ra đời, xã hội quốc gia thành lập trước cả cha mẹ sinh ra; trái đất hành tinh xanh trong quỹ đạo hệ mặt trời này đã có từ tỉ tỉ năm qua, những thứ như vậy có trước nhân loại xuất hiện, nhưng tại sao khi nhân loại sinh ra, liền yêu mến giữ gìn, đâm ra phân chia biên giới địa phận quốc gia lãnh thổ, cuối cùng là tham sân tranh đấu? Có phải nhân loại trong quá khứ đã từng gắn bó với những vật thể đó từ vô số quá khứ kiếp đến nay! Cho nên nói rằng tất cả đều có tình thức ít nhứt trên mặt hữu hình gần gũi với chúng ta, hay vô hình dựa theo chân lý tương duyên tương tác.

Như vậy ta có thể tạm hiểu, hết thảy sự vật hình ảnh nhân loại muôn loài, hay nói cách khác là vạn pháp, tất cả đều luân chuyển không ngừng theo sự sinh diệt, sự nhận thức từ chánh nhân là con người, là pháp năng duyên với hết thảy nhân duyên của vạn pháp. Mong rằng chỉ tạm hiểu như vậy, nếu bàn luận xa hơn nữa, hay muốn rõ được nguồn cội hơn nữa thì chỉ có chư Phật chư Bồ Tát mới giải bày được.

Bây giờ chúng ta bắt đầu đi vào phần Sắc Pháp theo pháp học Duy Thức.

Sắc Pháp

Sau khi nhận thức được vạn pháp là tổng thể hình ảnh của chúng sinh và đối tượng tri nhận của chúng sinh, chúng ta thấy rằng, Sắc Pháp chỉ là một thuật ngữ nói riêng để nhận định giải thích về hình thể, hay còn gọi là tướng phần của một con người, từ đó làm nhân để ý thức được ý nghĩa của vạn pháp. Lại có thể khẳng định rằng, dù vạn pháp thế nào, vũ trụ ra sao, điều đó không ra ngoài sắc pháp vi diệu là con người chúng ta đây. Bởi vì nếu không có sắc pháp mang hình tướng con người, thì làm sao duyên khởi được tâm, ý, thức (A lại da, Mạt na, Ý thức thứ sáu); do đó tất cả sẽ trở thành vô nghĩa, không có thảo luận, bàn bạc về chuyện đọa lạc hay giải thoát gì cả, nếu không có sắc pháp con người.

Vậy thì Sắc pháp là nói đến hình ảnh tướng trạng, chánh báo, y báo của con người tiếp xúc với trần cảnh chung quanh. Duy thức học định nghĩa Sắc Pháp là tướng phần ảnh tượng của Tâm Vương và Tâm Sở; nghĩa là đối tượng được ghi nhận bằng hiểu biết của Tâm Vương, Tâm Sở. Và Tâm Vương, Tâm Sở lại nương gá vào cái tướng phần sắc pháp của căn thân, tiếp xúc với trần cảnh. Thế thì định nghĩa vẫn cho thấy Sắc Pháp là một hình ảnh cụ thể bắt buộc phải có, để tác thành dòng sinh diệt mà Duy Thức thường gọi là thức biến vậy.

Duy thức học định nghĩa và giải thích sắc pháp có 11 món, gồm năm căn và sáu trần cảnh. Năm căn còn gọi là Sắc Căn Thân, sáu trần cảnh còn gọi là Sắc Trần Cảnh Trong sắc căn thân, được chia làm hai loại, là Phù Trần Căn và Tịnh Sắc Căn.

Phù Trần Căn: là các giác quan hiện rõ bên ngoài, là phần hình sắc trên con người chúng ta như: mắt, tai, mũi, lưỡi và thân.

Tịnh Sắc Căn: là phần tinh tế không hiện ra bên ngoài, nó thuộc phạm vi bên trong khó thấy, gọi là hệ thần kinh của các cơ quan mắt, tai, mũi, lưỡi và thân.

I - Sắc Căn Thân luôn luôn tương hợp đối chiếu với Sắc Trần Cảnh

Dù thực tế cụ thể Sắc Căn Thân là phần sắc pháp thô tế quan trọng dựng nên một con người; tuy nhiên nếu không có Sắc Trần Cảnh, thì Sắc Căn Thân sẽ không thể hoạt động, hay không hiểu hoạt động là gì, vì không thể có chuyện có căn thân mà không có trần cảnh.

Chúng ta không thể tưởng tượng nổi, một hình hài đầy đủ căn thân trong một thế giới hư không trống rỗng, vô hình vô sắc và có lẽ cũng vô nghĩa! Vậy căn thân này có còn ý nghĩa gì không? Tất nhiên không có nghĩa gì cả, hay đúng hơn không hợp lý. Làm sao hợp lý, vì do đâu căn thân đó xuất hiện, trong một thế giới hư không, vô hình vô sắc! Chúng ta không dám nói cảnh giới Vô Sắc, cảnh giới của chư vị sống trong định; cảnh này cũng vô hình vô sắc, vô động tịnh… Tuy nhiên nếu cảnh giới bất động yên tịnh vô nhiễm nào đó hiện hữu, mà ta nghe được học hỏi được, thì căn thân ở đó cũng phải tương hợp, nghĩa là cũng yên tịnh vô nhiễm, và gần như không có động đậy hình tướng gì cả. Như thế ở thế giới Ta Bà này, hình sắc căn thân con người đương nhiên phải tương hợp với trần cảnh thế giới Ta Bà, do đó thật dễ hiểu, hễ nói đến năm căn, là nói đến năm trần tương hợp, cộng thêm một pháp trần là bóng ảnh của năm trần, cũng do năm căn tiếp xúc rồi in lại bóng dáng sắc trần, từ sự vọng tưởng phân biệt suy diễn của Thức thứ sáu mà ra.

Việc nữa dù năm căn tương hợp với sắc trần cảnh, nhưng cũng vẫn tùy vào từng căn thân mà tương hợp, chứ không thể một căn này có thể tương hợp hết mỗi sắc trần cảnh. Chẳng hạn căn của mắt chỉ tương hợp đối chiếu với hình ảnh sắc trần, chứ không thể tương hợp với thinh trần hay hương trần được.

Căn bản tương hợp của năm căn với mỗi sắc trần cảnh như sau:

1.Nhãn căn là cơ quan của mắt làm nơi Nhãn thức nương vào để duyên với sắc trần. Và sắc trần là đối tượng bị duyên. Nếu không có sắc trần thì Nhãn căn không có ý nghĩa gì cả, và không được gọi là thấy hay quan sát được cái gì.

2.Sắc trần có 25 thứ: 1. Xanh, 2. Vàng, 3. Đỏ, 4. Trắng, 5. Dài, 6. Ngắn, 7. Vuông, 8. Tròn, 9. To, 10. Nhỏ, 11. Cao, 12. Thấp, 13. Ngay, 14. Xiên, 15. Ánh sáng, 16. Bóng, 17. Sáng, 18. Tối, 19. Khói, 20. Bụi, 21. Mây, 22. Mù, 23. Cực Lược Sắc và 24. Cực Hánh Sắc (Hai loại sắc rất khó thấy, vì quá nhỏ và quá xa), 24. Biểu sắc (Loại sắc hiện ra bên ngoài) 25. Sắc hư không. Vậy Nhãn căn phải được đối chiếu với sắc trần, đúng như chức năng của nó.

3.Nhĩ căn là cơ quan của tai, làm nơi Nhĩ thức nương vào để duyên với thanh trần. Thanh trần là đối tượng bị duyên.

4.Thanh trần là âm thanh tiếng nói, là đối tượng trần cảnh của Nhĩ căn. Những âm thanh phát ra do người vật, do thiên nhiên tạo như sấm sét, do nhân tạo như trống đàn, như tiếng súng nỗ v.v… Và những âm thanh cần nghe nhất, là tiếng nói pháp của chư Thánh, chư Pháp sư liễu đạo. Vậy Thanh trần là đối tượng bị duyên của Nhĩ căn, đúng với chức năng nghe của tai.

5.Tỷ căn là cơ quan của lỗ mũi, làm nơi cho Tỷ thức nương vào để duyên với Hương trần, và hương trần là đối tượng bị duyên.

6.Hương Trần là mùi bị duyên của Tỷ căn, gồm các mùi: thơm, hôi, không thơm, không hôi, mùi do nhân tạo, mùi thiên nhiên tạo ra v.v… Vậy Hương trần là đối tượng bị duyên của Tỷ căn, đúng với chức năng của lỗ mũi.

7.Thiệt căn là cơ quan của lưỡi, làm nơi cho Thiệt thức nương vào để duyên với vị trần, và vị trần là đối tượng bị duyên.

8.Vị trần là cảnh vật bị duyên của Thiệt căn, gồm các vị: ngọt, chua, đắng, chát, lạt, mặn v.v… Những thứ vị do nhân tạo, những thứ vị do thiên nhiên tạo ra. Như thế vị trần là đối tượng bị duyên của Thiệt căn, đúng với chức năng của lưỡi.

9.Thân căn là thân thể, có nghĩa gồm hết cả bốn căn trên. Và làm chỗ nương cho các căn trên duyên với các trần cảnh. Nhưng thân căn vẫn gọi riêng là một căn, vì chúng duyên với các xúc trần, như nóng, lạnh, mềm, cứng v.v…

10.Xúc trần: là cảnh bị duyên của Thân căn, là đối tượng thân tiếp xúc đụng chạm, như: các vật cảnh, đất, nước, gió, lửa, mềm, cứng, trơn, nhám, nóng, lạnh, đói, khát, mạnh, yếu…

11.Pháp trần: đây là một loại sắc pháp không có hình tướng hiện ra bên ngoài, nên không bị đối đãi trở ngại với năm căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) mà chỉ là bóng ảnh. Pháp trần là hình ảnh cảnh vật, được ý thức ghi nhớ lại; cho nên nó là đối tượng chỗ duyên của ý thức. Và đương nhiên pháp trần hiện hữu cũng là nhờ năm căn tiếp xúc với năm trần; vì nếu không có căn thân, trần cảnh, thì làm sao có cái gì để lưu hình ảnh cho hiểu biết ghi nhận. Ví dụ sau khi đi công viên dạo cảnh, người ta mới có ý niệm cảnh trí công viên, hiện ra trong tâm thức, và đó mới gọi là pháp trần.

Ảnh tượng luôn đi với căn thức.

Như đã hiểu phần trên, Căn, Trần, Thức (thức thứ sáu) luôn luôn hoạt động duyên tác với nhau mới sinh ra sự sống, đúng với ý nghĩa hiểu biết. Tất cả những hình ảnh đối tượng của căn như vậy gọi là ảnh tượng. Chúng là hình ảnh là bóng dáng để căn hoạt động và để thức phân biệt.

Sở dĩ tìm hiểu danh từ ảnh tượng vì đối tượng của năm căn và thức không đơn giản chỉ có thấy, mà còn tích lũy dồn chứa, biến chúng thành những chủng tử ghi lại trong tâm đời này, đến cả đời sau. Có thể nói ảnh tượng là chủng tử căn bản, để phát sinh thành những chủng tử phức tạp tinh tế hơn. Ví dụ, tôi thấy một người tật nguyền ăn xin. Hình ảnh người tật nguyền ăn xin là một ảnh tượng của mắt được ghi nhận qua hiểu biết của mắt (nhãn thức). Do việc nhận thấy như vậy ,Ý thức thứ sáu sẽ phân biệt và vọng tưởng thế này thế kia. Từ vọng tưởng đó, ảnh tượng của người ăn xin sẽ thành một nhân duyên, tác thành suy tư và cách sống trong đời này của tôi. Và tư tưởng đó, ghi nhớ đó, sẽ ảnh hưởng đến nhân nghiệp đời này. Cuối cùng đời sau sẽ thọ nhận nhân nghiệp quả báo của đời này, và trong nhân nghiệp quả báo đó, nhất định có liên quan từ ảnh tượng của người tật nguyền ăn xin.

Như vậy, ảnh tượng của Sắc trần, ảnh tượng của Thinh trần, của Hương trần, Vị trần và Pháp trần đều được ghi lại, tích lũy thành nhân cho đời này và đời sau.

Ảnh tượng hiện khởi bằng bốn cách:

1.Ảnh tượng hiện khởi cụ thể qua năm trần.

Đây là hình ảnh cảnh vật đối diện trước năm căn và ý thức, ngay trong sinh hoạt đời sống. Ảnh tượng này là mọi thứ trước mặt chúng ta đang tiếp xúc, đang thọ nhận. Ví dụ ta đang đi, đang nhìn ngắm quan sát cảnh trí, ta đang đọc sách, ta đang ăn uống v.v… đó là những ảnh tượng được tiếp xúc, quan sát bằng căn thức qua năm trần cảnh rõ rệt.

2.Ảnh tượng hiện khởi không nhờ qua năm trần cảnh.

Đó là ảnh tượng được lưu giữ trong tâm (A Lại Da Thức), chờ gặp duyên sẽ bộc phát. Đương nhiên việc này chính ta tự biết, không ai có thể biết được, trừ Bồ Tát, Chư Phật. Ảnh tượng được ghi giữ đó, từ ban đầu thực sự là hình ảnh cụ thể; nhưng sau đó chúng biến thành bóng ảnh, chủng tử thâm nhập vào tâm, và khi gặp duyên liền tự phát, giống như ảnh tượng ban đầu vậy. Lý do đây mà con người hay vọng tưởng, tưởng tượng, vì ảnh tượng quá khứ cứ chập chờn trong tâm không bỏ được. Hễ muốn nghĩ đến việc gì, thì trong tâm hiện ra việc đó. Thế là tự khổ tự vui, y như chuyện cũ đang sống lại vậy.

3.Ảnh tượng hiện khởi bằng ảo tưởng, tưởng tượng.

Là ảnh tượng không có thật trong quá khứ, ngay cả khó chấp nhận hiện tại và tương lai. Loại ảnh tượng này, do ý thức vẽ vời đặt định, trở thành một cái gì đó, để tiêu khiển, để thỏa mãn v.v… Đó là những phim ảnh thần thoại, những hình ảnh mê tín… ví dụ như: con người biết bay, con ngựa có hai cánh, phù thủy cỡi cây chổi, hay táo quân cỡi phi thuyền lên chầu thượng đế v.v… Ảnh tượng như vậy, phát xuất từ tâm vọng tưởng, thuận với thế giới y báo mà chúng sinh đó phải bị cuốn hút theo.

4.Ảnh tượng hiện khởi trong chiêm bao.

Đây hoàn toàn do ý thức thứ sáu phát khởi, và đương nhiên tất cả cũng tùy thuận theo thế giới vọng tưởng y báo chánh báo của đương sự. Nhưng cũng không hoàn toàn do y báo chánh báo của đương sự đang khi sống. Vì không phải lúc nào ảnh tượng trong chiêm bao cũng đúng với hiện tại. Ví dụ: có lẽ hầu như mọi người ít nhất một lần trong chiêm bao, thấy mình có thần thông, có phép lạ bay đi tự tại. Hay muốn gì được nấy. Nhưng thực tế đời sống hiện tại, loài người làm sao có thể bay; và làm gì muốn gì được nấy? Kể cả việc muốn chân chính, muốn thấy cảnh giới Phật, chư Bồ Tát của người Phật tử cũng còn khó được. Vậy cảnh chiêm bao đều do vọng tưởng sinh ra; trừ những trường hợp của một ít người, có được phước báo trong một nhân duyên nào đó, mới có thể ngược lại, ngoài ra chiêm bao là do vọng tưởng.

Tóm lại ảnh tượng là hình tượng, bóng ảnh đối tượng được ghi lại từ căn và thức, luôn xảy ra khi một chúng sinh còn mang đủ căn thân tiếp xúc với trần cảnh.

II- Hữu Đối Sắc Và Vô Đối Sắc

Trở lại tìm hiểu Sắc Pháp, chúng ta thấy tất cả là một bức tranh tổng thể, với thiên hình vạn trạng mà một chúng sinh, một con người cảm nhận bằng giác quan, bằng lý trí. Và tất cả những gì gọi là sắc pháp, trở thành đối tượng của năm căn tiếp xúc, đối tượng của cảm giác và ý niệm phân biệt.

Lần nữa định nghĩa danh từ Sắc Pháp, có thể hiểu rằng, đó là hết thảy mọi vật trên thế giới nơi con người đang sống; nơi mọi vật có thể thấy được, hay khó thấy được, hoặc không thấy được mà ý niệm được, cảm giác được, tưởng tượng được, hoặc đặt định hết thảy những gì có thể làm được v.v… đều gọi là Sắc Pháp.

Sắc là cụ thể dễ hiểu khi định nghĩa, nhưng Pháp thì nói chung, nói tổng thể tất cả, khó thể định nghĩa cho hết ý được. Bởi khi chúng ta đang định nghĩa một cái gì, đó cũng là một pháp đang định nghĩa. Nói đúng theo lập luận Duy Thức Học, hễ cái gì được đặt tên, được đặt định nó là, hoặc tưởng tượng nó là, tất cả đều được gọi là Pháp. Thí dụ một pháp cụ thể là cái nhà. Khi nghe người nói cái nhà, người ta liền hiểu, liền biết, không thể nhằm lẫn cái nhà với chiếc xe. Điều không nhằm lẫn, khiến người nhận hiểu đó là một pháp, đã được định hình rõ rệt cụ thể. Thí dụ một pháp trừu tượng không nhìn thấy được, như nói đến quỷ thần. Tuy nhiên dù không thể thấy, nhưng khi nghe đến danh từ quỷ thần, người ta liền hiểu, liền biết, đó không phải là người, không thể thấy được, không thể tiếp xúc. Vậy nói quỷ thần, khiến người ta không nhầm với người với nhà cửa v.v… và đó là một pháp. Thí dụ khó tin hơn, con rùa có lông y như con mèo, con thỏ có cặp sừng bén nhọn giống sừng con trâu. Việc này dù không phải sự thật, nhưng khi thảo luận bàn bạc đến nó, thì việc đó cũng thành một pháp.

Nói tóm lại, hết thảy đối tượng được suy nghĩ đặt định, cụ thể, trừu tượng, hữu vi, vô vi, hữu hình, vô hình đều gọi là Pháp.

Khi tìm hiểu định nghĩa Sắc Pháp như trên, Duy Thức Học còn phân định rõ thêm, Sắc Pháp được chia làm hai loại, một gọi Hữu Đối Sắc và hai là Vô Đối Sắc.

Hữu Đối Sắc: nói cách khác chính là hết thảy hình ảnh sắc chất, đã được định nghĩa từ đầu, về muôn hình cảnh vật trong vũ trụ. Chúng là hình ảnh vật chất có đối đãi, có ngăn ngại. Hữu Đối Sắc lại có hai thứ: thứ nhứt là con người, là sắc chất nền tảng căn bản của năm căn, gọi là Ngũ Căn Sắc, và thứ hai Ngũ Trần Sắc là năm sắc trần cảnh, đối tượng của năm căn.

Ngũ Căn Sắc, lại được chia làm hai phần gọi là: 1/ Phù Trần Căn và 2/ Tịnh Sắc Căn. Hai nhóm từ này đã tìm hiểu qua.

Phù Trần Căn: là sắc chất thô thiển hiện ra bên ngoài, đó là các cơ quan trên thân tướng một chúng sanh; là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.

Tịnh Sắc Căn: là phần tinh tế nằm bên trong khó thấy; là các cơ quan hệ thần kinh truyền đến các giác quan thô thiển.

Ngũ Trần Sắc là năm loại sắc chất hiện bày, làm đối tượng của năm căn. Và mỗi căn sắc tương hợp với mỗi trần sắc. (Xin xem lại phần sắc căn thân tương hợp với sắc trần cảnh)

Vô Đối Sắc: vì không phải là hình ảnh vật chất thô phù hiện ra bên ngoài, nên không có đối đãi, không có ngăn ngại; nó chính là Pháp trần là hình ảnh bóng dáng của năm trần được lưu giữ lại qua ý thức. Do đó pháp trần chỉ được Ý Thức tiếp nhận kinh nghiệm từ quá khứ, hoặc giả tưởng, vọng tưởng.

Vô Đối Sắc có năm loại như sau:

1.Cực Lược Sắc

2.Cực Hánh Sắc

3.Định Quả Sắc

4.Vô Biểu Sắc và

5.Biến Kế Sở Chấp Sắc.

Năm loại này chỉ có 2 loại: Cực Lược Sắc và Cực Hánh Sắc, có thể nhìn thấy được qua con mắt thịt.

1.Cực Lược Sắc: là những bụi trần li ti rất nhỏ; chúng có thể nhìn thấy như trường hợp qua khe cửa sổ, ánh sáng xuyên vào trong nhà, chiếu soi những hạt nhỏ lơ lững bay giữa không gian. Chúng hết sức nhỏ tưởng chừng không có; nhưng thật sự vẫn hiện hữu, và gọi là Cực Lược Sắc.

2.Cực Hánh Sắc: Cũng là một loại sắc chất thật mờ thật xa, nhưng không phải tưởng tượng; mà chính là loại sắc chất hiện hữu như mọi sắc chất khác.

Duy thức học cho hai loại sắc này là Pháp trần, vì nó quá vi tế, quá nhỏ gần như không thấy; nhưng thật ra nó vẫn là hình chất có thật, chứ không phải bóng ảnh giả tưởng.

Theo Luận Câu Xá, tất cả vật thể, vật chất thế gian đều đến từ sắc chất Cực Vi. Chúng cứ được nhân lên theo thời gian và nhân duyên cho đến tạo thành sắc trần rõ rệt. Chúng ta hãy đọc đoạn luận trong Luận Câu Xá dưới đây, sẽ hiểu rõ sự hiện hữu của hai loại pháp trần trên, cũng như nhận thức thế giới vật chất chỉ là nhân duyên, nhân quả hình thành từ những sắc pháp cực vi, hay gọi theo khoa học vật lý là những nguyên tử, phân tử kết tựu thành.

… Phàm vật chất tồn tại, nhất định phải có phương vị của nó. Nghĩa là nói bất cứ vật gì, hễ đã là vật thì đều nhất định có sáu phương trên dưới, đông tây, nam bắc. Nhưng cực vi là đem vật chất phân tích đến chỗ không còn phân tích được nữa. Sau khi phân tích đến chỗ cực điểm rồi, lại đem phân tích làm bảy phần là sáu phương và chính giữa. Do đó, cực vi là không thể còn phụ thuộc vào phương vị trên dưới, đông tây v.v… Nghĩa là vô phương phân tích. Vì tính chất không còn phương vị, không thể phân tích được nữa, nên cực vi là không biến hoại, không chất ngại, mắt không thể thấy. Khi cực vị làm thành bốn phương trên dưới, chính giữa bảy vị trí đó, gọi là vi. Nếu vì tích tập làm thành bảy thứ thì gọi là kim trần. Bảy lần kim trần gọi là thủy trần. Nghĩa là có thể thông hành trong nước. Bảy lần thủy trần gọi là thố mao trần. Bảy lần thố mao trần gọi là dương mao trần. Bảy lần dương mao trần gọi là ngưu mao trần. Bảy lần ngưu mao trần gọi là khích mao trần. Khích mao trần là thứ bụi trần li ti bay trong hư không mà chúng ta có thể nhìn thấy qua khe cửa. Mỗi đơn vị của khích du trần này là do sự tập hợp của tám mươi hai vạn ba ngàn năm trăm bốn mươi ba hạt cực vi trần mà thành. Bảy khích du trần làm thành một kỳ (kỳ thì nhỏ thua rận con). Bảy kỳ làm thành một sắc (nhỏ thua con chấy con). Bảy sắc làm thành một mổ mạch (một thứ lúc mạch). Bảy lúa mạch làm thành một mắc tây. Ba đốt tay làm thành một ngón tay. Cứ theo thứ lớp tích tập như đây cuối cùng làm thành vạn vật núi sông địa cầu. Nhưng vật có dài, ngắn, vuông, tròn sai biệt v.v… Tất cả đều khởi nguyên từ trạng thái của cực vi làm nhơn tích tập mà thành.⁵

1.Định quả sắc: là loại sắc chất chỉ có hành giả thiền định mới thấy được; nhưng phải đủ định lực, chứ không phải dễ thấy. Chẳng hạn một hành giả quán nước, lửa, quán đến lúc tâm định một cách sâu nhiệm. Hành giả này sẽ thấy lửa và nước hiện lên như thật.

2.Vô Biểu Sắc: là loại sắc không hiện ra bên ngoài, chỉ khi gây được ấn tượng, một cảm xúc thật mạnh trong một hoàn cảnh nào đó, mới có thể thấy được; và đương nhiên chỉ có người đó mới thấy. Giải thích này thường được lấy hình ảnh một vị tu sĩ đang lãnh thọ giới. Vì cảm xúc quá mạnh, quá định tâm nhiếp thọ vào giới đàn truyền giới, nên cảnh trí trang nghiêm thanh tịnh hy hữu hiện ra ngay trước mắt vị tu sĩ đó.

Trường hợp Vô Biểu Sắc có thể được nghe từ các vị Đại Sư tu Tịnh Độ ngày xưa, khi các Ngài quán tướng và tượng Phật A Di Đà, các Ngài đã thành tựu và thấy được hình ảnh chư Phật, chư Thánh Chúng. Cảnh sắc như thế đều do tâm thức chiêu cảm, đều do nhất tâm cảm thành. Do đây chúng ta có thể suy diễn đoán biết, với chư Phật, chư Bồ Tát, các Ngài sở hữu lục căn thanh tịnh, nên cảnh trí không giống như thế gian, điều này quả thật hợp lý. Với phàm phu thân căn thường bất tịnh, lại ý thức hay sinh phiền não, nên khó thể nào chiêu cảm được, hay quán thấy được cảnh trí thanh tịnh của chư Thánh chúng đắc đạo. Như vậy mà thế gian này, với hình tượng hoàn cảnh địa cầu thật tương hợp với tâm thức của chúng ta.

3.Biến Kế Sở Chấp Sắc: là loại hình ảnh sắc tướng do ý thức vọng tưởng mà thành. Nó cũng giống như Vô Biểu Sắc, nhưng chính loại Biến Kế Sở Chấp mới nói rõ được cảnh trí sắc pháp của phàm phu. Vì cảnh này hoàn toàn do vọng tưởng biến ra. Đương nhiên mọi vọng tưởng đều xuất pháp từ nhân tướng của năm căn tiếp xúc với trần cảnh, duyên với ý thức mà thành.

Nếu ví dụ, thì tất cả cảnh trí vật ảnh nào trên thế gian này mà gây tạo cho ta phiền não, đều gọi là Biến Kế Sở Chấp Sắc. Vì nó là do vọng thức tạo ra vọng cảnh. Thế thì không ai mà không có vọng tưởng, vì căn bản là do thân căn tiếp xúc trần cảnh, là nguyên nhân sinh ra thức phân biệt vọng tưởng. Vậy chỉ có tu sửa quán chiếu các pháp sinh diệt, hiểu lý vô thường, thì mới mong diệt được vọng tưởng, tức không còn cảnh sắc ảnh tượng của Biến Kế Sở Chấp nữa.

Nhận thức nhân quả qua sự hình thành sắc pháp để tu niệm.

Trong phần duyên khởi Sắc Pháp, chúng ta hiểu rằng, hết thảy hiện tượng vật chất từ thô đến tế, hữu hình hay vô hình đều có tương quan tương duyên với con người. Gọi sắc pháp vô hình, có nghĩa hình sắc vật chất, đối tượng của hiểu biết vượt khỏi sự quan sát thấy biết của con người; chẳng hạn như phân tử, nguyên tử điện, những siêu vi trùng… không thể nhận thấy bằng con mắt thịt. Trong phần giải thích về Pháp Trần nói về Cực lược sắc, Cực hánh sắc đã giải thích rõ việc này. Tất cả những vật vi tế cực nhỏ, cực xa như vậy vẫn có thật và hiện hữu khắp không gian thế giới. Quan trọng hơn, chính những pháp trần đó là nhân duyên hình thành thế giới vật chất đây.

Thế giới vật chất chúng ta đang sống, chỉ là những sắc pháp li ti tạo thành, hoặc vi tế hơn không thấy được; và đã trở thành ảnh tượng chủng tử, đi với chúng sinh trong vòng luân hồi từ bao giờ không biết.

Trước hết ta thử tìm hiểu về hoạt động nhân quả của những sắc chất gọi là pháp trần còn có thể suy diễn thấy được, qua phương tiện văn minh của con người.

Như đã định nghĩa, pháp trần có bốn loại; trong đó hai loại có thể thấy được, chúng là Cực Lược Sắc và Cực Hánh Sắc, đây chính là nhân duyên hình thành vật chất. Vì chúng là loại hữu hình quá nhỏ, khó thấy, khó phân tích. Nhưng chúng vẫn hiện hữu, vẫn là những loại cực vi vật chất lang thang khắp vũ trụ đời sống.

Văn minh khoa học đã khám phá tìm ra những phân tử, nguyên tử, tạo thành năng lượng và tác thành hiện tượng rung động của vật chất. Khám phá của khoa học đã giúp giải thích sự thể pháp trần sắc pháp một cách cụ thể. Chúng ta thử đọc phần định nghĩa về Nguyên Tử: Nguyên tử là đơn vị nhỏ nhiệm cấu tạo mọi vật trên thế giới này. Cái bàn, cái ghế, cái đinh, cái búa, cái kéo và những vật chung quanh chúng ta đều được cấu tạo bằng Nguyên tử. Một bức tường là do nhiều viên gạch xây thành. Một trái núi là do vô vàn vô số những hạt bụi kết thành. Nếu phá vỡ bức tường, người ta lấy lại được từng viên gạch. Viên gạch và hạt bụi được tạm gọi là những đơn vị căn bản cấu tạo vật chất mà tiếng Pháp gọi là Unité formant corps.⁶

Giải thích như trên rất cụ thể, cho thấy toàn thể bức tranh thế gian, đều do những sắc pháp tạm gọi là nguyên tử kết thành. Nhưng vì sắc pháp ấy quá nhỏ, nên người thường khó thấy khó tin; và thật may nhờ các nhà khoa học nghiên cứu chứng minh giùm. Và hình thể sắc pháp nguyên tử nhỏ thế nào, nặng nhẹ ra sao, các nhà khoa học lại định nghĩa tiếp theo: “… Nguyên tử nhỏ đến nỗi người ta đặt 2 triệu rưỡi Nguyên tử sát nhau thì chỉ bằng đường kính của đầu kim. Nguyên tử rất nhẹ. Ví dụ đem cân hơn một Sextillion (1+21 số 0) Nguyên tử Uranium, nó chỉ nặng bằng 1/28 gram. Nói rõ hơn, một hạt Nguyên tử có đường kính bằng 10-8 (1 phần 100 triệu của một centimét, hay 1 Angstrom: Ao)”. (sđd)

Như vậy không phải chỉ có Phật học cho rằng, tất cả mọi vật đều do nhân duyên tạo thành qua bốn yếu tố đất, nước, gió, lửa, mà khoa học đã mặc nhiên chứng minh cho nền Phật học, tất cả vật chất đều do các phân tử nguyên tử tập họp tạo thành. Thế thì không một vật gì ngoại lệ trên thế gian này, nghĩa là không thể đơn độc, không thể tự nhiên, không thể duy nhất một chất, một phân tử, một nguyên tử mà sinh ra được vật chất. Chúng phải tập họp, tập họp luôn luôn, giao động luôn luôn mới tồn tại. Nói theo nhà Phật chúng phải vô thường mới tồn tại, tất nhiên tồn tại theo ý nghĩa hiện tượng sinh diệt. Ví dụ nếu không có vô số tế bào sinh diệt trong cơ thể, thì cơ thể sẽ ngưng hoạt động; cũng như bộ phận động cơ bên trong của xe, tàu, phi cơ ngưng hoạt động thì hình dáng bên ngoài của xe, tàu, phi cơ sẽ đứng yên một chỗ, hóa thành vô dụng. Cũng vậy động lực di chuyển của hành tinh chúng ta, nếu ngưng hoạt động, thì toàn thể sinh vật trên hành tinh sẽ bị hủy diệt đi.

Chúng ta có thể nhắc lại rằng, vạn pháp do tâm tạo; tuy nhiên hiện thời cái tâm muốn tạo ra vạn pháp, buộc phải nhờ vào căn thân. Và thực tế căn thân chúng ta đang gá vào mọi thứ cảnh vật hiện hữu tự bao giờ, những thứ đó gọi là Sắc Trần Cảnh.

Sắc trần cảnh thế nào thì con người phải y theo tương duyên tương hợp. Hoàn cảnh hiện nay chúng ta đang sống một cuộc đời đầy đủ hay thiếu thốn, thế là căn thân chúng ta ít ra phải chịu ảnh hưởng theo sắc trần đó.

Thử suy diễn về năm trần cảnh không được như ý muốn; chẳng hạn Sắc trần đối với con mắt là những cảnh trí ảm đạm tối tăm, không vừa vặn thích hợp với đời sống con người. Sắc trần như vậy sẽ làm giảm thọ sinh mạng căn thân. Ví dụ, người bị tù ngục với bản án chung thân. Đối với họ không gian bị thu hẹp lại, không phải chỉ là nghĩa đen bốn bức tường nhỏ hẹp, mà nghĩa bóng là cả cuộc đời bị chôn vùi trong đó, không còn thấy thêm nữa không gian thời gian hy vọng.

Khi căn thân bị sắc trần đối đãi không như ý, như ví dụ trên, thì hầu như âm thinh, mùi, vị, xúc tác, theo đó cũng bị ảnh hưởng. Vì người tù chung thân chẳng còn tâm tư vui hưởng nhiều nữa, bởi đời sống của họ đang bị giam giữ đến hết cuộc đời. Trừ khi người tù này có nhân duyên với Phật pháp, bấy giờ các trần cảnh sắc pháp, sẽ trở thành nhân duyên cho họ quán chiếu; và sẽ xoa dịu giúp họ thoát khỏi ý thức bị sắc trần trói buộc. Nghĩa là họ thực hành Phật pháp, quán thấy được luật nhân quả, nghiệp báo, các pháp vô thường, khổ, không, vô ngã. Từ đó họ có thể biến nghịch cảnh ngục tù thành phương tiện luyện tâm giải thoát.

Việc này là sự thật, trường hợp lịch sử chư vị Thánh Tăng trong Phật Giáo, hầu như quí Ngài đắc đạo đều sống nơi hoàn cảnh thiếu thốn, không có phương tiện như chúng ta. Các vị không phải sống như tù đày, nhưng với tâm giác ngộ, các vị sẽ không bị lệ thuộc với mọi thứ sắc trần cảnh. Truyền thống nhập thất tịnh tu của chư vị đại sư từ xưa đến nay vẫn còn, đây là cụ thể tâm giác ngộ mới thắng được không gian hoàn cảnh, bằng không chẳng khác ngục tù.

Như vậy đời sống không gian này, con người quả thật có nhân duyên thiện phước, nên đối tượng sắc pháp không đến nỗi quá khổ đau, không thể học Phật được. Nếu tìm hiểu cảnh giới Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh, thì loại sắc pháp ở đó sẽ hoàn toàn khác với cõi thế gian này. Nhưng nếu cho rằng, các chúng sanh ở ba cõi đó, có thân hình khác cho nên họ sẽ cảm thọ chịu đựng khác hơn loài người, vậy làm sao biết được họ khổ? Xin thưa, căn cứ theo lời Phật dạy, theo luật nhân quả; chúng sanh ở những nơi địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, do quả báo đời trước tạo ác, nên đời này phải bị đau khổ, và cảnh giới sắc pháp tương hợp với thân căn của họ, tuyệt đối là do nghiệp báo tội ác mà ra. Như thế dù họ có hình thù khác với chúng ta thế nào, sự cảm thọ đau khổ rên la hay thiếu ăn thiếu uống, là định luật chung khi còn thọ mạng với sắc pháp thô phù đó. Hãy nhìn loài vật ngay trên thế gian này sẽ thấy, dù chúng không phải là loài người, nhưng loài người dễ dàng nhận ra hình ảnh cảm thọ của chúng, khi chúng dễ chịu vui mừng, lúc thì kêu la đau đớn. Suy ra cảnh giới ngạ quỷ địa ngục chẳng có khác gì.

Lại suy nghĩ về cảnh giới của mỗi chúng sinh, vì tương hợp, tương duyên, nên cũng tạo duyên phát sinh phiền não. Thử nhìn xem khi tiếp xúc với trần cảnh yên bình, tươi vui, mát mẻ, rộng rãi trong sáng… con người của ta theo đó cũng ảnh hưởng tươi vui. Ngược lại cảnh trí hoặc quá lạnh, hay quá nóng, lại còn ồn ào, mù mịt… người ta bấy giờ nhất định chỉ có bực bội, bi quan yếm thế, hay sa sút tinh thần. Thử xem tiết trời vào mùa đông, ta thấy từ người đến thú hay ủ rủ không muốn hoạt động; và tiết trời nóng bức, càng làm cho con người bực bội, khó chịu, không thể làm việc được, chỉ còn biết tìm cách giải nhiệt, trốn nóng…

Sắc pháp trần cảnh quan trọng như vậy; con người chúng ta thật có phước duyên sinh ra trong một sắc pháp, hài hòa vừa phải với căn thân và trần cảnh. Có phước hơn nữa, sinh trong thời kỳ ý thức văn minh cao độ; nên có thể hóa giải được những nghịch cảnh thiên nhiên. Đó là đời sống của thế kỷ trước và thế kỷ này. Quan trọng hơn, hiện thời ta đang sống trong hoàn cảnh không có chiến tranh xảy ra, ít nhất là trong lúc này ngay khi ý thức được.

Cuối cùng điều quan trọng hơn hết là sắc pháp của loài người, một loại hình đầy nhân duyên thù thắng; vì chỉ có sắc pháp ở Ta Bà này, mới có Bồ Tát xuất hiện thị hiện đản sanh thành đạo giải thoát cứu độ chúng sinh. Các cảnh giới khác không được như vậy. Nếu có, chỉ là những cảnh giới toàn chư Bồ Tát hay chư Phật. Hẳn nhiên Chư Phật hay Bồ Tát đã và đang hoằng pháp giáo hóa khắp mười phương cảnh giới, nơi nào có duyên, có chúng sanh hiểu được giáo lý giải thoát, các Ngài liền thị hiện độ sanh; tuy nhiên thị hiện toàn vẹn một bức tranh giải thoát, một sắc pháp từ phàm đến Thánh, đến bậc Thiên Nhân Sư, thì chưa cảnh giới nào bằng cảnh giới Ta Bà này.

Cho nên hiểu được sắc pháp ngay thế gian này, ngay nơi con người chúng ta đây, dù có vô thường đi nữa, nhưng trong cái vô thường của sắc pháp, vẫn là pháp học đưa đến giác ngộ cuộc đời, giác ngộ giáo lý giải thoát.

Nếu ta không sanh ở cảnh người, thế giới Ta Bà đây, liệu ta có hiểu vô thường không! Ta có luận bàn được thế này thế kia, về từ bi và trí tuệ giải thoát? Ngay như ta đã là Phật tử, đã quy y hiểu một ít giáo lý giải thoát, mà ta còn chưa thực hành được, thì làm gì có chuyện ở một cảnh giới không có pháp Phật, mà có thể hiểu thực hành pháp giải thoát của Như Lai! Không bao giờ có chuyện như vậy. Và dù có đi nữa, chẳng hạn một Bồ Tát thị hiện đi vào cảnh giới Địa Ngục, khuyên giải chúng sinh, thế thì có được bao nhiêu chúng sinh được độ? Vì hầu hết chúng sinh đó, trước khi sinh vào Địa Ngục đã không tạo duyên Phật pháp, vậy làm sao có thể hiểu mà được độ? Nếu vì quá khổ nên ưng thuận vâng lời Bồ Tát, sám hối niệm Phật theo, thì quả thật một vài chúng sinh này, chắc chắn đã từng gieo duyên Phật pháp; bằng không, không thể dễ dàng như vậy. Vì sao? Vì còn luật nhân quả, có vay có trả, có tạo có lãnh, có gieo có nhận…là chân lý vậy!

Tóm lại vấn đề Sắc Pháp cho ta thấy, tất cả chỉ là nhân quả, và nhân quả đã chín để có hôm nay thọ nhận căn thân này. Vấn đề còn lại cũng chỉ là chuyển hóa tâm tư của ta, vì chính tâm này mới tạo nên sắc pháp. Rồi cũng chính tâm này nếu không nhận ra sắc pháp căn thân là quan trọng, rồi để mất đi thân căn, như vậy là lỗi tại ta, tại tâm này!

Như hiện tại quả đã chín, sắc pháp này đang là con người; và ta có muốn than thở, hay cầu nguyện, hay công phu thế nào, thì ta vẫn là căn thân của một chúng sinh mang sắc pháp con người, cho đến già suy chết. Kể cả chư vị A La Hán, các Ngài đã chứng đạo đạt quả vô sanh, an hưởng cảnh giới Niết Bàn Hữu Dư tại thế, nhưng không vì thế mà các Ngài lột bỏ được căn thân hiện tại. Do đó bên trong các Ngài dù định tâm an lạc, nhưng bên ngoài cũng phải thọ nhận xúc tác trần cảnh. Các Ngài phải ăn uống mới nuôi căn thân được, chứ không phải chứng đạo rồi thì căn thân biến mất, hay sống ngược lại với sắc pháp trần cảnh. Tuy nhiên hiểu như vậy là để giải thích căn thân trần cảnh của chúng sinh phàm phu như chúng ta, chứ chư vị Thánh Nhân A La Hán tuyệt đối không màng gì cả, vì sự hoan hỷ, an định không phải để cho ta phân tích bình luận! Các Ngài chỉ luôn luôn tinh tấn thực hành quán chiếu hơn nữa, cho đến khi giải thoát tuyệt đối như một vị Phật; và đương nhiên đối với thế gian, trần cảnh sắc pháp, các Ngài chỉ xem đúng nghĩa là phương tiện trong cảnh giới này.

Xét ra ta hiểu, pháp trần có thấy được và không thấy được đều tự do nhân quả của một tâm thức. Như ba loại pháp trần: Định Quả Sắc, Vô Biểu Sắc và Biến Kế Sở Chấp Sắc, rõ ràng do nhân quả của một chúng sanh. Chẳng hạn, làm gì một phàm nhân chưa biết Phật pháp, chưa bao giờ ngồi thiền học Phật, lại có được Định Quả Sắc, là cảnh giới do thiền định sinh ra! Và Vô Biểu Sắc cũng tương tự, thường được đề cập đến cảnh giới thọ giới của vị Tỳ Kheo học Phật. Riêng Biến Kế Sở Chấp thì ngược lại đó là tâm bệnh của chúng sinh, là vọng tưởng là phiền não kết tụ vào tâm thức. Loại cảnh này là nhân quả chung của phàm nhân trước khi trở thành giác ngộ.

Nói đúng hơn sắp pháp cũng chính là những chủng tử, vì chính nó đã làm nhân làm quả cho một chúng sinh cảm nhận, thọ nhận, rồi tích tụ tạo thành nghiệp dẫn trong luân hồi.

Vậy không thể khác hơn để thể giải thích, đời sống của chúng ta phải bị tiếp xúc với vô số trần cảnh sắc pháp như hôm nay; chỉ vì tất cả đều có nguyên nhân từ nhân duyên đã tạo trong quá khứ kiếp. Và cảm thọ nhận thức đó, nói cho cùng là do từ tâm niệm của chính ta. Hay nói cho hết lẽ, là theo lời Phật dạy: tất cả do tâm tạo; vì do tâm tạo từ vô thỉ nên nhận định, cảm thọ, cảm thức, chiêu cảm, tương hợp, thích nghi... nên mới như vậy, chứ không bao giờ như vậy. Như vậy là sao? Là một phàm nhân một chúng sinh phiền não. Cho nên mới nhìn sắc pháp, có không, không có, nhỏ, lớn, thô phù, vi tế, tịnh, nhiễm, đẹp, xấu v.v… hết thảy những thứ mà ta định nghĩa giải thích, hay sống còn với nó, đều là do tâm tạo ra, đều là không thật! Như thế mới biết tại sao Phật dạy:

“Nhất thiết hữu vi pháp

Như mộng, huyễn, bào ảnh

Như lộ, diệc như điển

Ứng tác như thị quán”

(Tất cả các pháp hữu vi

Như mộng, huyễn, bọt bóng

Như sương, cũng như ánh chớp

Nên khởi quán như thế)

Ngày nay, khoa học đã chứng minh phần nào những lời dạy trong Kinh là chân lý.Trong quyển Đạo Phật Siêu Khoa Học, giải thích nghĩa Nguyên tử, tác giả còn nhấn mạnh thêm: David Bohm, chuyên về ngành Vật lý Tiềm Nguyên tử (Subatomic physics), và Karl Priban, một nhà Thần kinh Sinh lý học (Neurophysiologist) đã dựa vào quan niệm toàn ký để giải thích một cách hợp lý những kết quả khoa học của họ.

Các khoa học gia chuyên ngành Vật lý hạt nhỏ (Particle physics) đã đưa ra bằng chứng và đề nghị rằng thế giới của chúng ta ngày nay và mọi thứ ở trong đó chẳng qua chỉ là những hình ảnh không thực, là những dự phóng của một thực thể vượt ra ngoài không gian và thời gian... ⁷

Nơi đây cho thấy, nhận định của các nhà khoa học, ngày càng rõ ràng về sự lạ lùng của vật chất, có nghĩa chúng được hình thành từ dạng thể nhỏ nhất, đến mức gọi là những hình ảnh không thực, hay một thực thể vượt ra ngoài không gian và thời gian. Điều này đã vô tình đến gần với giáo lý giải thoát, duy chỉ còn chờ đợi một sự thực hành, quay lại từ bản tâm theo lời Phật dạy.

Chúng tôi xin ghi lại nhận định của một nhà sư người Thái, Ngài Prayudh Payutto là vị học giả uyên thâm giáo điển Pali; trong tác phẩm Khoa học dưới lăng kính Phật giáo (Towards sustainable science), Ngài đã xác định nền khoa học vật chất ngày nay không lìa khỏi tâm thức chúng sanh.

“Khi khoa học đạt tới điểm này trong cuộc nghiên cứu, nó sẽ phải lưu ý vào việc trả lời các vấn đề về tâm.

Ngày nay chúng ta thấy nhiều nhà khoa học, vật lý, bắt đầu quay lại và chú ý vào tâm xem nó hành hoạt ra sao. Một số người cho rằng cả đến Thuyết Tương Đối cũng đơn giản chỉ là một hệ thống triết lý, sản phẩm của tư tưởng, một quan niệm. Không gian và thời gian tùy thuộc vào thức, tâm. Sự nhận thức trần cảnh của con người về hình thể và kích thước vật thể không chỉ là sự hoạt động của giác quan, mà phải dựa vào sự suy nghĩ. Chúng là sự nhận xét của tâm, không phải chỉ là một ấn tượng qua năm giác quan. Mắt nhìn sắc (hình thể), nhưng nó không biết kích thước và hình dáng là chức năng của tâm. Cho nên kiến thức từ năm giác quan chưa phải là tận cùng vấn đề.

Cái gì biết khoa học? Tâm. Nhưng khoa học lại chưa biết bản chất của tâm. Nếu muốn biết chân lý tối hậu, khoa học phải biết tâm…”⁸

“When science reaches this point in its research, it will be forced to take an interest in answering the problems of mind. At the present time we can see many scientists and physicists beginning to turn around and look at the mind and how it works.

Some people say that even the Theory of Relativity is simply a philosophical system, a product of thought, a concept. Space and time depend on consciousness, the mind. The mundane perception of human beings of form and size of matter are not merely the workings of the sense organs, but must also rely on thinking. They are a judgement of the mind, not just an impression through the five senses. Eye sees form, but it doesn’t know size or shape. The apprehension of size and shape are functions of the mind. Therefore knowledge from the five senses is not the end of the matter.

What is it that knows science? The mind. But science does not yet know the nature of this mind. If science wants to know the ultimate truth, it must know the mind.

Cuối cùng để hiểu vấn đề nhân quả qua Sắc Pháp trần cảnh, là việc phải tích đức tu thiện, tích phước tu nhơn. Đức, thiện, phước, nhơn (đạo làm người căn bản) đó, đều phải hồi hướng giải thoát sinh tử, cứu độ chúng sinh; nếu không, những phước nghiệp thế gian, chỉ là quay quần trong sinh tử. Và khi bị quay trong sinh tử, thì chúng ta khó thể nào nhìn được sắc pháp trần cảnh là giả, là vô thường biến dịch, bởi khi ấy đã lỡ làng rồi một ngũ uẩn từ ái dục sinh ra.

Cầu nguyện cho tất cả chúng ta, có đủ nhân duyên thù thắng giác ngộ, để cuối cuộc đời sanh vào thế giới Thánh, rồi trở lại độ chúng sanh.