Thức Biến Hiện

Ý Thức, Mạt Na Thức Và A Lại Da Thức

Ba thức tiếp theo trong tám thức là Ý THỨC, MẠT NA THỨC và A LẠI DA THỨC. Ba thức này có mỗi nhiệm vụ riêng, tuy nhiên chúng không hiển hiện ra bên ngoài, chỉ biểu hiện qua sự duy trì hiểu biết, duy trì tâm thức cho đời sống tâm linh trong pháp giới, trong ba cõi, hoặc trong luân hồi lục đạo, hoặc vượt lên ba cõi đi vào giải thoát. Và đương nhiên ba thức này cũng dựa vào nhân duyên, hết thảy những hiểu biết của năm thức trước.

Ý thức

Ý thức còn gọi là Thức Thứ Sáu.

Khi tìm hiểu năm thức trước (Tiền Ngũ Thức), đã có đề cập đến Thức Thứ Sáu, là phần linh hoạt quan trọng nhất trong Tám Thức Tâm Vương. Vì Thức này tạo nghiệp thiện, ác, xây dựng căn thân đi đến chỗ hoàn mỹ hoặc đen tối.

Nếu không có Thức Thứ Sáu thì Năm Thức Trước trở thành vô cảm, chẳng có phân biệt học hỏi gì; xa hơn nữa thế giới này sẽ không gọi là một thế giới, vì không có ai nhận xét để gọi. Tất cả chỉ ngờ ngạc như thực vật hay động vật ngu si mà thôi.

Nhờ Thức Thứ Sáu mới có sự sống đúng nghĩa, có sự thăng hoa tươi đẹp, và đương nhiên về mặt sa đà tiêu cực chúng cũng là tai họa tiêu diệt lẫn nhau. Do đó Duy Thức Học gọi Thức này là “Công vi thủ, tội vi khôi” nghĩa là về công trạng thì nó được tuyên dương hạng nhất, nhưng về tội thì cũng bị kết án hàng đầu.

Chức năng của Thức Thứ Sáu

Thức Thứ Sáu không bị hạn cuộc, không giới hạn như Năm Thức Trước. Năm Thức Trước chỉ giữ chức năng phạm vi của mình, mà không thể bước qua phạm vi khác. Chẳng hạn Nhãn Thức là hiểu biết của mắt, hiểu biết này không thể biết hơn nữa ngoài con mắt. Hiểu biết của tai, mũi, lưỡi, thân cũng như vậy. Chúng sẽ hoạt động xa hơn khi có Thức Thứ Sáu tham gia vào. Vậy khi hiểu biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, bắt đầu đi xa vấn đề, bắt đầu nhận xét, cảnh đẹp xấu, âm thanh hay dỡ, mùi vị thơm hôi, vật trơn nhám mềm mại… đó là lúc Thức Thứ Sáu đã xâm nhập vào rồi.

Thức Thứ Sáu đã khiến cho Năm Thức Trước nhận định hiểu biết rõ ràng năm trần cảnh. Trần cảnh là Sắc trần, Thinh trần, Hương trần, Vị trần và Xúc trần.

Nếu vắng mặt Thức Thứ Sáu, thì Nhãn Thức là hiểu biết của mắt chỉ dừng lại hình ảnh một bông hồng, hay một cây cổ thụ, một ngôi nhà v.v… chỉ dừng lại đó mà không bao giờ biết rằng bông hồng có ý nghĩa gì, cây cổ thụ kia có khác gì các cây khác chung quanh, và ngôi nhà như vậy đẹp hay xấu có ai ở trong đó không?

Thức Thứ Sáu làm việc cùng với Nhãn Thức tức thì nhận định: bông hồng nầy đẹp như vậy mà không ai hái để trưng bày trong phòng khách ôi thật uổng tiếc ... Cây cổ thụ này có lẽ đã vài trăm tuổi thọ, loại cây này cần phải bảo tồn để làm cảnh trí tô đẹp cảnh làng quê. Cái nhà này có lối kiến trúc Âu Mỹ không giống Á Châu, nhưng không biết người sống bên trong sẽ theo phong tục nào… Tất cả bốn thức trước còn lại cũng không khác khi được Thức Thứ Sáu đi vào, chúng sẽ bắt đầu cảm nhận phân biệt như trên. Ta có thể thí dụ thêm.

Tiếng chó sủa, tiếng hát của người nghệ sĩ phát ra từ máy thu thanh, tiếng trẻ nhỏ khóc v.v… sẽ trở nên vô vị, không ý nghĩa gì cả, đó là thiếu vắng một Thức Thứ Sáu đi vào; và ngược lại nó sẽ trở thành một ý nghĩa, một kỷ niệm, một vấn đề khác như sau: Tiếng chó sủa làm cho ta nhớ lại một kỷ niệm vui buồn nào đó ở quê nhà, văng vẳng tiếng chó sủa mừng chủ đi xa về, hay sủa vì có một khách lạ đột ngột ghé nhà thăm. Tiếng hát của người nghệ sĩ càng làm cho lòng tê tái, nhớ lại quê hương những buồi chiều … Tiếng trẻ nhỏ khóc bên nhà làm bà lão nhớ các cháu bằng tuổi giờ đã đi xa…

Chúng ta chỉ lấy hai ví dụ khi Thức Thứ Sáu đi vào Nhãn Thức và Nhĩ Thức, cũng đã hiểu vai trò của Thức Thứ Sáu này.

Chính vai trò quan trọng của Thức Thứ Sáu như đã trình bày, mới thấy sự tuyệt nhiên phải có của Thức này. Nghĩa là con người có năm thức trước, tức phải có Thức Thứ sáu kèm theo; cho nên thức này còn có tên khác là Ngũ Câu Ý Thức.

Ngũ Câu Ý Thức

Nghĩa là năm thức trước lúc nào cũng có Ý thức đi cùng, việc này tuyệt đối là vậy; vì như ta hiểu Năm Thức Trước không mang được tác dụng ý nghĩa trước pháp trần, ngoài việc cảm nhận rất giới hạn. Thử lấy Nhãn Thức suy luận xem. Khi Nhãn căn chiếu soi vào một bông hoa, tiếp đó là Nhãn Thức nhận diện đó là một bông hoa, Nhãn Thức hiểu biết một bông hoa rõ ràng, tất nhiên là vậy, nó không thể sai khác được, nhưng rồi sao? Không lẽ biết bông hoa rồi làm ngơ! Cứ như thế không lẽ nhìn tất cả cảnh vật con người, trong đó có hết thảy những vật rất quan trọng, rất cần thiết cho đời sống cho sinh mệnh rồi làm ngơ?

Cho nên Ý thức tuyệt nhiên phải đi với Năm Thức trước.

Nhờ ý thức mà ta mới nhận diện phán xét phân biệt bình phẩm, và ngược lại cũng do ý thức mới sinh ra lắm chuyện rắc rối trên đời.

Tuy nhiên ta phải công nhận, cần có Ý thức phân biệt đi với năm thức đầu, thì việc tu hành mới đạt đến giải thoát.

Sở dĩ Duy Thức Học đặt tên gọi Ngũ Câu Ý Thức, là để dạy cho ta biết trong việc nhận định phân biệt, phải cẩn thận dè dặt, đối với vô số pháp mà con người đang đối diện.

Chư vị Thánh Tăng đã thành tựu việc quán sát phân biệt; nhưng các Ngài vẫn không khác phàm phu trước khi đắc quả; vẫn đầy đủ Ngũ Câu Ý Thức, tuy nhiên các Ngài chỉ phân biệt nhận xét rất ít, rất giới hạn trong sự tỉnh ngộ lựa chọn thiện pháp để tăng trưởng nội tâm.

Nhìn bông hoa các Ngài biết đó là bông hoa, giống như Ý Thức chưa gá vào, và khi Ý thức gá vào, các Ngài vẫn duy trì cái biết đó là một bông hoa; rồi các Ngài biết thêm rằng, nên để nguyên đó cho mọi người nhìn ngắm là tốt, hay có thể cắt đi cúng Phật là xong, ngoài ra không còn thêm một ý tưởng nào. Từ sát na đầu các Ngài đã nhìn cảnh vật như là tánh cảnh, phù hợp theo hiện lượng là cái nhìn vô nhiễm của Nhãn Thức. Đến sát na thứ hai, các Ngài vẫn thấy bông hoa với tinh thần vô nhiễm, không phân biệt, dù đã có ý thức xen vào; thế là các Ngài không bị phiền lụy với bông hoa, vậy có khác gì thật cảnh một bông hoa vô nhiễm!

Như vậy Ngũ Câu Ý Thức đối với các vị tu chứng là cần thiết, vì đã tạo công đức ngắt hoa cúng Phật, hay để người ngắm được vui, cho nên Ngũ Câu Ý Thức có tên gọi đẹp hơn và đúng việc tu học giải thoát là Minh Liễu Ý Thức.

Và nếu chư vị Thánh Tăng đã chủ động được ý thức sáng suốt thanh tịnh, nên khi trường hợp ý thức có tự phát khởi một mình khi vắng đối tượng trần cảnh, thì ý thức đó vẫn không bao giờ ô nhiễm bất tịnh. Sau đây chúng ta lại tìm hiểu thêm các chức năng và hoạt dụng khác nữa của Thức Thứ Sáu này.

Độc Đầu Ý Thức

Vai trò Ý Thức lúc này là độc lập hiện khởi, không cần có Năm Thức Trước kèm theo. Điều này xảy ra không ít trong đời sống; nhưng không thể nói Năm Thức Trước không cần ý thức. Nếu Năm Thức Trước xảy ra không cần Ý Thức, thì chỉ trong một hai sát na, còn nếu xảy ra thường xuyên thì người đó đã có vấn đề, nghĩa là không còn bình thường nữa; họ sẽ ngu ngơ trước mọi chuyện.

Thí dụ một người thấy một em bé, em bé đang bò trên bãi cỏ, người này thấy như vậy, và chỉ biết như vậy, và đột nhiên em bé bò về hướng vực sâu, người này vì không phân biệt, không nhận xét, không tư duy, suy nghĩ, nên chỉ nhìn em bé bò, và do đó chuyện không hay xảy ra với em bé. Chúng ta có thể thí dụ khác một ngọn lửa nhỏ bốc cháy gần cạnh nhà, người này nhìn thấy, và chỉ biết đó là ngọn lửa cháy cạnh gần nhà, nên không có ý kiến, vì không có ý kiến nên việc hỏa hoạn có thể xảy ra. Thêm một thí dụ ít nguy hiểm và thường xảy ra hằng ngày với chúng ta. Ta đang nhìn vào một nơi nào đó hay một cuốn sách, một cái nhà; nhưng ta lơ đảng không chú tâm (không có Ý Thức xen vào), đột nhiên một người vổ vai hỏi, anh nhìn cái nhà đó vậy có biết trước nhà có ai đứng không; hoặc anh đang cầm cuốn sách, xin hỏi tác giả là ai? Đương nhiên anh này đã không có Ý thức xen vào nên chỉ biết cái nhà, cuốn sách, chứ chẳng để ý thêm gì cả, dù hình ảnh rõ ràng hiện ngay trước mắt. Đó là Năm Thức Trước đã vắng Ý Thức đi vào. Cho nên không thể nào nói rằng Năm Thức Trước không cần Ý Thức.

Vậy trường hợp nào Ý Thức không cần Năm Thức Trước? Nói cách khác, trường hợp nào gọi là Độc Đầu Ý Thức?

Có năm trường hợp Ý thức hoạt động mà không có sự hiện diện và hợp tác của Năm Thức Trước: 1) Tán vị Ý thức (Ý Thức Phân Tán), 2) Mộng trung ý thức (Ý thức trong mộng), 3) Định trung ý thức (Y thức trong định), 4) Loạn trung ý thức (Ý thức trong cơn điên loạn), 5) Suy trung ý thức (Ý thức trong cơn suy tính).

1.Tán vị Ý Thức: Là ý thức tản mác rời rạc, không gá định vào chủ đích nào cả. Người hay có tâm trạng Tán Vị Ý Thức sẽ chẳng làm được việc gì. Người đời nói rằng, muốn thành công trong đời sống, phải có lập trường, phải biết định tâm chủ đích, nếu không sẽ luôn thất bại, vì nay hoạch định thế này mai thay đổi thế kia.

Như ví dụ trên nói về Nhãn Thức thấy em bé, ngọn lửa, cái nhà, cuốn sách... mà không biết phản ứng hay nhận định gì cả, đó là Tán Vị Ý Thức. Việc này người ta cho là lơ đãng, tâm mơ mộng đâu đâu. May rằng trường hợp này không kéo dài lâu, nếu cứ thường xuyên xảy ra như vậy, người này sẽ thành một người bịnh tâm thần, mà nguyên nhân đầu tiên chỉ vì Tán Vị Ý Thức.

Chúng ta hay nghe “tâm viên ý mã”, ví cho ý thức không chịu ngừng nghỉ, không chịu dừng lại, như con khỉ con ngựa ít chịu đứng yên. Trong đạo Phật thường nghe hai từ phan duyên, thường bị vọng tưởng kéo lôi, đó là Tán Vị Ý Thức.

Hành giả ngồi thiền ban đầu chưa định tâm, sẽ thấy rõ Ý Thức Phân Tán này. Niệm Phật cũng vậy, dù miệng niệm Phật, nhưng Ý Thức Phân Tán vẫn xuất hiện trong tâm. Cho thấy hiểu biết về Tán vị Ý Thức thật quan trọng cho việc tu hành.

2.Mộng trung Ý Thức: Là Ý thức trong mộng khởi lên khi ngủ; trong giấc ngủ mơ thấy mình làm việc, sinh hoạt v.v… Tuy nhiên một điều cũng cần biết, không phải hình ảnh ngủ mơ luôn phản ảnh đời sống việc làm khi thức. Nghĩa là không phải vì ban ngày ta làm việc gì đó, ở đâu, có gia đình, có của cải thế nào… thì khi nằm mộng ta đều thấy phù hợp theo đời sống như vậy. Việc này thật sự cũng có nhưng cũng không. Điển hình chính những người tu sĩ hằng ngày hằng giờ đối diện tượng Phật hình ảnh Bồ Tát, và không nói cũng biết, vị nào cũng muốn ngủ mơ được thấy chư Phật, chư Bồ Tát Thánh chúng, thế mà chẳng có vị nào nói là nằm mộng thấy Phật, Bồ Tát. Cả hết cuộc đời người tu cũng ít nghe ai nói, hay có thấy thì thấy được mấy lần trong hàng ngàn giấc ngủ của một đời người. Ngay cả những vị tu quán tượng, quán ảnh Phật cũng còn khó thấy.

Ở đây chúng ta không bàn thêm về nhân quả nghiệp thức, tuy nhiên vì đưa ra vấn đề cũng cần tìm hiểu cho rõ. Việc chiêm bao nằm mộng, vẫn phản ánh đời sống hành nghiệp của ta. Nguyên nhân mà ta không thấy được việc làm, hay hình ảnh hiện tại ban ngày, đó là do nhân duyên chưa đến; và hình ảnh ngược lại khác với việc ban ngày hay đời sống ta đang làm, là vì ai cũng biết kiếp sống của chúng sinh không phải chỉ có đời này. Những hình ảnh đó đã diễn ra trong những đời trước, bởi vì có nhiều giấc mơ thấy mình không phải là người hiện tại đời nay. Cho nên nếu không phải hành động trong vô sô kiếp đời trước, thì ta đã không thấy những hình ảnh lạ lùng như vậy. Việc nữa tại sao ta không thấy hình ảnh đẹp đẽ cao thượng như Bồ Tát, chư Phật? Điều này vì đời trước ta đã gieo duyên Phật Pháp quá ít, phước báo thiện nghiệp không nhiều, thì làm sao đời nay đủ duyên để thấy. Nhưng ta cứ tin ta sẽ thấy Phật trong tương lai, vì ta đang gieo duyên hiện thời. Chứng minh việc này là vẫn có những vị chân tu kể lại, chư vị đã thấy Phật rõ ràng trong giấc mơ hay trong thiền định.

Lại có một điều lạ hơn, là thấy trước được sự việc xảy ra. Chẳng hạn thấy việc không hay xảy ra một nơi nào, và việc đó đã xảy ra ngoài thực tế giống như trong giấc mộng. Hay có người báo mộng, và sau khi kiểm chứng đúng như giấc mộng đã thấy. Trường hợp này ta chỉ suy đoán, là do phước báo nghiệp lực của mình cho nên sự việc xảy ra như vậy; và việc thấy của Ý Thức trong khi ngủ đã liên hệ đến đời sống quá khứ, hiện tại, cho đến tương lai. Cái thấy báo trước là thấy được trong tương lai. Nhưng giải thích thêm nữa thì không thể được, vì ta chỉ hiểu bấy nhiêu, chỉ có chư vị Thánh Tăng đắc đạo mới giải thích được. Nói tóm lại Ý thức hoạt động trong trường hợp nằm mộng là vậy.

3.Định trung ý thức: Ý thức trong định, đây là trường hợp ý thức phát khởi ngay trong lúc Thiền Định; lúc này không có một thức nào hoạt động trừ ra ý thức. Khi thiền tọa hành giả sẽ cảm nhận được Ý thức hoạt động một cách rõ ràng; nhờ vậy mới thấy Thiền định giúp người học Phật, quan sát được sự tối trọng của Ý Thức. Và khi nhận rõ hoạt động của Thức, chúng ta mới thấy sinh hoạt đời sống thế gian và xuất thế gian phần lớn là do Ý Thức quyết định. Vì sao? Vì dù Năm Thức Trước ngưng sinh hoạt đối tiếp với trần cảnh, thì Ý Thức vẫn lưu hành bộc phát chẳng chịu nằm yên. Và vậy khi hành giả đi sâu vào Thiền định, Ý Thức sẽ được chuyển hóa nhờ vào tu định quán tưởng. Ý Thức sẽ đạt được cảnh giới an lạc, trong từng cảnh giới thù thắng, mà người không tu tập thành tựu sẽ không thể hiểu được. Cảnh giới đó chúng ta được nghe là cảnh Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền và Tứ Thiền… Đó là lúc Ý Thức hoạt động trong giai đoạn thù thắng, trở thành chứng đạo là Diệu Quan Sát Trí.

4.Loạn trung ý thức: Ý thức trong cơn điên loạn. Đây là lúc Ý Thức bị rối ren, trong giai đoạn không phân định được năng lực vai trò của Ý Thức. Trường hợp xảy ra như vậy, thường thấy ở những người không còn tỉnh táo, không hoạt động bình thường; nói rõ hơn những người mắc bệnh tâm thần, không còn biết hoàn cảnh hiện tượng chung quanh. Nguyên nhân thế nào ra sao, chúng ta chỉ có thể hiểu là do nghiệp nhân Ý Thức từ quá khứ, hay nói thêm đều là do nhân quả tích tụ từ các chủng tử huân tập trước đó.

Tuy nhiên có những trường hợp trở thành điên loạn ngay khi gặp biến cố. Trường hợp như vậy, ta có thể bảo là do những tâm sở bị kích động, thái quá…Nhưng theo luật nhân quả, tâm sở lại được tích tụ từ những quả báo hành nghiệp đời trước, hoặc hành nghiệp đời nay. Do đó những tâm sở quá khứ, đã góp phần tạo nên quả hiện tại.

Nói tóm lại Ý Thức trong cơ điên loạn, là sự hoạt động không còn thuận theo dòng sống tự nhiên của vai trò Ý Thức là hiểu biết phân biệt.

5.Suy trung ý thức: Ý thức trong cơn suy tính, là lúc Ý Thức suy tư, quán sát, để hoạt động trước một vấn đề nào trong đời sống. Trạng thái suy tư, quán sát, chiêm nghiệm… rất thường xảy ra trong đời sống, hay nói đúng hơn đời sống gọi đúng đời sống là do suy tư, quán sát… Ý Thức Trong cơn suy tính, thường hoạt động không ngừng, và chẳng cần phải có sự tham gia của Năm Thức Trước, mặc dù Năm Thức Trước là nhân duyên sanh Ý Thức. Chúng ta thấy một cách cụ thể, nhờ Ý Thức trong cơn suy tính mà việc học hành mới có kết quả, và cũng do Ý Thức trong cơn suy tính, mà ngược lại mặt trái cuộc đời, con người phải chịu đựng mọi thứ nghịch cảnh của thế gian.

Nhận thức nhân quả qua Thức Thứ Sáu để tu niệm.

Phần nhận thức về năm Căn và năm Thức Trước, tức hiểu rõ giá trị duyên sinh được làm người, là việc hiếm quý cao thượng; đến đây chúng ta còn thấy quả báo cao thượng hơn đó là có được Ý Thức. Nói cách khác, phải cho rằng điều đó bất khả tư nghì, vì nếu ta có đầy đủ năm căn, năm Thức mà thiếu Ý thức, hay bị rối loạn ý thức, như trong phần Loạn Trung Ý Thức đã thưa, thì tất cả không còn ý nghĩa sống. Ta sẽ thành một người, nhưng không phải người, vì không biết chi cả, không hơn không kém đời sống thực vật!

Thế gian này không hiếm nhiều trường hợp đau lòng, người sống mà như chết chẳng còn ý nghĩa!

Nguyên nhân đau lòng đó, hoặc do bẩm sinh thành bịnh hay biến cố tai nạn làm nên, khiến sự sống trở thành vô nghĩa chẳng khác thực vật, phó thác cho người nuôi nấng chăm lo.

Vậy khi được sinh ra làm người đầy đủ vóc dáng căn thân, việc đòi hỏi Ý Thức hiểu biết tuyệt đối quan trọng. Ta thử nhìn lại việc tu học và hành nghiệp của con người, qua ba nghiệp Thân, Khẩu, Ý trong đời sống sẽ thấy rõ.

Thân Nghiệp: Là hành động cơ bản sinh hoạt của chúng sinh; thân nghiệp tạo thiện đời sống trở nên có ý nghĩa, thân nghiệp tạo ác đời sống sẽ thành bất an. Chẳng hạn một em bé không người dạy bảo, không gặp hoàn cảnh yên hòa êm ấm, khiến em không thể ngồi yên để biến thành hành động phóng túng, phá phách tự do, cho đến khi thân thể mệt nhoài hoặc tổn thương thân mạng. Một em bé thân nghiệp như vậy, kết quả tương lai trở thành hư hỏng, và tệ hơn nữa là thọ mạng không thể dài lâu.

Khẩu Nghiệp cũng được nhận định tương tự trường hợp như trên, em bé sẽ chẳng biết nói năng lễ phép, chẳng hiểu thế nào lời lẽ mang lại niềm vui cho mình… kết quả càng xa đạo đức luân lý, khiến đời sống khó khăn khổ sở.

Cuối cùng là Ý nghiệp, Ý nghiệp quan trọng hơn hết, đó là nguyên nhân dẫn đến Thân và Khẩu Nghiệp làm nhân quả cho đời sống.

Nhưng em nhỏ làm sao Ý thức được việc sai, trái để lớn lên làm đúng như người thiện? Đây là việc trở lại để ta suy nghĩ về sự quan trọng của ý thức. Ví dụ em bé mang thân khẩu nghiệp trong hoàn cảnh như trên, đó là liên hệ đến quả báo đời trước của em, cho nên em không có hoàn cảnh tốt để Ý Thức tốt.

Thế thì đời trước em đã có Ý thức, mà đánh mất Ý thức, hay xem thường Ý thức nên phải chịu quả báo đời này. Vì Thân nghiệp khổ, nghèo đói, thường đi với Khẩu nghiệp buồn, thô, cộc cằn, khó chịu... Không tin, chúng ta thử xem em bé nào lớn lên cũng phải chịu ảnh hưởng gia đình xã hội, và không một em bé nào mới sinh lại biết lễ nghi kiến thức! Chúng chỉ sinh ra vì nghiệp báo đời trước mà thôi.

Nếu trong đời này em bé được nuôi dưỡng trong sự thương yêu giáo dục, nhưng lớn lên không tiếp tục học hiểu, không dè dặt với Thân, Khẩu, Ý của mình, hay nói đúng hơn không Ý thức được sự may mắn, lại phụ ân, phụ nghĩa phí phạm đời sống đang hưởng, thì em bé đó không đợi đến đời sau mà ngay đời này phải chịu quả báo xấu ác.

Như vậy mới nhận định được tầm quan trọng của Ý thức, nếu nó không làm nhân đời này thì nó cũng đã là nhân đời trước để sinh quả hôm nay. Chúng ta được sinh ra trong quả báo cao thượng làm người, đầy đủ ngũ căn, ngũ thức đều là do Ý thức cao thượng trong quá khứ, nhưng nếu đời này ta không tiếp tục tư duy, như đã tư duy tốt ở đời trước thì ta sẽ tự thay đổi đánh mất quả báo cao thượng đời nay.

Ta thử tiếp tục phân định ra hai phần: Ý thức về thế gian và xuất thế gian.

Ý thức Thế gian: Ý thức thế gian là ý thức đời sống, môi trường thế giới đang sinh hoạt. Con người dù giỏi dở hay xấu đẹp, dù văn minh hay lạc hậu... đều tuyệt đối cộng hưởng chung hòa trên thế giới nầy. Thế giới có bị xảy ra chuyện gì, con người phải chịu ảnh hưởng theo. Cho nên con người ra sức cải thiện mọi hình thức phương tiện mong hóa giải chinh phục phần nào thiên tai trời đất, để có được đời sống an toàn êm ấm.

Tất cả những tiện nghi, vật chất khoa học kỹ thuật ngày nay, đã nói lên đời sống ý thức cao của con người. Dù vậy việc gì cũng có hai mặt tốt xấu, ưu khuyết… Và chuyện bắt đầu bằng nền văn minh khoa học quá tiến bộ, nên việc cạnh tranh đời sống không thể tránh khỏi. Từ đó việc bảo tồn vật chất, văn minh đời sống, lợi dưỡng riêng tư, cá nhân, xã hội, quốc gia... trở nên xung khắc, bất đồng ý thức với nhau. Thế là con người rơi vào Ý thức rối ren không gỡ ra được. Kết quả ý thức rối ren đó gây ra những cuộc ẩu đả không thuần hòa, rồi đến chiến tranh nhỏ, chiến tranh lớn tồn tại kéo dài không biết bao giờ chấm dứt.

Cách đây hơn sáu mươi năm (1945), vũ khí chiến tranh ghê gớm nhất là bom nguyên tử; chỉ một trái bom có thể hủy diệt lập tức một tỉnh lỵ chứa gần trăm ngàn người. Ngày nay thì sao? Ngày nay không thể tưởng tượng được, cũng là văn minh khoa học tiến bộ; một trái bom nguy hiểm nhất, có sức công phá gấp trăm ngàn lần ngày xưa, và hai nước cường thịnh nhất thế giới là Mỹ và Nga, mỗi nước sở hữu trên vài ngàn quả bom như vậy. Và nếu đem số lượng bom đó ra dùng, sẽ đủ để giết gấp mười lần dân số toàn cầu hiện nay. Tất cả, tất cả không thể tưởng tượng được, nhưng chỉ một việc tuyệt đối biết được là do Ý Thức!

Nếu con người Ý thức được nhân mạng, và đời sống môi trường chung quanh, cần phải ôn hòa để tồn tại, thì xưa nay nền văn minh con người sẽ đẹp biết bao.

Quả thật tất cả đều do Ý thức của ta làm chủ, và Ý thức về đời sống thế gian không ngoài cạnh tranh sinh tồn; nhưng thật sự mất đi ý nghĩa, vì sinh tồn dẫn đến tiêu diệt lẫn nhau. Có lẽ thế gian là vậy, không cách nào hơn! Không phải nhận định như trên là bi quan, chúng ta đang nhìn sự kiện cụ thể, theo lịch sử chiến tranh thế giới. Chiến tranh đã có từ xưa từ khi con người sống đời du mục. Và chiến tranh sinh tồn xuất phát từ một ý thức sinh tồn, bảo vệ đời sống bản thân. Tóm lại Ý thức đúng theo tinh thần sinh tồn bảo vệ đời sống cho một quốc gia đất nước, cần nên chuyển hóa thành ý thức chung bảo tồn nhân loại.

Con người cần nên ý thức hơn về môi trường chúng ta đang sống, vì chúng ta không cần chiến tranh thì thiên tai địa chấn cũng đã cướp đi vô số nhân mạng như từng xảy ra từ xưa đến nay.

Ý thức xuất thế gian: Xuất thế gian là vượt lên, vượt ra ngoài suy nghĩ thường tình của nhân sinh muôn thuở, đó là cách nói của người học Phật, khi nhận định tư duy được con đường tu đạo. Nhưng thế gian là đối tượng của tư duy quán xét, vì đời sống không ra khỏi thế gian; thế thì nói xuất thế gian, chỉ là Ý thức đời sống tu hành của người Phật tử nói chung.

Hình thức sinh hoạt của tu sĩ và cư sĩ hành đạo giải thoát, chỉ là do Ý thức được thúc đẩy từ năng lực nghiệp lực đã tích lũy lâu đời. Đương nhiên hình thức sinh hoạt của người học Phật, vẫn quan trọng trong những điều kiện bắt buộc để xác định và bảo hộ giới đức người tu.

Nhưng dù sao ta vẫn xác định, động lực tiến tu phải từ do Ý Thức. Và Ý thức hướng đến mục tiêu giải thoát, cần luôn được ý thức, mới duy trì được năng lực của mình. Qua những tích chuyện xưa của chư Thánh Tăng, các bậc chân tu thật học, các Ngài trước sau như một, không thay đổi Ý thức cầu tu giải thoát, cầu thành đạo độ sanh. Giai đoạn tầm sư học đạo, vị nào cũng phải gian nan, cực khổ; khi thọ giáo nhập môn, chư vị càng tinh tấn thực hành pháp tu, và đến lúc về già trở thành vị đạo cao đức trọng, các Ngài càng không thay đổi Ý thức giải thoát, mong được liễu đạo trước khi ra đi.

Như thế ta thấy, Ý thức là nền tảng phát khởi lập thành nhân quả, khởi đi bằng năng nghiệp, nghiệp lực. Người biết Ý thức hướng thượng, tích lũy nhân thiện nên sinh quả báo thiện, ngược lại quả báo khổ đau sẽ không tránh khỏi.

Nhìn vào đời sống thế gian và xuất thế gian của hai giới học Phật, tất cả đều đang hoạt động tích cực theo Ý thức của mỗi người. Thế gian hằng ngày diễn ra vô số hành động, việc làm, nghĩa vụ, bổn phận, công tác, hy sinh v.v… đều do Ý Thức thúc đẩy. Đời sống tu sĩ hằng ngày bằng giờ giấc công phu, lễ nghi bái sám, cũng là nuôi mầm Ý thức cầu mong giải thoát độ sanh. Tất cả nói chung đều nung khởi Ý thức vươn lên trong ý sống có ý nghĩa.

Xét cho cùng nhân quả hiện thời và tương lai chúng ta đều tùy thuộc vào Ý thức; sự thọ nhận thân người với năm căn, năm thức trước đầy đủ là điều vô cùng thắng phước; nay hiểu thêm quả báo thù thắng này là nhờ Ý Thức - Thức Thứ Sáu, cho nên ta không thể nào bỏ lỡ cơ hội thực hành tu học. Nguyện rằng mọi người đều Ý thức được tầm quan trọng của sự nhận thức hiểu biết giá trị này.

Mạt Na Thức

Không giống Năm Thức Trước được hiển lộ qua năm căn Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân; cũng không giống như Thức Thứ Sáu, làm chức năng nhận thức hiểu biết phân biệt vạn pháp xảy ra chung quanh. Thức Mạt Na ở vị trí tiềm ẩn, và khi bộc phát cũng cần phải chiêm nghiệm mới nhận ra.

Như đã tìm hiểu, Năm Thức Trước mỗi mỗi đều có căn để vin vào mà khởi động thành nhân quả. Như Nhãn Thức là hiểu biết của Mắt có căn là Mắt; hiểu biết của tai có căn là lỗ tai, hiểu biết của mũi có căn là lỗ mũi; hiểu biết lưỡi có căn là lưỡi, và hiểu biết của thân có căn là thân thể. Thế thì hiểu biết phân biệt Thức Thứ Sáu phải vin vào đâu để làm căn?

Các vị Luận Sư Duy Thức dạy rằng, Căn của Thức Thứ Sáu chính là một tiềm năng ẩn tàng nơi nội tâm, được gọi là Mạt Na Thức. Thức Thứ Sáu nương vào Mạt Na Thức mà phát huy tiềm năng của nó.

Mạt Na Thức còn được gọi bằng các tên khác như: Thức Thứ Bảy, Truyền Tống Thức, Ý Thức.

Mạt Na Thức chỉ là phiên âm từ tiếng Phạn.

Thức Thứ Bảy tính theo thứ tự của tám thức Tâm Vương.

Truyền Tống Thức có nghĩa dẫn đưa các chủng từ vào Tàng Thức, và lại tống đưa các chủng tử ra khỏi Tàng Thức, một khi nhân duyên hoàn cảnh buộc phải phát khởi của các Thức.

Ý Thức thì giống tên gọi Ý thức thứ sáu, nên chỉ gọi là Ý, do đó chỉ thường gọi Mạt Na để tránh lầm với Thức Thứ Sáu.

Đó là vài tên gọi và chức năng của Mạt Na Thức, tuy nhiên chúng ta cần tìm hiểu, vì sao Mạt Na Thức đứng sau Thức Thứ Sáu, hay ở vị trí giữa Thức Thứ Sáu và Thức Thứ Tám - A Lại Da Thức?

Trước hết ta thấy, vai trò Thức Thứ Sáu là nhận diện phân biệt học hỏi, nương vào Năm Thức Trước, kể cả hoàn cảnh độc lập là Độc Đầu Ý Thức, thì Thức Thứ Sáu cũng phải ghi nhận liên tưởng đến hoạt động của Năm Thức Trước mới hoạt động được.

Những hoạt động như vậy, các nhà Luận Sư cho rằng không có thường hằng, nghĩa là hay gián đoạn. Trong lúc gián đoạn không hoạt động, nếu không có một sự chấp chặt vào, hay nói cách khác phải có một cái gì đó không gián đoạn, cho nên Thức Thứ Sáu hay Năm Thức Trước mới có thể tồn tại.

Chẳng hạn ta thấy mọi sự ghi nhận hay phân biệt của mỗi người, thường hay chấp giữ ngấm ngầm, thường hay tự cho của ta, do ta. Trường hợp này là sự chấp giữ chấp thủ thuộc về nội tâm, mà không phải là chức năng của Thức Thức Sáu.

Thí dụ em bé mới sinh ra liền biết bú mớm, biết la khóc khi bất bình khó chịu. Hình ảnh này là sự tiếp nối chấp chặt từ lâu; và khi lớn lên sự chấp thủ càng thấy rõ, điều này Thức Thứ Sáu hoàn toàn không có khả năng như vậy.

Sở dĩ có khả năng chấp thủ này là do có mặt Mạt Na Thức, cho nên từ đời này đến đời sau bao giờ Thức Mạt Na cũng chấp thủ vào cái tự biết của mình, và đương nhiên cái tự biết đó được lấy từ kho của Thức Thứ Tám là Tàng Thức.

Xét như vậy ta thấy, khi sự hiểu biết được lập định phân biệt, tức có một sự chấp giữ lập định phân biệt từ trước; sự chấp giữ khiến Ý Thức vin vào và nhận định theo cái chấp giữ kia, cho nên gọi là ngã chấp.

Định nghĩa thêm về Mạt Na Thức, Mạt Na Thức còn có vài trò Hằng Thẩm Tư Lương, có lẽ đây mới đúng với chức năng của Thức này. Hằng Thẩm là thường luôn thẩm xét, thẩm định không ngừng. Tư Lương là so đo suy nghĩ, nên trong Duy Thức Tam Thập Tụng gọi là “Tư lương vi tánh tướng”, nói lên bản tánh hay so đo suy nghĩ. Do bản năng tánh thể của Thức này, nên Ý Thức Thứ Sáu, nói cho đúng hơn là đối với cả sáu thức trước, đều bị ảnh hưởng trong cái chấp trì chấp giữ của nó, đó là tự chấp ngã, chấp pháp.

Hoạt động của Mạt Na Thức.

Tìm hiểu phần trên ta thấy, Mạt Na Thức chỉ là chấp thủ mọi hiểu biết làm của riêng mình. Và Ngã chấp là việc dễ nhận ra nhất; nhưng nếu đã chấp ngã thì cũng là chấp pháp. Do có pháp nên ngã mới vin vào đó, nếu không có một pháp nào để ngã vin vào, thì ngã đâu có gì để chấp làm sự hiểu biết của mình!

Như thế Mạt Na Thức hẳn phải có chỗ dựa bám vào mới sinh ra chấp giữ. Mạt Na Thức lấy kiến phần của A Lại Da hay gọi là Tàng Thức để làm kiến phần của nó mà chấp vào. Kiến phần là sự hiểu biết (năng duyên) đối với cảnh trí; và tướng phần là cảnh trí hình ảnh thuộc về sở duyên.

Nói cách khác, chính là vô số chủng tử hiểu biết đã được chứa đựng trong A Lại Da Thức; và sự hiểu biết đó, cố gìn giữ cái hiểu biết này, nên mới sinh ra chấp trì, chấp trước. Như vậy mà gọi hiểu biết đó với một dạng thức là Mạ Na Thức. Chứ thật ra tất cả đều là hiểu biết được chứa đựng trong A Lại Da Thức mà thôi. A Lại Da Thức là Thức Thứ Tám nó là kho chứa, là trung ương sinh ra vạn pháp; chúng ta sẽ tìm hiểu Thức này ở phần kế tiếp.

Thế thì ta hiểu, bao giờ còn có chủng tử huân tập vào A Lại Da Thức, thì phải có Mạt Na Thức, cho nên Mạt Na Thúc còn gọi là hằng thẩm, vì luôn luôn thường hằng để cố giữ hiểu biết của mình.

Như vậy là Mạt Na chấp tất cả những gì mà nó vin vào. Chấp không những đời này, lại đến đời sau và vô lượng kiếp, cho nên gọi là Câu Sanh Ngã Chấp, sanh ra liền biết chấp không cần ai dạy bảo, không cần học hỏi bắt chước ai.

Tuy nhiên sự chấp thủ ngã pháp đó, sẽ đưa đến sự chấp thủ pháp nhiễm pháp tịnh; và nếu Ý Thức đưa vào Tàng Thức chủng tử tịnh nhiều hơn nhiễm, thì Mạt Na sẽ duyên với tịnh nhiều hơn là nhiễm.

Và việc cụ thể, tại sao không ai tránh khỏi Ngã si, Ngã kiến, Ngã mạn và Ngã ái, đó là do sanh vào cõi dục nhiễm này. Những chủng tử bất thiện đó có phải đã tích lũy từ Tàng Thức làm nhân sinh vào cõi dục, cho nên buộc phải có tướng trạng của Ngã như trên.

Chúng ta sẽ tìm hiểu thêm ở phần tâm sở, sẽ thấy rõ việc này trong hoạt động của Mạt Na Thức.

Nhận thức về nhân quả qua Thức Thứ Bảy để tu niệm

Việc được thân người là quý hiếm, điều này người học Phật tuyệt đối phải ý thức. Không sinh được thân người, ta mất hết cơ hội vươn lên giải thoát; vì nếu sinh cảnh trời ta sẽ dễ quên, hay không gặp được Phật pháp. Không gặp Phật pháp lại không thấy cảnh khổ, sẽ trở thành cảnh khổ nhất của chúng sinh này. Tương lai như thế sẽ là đọa xứ khi phước cạn dần đi.

Ngày nay ta được thân người, được đầy đủ sáu căn sáu thức; trong căn thức đó, điều làm ta hiểu biết trước tiên là bản tánh con người, sinh ra liền si mê ngã ái. Do đâu việc này có? Vì ta đã si mê từ vô thỉ đến nay không thay đổi. Vì Câu Sanh Ngã Chấp, sanh ra liền chấp, chấp hết thảy đối tượng, với sự suy nghĩ quán sát của ta. Ngã chấp có sẵn như vậy, nên mọi sự trên đời không ngoài cái khổ chấp ngã chấp pháp mà ra. Nếu ta không còn chấp nhiều vào mọi thứ, thì đương nhiên cái ta cũng không còn dính mắc nhiều nữa. Ví dụ nếu con người không còn quá chấp vào lãnh thổ quốc gia, chủng tộc, văn hóa truyền thống, thì sẽ không có sự thù hằn sân giận, là ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái. ²

Ta hãy nhìn loài vật, chúng không có đủ hiểu biết như người, chúng sống hoàn toàn nhờ vào thiên nhiên nuôi dưỡng. Nếu thiên nhiên trời đất vui chúng vui, nếu thiên nhiên buồn, gầm thét, chúng sợ hãi lẩn tránh để yên thân. Ngày xưa chúng vui hơn nhiều, ngày nay chúng vui quá ít, nếu không nói không còn vui nữa! Vì trái đất hiện giờ đã cạn dần tài nguyên thiên nhiên, mà thiên nhiên là nguồn sống của chúng. Một phần ba, phần tư màu xanh của địa cầu đã biến dần màu nâu, màu xám, và theo đó bầu trời xanh của trên phân nữa số quốc gia toàn thế giới không còn trong sáng như xưa. Đến cả mặt đại dương khổng lồ trên mặt trái đất, rác rến ô nhiễm cũng tìm thấy được.

Vậy loài động vật không hoàn toàn gây sự với ta, thế mà vì ta, hay nói đúng hơn vì ngã chấp pháp chấp của ta mà chúng bị ảnh hưởng thật ghê gớm.

Nhìn về nhân quả của loài động vật trong vô số kiếp trước, chắc rằng chúng đã chấp ngã chấp pháp hơn cả con người ngày nay, nên hiện báo sinh ra làm động vật; dù thế quả báo đau khổ hiện thời của chúng, ta không thể phủ nhận rằng ta đã không góp phần gây ra!

Thế là tất cả chúng ta và loại vật khác đã đều chấp ngã pháp; một bên đang tạo nhân chấp gây khổ cho mình và chúng sanh, và một bên không hiểu biết thế nào là

- Ngã kiến: Chấp trước hiểu biết vọng kiến, hư vọng của mình, ngược với lý duyên sinh vô ngã.

- Ngã mạn: quan trọng quá về mình, xem thường người khác.

- Ngã ái: quá yêu quý gìn giữ thân thể của mình chấp, nhưng vẫn có cái chấp để sinh tồn. Thật là một vòng lẫn quẫn trong si mê ngã ái.

Với người tu Phật, sự chấp trước còn quan trọng hơn nhiều, vì ngay cả chấp pháp tu cũng thành xa chánh pháp, huống nữa là chấp pháp bất thiện. Chúng ta không thể nào không thương tưởng hết tất cả chúng sinh trong đó có chính chúng ta. Sự hiện hữu thế gian này là một nhân duyên của vô số ngã và pháp; điều đó là sự tương quan ý thức sống. Và ta nên biết, sự chấp ngã pháp thế nào để đưa đến con đường giác ngộ giải thoát, nếu không sẽ mãi mãi luân hồi ở thế gian.

Chư Bồ Tát chư Hiền Thánh Tăng sống tại thế gian trước khi thành đạo, các Ngài đâu phải không chấp! Nếu ban đầu nhập đạo, chư vị không chấp vào gìn giữ giới pháp, không chấp đọc tụng kinh điển, thiền niệm chuyên cần, thì làm gì hiểu được Phật pháp phát sinh trí huệ, làm nhân giải thoát có được Thánh Quả ngày nay.

Chúng ta hiểu việc chấp pháp chấp ngã là chướng ngại con đường tu; nhưng chúng ta phải hiểu thế nào để chấp và không chấp. Có thể ban đầu không chấp, rồi sau chấp, hoặc chấp ngay ban đầu để sau này không còn chấp nữa.

Ban đầu không chấp nhưng sau chấp, thường xảy ra lúc mới nhập đạo; xảy ra hầu như với tất cả những người sơ cơ học đạo như chúng ta. Ngày mới chập chửng làm quen đạo pháp, mới quy y thọ giới, hiểu biết căn bản Phật pháp, bấy giờ ai trong chúng ta cũng cảm thấy vui mừng, phấn chấn trong đời sống, nên dễ hóa thành người hiền lương, khiến người khác dễ mến gần gũi chúng ta. Đó là do niềm hăng say học pháp, học Phật có được an lạc từ ái trong tâm, nên không màng nhận xét quên bớt giận hờn. Nhưng rồi trải qua thời gian học hiểu Phật pháp khá hơn, biết nhận định xa hơn, so với hiểu biết Phật lý căn bản ban đầu, bấy giờ thay đổi ngược lại; và trở thành giống như tánh tình của thuở ban đầu chưa học Phật. Cuối cùng ta chỉ còn biết Phật pháp qua kiến thức, bàn luận lý giải suông. Từ đây người khác nhìn ta chẳng còn thấy khác, hoặc có thể còn tệ hơn lúc chưa học Phật.

Trường hợp ban đầu chấp, sau không chấp, thật ra cũng chẳng khác gì trường hợp trên; vì trường hợp ở trên ban đầu không chấp, là do quá ham say Phật pháp, quá thích thú mới trở thành Phật tử, nên không màng, không tranh luận ai nói gì thì mặc; tuy nhiên điều quá thích thú, hăng say đó, chính là chấp cái thích thú hăng say. Nhưng vì không duyên gặp được thiện tri thức, hoặc không học hiểu đúng giáo lý, nên sự học đó đã không giúp được mình, lại biến thành chấp trước.

Trường hợp sau, ban đầu cũng hăng say thích thú, nhưng được gặp thiện tri thức, hoặc hiểu đúng lời Phật dạy, nên tiếp tục hăng say thích thú trong sự hiểu biết đúng chánh pháp; và cho đến lúc càng thích thú càng thấy rõ chánh pháp giải thoát. Từ đó người này sẽ thực hành buông bỏ, không còn chấp những hoàn cảnh hiện tượng chung quanh mà trước đó hiểu lầm. Cuối cùng người này sẽ tiến xa hơn, bắt đầu từ từ buông bỏ, bỏ cả cái mình đang học, cái mình cho là quá thích thú, nguyên nhân bấy giờ càng học càng phát huệ, càng thấy các pháp là vô ngã.

Vậy ra căn bản nhân quả, học được từ Thức Mạt Na này là sự chấp ngã chấp pháp từ vô thỉ kiếp đến nay; cho nên mới có con người của ta hôm nay mới có bao nhiêu dân số trên địa cầu này. Hễ bao nhiêu con người là bấy nhiêu ngã chấp, và đồng nghĩa sự chấp trước là khổ đau không cùng tận.

Ta vẫn biết Thức Mạt Na xuất hiện và chấp ngã do nhiều nguyên nhân; nhưng chính nhân là từ Tạng Thức sinh ra. Tạng Thức tiếp nhận vô số chủng tử, thiện, ác, rồi lang thang trong vũ trụ pháp giới, rồi đến lúc tùy duyên quả báo nhiễm tịnh, thọ sinh vào thế giới hữu hình hay vô hình, phù hợp với vô số chủng tử hiện hành. Từ đó Mạt Na cũng lớn dần theo tướng phần của Tạng Thức, rồi tiếp đó các Thức khác hiện khởi, mà Thức Thứ Sáu là tiêu biểu dựa vào chấp ngã của Mạt Na để hoạt động. Đương nhiên nói đến Thức Thứ Sáu là có mặt Năm Thức Trước, trên hình thể con người đầy đủ năm căn.

Cuộc hành trình nhân quả ngã chấp của Mạt Na là câu sanh ngã chấp, sẽ đi mãi với con người vô minh như chúng ta là vậy. Cho đến khi nào tỉnh ngộ, hiểu được tất cả sự việc thế gian đều là nhân duyên, đều là chấp trước, từ đó mới thấy được các pháp thật giả ra sao, và từ đó mới thoát được cuộc luân hồi vô tận.

A Lại Da Thức

Tìm hiểu Thức A Lại Da là tìm hiểu phần tổng thể của Tám Thức Tâm Vương, hay nói đúng hơn là tìm hiểu nguyên nhân có một cái gì đó lang thang trong vũ trụ chiêu cảm hết thảy vấn đề. Nói hơn thế nữa là tìm hiểu cái gì đã tạo ra cả một thế giới Ta Bà ô nhiễm, để ta phải gán vào dính mắc đủ thứ!

Dựa theo lời Phật dạy và lời chư vị Luận Sư Duy Thức, câu trả lời rằng, nếu có gì bí ẩn hay khó hiểu, tất cả đều do Thức sinh ra. Đó cũng chính là sự hiểu biết sai lầm tích lũy qua vô số chủng tử nhiễm hay tịnh sanh ra; và sự vận hành của chúng hiện thành duyên sinh ra quả, là lúc tác thành vũ trụ nhân sinh.

Hỏi tự bao giờ xảy ra, điều này chỉ có Phật mới biết; ta chỉ biết từ vô thỉ kiếp, khi vô số chủng tử khởi tác động niệm tịnh nhiễm. Nhưng ta vẫn biết rằng, vô thỉ nhưng sẽ hữu chung, nghĩa là không biết có từ bao giờ, mà vẫn biết sẽ có ngày chấm dứt ngày chuyển thức thành trí giác ngộ giải thoát nếu tu hành theo lời Phật dạy.

Thế giới này vẫn có rất nhiều vị Bồ Tát mang lớp hữu tình phàm nhân, nhưng thức của các Ngài đang dần chuyển thành trí. Một số các Ngài hiện hữu là do bi nguyện độ sinh, nên sinh ra đồng cảm thế giới cộng nghiệp với ta, sống thuận theo vạn pháp; nhưng thật ra các Ngài không bao giờ thấy là thật theo hình ảnh đó - đó chỉ là sở hữu vọng thức của chúng sinh chưa giác ngộ, chứ không phải của các Ngài sở hữu.

Với các Ngài không gọi là thức biến, mà chỉ là thế giới lưu xuất từ chân tâm; thế giới đó chúng ta không bao giờ với tới được, vì ta chưa đạt được tâm thanh tịnh, chưa phá đi thức vọng tưởng.

Hiện thế giới Ta Bà này cũng có một số sơ tâm Bồ Tát đang giác ngộ chứng đạo, liễu ngộ pháp tánh duyên sinh, nên dần chuyển thức thành trí đạt được chân tâm ngay thế gian này. Như vậy chư vị hành giả này đã đến với thế gian như chúng ta, nghĩa là lang thang theo tình thức vọng tưởng; nhưng khi ra đi các Ngài sẽ không còn duyên theo vọng thức nữa.

Vậy rõ ràng chúng ta sinh ra là do chúng ta tự biến, khởi sinh theo vô số chủng tử hành nghiệp tạo thành, và cứ như vậy duyên với nhân quả chủng tử thành nghiệp trong tương lai, rồi phát sinh chiêu cảm vào thế giới phàm phu ô nhiễm.

Lẽ đó khi sinh ra, ta liền nhìn nhận tất cả mọi hoàn cảnh một cách mặc nhiên không phản kháng. Ta nhìn nhận núi non, biển cả, sông hồ, rừng rậm… hết thảy mọi thứ trên quả đất này dường như không xa lạ. Nếu có xa lạ đi nữa, ta sẽ dễ dàng chấp nhận trong khoảnh khắc. Đó là do tâm thức của ta không thể khác hơn được.

Tâm thức của ta sẽ sanh vào một nơi, theo các duyên tích tụ của vô số chủng tử hành nghiệp khởi tác từ vô thỉ. Và buồn thay số lượng chủng tử nghiệp thức của chúng sinh, mang cùng vọng thức như chúng ta lại quá nhiều, nhiều đến nỗi duyên thành một cộng nghiệp, tạo nên một thế giới gồ ghề núi non hiểm trở gọi là thế giới Ta Bà đây. Như vậy tất cả những gì có mặt trên thế giới này, có phải là do chúng ta không! Tuyệt đối là phải, đó là một cộng nghiệp, là kết quả đến từ mỗi biệt nghiệp ô nhiễm mà ra.

Có lẽ đến đây sẽ có người nghĩ rằng, vậy thử hỏi trong thái dương hệ, các hành tinh khác không có chúng sinh, như thế ai đã chiêu cảm, và vô số chủng tử nào lại hiện hành ra các hành tinh kia?

Xin thưa, nơi đó tất nhiên phải có duyên khởi, có chủng tử sinh, chủng tử diệt; và nơi đó làm sao chúng ta biết chắc là không có chúng sinh? Mỗi hoàn cảnh y báo đều có chánh báo chủ thể thọ nhận. Chúng sinh ở đó không phải cộng nghiệp đồng duyên với loài người nên hình thù sẽ khác; hoặc có thể thấy hoặc không thể thấy. Nhãn thức của loài người hạn cuộc theo giới hạn môi trường trái đất, nên không xác định được ánh sáng và vật thể nơi đó.

Bao giờ khoa học có thể đem được người lên các hành tinh xa lạ nào đó, mà vẫn ăn mặc y phục sinh sống như thế giới này, chừng đó câu hỏi chúng ta mới tạm là đúng.

Điều nữa thế giới mà chúng ta thấy được, tạm gọi là thấy được thông qua dụng cụ khoa học kỷ thuật thiên văn, thì tất cả thế giới đó cũng vẫn theo nghiệp thức chiêu cảm của ta, chứ không phải là của chư Đại Bồ Tát chứng đạo. Vì sao, vì những thế giới hình ảnh đó vẫn còn được suy tưởng, phán xét thế này thế kia thông qua sáu căn sáu thức của một phàm phu chưa chứng đạo, nên tất cả cũng trở thành ô nhiễm.

Tóm lại tất cả những gì ta nhận thức chứ đừng nói là thấy biết, đều là vọng tưởng điên đảo đều có nguyên nhân từ Thức biến lang thang trong ba cõi; chỉ tiếc rằng tất cả dù là vọng thức duyên sinh không thật thể, mà ta vẫn phải chịu khổ trong ba cõi sáu đường.

Lược qua như trên, tạm hiểu rằng sự sinh tử lang thang trong ba cõi sáu đường, là do sự tích lũy dung nạp của một cái gì đó gọi là Thức, và Thức này được gọi là Thức Căn Bản, hay A Lại Da. Thức này là nguyên nhân đầu tiên, và cũng là câu trả lời thế nào là một chúng sinh hiện hữu đối tác với vấn đề nhiễm tịnh ở thế gian. Đương nhiên chúng ta không thể hiểu, tại sao có Thức A Lại Da để sinh ra vấn đề nhiễm tịnh. Điều này không thể trả lời theo tính hiếu kỳ phàm phu được, vì sự việc vô vi bất khả tư nghì, chỉ có chư Thánh, chư Đại Bồ Tát mới hiểu. Và trả lời thế nào từ đâu, duy chỉ có Phật mà thôi. Tuy nhiên việc cấp bách hiện thời, chúng ta đang trực nhận sự khổ vui, tịnh nhiễm ngay hiện tại trước mắt, vậy nghĩa là chúng ta đã và đang chấp nhận rằng, có một sự vận hành nhiễm tịnh lang thang trong vô số đời sống quá khứ, cho nên mới chiêu cảm đời sống ngày nay.

Đó là phần duyên khởi trước khi tìm hiểu thêm tên gọi, chức năng của Thức này; và cũng từ đây ta hiểu, nếu không có sự lang thang của Thức A Lại Da, thì sẽ không có bất cứ Thức nào để bàn luận; nhưng nếu Thức này đã hiện hành thành một chúng sinh, thì tất cả lại là sự hòa hợp của các Thức khác làm năng duyên (chủ thể khởi tác), sở duyên (khách thể sắc trần) cho cuộc hành trình của sinh tử.

Tên gọi và chức năng khác của Thức A Lại Da.

Thức A Lại Da đại loại có 12 tên gọi như sau:

1.Thức thức tám: là tính theo thứ tự số của Tám thức tâm vương: Thứ nhất là Nhãn thức, thứ hai Nhĩ thức, thứ ba Tỷ thức, bốn Thiệt thức, năm Thân thức, sáu Ý thức, bảy Mạt Na Thức và cuối cùng là thứ tám A Lại Da thức.

2.Thức A Lại Da: là tên gọi phổ thông nhất trong nhiều cách gọi. A Lại Da Trung Hoa dịch là Tàng thức, là nơi chứa đựng tích trữ vô số chủng tử nhiễm tịnh trải qua không gian thời gian vô tận.

Tàng có ba nghĩa:

a/ Năng tàng,

b/ Sở tàng, và

c/ Ngã ái chấp tàng.

a/ Năng tàng: có công năng duy trì tích chứa các chủng tử; do hoạt động tích trữ như vậy mà các chủng tử không thể mất đi. Tất cả hoạt động ở thế gian đều lưu xuất từ con người là chánh nhân, đến cảnh vật là đối tượng. Việc hòa hợp dễ dàng đó là do sự duy trì chấp giữ các pháp với nhau. Ở đây nói riêng là sự chứa đựng giữ gìn các pháp từ nơi tâm chúng sinh, do đó việc học hỏi kinh nghiệm cứ nối luôn mãi không dứt. Nếu không có sự duy trì tích chứa này, sinh hoạt con người làm sao tồn tại được, bởi vì cái gì của hôm nay đâu còn được nhắc đến ở ngày mai. Thế thì kinh nghiệm quá khứ không có thì hiện tại sẽ vô nghĩa; hiện tại mà vô nghĩa làm sao có tương lai để phát triển, học hỏi, tiến bộ... giải thoát.

b/ Sở tàng: Là chỗ chứa, là nơi để các pháp lưu giữ chờ duyên phát khởi hiện hành; nói đúng hơn hễ có năng tàng phải có sở tàng. Các pháp được gởi đến thì phải có chỗ để giữ gìn nó. Cho nên chức năng của nó là giữ gìn các pháp không phân biệt. Và từ chỗ chứa đựng này, mà phàm phu chúng ta phải thường luân chuyển trong sáu đường vì không biết lựa chọn pháp tịnh cho nhiều, ngược lại toàn pháp nhiễm.

c/ Ngã ái chấp tàng: đây là định nghĩa của một phần A Lại Da Thức, nhưng không thể không nhắc đến Thức Mạt Na, vì có Thức Mạt Na chấp vào A Lại Da thành ra có tên là ngã ái chấp tàng. Mạt Na Thức duyên vào các chủng tử nơi Tàng Thức làm kiến phần là sự hiểu biết rồi chấp làm của mình. Nghĩa là chấp có ta, của ta, cái gì cũng ta v.v…

3.Dị Thục Thức: Dị là khác, Thục là chín, ý nghĩa nói đến nhân quả, qua từ ngữ diễn tả sự thay đổi hình thù khác nhau. Nghĩa là nói đến giai đoạn nhân quả được ví như trái cây, chuyển khác từ nhỏ đến lớn, từ màu xanh đến màu vàng, và từ sống đến chín. Vậy Dị Thục Thức, cho ta biết sự thay đổi nghiệp thức trong quá trình thọ nhận nghiệp lực của nhân quả thiện hay bất thiện.

Có ba hình thức dị thục:

a/ Dị thời nhi thục,

b/ Dị loại nhi thục và

c/ Biến dị nhi thục.

a/ Dị thời nhi thục: Là khác thời mà chín; đây ví như trái cây khi chín, phải mất đi thời gian. Thời gian trổ hoa ra trái, rồi cần khoảng thời gian nữa mới chín được. Như vậy nói về nhân quả, phải mất một thời gian mới có kết quả; vì thời gian đó có nhanh thế nào, cũng phải khác với thời gian tạo nhân. Ví dụ thời gian tạo nhân học hành, khác với thời gian tốt nghiệp.

b/ Dị loại nhi thục: Khác loại mà chín; ví như trái cây khi chín, đổi khác màu, hay khác đi hình dạng, hay khác đi vị chua ngọt chát ban đầu của nó. Dị loại nhi thục này đối với con người, tạm ví dụ, như sự thay đổi tâm tánh bên trong và bề ngoài của một con người, khi trải qua sự tạo nhân tốt hay xấu. Người tạo nhân tốt được quả tốt, là sẽ thay đổi phong cách từ lời nói đến ăn mặc, và người tạo nhân xấu thì quả báo ngược lại tánh tình đời sống của một người tốt.

Nhân tốt, chẳng hạn một anh làm công ít học vụng về, nhưng hiền từ chất phát được người thương giúp, từ đó anh thay đổi tánh tình, lại siêng năng cần cù, thế là thời gian không lâu anh trở nên giàu có, từ đó tánh tình thay đổi, diện mạo trong sáng và cách đi đứng ăn nói sinh hoạt, không còn giống như thuở ban đầu của anh nữa.

c/ Biến dị nhi thục: Thay đổi khi chín; đây ví dụ cho trái cây khi chín, sẽ biến đổi khác hình thù trước đó. Hình ảnh này chúng ta thấy ở loài động vật rõ hơn, chẳng hạn như loài sâu nhọng biến thành bươm bướm, loài ếch nhái là quả khác với nhân ban đầu là nòng nộc chỉ sống được dưới nước.

Về nhân quả thọ nhận của con người, cũng cảm ứng rõ ràng bằng nhiều câu chuyện có thật; quả báo đó khiến thân thể biến dạng, không còn được bình thường nữa. Sự việc này nêu ra chỉ càng thương tội. Tuy nhiên đó là quả báo còn thấy được, chứ trong sáu nẻo luân hồi làm sao nhận ra; vì không nhận ra cho nên chúng ta đã trải qua không biết bao nhiêu lần đau khổ, ở các cảnh giới địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh mà không hay biết! Vậy nhân tạo thiện ác thì quả sẽ biến dạng ở các cảnh giới dị thường là điều tất nhiên.

Thế thì Dị Thục Thức nghĩa ở đây là dòng nghiệp thức sinh diệt biến đổi trong sinh tử, mà mỗi chúng sinh phải thọ nhận qua ba hình thức nêu trên. Bao giờ ta còn sinh tử chưa chứng đạo giải thoát, thì vô số hình dáng thọ nhận từ nhân đến quả, sẽ mãi đi với ta trong luân hồi đau khổ vậy.

4.Tâm: là nghĩa đơn giản dễ hiểu nhất, nhưng đó chính là cội nguồn sinh ra các Thức khác; lại cũng là nguồn gốc sinh vạn pháp. Vì danh từ Tâm quá thông thường nên chúng ta không để ý, chứ thật ra chính là Thức A Lại Da. Thuật ngữ nhà Phật hay gọi Tâm, Ý, Thức, là ba danh từ đi chung nhau, như thế càng thấy rõ Tâm ở đây là Thức Thứ Tám, Ý là Thức Thứ Bảy, và Thức là Thức Thứ Sáu, đây là ba hiểu biết tích tụ, chấp ngã, phân biệt.

Dù thế ba cũng như một, nguyên do nếu không có tích tụ giữ gìn các chủng tử, thì làm sao hiện hữu để chấp có chấp ta, rồi sinh ra phân biệt theo cái chấp của mình. Cho nên nói là ba kỳ thật là một. Chỉ có một tâm, tâm chơn hay tâm vọng, tâm nhiễm hay tâm tịnh. Như thế Tâm là nguyên nhân sinh ra hết thảy “Nhứt thiết duy tâm tạo”.

5.Chủng tử thức: có nghĩa, tất cả chủng tử làm nên Thức này, hay hiểu ngược lại Thức này là hết thảy sự hiện hành của chủng tử; hoặc nói đến Thức này là nói đến chủng tử nhiễm tịnh, lưu xuất tạo ra hết thảy các pháp. Bao giờ một chúng sinh chưa chứng đạo giải thoát, là còn Chủng Tử Thức, còn lang thang năng sinh năng diệt theo các pháp hữu vi có sinh có diệt.

6.Hiện Thức: là nói đến hiện thực nguồn gốc của vạn pháp do từ thức này sinh ra.

7.Căn Bản Thức: là nói vai trò chức năng của Thức này, làm nền tảng căn bản của hết thảy các thức trước, cũng như là nền tảng căn bản của hết thảy các pháp.

8.Đệ Nhứt Thức: là gọi theo thứ tự đứng đầu các thức, hoặc gọi từ trong thức này phát sinh ra các thức khác.

9.Bổn Thức: Gần đồng nghĩa Căn Bản Thức, Thức này là nguồn gốc căn bản khởi sinh ra vạn pháp là kết quả nguyên do mọi thứ đến từ thức này.

10.Sở Tri Y Thức: Là nói Thức này làm chỗ nơi nương tựa của các pháp bên ngoài, trong đó bao gồm các pháp tịnh nhiễm; và từ đó các pháp mới dựa vào mà khởi sinh động tỉnh.

11.Vô Cấu Thức: Nghĩa ở đây đúng hơn, là khi Thức này không còn chứa những chủng tử cấu nhiễm nữa; giai đoạn này là giác ngộ chứng đạo.

12.Như Lai Tàng: là nói nơi rốt ráo giải thoát, vì chữ Tàng là kho chứa nên gọi là nơi chốn, chứ thật ra đã đến quả vị Phật thì không còn gọi là nơi chốn hạn cuộc chỉ cả.

Trên đây là một số tên gọi, chức năng của Thức A Lại Da, có thể chưa đầy đủ, nhưng cũng tạm hiểu được nghiệp dụng qua tên gọi của nó.

Chức năng của Thức A Lại Da

Qua các tên gọi định nghĩa chức năng của Thức A Lại Da, ta có thể hiểu ngay hoạt động của nó là lưu giữ tích tụ các chủng tử nhiễm tịnh. Việc giữ gìn các chủng tử mà không có hiện hành lưu xuất, thì làm sao ta hiểu được có sự gìn giữ tích tụ, nghĩa là hiện hữu Thức A Lại Da - cũng như làm sao ta hiểu cái gì gọi là chủng tử. Thế thì chủng tử được gìn giữ, rồi được xử lý tiêu hóa là do việc làm của Thức A Lại Da.

Nhưng theo định nghĩa, Thức này chỉ có công việc gìn giữ chứa đựng, vậy làm sao lang thang trong sinh tử chiêu cảm đủ thứ hình thù kiếp sống? Thưa, vì chính nó còn mang tên là Thức Căn Bản, là Bổn Thức cho nên nó cũng tự sinh ra một sự chấp ngã, chấp chặt vào sự gìn giữ đó gọi là Thức Thứ Bảy; rồi lại tiếp tục sinh ra Thức Thứ Sáu; và đương nhiên phải có năm thức trong một hình sắc cụ thể, chứ không phải bóng ảnh trừu tượng không thể thấy được như là Thức A Lại Da và Mạt Na Thức và Thức Thứ Sáu. Tuy nhiên từ đây sẽ có nghi vấn: Thức A Lại Da là trừu tượng vô hình thì làm sao sinh ra được hữu hình là năm căn làm duyên cho năm thức?

Như vậy ta có thể đặt tiếp câu hỏi rằng tại sao cha mẹ là hai thân thể vật chất, có riêng sự hiểu biết của hai người, thế tại sao lại kết hợp tạo ra được một con người với sự hiểu biết thứ ba! Vậy có phải là việc làm của Thức A Lại Da là một điều bất khả tư nghì mà ta không bao giờ trả lời được, chỉ trừ chư Phật!

Vâng chỉ có chư Phật mới giải được điều này, và ta chỉ suy đoán rằng, đó là do vô số duyên nghiệp chủng tử tích tụ, tạo thành thức nghiệp chung của những hiểu biết phàm phu, nên thức nghiệp đó là nhân duyên hòa hợp người với người thú với thú. Cho nên nhân duyên sinh ra bao nhiêu hiểu biết đi nữa, vẫn không ra ngoài vòng duyên nghiệp đã tích tụ với nhau từ lâu trong quá khứ.

Một thần thức khi gá vào thai mẹ phải hội đủ nhân duyên, nhưng không phải nhờ gá vào mà thần thức đó mới sống, và càng không phải khi thân thể em bé lớn lên rồi già chết thì thần thức đó mất đi. Thần thức đó không sinh ở đây thì cũng sinh ở kia, không sinh ở kia thì cũng chờ sinh đâu đó, nó vẫn mãi mãi là những chủng tử lang thang trong tam giới. Cho đến bao giờ nó trở thành những chủng tử toàn tịnh là Vô Cấu Thức, bấy giờ nó sẽ trở thành cảnh giới Như Lai Tạng, nơi giải thoát rốt ráo, đó là lúc gọi là Đại Viên Cảnh Trí, thế là nó không còn gọi là nó nữa, mà là một Đức Phật toàn giác vậy.

Ta chỉ có thể tạm hiểu hoạt động của A Lại Da Thức, là lang thang trong pháp giới theo duyên tích tụ của vạn pháp sinh diệt; và tự nó chiêu cảm tích tụ, rồi hiện hành phát khởi, như định nghĩa đơn giản là TÂM. Tâm tích thiện được quả báo thiện, tâm tích ác bị quả báo ác và cứ thế đi mãi không ngừng.

Xét cho cùng, có thể khẳng định rằng, tìm hiểu hoạt động của A Lại Da Thức, là tìm hiểu nhân quả của một hình tướng đã hiện hành, một chúng sinh đã thọ quả. Và hoạt động của Thức Thứ Tám là tiếp tục tích trữ thu nhận hết thảy nghiệp lực hành động, để tạo ra vô số dòng sống khác trong tương lai.

Nhận thức về nhân quả của A Lại Da Thức để tu niệm.

Khi hiểu được thân người là vật quý nhất trần gian, người học Phật nhất định phải hoan hỷ tinh tấn tu hành mong thoát khỏi luân hồi sinh tử. Việc ý thức được như vậy chẳng qua ta đã từng ý thức trong quá khứ. Tuy nhiên không biết đời trước ta đã gặp được Phật hay chư Thánh Bồ Tát? Nhưng tại sao đời này lại biết Phật Pháp! Đương nhiên phải tin rằng vô số đời trước ta đã từng biết Phật pháp; nếu không ta không thể nào hiểu Phật pháp là gì, dù hiểu một chữ Phật!

Việc gặp Phật hay Thánh Tăng thế nào ta hoàn toàn không biết, nhưng ta đã có thực hành Phật pháp trong quá khứ; và hôm nay ta lại tiếp tục học và cố gắng hiểu Phật pháp như đã từng học trong quá khứ. Vậy điều này cho thấy, khi lang thang trong tam giới luân hồi, Tàng Thức của ta không đến nỗi quá tệ! Không thôi ta đã sanh vào cảnh thú, hay giờ này vẫn còn là những chúng sanh khổ đói trong cảnh giới đen ngòm không ánh sáng, làm sao có Phật pháp để nghe.

Rõ ràng Tàng Thức của ta đã có tích trữ, đã giữ gìn hạt giống từ bi và trí tuệ, dù mức độ từ bi trí tuệ quá mờ nhòa so với chư Thánh Tăng Bồ Tát. Nhưng vẫn còn hơn nhiều so với vô số chúng sinh không hề biết đến Phật pháp, không biết đến giáo lý luân hồi nhân quả. Luân hồi nhân quả là căn bản, là lý sống mà số đông người còn chưa biết, thì chừng nào có đủ duyên tìm hiểu giáo lý giải thoát cao hơn.

Thật ra chân lý luân hồi nhân quả, cũng chẳng phải dễ thức tỉnh lãnh hội. Không cần nói người xa lạ đạo Phật, ngay chính ta, những người thường xuyên đọc tụng kinh điển tìm học giáo lý, thế mà đời sống đã ý thức đến đâu?

Thật tình ta vẫn chưa có chuẩn bị, chưa nhìn mọi hiện tượng bằng cái nhìn quán chiếu tất cả là luân hồi, là nghiệp báo khổ đau. Ta chỉ nhìn bằng tâm niệm cảm tình Phật Giáo và ý thức chiếu lệ, dễ dãi thường mãn nguyện đời sau sẽ không đọa là tốt rồi. Tâm thức như vậy ta đã không thương tưởng đến Tàng Thức của mình, vì đã mãi lang thang trong tam giới, mãi tích tụ chủng tử nhiễm tịnh, mà đáng lẽ chủng tử giải thoát phải thường tích lũy. Nếu A Lại Da Thức có thể nói được, răn nhắc được ta, thì nó đã lên tiếng rằng: Hành giả ơi sao cứ mãi làm những việc đâu đâu, sao không nhàm chán tỉnh ngộ các pháp hữu vi, mà cứ lập đi lập lại hoài cái tham, cái sân, cái si ngớ ngẫn đó! Sao cứ hơn thua những chuyện chẳng bao giờ có thật trong thế giới sinh diệt này. Bộ hành giả không thấy tất cả đều vô thường sao? Bộ hành giả không còn biết chủng tử nào khác hơn, đẹp hơn những chủng tử từ vô thỉ đến nay mà hành giả đã và đang tích lũy?

Tất cả, tất cả là do ta không chịu tích lũy thiện pháp, giải thoát pháp mà ra nông nỗi như vậy. Nếu ta hiểu luân hồi sinh tử, chỉ đơn giản có nghĩa là sự tích tập các pháp bất tịnh nhiễm ô, thì có lẽ trong vô số kiếp quá khứ ta không đến nỗi tệ, và giờ này ta đâu phải vất vả đau khổ dằn vặt với tham, sân, si. Bởi quá quen với tham, sân, si nên thật khó khăn học đạo giải thoát.

Thật ra Tàng Thức rất dễ chịu, nó là vô ký vô phân biệt, do đó pháp nào nó cũng tích lũy; và vì cứ tích lũy nên lang thang luân hồi mãi chẳng biết mệt là gì. Tuy nhiên cũng hết sức là thắng duyên; trong cái tích lũy khó hiểu nhiệm mầu đó, nó đã biến hiện ra sự chấp trì so đo các pháp, dù các pháp đó cũng do nó tích tập vào. Thế là Pháp nào nó thu nhận nhiều hơn, thì sự so đo chấp chặt vào pháp đó trội hơn; nguyên nhân như vậy mới biến hiện một Thức khác từ nó sanh ra, đó là Mạt Na Thức là Thức so đo chấp ngã pháp.

Rồi hai Thức này một tích tập chứa đựng, một chấp chặt sự chứa đựng, cứ vậy lang thang cho đến đủ duyên hiện hành, và thế là cụ thể hóa chủng tử, hiện thành một chúng sanh thông minh, hay ngây dại.

Cũng xin thưa rằng, chúng ta chỉ suy diễn sự tích tập và chấp chặt ở trên, là tính từ giai đoạn đã hình thành rồi một quả báo tạo nghiệp của một chúng sinh đã chết đi trước đó. Chứ còn xa hơn nữa từ vô thỉ, do đâu có sự tích tập lang thang của Tàng Thức, việc này như đã thưa chỉ có Phật với Phật biết mà thôi. Chúng ta chỉ suy diễn học hỏi ôn lại từ lời dạy của các vị Luận sư đi trước, và mong được hiểu phần nào vậy.

Thế thì đã biết Tàng Thức dễ chịu, vì không phân biệt không phản đối chủng tử nhiễm tịnh, như thế tại sao ta không gia công tích tập chủng tử thiện cho nhiều, để mong kết quả rõ ràng là quả thiện!

Có một tích chuyện, nghĩ cũng thích hợp với việc luận bàn trên: Một bầy khỉ trên trăm con sống gần một tu viện Phật Giáo; ngày ngày chúng chứng kiến các vị tu sĩ ngồi thiền nhiễu tháp. Vì vốn tánh khỉ hay bắt chước người, cho nên khi đã quen dần hình ảnh như vậy. Chúng tự thi công đào sình đất từ dưới chân suối, mang lên trên đồi nơi chúng ở, rồi đắp nắn hình tháp giống như cái Tháp mà các tu sĩ thường ngày thiền hành nhiễu pháp. Khi đã hoàn thành xong ngọn Tháp tự chúng làm ra, từ đó chúng bắt chước mỗi ngày một lần, sau khi ngồi thiền khoảng thời gian chúng cho là vừa ý, rồi đứng lên cũng bắt chước nghiêm trang trịnh trọng đi nhiễu tháp. Tất cả những việc làm như thế toàn là bắt chước, không một ý thức gì liên quan đến hiểu biết giải thoát sinh tử cả. Tuy nhiên quả báo thiện không ngờ lại tăng trưởng, từ hình ảnh nhân duyên cảm thiện này. Quả thật khi một tai nạn xảy ra chúng phải chết hết cả bầy; và khi thần thức thoát ra thân khỉ, liền sanh vào cõi trời hưởng phước an vui.

Chuyện này xảy ra khi Phật còn tại thế, nhân duyên câu chuyện là do chư vị ngoại đạo thưa hỏi khi mục kích thấy chư Thiên hiện xuống trần gian, tu tập nơi xác bầy khỉ chết mà tri ân lễ lạy.

Thế là Đức Phật kể lại tiền kiếp của các vị Thiên nhân chính là bầy khỉ; do bắt chước hành động lễ lạy nhiễu Tháp, dù chưa ý thức giác ngộ nhưng quả báo vẫn tác thành. Nghe như thế các vị ngoại đạo liền quy y xuất gia theo Phật.

Dĩ nhiên tiền thân của bầy khỉ, là nhân nghiệp quả báo bất thiện mới sanh làm khỉ, tuy nhiên như đã nói, nhân nghiệp nào nhiều hơn trội hơn, thì cơ hội giải thoát sẽ nhiều hơn. Bọn khỉ chỉ bắt chước nhưng vẫn tích tập thiện pháp, huống gì ý thức biết được thiện pháp rồi thực hành, thì quả bảo sẽ trội hơn không biết bao nhiêu lần.Qua câu chuyện, đủ nói lên Tàng Thức thật vô cùng quan trọng trong việc tích lũy thiện pháp, và người tu Phật nhất định phải ý thức việc này hơn ai hết. Mong rằng mỗi một người, mỗi tích lũy thiện pháp, cho đến cả thế gian thì quả địa cầu này không phải chỉ nói là hòa bình thịnh vượng, mà nó sẽ tự hóa thành cõi giới thanh tịnh, chỉ còn thua cõi Phật mà thôi.