Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán Hội Nghĩa

Kế đó, nói đến Pháp Duyên Từ Bi Phổ. Quán tánh tướng của mười pháp giới, hết thảy thiện ác đều là hư không, mười pháp giới là giả danh. Giả danh thì đều là Không. Đối với Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức trong mười pháp giới thì Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức đều là Không. Xứ sở trong mười pháp giới, xứ sở đều là Không. Vô ngã, vô ngã sở, đều chẳng thể được, như huyễn, như hóa, chẳng có chân thật, tướng thường tịch diệt, rốt ráo quy vào Không. Cớ sao chúng sanh cưỡng chấp là thật, chẳng hay, chẳng biết, bị khổ, bị não, chẳng đạt được niềm vui vô vi tịch diệt? Nay muốn dẹp nỗi khổ ấy, khởi đại bi; do muốn ban cho [chúng sanh] niềm vui ấy, bèn dấy lòng đại từ. Vì thế, kinh Tịnh Danh nói: “Năng vị chúng sanh thuyết như thử pháp, tức chân thật Từ dã” (Có thể vì chúng sanh nói pháp như thế thì chính là lòng Từ chân thật). Nếu duyên theo pháp của một pháp giới để khởi lòng từ bi, sẽ chẳng thể gọi là Phổ! Nay duyên theo pháp của mười pháp giới, há chẳng phải là Phổ ư?

25.1.2.2.2.1.3. Vô Duyên Từ Bi Phổ

Nếu duyên theo giả danh sai biệt của tánh, tướng v.v… trong mười pháp giới, thì cái giả ấy chẳng phải là giả; mười pháp giới như huyễn, như hóa, Không chẳng phải là Không. Do chẳng phải là Giả, cho nên chẳng duyên theo tánh tướng của mười pháp giới. Do chẳng phải là Không, cho nên chẳng duyên theo Chân trong mười pháp. Đã ngăn che hai bên (Không và Giả), chẳng trụ, chẳng chấp, cho nên gọi là Trung Đạo, mà cũng chẳng có Trung để có thể duyên theo, rốt ráo thanh tịnh. Khi quán như thế, tuy chẳng duyên theo Không và Giả, tùy ý cùng chiếu hai bên (Không và Giả), dấy lên Vô Duyên Từ Bi, dẹp trừ hai thứ tử khổ (Phần Đoạn và Biến Dịch), ban cho niềm vui Trung Đạo như nam châm hút sắt, chẳng có ai dạy bảo mà tự nhiên tương ứng. Vô Duyên Từ Bi thu hút căn cơ Tam Đế chẳng hề sai sót, chẳng cần phải dấy lên ý niệm. Hành giả thoạt đầu từ địa vị phàm phu, do tu lòng từ bi ấy, liền nhập Vô Duyên Từ Bi thuộc Ngũ Phẩm Quán Hạnh, tiến nhập Tương Tự Vô Duyên Từ Bi của Thập Tín. Kế đó, nhập Thập Trụ thì mới là phần chứng Vô Duyên Từ Bi. Cho đến Đẳng Giác, gần với địa vị từ bi tột cùng, phổ huân chúng sanh, bất động mà ứng, như gương sáng hiện hình bóng, như nam châm hút sắt, Tam Đế trọn đủ. Vì thế, gọi là Phổ, do thông tới Trung Đạo. Do đó, gọi là Môn.

25.1.2.2.2.2. Hoằng thệ phổ

“Hoằng thệ”: Hoằng (宏) là rộng lớn, Thệ là chế ngự. Nguyện là mong cầu, tức là chế ngự cái tâm để rộng cầu pháp thù thắng. Vì thế gọi là Tứ Hoằng Thệ Nguyện. Hoằng thệ vốn thành tựu từ bi, mà từ bi đã duyên theo khổ lạc, [cho nên] Hoằng Thệ cũng xét theo Tứ Đế. Nếu thấy Khổ Đế bức bách, tàn độc, đau xót, bèn nương theo đó dấy lên thệ nguyện. Vì thế nói “kẻ chưa độ sẽ khiến cho được độ”. Nếu thấy Tập Đế điên đảo, bị mê hoặc trói buộc, sẽ duyên theo đó dấy lên thệ nguyện. Vì thế nói “sẽ khiến cho người chưa giải được giải”, hành thanh tịnh đạo, có thể thoát khỏi sanh tử, đạt tới địa vị an lạc. Chúng sanh chẳng biết, muốn dạy cho chúng sanh trụ yên nơi đạo ấy. Vì thế nói “kẻ chưa an sẽ khiến cho được an”. Phiền não diệt mất, sự trói buộc của tử quả bị cắt đứt, thì gọi là Niết Bàn. Chúng sanh chưa chứng, duyên theo đó để dấy lên thệ nguyện. Vì thế nói “kẻ chưa đắc Niết Bàn, sẽ khiến cho đắc Niết Bàn”. Cái nhân sanh tử khó biết, khổ quả dễ biết. Vì thế, [trong khi dạy bảo nhân quả, phải nói theo thứ tự] “trước là quả, sau là nhân”. Diệu lý Niết Bàn cần phải có phương tiện thiện. Vì thế, [cần phải nói theo thứ tự] “trước là nhân, sau là quả”. Tứ Đế như thế chẳng ra ngoài nhất tâm. Do mê tâm mà dấy nghiệp, hễ có nghiệp liền cảm quả. Muốn biết cội nguồn của quả, thì quả chỉ do Tập. Chế phục cái tâm, dứt nghiệp, tức là sanh tử luân hư hoại. Điều phục phiền não thì gọi là Đạo. Tu hành chẳng lười nhác, khổ nhẫn sẽ sáng tỏ, dấy khởi, tử quả đều đoạn, thì gọi là Diệt. Tuy có bốn thứ sai khác (tức Khổ, Tập, Diệt, Đạo), rốt cuộc là một niệm, chẳng có pháp nào khác. Tứ Đế đã là như thế, hoằng thệ cũng thế. Chỉ là do phàm phu chán ngán dưới, nắm níu trên, bèn duyên theo đó mà lập thệ. Hễ chưa thấu đạt Tứ Đế, sẽ chẳng gọi là Phổ.

Tạng Giáo và Thông Giáo chỉ thấy Phần Đoạn Tứ Đế, cũng chẳng gọi là Phổ. Biệt Giáo trước hết dựa theo Phần Đoạn rồi mới đến Biến Dịch, đấy cũng chẳng gọi là Phổ. Viên Giáo Bồ Tát trong nhất tâm, biết trọn khắp hết thảy Khổ, Tập, Diệt, Đạo. “Biết trọn khắp Tập”: Kiến ái của phàm phu là hữu tác Tập. Nhị Thừa chấp Không, tức là vô tác Tập. Vì thế, kinh Tịnh Danh nói: “Pháp danh vô nhiễm. Nhược nhiễm ư pháp, thị danh nhiễm pháp, phi cầu pháp dã” (Pháp là vô nhiễm. Nếu nhiễm nơi pháp thì gọi là nhiễm pháp, chẳng phải là cầu pháp). Lại nói: “Kết tập vị tận, hoa tắc trước thân” (Chưa sạch hết kết sử, tập khí thì hoa dính nơi thân), tức là Biến Dịch Hoặc (chấp trước đối với Biến Dịch sanh tử) hoàn toàn chưa trừ. Đại Kinh nói: “Nhữ chư tỳ kheo, ư thử Đại Thừa, vị vi chánh pháp trừ chư kết sử, tức Vô Tác Tập dã. Nãi chí thuận đạo pháp ái sanh, diệc thị Vô Tác Tập dã” (Tỳ kheo các ông đối với Đại Thừa này, chưa vì chánh pháp trừ các kết sử, thì chính là Vô Tác Tập. Cho đến thuận đạo pháp ái sanh cũng là Vô Tác Tập).

“Biết trọn khắp Khổ”: Do có Tập, cho nên có thể chuốc khổ. Hữu Tác Tập chuốc vời nỗi khổ Phần Đoạn; Vô Tác Tập chuốc vời nỗi khổ Biến Dịch. Vì thế, Đạo Đế trong tam giới chính là Tập Đế ở ngoài tam giới.

“Biết trọn khắp Đạo Diệt nhằm đối trị Khổ Tập”: Ngũ Giới của nhân thiên, Thập Thiện, Tứ Thiền, Tứ Định, bất động, bất xuất. Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên của Tạng Giáo và Thông Giáo thông tới hai loại Niết Bàn hữu dư và vô dư. Biệt Giáo trải qua các địa vị thuộc Biệt, thông tới thường trụ. Nhưng chẳng thể trong một đạo mà có vô lượng đạo; [do vậy], chẳng thể gọi là Phổ Đạo. Trung Đạo của Viên Giáo chính là Thật Tướng. Kinh Phổ Hiền Quán nói: “Đại Thừa nhân giả, chư pháp Thật Tướng” (Cái nhân của Đại Thừa là Thật Tướng của các pháp). Tu Đạo như thế thì gọi là “viên nhân” (cái nhân viên mãn), cho nên gọi là Phổ Đạo. Đạt được Niết Bàn chính là rốt ráo thường trụ. Hết thảy các phiền não vĩnh viễn chẳng còn thừa sót, ví như kiếp hỏa chẳng còn gì thừa sót. Kinh Phổ Hiền Quán nói: “Đại Thừa quả giả, chư pháp Thật Tướng” (Quả của Đại Thừa là Thật Tướng của các pháp). Chứng Diệt như thế thì gọi là “viên quả”. Vì thế gọi là Phổ Diệt. Quán Tứ Đế đã trọn vẹn, duyên theo Đế để dấy lên thệ nguyện, lẽ nào chẳng trọn khắp? Vì thế nói là Hoằng Thệ Phổ.

25.1.2.2.2.3. Tu hành phổ

“Tu hành”: Theo thứ tự [tu tập] năm hạnh thì chẳng phải là Phổ. Nhất tâm [tu tập đồng thời] năm hạnh thì mới gọi là Phổ, cặn kẽ thì như đã nói trong phần Hạnh Diệu của sách Huyền Nghĩa.

25.1.2.2.2.4. Đoạn Hoặc phổ

“Đoạn Hoặc”: Nếu từ Giả nhập Không, chỉ đoạn Tứ Trụ, hoa vẫn dính nơi thân, chưa vì chánh pháp trừ các kết sử, chỉ lìa hư vọng, chưa đạt được hết thảy các giải thoát. Cho nên chẳng gọi là Phổ. Nếu từ Không nhập Giả, chỉ trừ Trần Sa, chẳng nương theo căn bản để đoạn, cũng chẳng gọi là Phổ. Nếu Không và Giả chẳng hai, chánh quán Trung Đạo, cội rễ đã nghiêng, cành, lá tự rụng. Như đại địa bị che phủ, thảo mộc đều nát. Vì thế gọi là Đoạn Hoặc Phổ.

25.1.2.2.2.5. Nhập pháp môn phổ

“Nhập pháp môn”: Như Nhị Thừa nhập một pháp môn, chẳng thể nhập hai môn, huống hồ nhiều môn! Nếu tu khắp cách hạnh riêng biệt, giai vị sẽ sâu hay cạn sai khác, cũng chẳng gọi là Phổ. Nếu nhập vương tam muội, hết thảy tam muội đều nhập vào đó. Ví như vua đi đến đâu, ắt có quần thần đi theo. Quần thần lại có kẻ hầu cận. Vương tam muội cũng giống như thế. Nhất Đế tam muội chính là Tam Đế tam muội. Tam Đế tam muội lại có vô lượng pháp môn làm quyến thuộc, cũng đều nhập vào trong vương tam muội. Vì thế gọi là “nhập pháp môn phổ”.

25.1.2.2.2.6. Thần thông phổ

“Thần thông”: La Hán thấy đại thiên (một tam thiên đại thiên thế giới), Sơ Địa thấy một trăm cõi (một trăm cõi tam thiên đại thiên), Nhị Địa thấy một ngàn cõi v.v… đều là thần thông có hạn lượng, cho nên chẳng gọi là Phổ. Vì lẽ nào vậy? Đã duyên theo cảnh hạn hẹp, phát khởi thần thông cũng nhỏ nhoi. Nay Viên Giáo Bồ Tát duyên trọn khắp cảnh của mười pháp giới, phát khởi thần thông thấy trọn khắp mười pháp giới chẳng có cực hạn. Tam thừa còn chẳng biết tên gọi, huống hồ thấy các cảnh giới ấy! Mắt thấy đã là như vậy, các điều khác cũng có thể suy ra để biết.

25.1.2.2.2.7. Phương tiện phổ

“Phương tiện”: Có tiến hành phương tiện, tức là đạo tiền tự hành phương tiện (phương tiện để chính mình tu hành trước khi đắc quả), có khởi dụng phương tiện (phương tiện để phát khởi công dụng) tức là đạo hậu hóa tha phương tiện (phương tiện hóa độ người khác sau khi đã đắc đạo quả). Nay nói về đạo hậu hóa tha phương tiện. Nếu là tự hành phương tiện của Nhị Thừa và Bồ Tát thuộc các địa vị quyền biến thì chỉ có thể nhập một pháp môn. Do đó, khởi tác dụng hóa độ người khác chỉ có thể ngang bằng với những gì chính mình đã đạt được. [Bởi lẽ đó], đạo tiền hay đạo hậu [của Nhị Thừa và Quyền vị Bồ Tát] đều chẳng được gọi là Phổ. Nay Viên Giáo Bồ Tát dùng Nhị Đế làm phương tiện, gồm thâu hết thảy các phương tiện. Đã nhập Trung Đạo, song chiếu Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế). Thần biến (thần thông biến hóa) của Nhị Đế trọn khắp mười pháp giới, nhưng Trung Đạo chẳng bị tổn giảm, dù là đạo tiền hay đạo hậu, đều gọi là Phổ.

25.1.2.2.2.8. Thuyết pháp phổ

“Thuyết pháp”: Nhị Thừa và Quyền vị Bồ Tát chẳng thể cùng lúc đáp trọn khắp các chúng sanh. Lại nữa, do xứ sở và phong tục khác biệt, chẳng thể khiến cho [chúng sanh nghe pháp] đều hiểu biết. Nay người thuộc Viên Giáo thì cùng lúc diễn pháp, mỗi loài đều hiểu. Dùng một diệu âm trọn khắp mười phương, như đàn Tu La tùy theo ý người mà phát ra tiếng. Vì thế gọi là Thuyết Pháp Phổ.

25.1.2.2.2.9. Cúng dường chư Phật phổ

“Cúng dường chư Phật” có hai ý: Một là Sự, hai là Lý.

1) Sự cúng dường thì như kinh Hoa Nghiêm nói: “Bất vị đản cúng dường nhất Phật cố, nãi chí bất vị đản cúng dường bất khả thuyết Phật sát vi trần số Phật cố, vị dục biến cúng dường tận pháp giới hư không giới nhất thiết chư Phật cố, bất khởi Diệt định, hiện chư oai nghi, an Thiền, hiệp chưởng, tán chư pháp vương. Dĩ thân, mạng, tài, nhất thiết cúng cụ, châu chí thập phương” (Chẳng vì chỉ cúng dường một đức Phật, cho đến chẳng vì cúng dường bất khả thuyết Phật sát vi trần số Phật, mà là vì muốn cúng dường trọn khắp hết thảy chư Phật tận pháp giới hư không giới, chẳng khởi Diệt Tận Định, hiện các oai nghi, an trụ trong Thiền Định, chắp tay, tán thán các đấng pháp vương. Dùng thân thể, sanh mạng, tài vật, hết thảy các vật cúng trọn khắp mười phương) như trong Phổ Hiền Nguyện Vương đã nói.

2) Lý cúng dường là cái tâm viên trí chánh quán được gọi là Giác. Giác tức là Phật. Công đức của vạn hạnh huân tu trí ấy, tức là cúng dường Phật. Vì thế nói Cúng Dường Chư Phật Phổ.

25.1.2.2.2.10. Thành tựu chúng sanh phổ

“Thành tựu chúng sanh”: Ví như lửa đom đóm, đèn, đuốc, tinh tú, mặt trăng tạo lợi ích nhỏ nhoi. Nếu ánh sáng mặt trời chiếu thế gian, sẽ khiến cho trọn khắp hết thảy cỏ cây, rừng rậm đều được sanh trưởng, hoa quả thành tựu. Ngoại đạo như đom đóm, Nhị Thừa như đèn đuốc, tiểu Bồ Tát như tinh tú, Biệt Giáo như mặt trăng. Nay Viên Giáo Bồ Tát giống như vầng mặt trời, lại như mây to, cùng lúc bình đẳng tuôn mưa, bốn phương đều trút xuống. Ba loại cỏ, hai loại cây [như đã nói trong phẩm Dược Thảo Dụ] mỗi mỗi đều được sanh trưởng. Vì thế nói là Thành Tựu Chúng Sanh Phổ.

Ý nghĩa của Phổ Môn há có thể cùng tận ư? Nêu đại lược mười nghĩa hòng chỉ bày đầu mối đó thôi! Chỉ quán một niệm tâm tánh hiện tiền, vốn sẵn trọn đủ ba ngàn tánh tướng, tức Không, tức Giả, tức Trung, chính là diệu cảnh Vô Tác Tứ Đế. Duyên theo diệu cảnh ấy để khởi từ bi, từ bi sẽ trọn khắp (Từ Bi Phổ). Lập thệ nguyện rộng lớn, thệ nguyện rộng lớn ắt trọn khắp (Hoằng Thệ Phổ). Nương theo đấy để tu hành, một hạnh chính là hết thảy các hạnh. Vì thế là Tu Hành Phổ. Nương theo đấy để đoạn Hoặc, một thứ đã đoạn thì hết thảy đều đoạn. Vì thế là Đoạn Hoặc Phổ. Nương theo đấy để nhập pháp môn, một pháp môn chính là hết thảy các pháp môn. Vì thế Nhập Pháp Môn Phổ. Nương theo đấy để dấy lên thần thông, tức là vô ký hóa hóa, cho nên là Thần Thông Phổ. Nương theo đó dấy phương tiện, thích hợp các thứ cơ duyên Đốn Tiệm Quyền Thật trọn khắp mười pháp giới. Vì thế là Phương Tiện Phổ. Nương theo đó để cúng dường chư Phật, một âm bảo khắp các chúng sanh, cho nên là Thuyết Pháp Phổ. Nương theo đó để cúng dường chư Phật, tam thế chư Phật đều tiếp nhận vật cúng ấy. Cho nên là Cúng Dường Phổ. Nương theo đấy để thành tựu chúng sanh, các căn cơ trong pháp giới đều được bốn món lợi ích (Tứ Tất Đàn), cho nên là Thành Tựu Phổ.

Tâm tánh của hết thảy chúng sanh chẳng giảm, đó là Lý Tức Phổ Môn. Nghe rồi bèn hiểu, cho nên gọi là Danh Tự Tức Phổ Môn. Chế phục trọn vẹn ngũ trụ là Quán Hạnh Tức Phổ Môn. Thanh tịnh sáu căn, tức là Tương Tự Tức Phổ Môn. Khai thị ngộ nhập là Phần Chứng Tức Phổ Môn. Thấu triệt rỗng rang pháp giới, cùng tột nguồn cội của tánh, đó là Cứu Cánh Tức Phổ Môn. Giải thích tên phẩm này đã xong.

Phẩm này do pháp sư Đàm Ma La Sấm dạy Hà Tây vương Thư Cừ Mông Tốn tụng để trừ bệnh, cho nên [phẩm này] được lưu hành riêng. Ấy là vì Quán Âm đại sĩ có duyên với phương này nhất. Trí Giả đại sư cũng nói riêng hai quyển Huyền Nghĩa và Nghĩa Sớ [để giảng giải phẩm này]. Huyền Nghĩa [của phẩm Phổ Môn] cũng chia thành năm tầng, tức là dùng nhân, pháp v.v… để đặt tên như đã nói trong phần trước, coi linh trí hợp với Pháp Thân là Thể, cảm ứng là Tông, từ bi lợi lạc chúng sanh là Dụng, lưu thông giáo pháp thuộc vị đề hồ làm Giáo Tướng.

25.2. Giải thích kinh văn phẩm Phổ Môn

25.2.1. Trường Hàng

25.2.1.1. Lần vấn đáp thứ nhất

25.2.1.1.1. Hỏi

(Kinh) Nhĩ thời, Vô Tận Ý Bồ Tát tức tùng tòa khởi, thiên đản hữu kiên, hiệp chưởng hướng Phật, nhi tác thị ngôn: Thế Tôn! Quán Thế Âm Bồ Tát dĩ hà nhân duyên, danh Quán Thế Âm?

(經)爾時，無盡意菩薩即從座起，偏袒右肩，合掌向佛，而作是言：「世尊！觀世音菩薩以何因緣，名觀世音？」

(Kinh: Lúc bấy giờ, Vô Tận Ý (Akṣayamati) Bồ Tát liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trật áo vai phải, chắp tay hướng về đức Phật mà nói như thế này: Bạch Thế Tôn! Quán Thế Âm Bồ Đề do nhân duyên nào mà tên là Quán Thế Âm (Avalokiteśvara)?

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) tức là lúc nói về vị Bồ Tát ở phương Đông đã xong, kế đó phải nên nói về vị Bồ Tát ở phương Tây (đó là Thế Giới Tất Đàn). Là lúc nói phương Đông sanh thiện đã xong, kế đó phải nên nói phương Tây sanh thiện (Vị Nhân Tất Đàn). Là lúc nói phương Đông đoạn nghi đã xong, kế đó phải nên nói phương Tây đoạn nghi (Đối Trị). Là lúc nói phương Đông đắc đạo đã xong, kế đó, phải nên nói phương Tây đắc đạo (Đệ Nhất Nghĩa).

Vô Tận là cảnh. Đại Phẩm nói Không là vô tận (đó là Chân). Kinh Đại Tập nói tám mươi môn vô tận, kinh Hoa Nghiêm nói mười loại chẳng thể tận (đó là Tục). Kinh Tịnh Danh nói: “Phù vô tận giả, phi tận, phi vô tận, cố danh vô tận” (Vô tận: Chẳng tận, chẳng vô tận, thì gọi là vô tận). Đó là Trung.

Ý là trí, tức nhất tâm tam trí. Trí khế hợp cảnh, cảnh tùy thuận trí mà là Không, thì gọi là Vô Tận Ý (đó là Không). Lại nữa, Ý là căn bản của thế gian và xuất thế gian. Trí tùy thuận cảnh. Cảnh nhiều thì trí nhiều, gọi là Vô Tận Ý (đó là Giả). Lại nữa, Ý chính là pháp giới. Hết thảy đều là pháp giới; vì thế nói “có thể quán tâm tánh thì gọi là thượng định” (đó là Trung).

“Nhi tác thị ngôn” (Mà nói như thế này): Đủ hai thứ trang nghiêm, vì thế có thể hỏi. “Dĩ hà nhân duyên” (Do nhân duyên nào): Nếu xét theo phía chúng sanh thì dùng hai căn cơ thiện và ác làm nhân, linh trí từ bi của thánh nhân làm duyên. Nếu xét theo phía Bồ Tát thì dùng quán trí từ bi làm nhân, chúng sanh cơ cảm làm duyên.

25.2.1.1.2. Giải đáp

25.2.1.1.2.1. Đáp chung

(Kinh) Phật cáo Vô Tận Ý Bồ Tát: Thiện nam tử! Nhược hữu vô lượng bách thiên vạn ức chúng sanh thọ chư khổ não, văn thị Quán Thế Âm Bồ Tát, nhất tâm xưng danh. Quán Thế Âm Bồ Tát tức thời quán kỳ âm thanh, giai đắc giải thoát.

(經)佛告無盡意菩薩：「善男子！若有無量百千萬億眾生受諸苦惱，聞是觀世音菩薩，一心稱名。觀世音菩薩即時觀其音聲，皆得解脫。

(Kinh: Đức Phật bảo Vô Tận Ý Bồ Tát: Thiện nam tử! Nếu có vô lượng trăm ngàn vạn ức chúng sanh chịu các khổ não, nghe nói đến vị Quán Thế Âm Bồ Tát này, bèn nhất tâm xưng danh. Quán Thế Âm Bồ Tát ngay lập tức quán âm thanh ấy, [khiến cho họ] đều được giải thoát).

“Vô lượng bách thiên vạn ức chúng sanh” (Vô lượng trăm ngàn vạn ức chúng sanh): Nêu ra các loại căn cơ trong mười pháp giới. “Thọ chư khổ não” (Chịu các khổ não): Nói rõ quả báo bất đồng do biệt nghiệp cảm vời, có các trường hợp: Một người chịu một sự khổ, một người chịu nhiều sự khổ, nhiều người chịu cùng một sự khổ, nhiều người chịu nhiều sự khổ… Nay nói rõ “người nhiều, khổ nhiều”, đều là cảnh để Bồ Tát dẹp khổ và ban vui. Gặp khổ vì sự ác trong hai đời (quá khứ và hiện tại), nghe tên chính là điều thiện trong hai đời (hiện tại và vị lai).

Nhất tâm xưng danh có Sự, có Lý, thiện và ác kết hợp cơ cảm như thế. “Tức thời quán kỳ âm thanh” (Ngay lập tức quán âm thanh ấy): Ứng hiện nhanh chóng. “Giai đắc giải thoát” (Đều được giải thoát): Ứng trọn khắp. “Văn” (Nghe) cũng có bốn nghĩa, tức là văn văn, văn bất văn, bất văn văn, và bất văn bất văn. Thấu đạt bất cứ một loại nào, sẽ chính là Văn Huệ trong tứ giáo. Nhất tâm xưng danh tức Tư Huệ và Tu Huệ trong tứ giáo. “Sự nhất tâm” chính là niệm nào cũng tiếp nối, chẳng dấy các ý tưởng tạp loạn. “Lý nhất tâm” tức là cái tâm ấy chẳng phải tự, tha, cộng (do nhiều pháp hợp thành), mà cũng chẳng phải là “vô nhân” (không có nhân). Thể của năng xưng (người xưng niệm danh hiệu Bồ Tát) và sở xưng (danh hiệu của Bồ Tát) là pháp giới. Sự nhất tâm sẽ giải thoát khó khăn thuộc Sự, Lý nhất tâm sẽ giải thoát khó khăn thuộc Lý. Hễ cảm đều ứng, như “kêu, mổ” đồng thời.

Nếu xưng niệm nhiều năm, vẫn chẳng đạt được mảy may hiệu quả, chỉ là vì chưa đạt đến Sự nhất tâm, nhưng vẫn có thể tạo thành nhân duyên đắc độ trong vị lai. Vì thế, dẫu tâm tán loạn vừa xưng danh hiệu, công chẳng luống uổng, chỉ là hiệu nghiệm nhanh hay chậm đó thôi!

25.2.1.1.2.2. Đáp riêng

25.2.1.1.2.2.1. Xét theo cơ cảm nơi khẩu nghiệp để nói về sự ứng hiện

25.2.1.1.2.2.1.1. Nêu ra bảy nạn

25.2.1.1.2.2.1.1.1. Nạn lửa

(Kinh) Nhược hữu trì thị Quán Thế Âm Bồ Tát danh giả, thiết nhập đại hỏa, hỏa bất năng thiêu, do thị Bồ Tát oai thần lực cố.

(經)若有持是觀世音菩薩名者，設入大火，火不能燒，由是菩薩威神力故。

(Kinh: Nếu có người trì danh Quán Thế Âm Bồ Tát, dẫu vào trong lửa, lửa chẳng thể đốt cháy, là do sức oai thần của vị Bồ Tát này).

Trì danh là thiện, “vào lửa” là ác. Thiện và ác kết hợp thành cơ cảm. Do sức oai thần, lửa chẳng thể đốt, tức là Ứng. Lửa quả báo, dưới là từ địa ngục, trên là đến tầng trời Sơ Thiền, đều luận về cơ ứng (機應, ứng hiện tương ứng với căn cơ). Lửa ác nghiệp dưới là từ địa ngục, trên là đến trời Phi Tưởng, đều luận về cơ ứng. Lửa phiền não dưới là từ địa ngục, trên là đến bậc Đẳng Giác, đều luận về cơ ứng.

25.2.1.1.2.2.1.1.2. Nạn nước

(Kinh) Nhược vị đại thủy sở phiêu, xưng kỳ danh hiệu, tức đắc thiển xứ.

(經)若為大水所漂，稱其名號，即得淺處。

(Kinh: Nếu bị nước lớn cuốn trôi, xưng danh hiệu Ngài, liền đến được chỗ cạn).

“Nước cuốn trôi” là ác, xưng danh là thiện. Dùng điều này làm Cảm, “đến được chỗ cạn” là Ứng. Nước quả báo dưới từ địa ngục, trên đến trời Nhị Thiền. Nước ác nghiệp thông tam giới. Nước phiền não thông chín pháp giới, đều luận về cơ cảm.

25.2.1.1.2.2.1.1.3. Nạn La Sát

(Kinh) Nhược hữu bách thiên vạn ức chúng sanh, vị cầu: Kim, ngân, lưu ly, xa cừ, mã não, san hô, hổ phách, chân châu đẳng bảo. Nhập ư đại hải, giả sử hắc phong xuy kỳ thuyền phảng, phiêu đọa La Sát quỷ quốc. Kỳ trung nhược hữu nãi chí nhất nhân xưng Quán Thế Âm Bồ Tát danh giả, thị chư nhân đẳng giai đắc giải thoát La Sát chi nạn. Dĩ thị nhân duyên, danh Quán Thế Âm.

(經)若有百千萬億眾生，為求：金，銀，琉璃，硨磲，碼瑙，珊瑚，琥珀，真珠等寶。入於大海，假使黑風吹其船舫，飄墮羅剎鬼國。其中若有乃至一人稱觀世音菩薩名者，是諸人等皆得解脫羅剎之難。以是因緣。名觀世 音。

(Kinh: Nếu có trăm ngàn vạn ức chúng sanh vì cầu các thứ báu: Vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não, san hô, hổ phách, chân châu v.v… Vào trong biển cả, giả sử gió đen thổi thuyền bè của họ trôi giạt vào nước quỷ La Sát. Trong đó, thậm chí nếu có một người xưng danh Quán Thế Âm Bồ Tát, những người ấy đều được thoát khỏi nạn La Sát. Do nhân duyên ấy, tên là Quán Thế Âm).

Nạn La Sát này cũng là nạn gió. Quả báo La Sát ở trong Dục Giới. Ác nghiệp La Sát trọn khắp tam giới. Phiền não La Sát thông khắp chín pháp giới. Lại nữa, gió quả báo tới tận trời Tam Thiền. Gió ác nghiệp trọn khắp tam giới. Gió phiền não chung khắp chín pháp giới, đều luận định cơ ứng, đều có thể phỏng theo đó để hiểu.

25.2.1.1.2.2.1.1.4. Nạn đao gậy

(Kinh) Nhược phục hữu nhân, lâm đương bị hại, xưng Quán Thế Âm Bồ Tát danh giả, bỉ sở chấp đao trượng, tầm đoạn đoạn hoại, nhi đắc giải thoát.

(經)若復有人，臨當被害，稱觀世音菩薩名者，彼所執刀杖，尋段段壞，而得解脫。

(Kinh: Nếu lại có người sắp sửa bị hại, xưng danh Quán Thế Âm Bồ Tát, những đao, gậy đang bị [kẻ ác] cầm nắm sẽ gãy từng khúc, người ấy liền được giải thoát).

Quả báo đao trượng hạn cuộc trong Địa Cư. Ác nghiệp đao trượng trọn khắp tam giới. Phiền não đao trượng thông khắp chín pháp giới.

25.2.1.1.2.2.1.1.5. Nạn quỷ

(Kinh) Nhược tam thiên đại thiên quốc độ, mãn trung Dạ Xoa, La Sát, dục lai não nhân, văn kỳ xưng Quán Thế Âm Bồ Tát danh giả, thị chư ác quỷ thượng bất năng dĩ ác nhãn thị chi, huống phục gia hại.

(經)若三千大千國土，滿中夜叉、羅剎，欲來惱人，聞其稱觀世音菩薩名者，是諸惡鬼尚不能以惡眼視之，況復加害。

(Kinh: Nếu tam thiên đại thiên quốc độ đầy ắp Dạ Xoa, La Sát, muốn đến não hại người, nghe người đó xưng danh Quán Thế Âm Bồ Tát, các ác quỷ ấy còn chẳng thể dùng mắt ác để nhìn, huống hồ làm hại).

Nạn quỷ có thể phỏng theo nạn La Sát trong đoạn trước để hiểu. Nói “đại thiên mãn trung” (Đầy ắp trong cõi đại thiên) là cách nói giả sử, biểu thị ác quỷ phiền não đầy dẫy, chỉ có xưng danh thì mới có thể hàng phục chúng.

25.2.1.1.2.2.1.1.6. Nạn gông xiềng

(Kinh) Thiết phục hữu nhân, nhược hữu tội, nhược vô tội, sửu giới già tỏa kiểm hệ kỳ thân, xưng Quán Thế Âm Bồ Tát danh giả, giai tất đoạn hoại, tức đắc giải thoát.

(經)設復有人，若有罪，若無罪，杻械枷鎖檢繫其身，稱觀世音菩薩名者，皆悉斷壞，即得解脫。

(Kinh: Nếu lại có người dù có tội hay không có tội, gông cùm xiềng xích trói buộc thân hình, do xưng danh Quán Thế Âm Bồ Tát, [các thứ đó] đều hư gãy, liền được giải thoát).

“Hữu tội” là điều ác trong đời hiện tại. “Vô tội” là điều ác trong quá khứ. Ở tay gọi là Sửu (杻, còng), ở chân gọi là Giới (械, cùm). Ở đầu gọi là Già (枷, gông), dính vào thân là Tỏa (鎖, xiềng xích). Phong kín gọi là Kiểm (檢), trói buộc là Hệ (繫). Gông xiềng quả báo thuộc Dục Giới. Gông xiềng ác nghiệp trọn khắp tam giới. Gông xiềng phiền não thông khắp chín pháp giới.

25.2.1.1.2.2.1.1.7. Nạn oán tặc

(Kinh) Nhược tam thiên đại thiên quốc độ mãn trung oán tặc, hữu nhất thương chủ, tương chư thương nhân, tê trì trọng bảo, kinh quá hiểm lộ. Kỳ trung nhất nhân, tác thị xướng ngôn: “Chư thiện nam tử! Vật đắc khủng bố! Nhữ đẳng ưng đương nhất tâm xưng Quán Thế Âm Bồ Tát danh hiệu. Thị Bồ Tát năng dĩ vô úy thí ư chúng sanh, nhữ đẳng nhược xưng danh giả, ư thử oán tặc, đương đắc giải thoát”. Chúng thương nhân văn, câu phát thanh ngôn: “Nam mô Quán Thế Âm Bồ Tát”, xưng kỳ danh cố, tức đắc giải thoát.

(經)若三千大千國土滿中冤賊，有一商主，將諸商人，齎持重寶，經過險路。其中一人，作是唱言：「諸善男子！勿得恐怖！汝等應當一心稱觀世音菩薩名號。是菩薩能以無畏施於眾生，汝等若稱名者，於此怨賊，當得解脫」。眾商人聞，俱發聲言：「南無觀世音菩薩」，稱其名故，即得解脫。

(Kinh: Nếu trong cõi nước tam thiên đại thiên đầy ắp oán tặc, có một thương chủ dẫn các thương nhân chuyên chở vật quý báu đi qua đường hiểm. Trong ấy, có một người xướng như thế này: “Các thiện nam tử! Đừng nên sợ hãi! Các ông hãy nên nhất tâm xưng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát. Vị Bồ Tát ấy có thể ban cho chúng sanh không sợ hãi. Các ông nếu xưng danh Ngài, sẽ được thoát khỏi oán tặc này”. Các thương nhân nghe nói, đều thốt ra tiếng: “Nam mô Quán Thế Âm Bồ Tát”. Do xưng danh Ngài, liền được giải thoát).

“Đại thiên mãn trung” (Đầy ắp trong cõi đại thiên) cũng là lời giả thiết. Đoạt mạng gọi là Oán, cướp tài vật gọi là Tặc. Oán tặc quả báo ở trong Dục Giới. Oán tặc ác nghiệp trọn khắp tam giới. Oán tặc phiền não thông khắp chín pháp giới.

Giải thích theo quán tâm, oán tặc đầy khắp trong cõi đại thiên chính là chủng tử phiền não từ vô thỉ, nhóm họp trong thức thứ tám, tức Tạng Thức (A Lại Da Thức). “Hữu nhất thương chủ” (Có một người cầm đầu đoàn buôn) tức là thức thứ sáu. “Các thương nhân” là các tâm sở Biến Hành, Biệt Cảnh, và Thiện Tâm Sở. “Trọng bảo” tức pháp xuất thế của tam thừa. “Kinh quá hiểm lộ” (Đi qua đường hiểm): Các pháp đối trị và các phiền não gặp nhau. “Kỳ trung nhất nhân” (Trong ấy có một người): Hoặc là thắng giải, hoặc là thiện huệ, hoặc là tín. “Nhất tâm xưng danh” tức Văn, Tư, Tu trong tứ giáo. “Câu phát thanh” (Cùng thốt ra tiếng): Tâm vương và các tâm sở quyết định tương ứng. “Tức đắc giải thoát” (Liền được giải thoát): Chứng lý được nói trong tứ giáo.

Lại nữa, bảy nạn ấy biểu thị Lục Đại trong thân chúng sanh: Lửa tức Hỏa Đại, nước tức Thủy Đại, gió tức Phong Đại, đao, gậy, gông, xiềng chính là Địa Đại, tam thiên đại thiên biểu thị Không Đại, La Sát và oán tặc biểu thị Thức Đại. Quán Âm Bồ Tát quán sáu đại ấy đều là Như Lai Tạng, mỗi mỗi đều tức là Không, Giả, Trung. Ngài đã tự đạt được giải thoát, cho nên có thể khiến cho người khác được giải thoát. Chúng sanh mê tánh của sáu đại, oan uổng hứng chịu quả báo và các nạn phiền não ác nghiệp. Nhưng ngay trong khi đang mê, Tánh Đức chẳng đổi, vốn có cùng một Thể với Bồ Tát. Vì thế, nghe tên xưng niệm, tùy theo sự hiểu biết là lệch lạc hay viên mãn, hạnh sâu hay cạn, mà đạt được lợi ích nơi tứ giáo cũng có sai khác. Rốt cuộc, [tới khi] đắc Nhất Thiết Chủng Trí, sẽ chẳng sai biệt.

Phần thứ nhất, “nói về bảy nạn” đã xong.

25.2.1.1.2.2.1.2. Kết lại để tán thán

(Kinh) Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát Ma Ha Tát oai thần chi lực, nguy nguy như thị.

(經)無盡意！觀世音菩薩摩訶薩威神之力，巍巍如 是。

(Kinh: Này Vô Tận Ý! Sức oai thần của Quán Thế Âm Bồ Tát Ma Ha Tát vòi vọi như thế).

“Nguy nguy” tức là cao hiển. Công siêu việt chín pháp giới nên là Cao, danh vang ba cõi nên là Hiển.

Phần thứ nhất, “xét theo căn cơ nơi khẩu nghiệp để nói về sự ứng hiện” đã xong.

25.2.1.1.2.2.2. Xét theo cơ cảm nơi ý nghiệp để nói về sự ứng hiện

25.2.1.1.2.2.2.1. Tam độc

(Kinh) Nhược hữu chúng sanh đa ư dâm dục, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát, tiện đắc ly dục. Nhược đa sân khuể, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát, tiện đắc ly sân. Nhược đa ngu si, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát, tiện đắc ly si.

(經)若有眾生多於婬欲，常念恭敬觀世音菩薩 ，便得

離欲。若多瞋恚，常念恭敬觀世音菩薩，便得離瞋。若多愚癡，常念恭敬觀世音菩薩，便得離癡。

(Kinh: Nếu có chúng sanh nhiều dâm dục, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát liền được lìa dục. Nếu nhiều sân hận, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát, liền được lìa sân. Nếu nhiều ngu si, thường niệm cung kính Quán Thế Âm Bồ Tát, liền được lìa si).

Đa dục, sân khuể, và si là ác. “Thường niệm cung kính” là thiện. Hai thứ ấy là Cơ, được lìa khỏi [dục, sân, si] chính là Ứng. Sự dục và Sự khuể thuộc vào Dục Giới. Sự si (si nơi sự tướng) thông khắp tam giới. Đối với Lý Tam Độc, Nhị Thừa coi đắm trước nơi Chân là dục, sợ Tục là sân, chẳng liễu giải “sanh tử và Niết Bàn như huyễn” là si. Xuất Giả Bồ Tát coi du hý thần thông là dục, quở trách, chán ngán Nhị Thừa là sân, chẳng liễu đạt Trung Đạo là si. Địa tiền Bồ Tát (hàng Bồ Tát chưa chứng Sơ Địa) coi tương tự ái trong Trung Đạo là dục, bỏ cả hai bên là sân, vô minh chưa phá là si. Cho đến Đẳng Giác hậu tâm (bậc Bồ Tát đã chứng Đẳng Giác) hãy còn vô minh vi tế chưa phá tức là vi tế dục khuể chưa trừ.

Nay do đại bi Bồ Tát từ sơ phát tâm, quán các phiền não tham, sân, si ấy đều là pháp sanh bởi nhân duyên, mỗi mỗi đều là Không, Giả, Trung. Do Tức Không, cho nên lìa Tam Độc của phàm phu. Do tức Giả, nên lìa Tam Độc của Nhị Thừa. Do tức Trung, nên lìa Tam Độc của Bồ Tát, thành tựu ba loại thiện căn chẳng thể nghĩ bàn, cũng là thành tựu pháp môn “đại tham, đại sân, đại si” chẳng thể nghĩ bàn. Vì thế dạy “thường niệm cung kính”, tùy theo hiểu biết thiên lệch hay viên mãn, tùy theo hạnh cạn hay sâu, mà được thoát lìa cũng có đủ loại sai biệt. Rốt ráo đều quy vào chẳng sai biệt.

25.2.1.1.2.2.2.2. Tán thán để kết luận

(Kinh) Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát hữu như thị đẳng đại oai thần lực, đa sở nhiêu ích. Thị cố, chúng sanh thường ưng tâm niệm.

(經)無盡意！觀世音菩薩有如是等大威神力，多所饒益。是故，眾生常應心念。

(Kinh: Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát có sức oai thần to lớn như thế, tạo nhiều lợi ích. Vì thế, chúng sanh thường nên tâm niệm).

Phần thứ hai, “xét theo căn cơ nơi ý nghiệp” để nói về sự cảm ứng đã xong.

25.2.1.1.2.2.3. Xét theo cơ cảm nơi thân nghiệp để nói về sự ứng hiện

25.2.1.1.2.2.3.1. Hai điều mong cầu

(Kinh) Nhược hữu nữ nhân, thiết dục cầu nam, lễ bái, cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát, tiện sanh phước đức, trí huệ chi nam. Thiết dục cầu nữ, tiện sanh đoan chánh hữu tướng chi nữ, túc thực đức bổn, chúng nhân ái kính.

(經)若有女人，設欲求男，禮拜，供養觀世音菩薩，便生福德，智慧之男。設欲求女，便生端正有相之女，宿植德本，眾人愛敬。

(Kinh: Nếu có nữ nhân, nếu mong sanh con trai mà lễ bái, cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát, liền sanh con trai phước đức và trí huệ. Nếu muốn cầu con gái, sẽ sanh con gái đoan chánh, có phước tướng, xưa đã gieo cội đức, được mọi người yêu kính).

Đối với chuyện cầu con trai, cầu con gái, riêng nêu ra nữ nhân vì nữ nhân coi không có con là khổ, sẽ bị chồng lạnh nhạt, vợ coi rẻ, người bên cạnh chê cười. Lễ bái, cúng dường là cơ cảm, sẽ sanh con trai hay con gái là phổ ứng (ứng trọn khắp).

Giải thích theo pháp môn: Đối với tứ giáo, chưa chứng Thật lý đều gọi là “nữ nhân”. Tứ giáo đều luận “Huệ là nam, Định là nữ”. Ấy là do Đại Sĩ từ trước đã chứng Quyền Thật nam nữ, cho nên có thể làm tăng thượng duyên, khiến cho các hành nhân ai nấy đều được thành tựu các môn Định, Huệ. Hơn nữa, Dục Giới có Huệ, không có Định, sẽ là cuồng nam. Vô Sắc Giới có Định, chẳng có Huệ, sẽ là si nữ. Tứ Thiền Thiên thì Định và Huệ quân bình, như con trai phước đức, con gái đoan chánh. Nhưng nam chẳng có công năng phá Hoặc, nữ chẳng có sức xuất sanh vô lậu. Đấy cũng là nam nữ vô dụng! Nhị Thừa trong Tạng Giáo và Thông Giáo thì Huệ có thể đoạn Kiến Tư Hoặc, tức là nam có thể thực hiện mọi chuyện. Định có thể phát sanh vô lậu, tức là nữ có thể sanh con nối dõi. Nhưng Huệ chẳng thể phá vô minh hòng thấy Phật tánh, tức là nam mà chẳng phải là nam. Định chẳng thể mang thai con Trung Đạo, tức là nữ giống như thạch nữ. Vì thế, Đại Kinh nói: “Nhị Thừa Định đa, Huệ thiểu, bất kiến Phật tánh. Bồ Tát Huệ đa, Định thiểu, diệc bất kiến Phật tánh dã” (Nhị Thừa Định nhiều, Huệ ít, chẳng thấy Phật tánh. Bồ Tát Huệ nhiều, Định ít, cũng chẳng thấy Phật tánh). Chỉ có Sơ Địa trong Biệt Giáo hiểu rõ Chân, phát khởi Huệ, Vô Duyên Từ thành tựu, mới gọi là nam nữ thật sự. Sơ Trụ của Viên Giáo khi thấy Trung Đạo, Định Huệ trọn đủ, tướng nam nữ trọn vẹn. Vì thế, nam gọi là phước đức, tức Huệ có Định. Nữ gọi là đoan chánh, tức là Định có Huệ vậy.

25.2.1.1.2.2.3.2. Kết lại để tán thán

(Kinh) Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát hữu như thị lực. Nhược hữu chúng sanh cung kính lễ bái Quán Thế Âm Bồ Tát, phước bất đường quyên.

(經)無盡意！觀世音菩薩有如是力。若有眾生恭敬禮拜觀世音菩薩，福不唐捐。

(Kinh: Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát có sức như thế. Nếu có chúng sanh cung kính lễ bái Quán Thế Âm, phước chẳng luống uổng).

“Đường quyên” (唐捐) có nghĩa là “phí uổng”. Câu này kèm thêm ý nghĩa giải trừ nghi vấn: Cũng có người lễ bái, nhưng chẳng cầu được con trai, con gái! Chỉ do cơ cạn, cho nên sở cầu chẳng toại, nhưng phước do lễ bái ắt trọn chẳng mất mát.

Phần thứ hai, “biệt đáp” đã xong.

25.2.1.1.2.3. Khuyên trì danh để đáp (đó chính là mười bốn món Vô Úy được nói trong kinh Đại Phật Đảnh)

25.2.1.1.2.3.1. Khuyên trì danh

(Kinh) Thị cố, chúng sanh giai ưng thọ trì Quán Thế Âm Bồ Tát danh hiệu.

(經)是故，眾生皆應受持觀世音菩薩名號。

(Kinh: Vì thế, chúng sanh đều nên thọ trì danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát).

Trong phần trước đã nói nhân duyên [vì sao Bồ Tát] có tên là Quán Thế Âm. Sức của Ngài rộng lớn, đã chẳng thể biện định hình chất, chỉ thuật danh, luận đức. Nếu muốn quy ngưỡng, tôn sùng, hãy nên thọ trì danh hiệu. Vì thế, kết lại bằng việc khuyên trì danh. Đó là vì vạn đức hồng danh, tương xứng triệu vời Thật, chỉ một tên, một chữ ấy về bản chất vốn sẵn trọn đủ ba ngàn tánh tướng, diệu lý Tam Đế, vốn sẵn gồm thâu trọn vẹn: Tiệm, Thiên, Viên, Quyền, Thật diệu trí, lý trí đương nhiên vốn sẵn bất nhị. Bất nhị mà nhị, lý trí rành rành. Nêu một giả danh thì hết thảy giả danh, hết thảy thật pháp, hết thảy quốc độ, không gì chẳng quy hướng vào trong giả danh ấy. Vì thế, công đức do nghe tên đã tự chẳng thể nghĩ bàn. Công đức thọ trì càng chẳng thể nghĩ bàn! Trì danh đã là như thế, suy ra chánh báo, y báo cũng giống như thế. Vì thế biết kinh A Di Đà, kinh Quán Vô Lượng Thọ và diệu kinh này đều là cùng một pháp môn viên đốn hy hữu rất sâu, chẳng có hơn kém.

25.2.1.1.2.3.2. So lường

(Kinh) “Vô Tận Ý! Nhược hữu nhân thọ trì lục thập nhị ức Hằng hà sa Bồ Tát danh tự, phục tận hình cúng dường ẩm thực, y phục, ngọa cụ, y dược, ư nhữ ý vân hà? Thị thiện nam tử, thiện nữ nhân, công đức đa phủ?” Vô Tận Ý ngôn: “Thậm đa, Thế Tôn!” Phật ngôn: “Nhược phục hữu nhân, thọ trì Quán Thế Âm Bồ Tát danh hiệu, nãi chí nhất thời lễ bái, cúng dường, thị nhị nhân phước chánh đẳng vô dị, ư bách thiên vạn ức kiếp, bất khả cùng tận”.

(經)無盡意！若有人受持六十二億恆河沙菩薩名字，復盡形供養飲食，衣服，臥具，醫藥，於汝意云何？是善男子，善女人，功德多不？」無盡意言：「甚多，世尊！」佛言：「若復有人，受持觀世音菩薩名號，乃至一時禮拜，供養，是二人福正等無異，於百千萬億劫，不可窮盡。

(Kinh: “Vô Tận Ý! Nếu có người thọ trì danh tự của sáu mươi hai ức Hằng hà sa Bồ Tát, lại suốt đời cúng dường thức ăn, y phục, đồ trải nằm, thuốc men, ý ông nghĩ sao? Thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy công đức có nhiều hay chăng?” Vô Tận Ý thưa: “Rất nhiều, bạch Thế Tôn” Đức Phật nói: “Nếu lại có người, thọ trì danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, cho đến nhất thời lễ bái, cúng dường, phước của hai người ấy giống hệt nhau chẳng khác. Trong trăm ngàn vạn ức kiếp, chẳng thể cùng tận”).

Kinh văn có bốn ý: Một là so lường Bổn, hai là hỏi, ba là đáp, bốn là chính thức so lường. Trong phần so lường Bổn, cùng nêu ra bốn thứ “nhiều”: “Sáu mươi hai ức Hằng hà sa” là phước đức nhiều. “Thọ trì” là trì danh nhiều. “Tận hình” (Cho đến hết tuổi thọ) là thời tiết nhiều. Tứ sự cúng dường như thức ăn v.v… là chủng tử nhiều. Dùng bốn điều “nhiều” ấy để làm cơ sở so lường. Phần vấn đáp dễ hiểu. Trong phần chính thức so lường, còn nêu ra bốn phần “ít” để so sánh với bốn phần “nhiều”. [Đối tượng quy kính] chỉ có một mình đức Quán Thế Âm tức là phước điền ít. Trì danh cũng ít, thậm chí “nhất thời”, tức là thời ít. [Chỉ nói] lễ bái, cúng dường, chẳng nói bốn sự, tức là chủng tử ít, nhưng công đức giống hệt như nhau không khác. Ấy là vì Chân Như Thật Tế một và nhiều chẳng có tánh, vốn tự bình đẳng. Quán Âm chứng Thật Tế ấy, một chẳng phải là một, giống hệt như nhiều. Sáu mươi hai ức [Bồ Tát] chứng Thật Tế ấy, nhiều chẳng phải là nhiều, giống hệt như một. Trong một, hiểu vô lượng. Vì thế nói “sáu mươi hai ức”. Trong vô lượng hiểu một, cho nên nói Quán Thế Âm. Kinh Chiêm Sát nói: “Năng văn ngã danh giả, tức vi văn thập phương Phật danh” (Có thể nghe danh hiệu ta, chính là nghe tên của mười phương Phật) cũng là ý nghĩa này!

25.2.1.1.2.3.3. Tán thán để kết luận

(Kinh) Vô Tận Ý! Thọ trì Quán Thế Âm Bồ Tát danh hiệu, đắc như thị vô lượng vô biên phước đức chi lợi.

(經)無盡意！受持觀世音菩薩名號，得如是無量無邊福德之利」。

(Kinh: Vô Tận Ý! Thọ trì danh hiệu của Quán Thế Âm Bồ Tát, đạt vô lượng vô biên lợi ích phước đức như thế).

Phần vấn đáp thứ nhất “nói rõ ba nghiệp chúng sanh, hiển thị căn cơ làm cảnh, Pháp Thân linh trí ngầm ứng hợp, cảnh và trí làm nhân duyên, thì gọi là Quán Thế Âm” đã xong.

25.2.1.2. Lần vấn đáp thứ hai

25.2.1.2.1. Hỏi

(Kinh) Vô Tận Ý Bồ Tát bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Quán Thế Âm Bồ Tát vân hà du thử Sa Bà thế giới? Vân hà nhi vị chúng sanh thuyết pháp? Phương tiện chi lực, kỳ sự vân hà?

(經)無盡意菩薩白佛言：「世尊！觀世音菩薩云何遊此娑婆世界？云何而為眾生說法？方便之力，其事云何？」

(Kinh: Vô Tận Ý Bồ Tát bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Quán Thế Âm Bồ Tát dạo trong thế giới Sa Bà này như thế nào? Vì chúng sanh thuyết pháp như thế nào? Sức phương tiện là chuyện như thế nào?)

Lời hỏi có ba ý:

Một, “dạo chơi như thế nào?” tức là hỏi về thân nghiệp.

Hai, “thuyết pháp như thế nào?” tức là hỏi về khẩu nghiệp.

Ba, “phương tiện như thế nào” là hỏi về ý nghiệp.

Tức là sự giáo hóa chẳng thể nghĩ bàn nơi tam luân (thân, khẩu, ý), cũng gọi là Tam Bất Hộ (chẳng cần phải phòng hộ ba nghiệp), hoặc Tam Vô Thất (ba nghiệp chẳng hề phạm lầm lỗi). “Sự giáo hóa chẳng thể nghĩ bàn”: Hóa thành thân Phật, đó là hóa thành Phật khẩu, Phật tâm. Cho đến hóa thành thần Chấp Kim Cang, đó là cũng là hóa thành Kim Cang khẩu và Kim Cang tâm. Tuy khéo quyền biến lợi vật, nhưng trí huệ Pháp Thân chẳng bị tổn giảm. Vì thế, kinh Tịnh Danh dạy: “Thiện năng phân biệt chư pháp tướng, ư Đệ Nhất Nghĩa nhi bất động” (Khéo có thể phân biệt các pháp tướng, bất động đối với Đệ Nhất Nghĩa). Bất động mà động, được gọi là giáo hóa chẳng thể nghĩ bàn.

Hỏi: Ý nghiệp có thể giáo hóa như thế nào?

Đáp: Thánh ý chẳng thể lường được! Nếu Ngài muốn chỉ bày, dẫu là côn trùng cũng sẽ hiểu biết! Vì thế, Duy Thức nói: “Vô thượng giác giả: Thần lực nan tư, hóa vô lượng loại, giai linh hữu tâm dã” (Vô thượng giác: Thần lực khó nghĩ, giáo hóa vô lượng loài, khiến cho đều có tâm).

“Bất hộ”: Trụ trong pháp môn viên phổ chẳng thể nghĩ bàn, thật sự chẳng dấy ý niệm so đo, suy tính, hoặc toan tính theo thứ tự. Ví như gương sáng, hễ vật đối trước gương, gương liền hiện bóng, chẳng có phân biệt, mà cũng chẳng có trước sau.

“Vô thất”: Chúng sanh căn cơ bất đồng, cạn sâu khác nhau. Quán Âm tuy chẳng dấy niệm thích ứng căn cơ, nhưng phù hợp căn cơ chẳng sai sót, khế hợp kẻ đối trước Ngài, [khiến kẻ đó] ngầm lãnh hội Sự Lý.

25.2.1.2.2. Đáp

25.2.1.2.2.1. Đáp riêng từng điều

(Kinh) Phật cáo Vô Tận Ý Bồ Tát: Thiện nam tử! Nhược hữu quốc độ chúng sanh ưng dĩ Phật thân đắc độ giả, Quán Thế Âm Bồ Tát tức hiện Phật thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Bích Chi Phật thân đắc độ giả, tức hiện Bích Chi Phật thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Thanh Văn thân đắc độ giả, tức hiện Thanh Văn thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Phạm vương thân đắc độ giả, tức hiện Phạm vương thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Đế Thích thân đắc độ giả, tức hiện Đế Thích thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Tự Tại Thiên thân đắc độ giả, tức hiện Tự Tại Thiên thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Đại Tự Tại Thiên thân đắc độ giả, tức hiện Đại Tự Tại Thiên thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ thiên đại tướng quân thân đắc độ giả, tức hiện thiên đại tướng quân thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Tỳ Sa Môn thân đắc độ giả, tức hiện Tỳ Sa Môn thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ tiểu vương thân đắc độ giả, tức hiện tiểu vương thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ trưởng giả thân đắc độ giả, tức hiện trưởng giả thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ cư sĩ thân đắc độ giả, tức hiện cư sĩ thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ tể quan thân đắc độ giả, tức hiện tể quan thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Bà La Môn thân đắc độ giả, tức hiện Bà La Môn thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di thân đắc độ giả, tức hiện tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ trưởng giả, cư sĩ, tể quan, Bà La Môn phụ nữ thân đắc độ giả, tức hiện phụ nữ thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ đồng nam, đồng nữ thân đắc độ giả, tức hiện đồng nam, đồng nữ thân nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ thiên, long, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân đẳng thân đắc độ giả, tức giai hiện chi, nhi vị thuyết pháp. Ưng dĩ Chấp Kim Cang thần đắc độ giả, tức hiện Chấp Kim Cang thần nhi vị thuyết pháp.

(經)佛告無盡意菩薩：「善男子！若有國土眾生應以佛身得度者，觀世音菩薩即現佛身而為說法。應以辟支佛身得度者，即現辟支佛身而為說法。應以聲聞身得度者，即現聲聞身而為說法。應以梵王身得度者，即現梵王身而為說法。應以帝釋身得度者，即現帝釋身而為說法。應以自在天身得度者，即現自在天身而為說法。應以大自在天身得度者，即現大自在天身而為說法。應以天大將軍身得度者，即現天大將軍身而為說法。應以毘沙門身得度者，即現毘沙門身而為說法。應以小王身得度者，即現小王身而為說法。應以長者身得度者，即現長者身而為說法。應以居士身得度者，即現居士身而為說法。應以宰官身得度者，即現宰官身而為說法。應以婆羅門身得度者，即現婆羅門身而為說法。應以比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷身得度者，即現比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷身而為說法。應以長者、居士、宰官、婆羅門婦女身得度者，即現婦女身而為說法。應以童男、童女身得度者，即現童男、童女身而為說法。應以天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩睺羅伽、人、非人等身得度者，即皆現之，而為說法。應以執金剛神得度者，即現執金剛神而為說法。

(Kinh: Đức Phật bảo Vô Tận Ý Bồ Tát: Thiện nam tử! Nếu có quốc độ, chúng sanh đáng nên dùng thân Phật để độ được, Quán Thế Âm Bồ Tát liền hiện thân Phật vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Bích Chi Phật để độ được, liền hiện thân Bích Chi Phật vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Thanh Văn để độ được, liền hiện thân Thanh Văn vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Phạm vương để độ được, liền hiện thân Phạm vương vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Đế Thích để độ được, liền hiện thân Đế Thích vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Tự Tại Thiên để độ được, liền hiện thân Tự Tại Thiên vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Đại Tự Tại Thiên để độ được, liền hiện thân Đại Tự Tại Thiên vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân thiên đại tướng quân để độ được, liền hiện thân thiên đại tướng quân vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Tỳ Sa Môn để độ được, liền hiện thân Tỳ Sa Môn vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân tiểu vương để độ được, liền hiện thân tiểu vương vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân trưởng giả để độ được, liền hiện thân trưởng giả vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân cư sĩ để độ được, liền hiện thân cư sĩ vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân tể quan để độ được, liền hiện thân tể quan vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Bà La Môn để độ được, liền hiện thân Bà La Môn vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di để độ được, liền hiện thân tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân phụ nữ của trưởng giả, cư sĩ, tể quan, Bà La Môn để độ được, liền hiện thân phụ nữ vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân trẻ trai, trẻ gái để độ được, liền hiện thân trẻ trai, trẻ gái vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân trời, rồng, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân v.v… để độ được, liền đều hiện [các thân ấy] để vì kẻ đó thuyết pháp. Đáng nên dùng thân Chấp Kim Cang Thần để độ được, liền hiện thân Chấp Kim Cang Thần vì kẻ đó thuyết pháp).

Nói “ưng dĩ” (đáng nên dùng) nhằm đáp [câu hỏi] về phương tiện nơi ý nghiệp: Có thể biết căn cơ thích đáng. Nói “hiện thân” là đáp về thân nghiệp. Nói “thuyết pháp” tức là đáp về khẩu nghiệp. Ba nghiệp vốn chẳng tách rời. Trong đoạn này, nêu ra ba mươi ba thân khác nhau. Nếu gộp cả nhân và phi nhân, sẽ thành ba mươi lăm thân. Kinh Đại Phật Đảnh nói ba mươi hai ứng thân, tách ra thì Độc Giác là một thân riêng, gom bốn thân phụ nữ thành một, lược đi chẳng nói thân Ca Lâu La. Kinh văn tuy tách ra hay gộp vào, nghĩa chẳng tăng giảm. Nói chung, chỉ là thân trong mười pháp giới đó thôi. Chẳng nói tới thân Bồ Tát chính là vì xét theo Bồ Tát pháp giới, nói cặn kẽ Ngài hiện hình tượng trong chín pháp giới kia, nhằm hiển thị ý nghĩa “mười pháp giới, mỗi pháp giới đều là tầng tầng vô tận”. Chẳng nói tới địa ngục giới, vì gộp chung vào phi nhân.

“Nhược hữu quốc độ chúng sanh” (Nếu có chúng sanh trong quốc độ) tức là căn cơ trong mười pháp giới thuộc ba loại cõi Thật Báo, Phương Tiện, và Đồng Cư. Trong cõi Thật Báo, thuần coi Bồ Tát là chúng sanh, chỉ có căn cơ thuộc một Phật giới. Trong cõi Phương Tiện, có chín loại chúng sanh, tức Nhị Thừa Vô Học thuộc Tạng Giáo. Thông Giáo thì là những người đoạn Thông Hoặc trong tam thừa, ba mươi tâm trong Biệt Giáo, Thập Tín trong Viên Giáo, có hai loại căn cơ: Một là căn cơ Phật giới, hai là căn cơ Bồ Tát giới. Trong cõi Đồng Cư, trọn đủ chúng sanh thuộc chín pháp giới và căn cơ thuộc mười pháp giới. Tương ứng căn cơ mà ứng hiện, trọn đủ thân Phật trong mười pháp giới.

Lại có tướng khác biệt trong tứ giáo: Bích Chi Phật lại có Duyên Giác và Độc Giác khác nhau. Thanh Văn lại có các loại Tích Pháp, Thể Pháp, Tứ Hướng, Tứ Quả, và các vị thị hiện thuận theo ngũ vị (sữa, lạc, sanh tô, thục tô, đề hồ) lần lượt điều phục khác nhau! Đã hiện thân Phạm Vương, theo đúng lý cũng phải nên hiện thân của hai thiên vương Quang Âm, Biến Tịnh. Đã thị hiện Đế Thích, theo đúng lý cũng phải hiện thân ba thiên vương Dạ Ma, Đâu Suất, Hóa Lạc. Tự Tại tức là chúa trời cõi Dục Giới, Đại Tự Tại tức chúa trời của Tứ Thiền. Đã nói Tỳ Sa Môn, cũng ắt phải hiện thân của ba vị thiên vương kia. Vì thế, kinh Phật Đảnh nói thẳng là Tứ Thiên Vương. Đã nói tiểu vương, cũng ắt hiện đủ bốn loại Chuyển Luân Vương. Đã nói “nhân, phi nhân v.v…”, nếu nói đến người thì già, trẻ, sang, hèn, không gì chẳng gồm thâu. Nói “phi nhân” thì địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, không gì chẳng thâu gồm! Vì thế, kinh văn trong phần sau nói: “Dĩ chủng chủng hình du chư quốc độ” (Dùng các thứ thân hình dạo trong các cõi nước), chỉ có thể lãnh hội ý, há có thể nói trọn hết được!

“Vị thuyết pháp” (Vì chúng sanh mà thuyết pháp): Thuận theo sức họ kham nổi, mà [nói ra giáo pháp] hoặc Quyền, hoặc Thật, hoặc Đốn, hoặc Tiệm, hoặc Hiển, hoặc Mật, đều khiến cho [chúng sanh được hóa độ] sẽ chứng đạt được Quyền Thật Tứ Ích, rốt ráo quy vào lợi ích Nhất Thật.

25.2.1.2.2.2. Đáp chung

(Kinh) Vô Tận Ý! Thị Quán Thế Âm Bồ Tát thành tựu như thị công đức, dĩ chủng chủng hình, du chư quốc độ, độ thoát chúng sanh.

(經)無盡意！是觀世音菩薩成就如是功德，以種種形，遊諸國土，度脫眾生。

(Kinh: Vô Tận Ý! Vị Quán Thế Âm Bồ Tát này thành tựu công đức như thế, dùng các thứ thân hình dạo trong các quốc độ để độ thoát chúng sanh).

Trong phần trước, đáp riêng ba mươi lăm thân, văn rộng nhưng ý hẹp. Phần tổng đáp về công đức như thế ở đây, văn hẹp nhưng nghĩa rộng. “Dĩ chủng chủng hình” (Dùng các thứ thân hình) tức là chẳng phải chỉ có ba mươi lăm thân. “Du chư quốc độ” (Dạo trong các cõi nước) tức là không hạn cuộc trong thế giới Sa Bà đã rõ rồi!

25.2.1.2.2.3. Khuyên cúng dường

25.2.1.2.2.3.1. Khuyên bảo

(Kinh) Thị cố, nhữ đẳng ưng đương nhất tâm cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát. Thị Quán Thế Âm Bồ Tát Ma Ha Tát ư bố úy, cấp nạn chi trung, năng thí vô úy. Thị cố, thử Sa Bà thế giới giai hiệu chi vi Thí Vô Úy giả.

(經)是故，汝等應當一心供養觀世音菩薩。是觀世音菩薩摩訶薩於怖畏，急難之中，能施無畏。是故，此娑婆世界皆號之為施無畏者」。

(Kinh: Vì thế, các ông hãy nên nhất tâm cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát. Vị Quán Thế Âm Bồ Tát Ma Ha Tát này có thể ban cho không sợ hãi trong khi sợ hãi, nạn gấp. Vì vậy, thế giới Sa Bà này đều gọi Ngài là đấng Thí Vô Úy).

Đã tên là Quán Thế Âm, cũng tên là Thí Vô Úy (Abhayaṃdada, ban cho không sợ hãi). Từ đức mà đặt tên. Đức đã vô tận, danh cũng vô tận.

25.2.1.2.2.3.2. Vâng lãnh ý chỉ

25.2.1.2.2.3.2.1. Vâng mạng

(Kinh) Vô Tận Ý Bồ Tát bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Ngã kim đương cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát”. Tức giải cảnh chúng bảo châu anh lạc, giá trị bách thiên lượng kim, nhi dĩ dữ chi, tác thị ngôn: “Nhân giả! Thọ thử pháp thí trân bảo anh lạc”.

(經)無盡意菩薩白佛言：「世尊！我今當供養觀世音菩薩」。即解頸眾寶珠瓔珞，價直百千兩金，而以與之，作是言：「仁者！受此法施珍寶瓔珞」。

(Kinh: Vô Tận Ý Bồ Tát bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Con nay sẽ cúng dường Quán Thế Âm Bồ Tát”. Liền cởi chuỗi anh lạc bằng các bảo châu ở cổ, giá trị trăm ngàn lượng vàng để trao cho, nói như thế này: “Thưa nhân giả! Hãy nhận lấy chuỗi anh lạc pháp thí quý báu này”).

“Chúng bảo châu anh lạc” tức là các loại châu quý báu kết xen kẽ để cùng trang hoàng đẹp đẽ. Vô Tận Ý địa vị cao, chuỗi anh lạc há chỉ giá trị trăm ngàn lượng! Như nói “trăm họ vạn dân”, không chỉ là một trăm hay một vạn! Lại nữa, cổ biểu thị lý Nhất Thật thuộc Trung Đạo. Dùng rất nhiều pháp môn vô tận để trang nghiêm Thật Tướng như chuỗi anh lạc đeo ở cổ. “Giải” (Tháo ra) biểu thị hạnh thường xả của Bồ Tát. Vì thế, hết thảy công đức nguyện hạnh, cho đến Phật trí, Bồ Đề, Niết Bàn đều chẳng trụ, chẳng chấp, không nương cậy, chẳng dựa dẫm. Vì thế nói là Giải.

Kinh Đại Tập nói: “Giới, Định, Huệ, Đà La Ni dĩ vi anh lạc trang nghiêm Pháp Thân” (Dùng Giới, Định, Huệ, Đà La Ni làm chuỗi anh lạc để trang nghiêm Pháp Thân). Trăm ngàn là mười vạn, biểu thị Thập Địa, mỗi địa đều có mười vạn đức. “Pháp thí”: Tài chính là Pháp, Tài là pháp sanh bởi nhân duyên, tức Không, tức Giả, tức Trung. Tam Đế nhất tâm, hết thảy trọn đủ. Nơi pháp bình đẳng, nơi tài cũng bình đẳng. Thí như thế chính là pháp thí.

25.2.1.2.2.3.2.2. Chẳng nhận

(Kinh) Thời, Quán Thế Âm Bồ Tát bất khẳng thọ chi.

(經)時，觀世音菩薩不肯受之。

(Kinh: Khi đó, Quán Thế Âm Bồ Tát chẳng chịu tiếp nhận).

Xét theo Sự, Vô Tận Ý vâng mạng cúng dường. Tôi chưa vâng

mạng, cho nên chẳng nhận. Theo lễ, phải nên khiêm nhượng. Xét theo sự biểu thị pháp, chính là chẳng tiếp nhận tác dụng rộng lớn của tam muội, cho nên không tiếp nhận.

25.2.1.2.2.3.2.3. Lại dâng lên

(Kinh) Vô Tận Ý phục bạch Quán Thế Âm Bồ Tát ngôn: Nhân giả! Mẫn ngã đẳng cố, thọ thử anh lạc.

(經)無盡意復白觀世音菩薩言：「仁者！愍我等故，受此瓔珞」。

(Kinh: Vô Tận Ý lại bạch với Quán Thế Âm Bồ Tát rằng: Thưa nhân giả! Hãy vì thương xót chúng tôi mà nhận chuỗi anh lạc này).

Hoặc thỉnh người trên thương xót kẻ dưới, hoặc địa vị ngang nhau cũng có thể thương xót lẫn nhau. Hoặc tôi vì tứ chúng cho nên thí. Do thương tứ chúng mà Ngài tiếp nhận. Dùng “không có gì tiếp nhận” để tiếp nhận các thọ.

25.2.1.2.2.3.2.4. Đức Phật khuyên bảo

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Quán Thế Âm Bồ Tát: Đương mẫn thử Vô Tận Ý Bồ Tát, cập tứ chúng thiên, long, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân đẳng cố, thọ thử anh lạc.

(經)爾時，佛告觀世音菩薩：「當愍此無盡意菩薩，及四眾天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩睺羅伽、人、非人等故，受是瓔珞」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo Quán Thế Âm Bồ Tát: Hãy nên thương vị Vô Tận Ý Bồ Tát Bồ Tát này và tứ chúng trời, rồng, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân v.v.. mà nhận chuỗi anh lạc ấy).

Chính vì Bồ Tát do chúng sanh mà bố thí, cũng phải nên vì chúng sanh mà nhận lấy.

25.2.1.2.2.3.2.5. Nhận lấy rồi dâng cúng

(Kinh) Tức thời, Quán Thế Âm Bồ Tát mẫn chư tứ chúng, cập ư thiên, long, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân đẳng, thọ kỳ anh lạc, phân tác nhị phần: Nhất phần phụng Thích Ca Mâu Ni Phật, nhất phần phụng Đa Bảo Phật tháp.

(經)即時，觀世音菩薩愍諸四眾，及於天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩睺羅伽、人、非人等，受其瓔珞，分作二分：一分奉釋迦牟尼佛，一分奉多寶佛塔。

(Kinh: Ngay khi đó, Quán Thế Âm Bồ Tát thương xót tứ chúng, và trời, rồng, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân v.v… nhận lấy chuỗi anh lạc, chia làm hai phần: Một phần dâng lên Thích Ca Mâu Ni Phật, một phần dâng lên tháp của Đa Bảo Phật).

Chỉ một chuỗi anh lạc pháp thí, chia thành hai phần, biểu thị một Thật Tướng, toàn thể thành hai cái nhân Lý và Sự. Dâng cúng hai vị Phật, biểu thị dùng hai cái nhân để đạt đến hai cái quả. Lý viên thì là Pháp Phật. Sự viên chính là Báo Phật. Lại còn dùng hai vị Phật để biểu thị hai cái quả.

25.2.1.2.2.3.2.6. Kết luận bằng lời khuyên

(Kinh) Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát hữu như thị tự tại thần lực, du ư Sa Bà thế giới.

(經)「無盡意！觀世音菩薩有如是自在神力，遊於娑婆世界」。

(Kinh: Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát có thần lực tự tại như thế, dạo trong thế giới Sa Bà).

Phần kinh văn Trường Hàng đã xong

25.2.2. Kệ tụng

Ngài La Thập chẳng dịch [phần này]. Vì thế các bổn cũ đều không có [kệ tụng sau phần Trường Hàng của phẩm Phổ Môn]. Các sách Văn Cú lẫn Nghĩa Sớ cũng đều chẳng giải thích. Sách Tục Cao Tăng Truyện nói: Kệ là do ngài Xà Na Quật Đa dịch, nay các bản lưu thông đều có ghép thêm [phần Kệ Tụng này]. Vì thế, trong phần Khoa Chú, đã dựa theo các khoa mục do ngài Từ Vân phân định để giải thích. Chia đại lược gồm ba khoa: Một là trùng tụng cả hai lượt hỏi, hai là trùng tụng hai lượt đáp, ba là trùng tụng hai lượt khuyên.

25.2.2.1. Trùng tụng hai lượt hỏi

(Kinh) Nhĩ thời, Vô Tận Ý Bồ Tát dĩ kệ vấn viết: Thế Tôn diệu tướng cụ, ngã kim trùng vấn bỉ, Phật tử hà nhân duyên, danh vi Quán Thế Âm?

(經)爾時，無盡意菩薩以偈問曰：「世尊妙相具，我今重問彼，佛子何因緣，名為觀世音？」

(Kinh: Lúc bấy giờ, Vô Tận Ý Bồ Tát dùng kệ hỏi rằng: Thế Tôn diệu tướng vẹn, con nay lại hỏi Ngài, Phật tử do duyên gì, tên là Quán Thế Âm?)

Câu đầu tiên tán thán Phật đức. Câu thứ hai chứa đựng hai lượt hỏi, hai câu sau riêng trùng tụng lượt hỏi thứ nhất.

25.2.2.2. Trùng tụng hai lượt đáp

25.2.2.2.1. Trùng tụng lời tán thán chung về hạnh nguyện

(Kinh) Cụ túc diệu tướng tôn, kệ đáp Vô Tận Ý: Nhữ thính Quán Âm hạnh, thiện ứng chư phương sở. Hoằng thệ thâm như hải, lịch kiếp bất tư nghị. Thị đa thiên ức Phật, phát đại thanh tịnh nguyện.

(經)具足妙相尊，偈答無盡意：「汝聽觀音行，善應諸方所。宏誓深如海，歷劫不思議。侍多千億佛，發大清淨願。

(Kinh: Đấng diệu tướng trọn đủ, kệ đáp Vô Tận Ý: Ông nghe hạnh Quán Âm, khéo ứng các nơi chốn. Thệ rộng sâu như biển, trải kiếp chẳng nghĩ bàn. Hầu nhiều ngàn ức Phật, phát nguyện thanh tịnh lớn).

Hai câu đầu do người kết tập kinh trần thuật. Sáu câu kế đó, chính là lời giải đáp. “Nhữ thính” (Ông nghe): Răn hãy sanh Tam Huệ. Hạnh của đức Quán Âm là nhất tâm tam trí, quán âm thanh của mười pháp giới, khiến cho vô lượng khổ đều cùng lúc giải thoát, tức là đã thành tựu hạnh lợi tha. “Thiện ứng chư phương sở” (Khéo ứng hiện các chốn): Bất động chân tâm hiện hình trong ba cõi. Ba mươi hai ứng thân hiện tướng khắp chốn, tức là sức Phổ Môn thần thông. Hai câu này tán thán chung: Quyết đạt được hai thân Chân và Ứng. “Hoằng thệ thâm như hải” (Thệ nguyện to lớn sâu như biển): Nêu rõ khi sơ phát tâm, duyên theo Vô Tác Tứ Đế. Vì thế, theo chiều ngang trọn khắp mười cõi, theo chiều dọc thấu triệt Tam Tế, đã rộng còn sâu. “Lịch kiếp” (Trải kiếp): Trong khoảng giữa, dùng Hạnh để bồi nguyện, trải qua thời gian lâu xa, hầu cận nhiều vị Phật, phát nguyện to lớn. Vì thế, thành tựu hai thân Chân và Ứng trong hiện thời, ví như nước lớn thuyền lên cao, đất sét nhiều thì tượng Phật to.

25.2.2.2.2. Riêng trùng tụng hai lượt đáp

25.2.2.2.2.1. Trùng tụng lượt đáp trước

25.2.2.2.2.1.1. Trùng tụng lời đáp chung

(Kinh) Ngã vị nhữ lược thuyết, văn danh cập kiến thân, tâm niệm bất không quá, năng diệt chư hữu khổ.

(經)我為汝略說，聞名及見身，心念不空過，能滅諸有苦。

(Kinh: Ta vì ông nói lược, nghe tên và thấy thân, tâm niệm chẳng luống uổng, hay diệt khổ ba cõi).

“Lược thuyết” (Nói đại lược): Chỉ nêu ra những điều trọng yếu. Do “văn danh” (nghe tên) cho nên xưng niệm, đó là cơ cảm thuộc khẩu nghiệp. Do “kiến thân” (thấy thân) cho nên lễ, đó là cơ cảm thuộc thân nghiệp. “Tâm niệm” là cơ cảm thuộc ý nghiệp. “Chư hữu” tức là hai mươi lăm Hữu (tam giới).

25.2.2.2.2.1.2. Trùng tụng lời đáp riêng

25.2.2.2.2.1.2.1. Trùng tụng bảy nạn

25.2.2.2.2.1.2.1.1. Trùng tụng nạn thứ nhất: Nạn lửa

(Kinh) Giả sử hưng hại ý, thôi lạc đại hỏa khanh. Niệm bỉ Quán Âm lực, hỏa khanh biến thành trì.

(經)假使興害意，推落大火坑。念彼觀音力，火坑變成池。

(Kinh: Nếu có kẻ muốn hại, đẩy rớt hầm lửa lớn. Do sức niệm Quán Âm, hầm lửa biến thành ao).

Niệm đức Quán Âm, nếu nói theo phía Phật, Quán Âm là “bỉ” (người kia) tức là xét theo [quan hệ] thầy trò, giả phân chia đây kia. Nếu xét theo phía chúng sanh niệm đức Quán Âm thì là xét theo [quan hệ] cảm ứng, tạm chia thành đây kia. Cảm ứng giữa thầy và trò, không gì chẳng phải là pháp giới. Năng sở rành rành, năng sở cùng dứt. Chúng sanh niệm đức Quán Âm trong tự tâm, Quán Âm tự ứng chúng sanh trong tự tâm. Cảm ứng đạo giao chẳng thể nghĩ bàn.

25.2.2.2.2.1.2.1.2. Trùng tụng nạn thứ hai: Nạn nước

(Kinh) Hoặc phiêu lưu cự hải, long ngư chư quỷ nạn. Niệm bỉ Quán Âm lực, ba lãng bất năng một.

(經)或漂流巨海，龍魚諸鬼難。念彼觀音力，波浪不能沒。

(Kinh: Hoặc trôi giạt biển lớn, các nạn cá, rồng, quỷ. Do sức niệm Quán Âm, sóng gió chẳng nhấn chìm).

25.2.2.2.2.1.2.1.3. Trùng tụng nạn rơi xuống núi Tu Di

(Kinh) Hoặc tại Tu Di phong, vi nhân sở thôi đọa. Niệm bỉ Quán Âm lực, như nhật hư không trụ.

(經)或在須彌峰，為人所推墮。念彼觀音力，如日虛空住。

(Kinh: Hoặc tại đỉnh Tu Di, bị người đẩy rơi xuống. Do sức niệm Quán Âm, như mặt trời treo không).

Xét theo Sự, đây chính là cách nói giả thiết: Giả sử từ núi Tu Di rơi xuống, vẫn không bị tổn thương, huống hồ các núi khác ư? Xét theo sự quán giải, vốn đang ở trên núi chúa Tu Di Thật Tướng tánh đức, bị kẻ ác vô minh đẩy rơi vào biển nhị tử (Phần Đoạn và Biến Dịch), do niệm tam trí và tam đức của Quán Âm, sẽ giống như chư Phật trụ vào không chỗ trụ.

25.2.2.2.2.1.2.1.4. Trùng tụng nạn đọa núi Kim Cang, phỏng theo nạn núi Tu Di để hiểu

(Kinh) Hoặc bị ác nhân trục, đọa lạc Kim Cang sơn. Niệm bỉ Quán Âm lực, bất năng tổn nhất mao.

(經)或被惡人逐，墮落金剛山。念彼觀音力 ，不能損

一毛。

(Kinh: Hoặc bị kẻ ác đuổi, rơi xuống núi Kim Cang. Do sức niệm Quán Âm, chẳng tổn hại mảy lông).

25.2.2.2.2.1.2.1.5. Trùng tụng nạn thứ bảy: Oán tặc

(Kinh) Hoặc trị oán tặc nhiễu, các chấp đao gia hại. Niệm bỉ Quán Âm lực, hàm tức khởi từ tâm.

(經)或值冤賊繞，各執刀加害。念彼觀音力，咸即起慈心。

(Kinh: Hoặc gặp oán tặc vây, đều cầm đao làm hại. Do sức niệm Quán Âm, họ liền dấy lòng Từ).

25.2.2.2.2.1.2.1.6. Trùng tụng nạn thứ tư: Đao, trượng

(Kinh) Hoặc tao vương nạn khổ, lâm hình dục thọ chung. Niệm bỉ Quán Âm lực, đao tầm đoạn đoạn hoại.

(經)或遭王難苦，臨刑欲壽終。念彼觀音力，刀尋段段壞。

(Kinh: Hoặc khổ vì nạn vua, hành hình sắp chết mất. Do sức niệm Quán Âm, đao liền gãy từng khúc).

25.2.2.2.2.1.2.1.7. Trùng tụng nạn thứ sáu: Gông xiềng

(Kinh) Hoặc tù cấm già tỏa, thủ túc bị sửu giới. Niệm bỉ Quán Âm lực, thích nhiên đắc giải thoát.

(經)或囚禁枷鎖，手足被杻械。念彼觀音力，釋然得解脫。

(Kinh: Hoặc tù rạc, gông cùm, tay chân bị còng, xiềng. Do sức niệm Quán Âm, lập tức được giải thoát).

25.2.2.2.2.1.2.1.8. Trùng tụng thêm nạn bị nguyền rủa, thuốc độc

(Kinh) Chú trớ chư độc dược, sở dục hại thân giả. Niệm bỉ Quán Âm lực, hoàn trước ư bổn nhân.

(經)咒咀諸毒藥，所欲害身者。念彼觀音力 ，還著於

本人。

(Kinh: Nguyền rủa, các thuốc độc, toan muốn hại thân hình. Do sức niệm Quán Âm, trở ngược kẻ gây hại).

[Kẻ ác dùng] cấm chú sai khiến quỷ thần đến giết người khác. Nếu người ấy (người bị giết) có các thứ phước đức bảo vệ, sẽ chẳng thể giết được! Theo đúng pháp, [các cách giết chóc, hãm hại ấy] sẽ trả ngược lại kẻ đầu têu. Mật Bộ (kinh điển Mật Giáo) đã nói rất tường tận. Cần phải biết: Cắn trả lại kẻ xướng suất, cũng lại có Tứ Tất Đàn. Tô Thức (Tô Đông Pha) sửa [câu “hoàn trước ư bổn nhân”] thành “lưỡng gia câu một sự” (hai đằng đều vô sự), [cho thấy ông ta] kiến thức nông cạn, ít ỏi, chẳng biết cái hay của sự chiết phục và nhiếp thọ!

25.2.2.2.2.1.2.1.9. Trùng tụng nạn thứ năm: Nạn quỷ

(Kinh) Hoặc ngộ ác La Sát, độc long, chư quỷ đẳng. Niệm bỉ Quán Âm lực, thời tất bất cảm hại.

(經)或遇惡羅剎，毒龍諸鬼等。念彼觀音力，時悉不敢害。

(Kinh: Hoặc gặp ác La Sát, rồng độc, các loài quỷ. Do sức niệm Quán Âm, sẽ đều chẳng dám hại).

25.2.2.2.2.1.2.1.10. Tụng thêm nạn ác thú

(Kinh) Nhược ác thú vi nhiễu, lợi nha trảo khả bố. Niệm bỉ Quán Âm lực, tật tẩu vô biên phương.

(經)若惡獸圍繞，利牙爪可怖。念彼觀音力，疾走無邊方。

(Kinh: Nếu ác thú vây quanh, nhe nanh vuốt đáng sợ. Do sức niệm Quán Âm, rảo chạy không tung tích).

25.2.2.2.2.1.2.1.11. Tụng thêm nạn rắn, bò cạp

(Kinh) Ngoan xà cập phúc yết, khí độc yên hỏa nhiên. Niệm bỉ Quán Âm lực, tầm thanh tự hồi khứ.

(經)蚖蛇及蝮蠍，氣毒煙火然。念彼觀音力 ，尋聲自

迴去。

(Kinh: Rắn độc và bò cạp, phun hơi độc mù mịt. Do sức niệm Quán Âm, nghe tiếng tự lui chạy).

25.2.2.2.2.1.2.1.12. Tụng thêm nạn giông tố

(Kinh) Vân lôi cổ xế điển, giáng bạc, chú đại vũ. Niệm bỉ Quán Âm lực, ứng thời đắc tiêu tán.

(經)雲雷鼓掣電，降雹澍大雨。念彼觀音力，應時得消散。

(Kinh: Mây sấm nổ chớp sét, mưa đá, tuôn mưa lớn. Do sức niệm Quán Âm, lập tức bị tiêu tan).

Trùng tụng bảy nạn trong phần Trường Hàng, thêm vào năm nạn, thành mười hai, đều cần phải xét theo quả báo và ác nghiệp, phiền não, lục đạo, tứ giáo để giải thích từng điều. Nếu xét theo các pháp được biểu thị, sẽ chẳng ngoài Lục Đại: Tu Di và Kim Cang cũng là Địa Đại. Sấm chớp là Hỏa Đại. Mưa đá là Thủy Đại. Thú, rắn, nguyền rủa đều biểu thị Thức Đại. Bồ Tát từ trong cái nhân, quán sáu đại ấy chính là Không, Giả, Trung. Nay do trong lúc trụ trong sáu thứ Như Thật, bèn cứu các khổ não trọn khắp pháp giới. Nói tóm lại, hết thảy y báo và chánh báo đều là diệu sắc và diệu tâm của đức Quán Âm. Hết thảy chúng sanh tự gây khó khăn trong thánh sắc tâm như trong nhà tối đụng phải vật báu, tự tổn thương thân mình. Tam nghiệp cầu cứu, cũng chính là Quán Âm. Vì thế, căn cơ đã thành, bèn đúng lúc ứng hiện. Hãy nên niệm nào cũng quán nghĩa này, nào có khác gì Quán Âm lợi lạc chúng sanh!

Phần thứ nhất, “trùng tụng bảy nạn” đã xong.

25.2.2.2.2.1.2.2. Trùng tụng tam độc, hai điều mong cầu

(Kinh) Chúng sanh bị khổn ách, vô lượng khổ bức thân. Quán Âm diệu trí lực, năng cứu thế gian khổ.

(經)眾生被困厄，無量苦逼身。觀音妙智力，能救世間苦。

(Kinh: Chúng sanh mắc ách nạn, vô lượng khổ bức thân. Sức diệu trí Quán Âm, hay cứu khổ thế gian).

Trong tam giới, ngoài tam giới, đều có nỗi khổ Tam Độc, đều có nỗi khổ vì không có con trai, con gái. Vì thế, [khổ não] vô lượng.

Phần thứ nhất, “trùng tụng lời giải đáp đầu tiên” đã xong.

25.2.2.2.2.2. Trùng tụng lượt đáp sau

25.2.2.2.2.2.1. Trùng tụng sự thị hiện

Phần kinh văn Trường Hàng gồm Biệt và Tổng. Biệt thì nói có ba mươi hai ứng thân, Tổng thì nói thân nhiều, cảnh nhiều. Nay chẳng phân Tổng hay Biệt, chỉ nói chung tam luân giáo hóa (giáo hóa bằng thân, miệng, ý) chẳng thể nghĩ bàn, tức là chia thành ba: Một là thân nghiệp ứng hiện trọn khắp, hai là ý nghiệp quán trọn khắp, ba là khẩu nghiệp thuyết pháp trọn khắp.

25.2.2.2.2.2.1.1. Thân nghiệp ứng hiện trọn khắp

(Kinh) Cụ túc thần thông lực, quảng tu trí phương tiện. Thập phương chư quốc độ, vô sát bất hiện thân. Chủng chủng chư ác thú: Địa ngục, quỷ, súc sanh. Sanh, lão, bệnh, tử khổ, dĩ tiệm tất linh diệt.

(經)具足神通力，廣修智方便。十方諸國土，無剎不現身。種種諸惡趣：地獄鬼畜生。生老病死苦，以漸悉令滅。

(Kinh: Trọn đủ sức thần thông, rộng tu trí phương tiện. Mười phương các quốc độ, không cõi chẳng hiện thân. Các loại đường xấu ác: Địa ngục, quỷ, súc sanh, khổ sanh, lão, bệnh, tử, đều dần dần diệt mất).

“Cụ túc thần thông lực” (Trọn đủ sức thần thông): Diệu dụng nơi toàn thể bách giới thiên như. “Quảng tu trí phương tiện” (Rộng tu trí phương tiện): Quyền Trí và Thật Trí chiếu tánh hòng phát khởi thần thông. Kinh văn trong phần trước chỉ dùng hai chữ Phi Nhân để bao hàm ba đường ác, nay nêu ra cặn kẽ. Vì thế biết Ngài hiện đủ các thân trong mười pháp giới. Phần Đoạn và Biến Dịch, mỗi thứ đều có nỗi khổ tứ tướng. “Dĩ tiệm tất linh diệt” (Dần dần đều khiến cho diệt mất): Quy vào Thường Tịch Quang, dù Quyền hay Thật, khuyên dụ dần dần, hợp lại để dùng. Thuốc chẳng chấp theo toa đã rõ vậy!

25.2.2.2.2.2.1.2. Ý nghiệp quán trọn khắp

(Kinh) Chân quán, thanh tịnh quán, quảng đại trí huệ quán. Bi quán cập từ quán, thường nguyện thường chiêm ngưỡng. Vô cấu thanh tịnh quang, huệ nhật phá chư ám. Năng phục tai phong hỏa, phổ minh chiếu thế gian.

(經)真觀清淨觀，廣大智慧觀。悲觀及慈觀，常願常瞻仰。無垢清淨光，慧日破諸暗。能伏災風火，普明照世間。

(Kinh: Chân quán, thanh tịnh quán, quán trí huệ rộng lớn. Bi quán và Từ quán, thường nguyện, thường chiêm ngưỡng. Sáng vô cấu thanh tịnh, huệ nhật phá các tối. Trừ tai ương gió lửa, chiếu trọn khắp thế gian).

Bài kệ thứ nhất nói về cái Thể được chứng. Bài kệ kế tiếp nói đến tác dụng được khởi lên. “Chân quán”: Chứng Không chẳng thể nghĩ bàn! “Thanh tịnh quán”: Chứng Giả chẳng thể nghĩ bàn. “Quảng đại trí huệ quán”: Chứng Trung chẳng thể nghĩ bàn. “Bi quán”: Do Tam Quán chẳng thể nghĩ bàn, cùng một niềm bi ngưỡng với các chúng sanh. “Từ quán”: Dùng Tam Quán chẳng thể nghĩ bàn để có cùng một từ lực với Phật Như Lai. Do cùng một từ lực, cho nên nói “thường nguyện, thường chiêm ngưỡng”. Do cùng một niềm bi ngưỡng nên thường chiêm ngưỡng. Do chứng sâu xa Nhất Tâm Tam Quán, cho nên phát ra quang minh thanh tịnh vô cấu, gọi là “huệ nhật”. Có thể phá Tập Đế trong mười pháp giới Tam Hoặc tối tăm, có thể chế phục Khổ Đế do tai ương gió lửa bởi hai thứ Tử trong tam giới, có thể cùng với Diệt và Đạo trong mười pháp giới mà chiếu sáng trọn khắp thế gian.

25.2.2.2.2.2.1.3. Khẩu nghiệp thuyết pháp trọn khắp

(Kinh) Bi thể giới lôi chấn, từ ý diệu đại vân. Chú cam lộ pháp vũ, diệt trừ phiền não diệm.

(經)悲體戒雷震，慈意妙大雲。澍甘露法雨，滅除煩惱燄。

(Kinh: Thể bi răn sấm rền, ý từ diệu dường mây. Tuôn mưa pháp cam lộ, diệt trừ lửa phiền não).

Muốn nói đại pháp, ắt nương vào thân và ý để làm cái gốc để truyền trao pháp. Vì độ chúng sanh, hiện thân thuyết pháp. Vì thế, các thân được hiện được gọi là “đại từ bi thể”. Cùng với ý Từ trong câu kế đó, nêu lẫn nhau mỗi chữ để cùng phản chiếu lẫn nhau. Trước là dùng giới đức để cảnh tỉnh mọi người, như trời nổi sấm rền, không chúng sanh nào chẳng nghiêm túc. Vì thế nói “bi thể giới lôi chấn”. Dẹp khổ, ban vui chính là “ý đại từ bi”. Vô duyên mà trọn đủ thì gọi là Diệu. Không chúng sanh nào chẳng được che chở, ví như “đại vân” (mây to). Vì thế nói “từ ý diệu đại vân”. Cam lộ của chư thiên uống vào sẽ bất tử, tuôn mưa pháp cũng giống như thế. Người nghe ngộ đạo, chứng mạng thường trụ. Lửa khổ phiền não Tam Hoặc diệt trừ, dẹp khổ và ban vui đồng thời, mười pháp giới đều được đắc độ.

Phần thứ nhất, “trùng tụng sự thị hiện” đã xong.

25.2.2.2.2.2.2. Trùng tụng hiển cơ hiển ứng

(Kinh) Tránh tụng kinh quan xứ, bố úy quân trận trung. Niệm bỉ Quán Âm lực, chúng oán tất thoái tán.

(經)諍訟經官處，怖畏軍陣中。念彼觀音力，眾冤悉退散。

(Kinh: Chỗ cửa quan thưa kiện, trong chiến trận đáng sợ. Do sức niệm Quán Âm, các oán đều lui tan).

Phần kinh văn Trường Hàng nêu ra ba mươi hai ứng thân. Ứng tuy thuộc về Hiển, còn Cơ thì hoặc là Minh (âm thầm) hay Hiển (rõ rệt), chẳng thể phán định nhất quyết được! Nay phần kệ tụng đã nói “niệm đức Quán Âm” thì hiển nhiên là hiển cơ. “Kiện cáo” và “sợ hãi” cũng là quả báo. Ác nghiệp có thể giải thích là ba thứ phiền não, hoặc có thể hiểu là nói về những sai lầm trong bảy nạn. Chỉ nói “chúng oán thoái tán” (các oán tan lui) có thể là ngầm ứng.

Phần thứ hai, “trùng tụng hai lượt đáp” đã xong.

25.2.2.2.2.3. Trùng tụng hai lượt khuyên lơn

25.2.2.2.2.3.1. Trùng tụng lượt khuyên thứ nhất: Hãy trì danh

25.2.2.2.2.3.1.1. Nói rõ cảnh trí sâu mầu để khuyên thường niệm

(Kinh) Diệu Âm, Quán Thế Âm, Phạm âm, hải triều âm. Thắng bỉ thế gian âm, thị cố tu thường niệm.

(經)妙音觀世音，梵音海潮音。勝彼世間音 ，是故須

常念。

(Kinh: Diệu âm, Quán Thế Âm. Phạm âm, hải triều âm. Vượt hơn tiếng thế gian, vì thế phải thường niệm).

Đây là nói rõ Bồ Tát có các thứ đức, trọn đủ các loại danh hiệu. Mỗi danh hiệu đều nói lên phẩm đức pháp giới viên dung chẳng thể nghĩ bàn. Vì thế, cần phải niệm. Ngay nơi Quyền mà là Thật, nên gọi là Diệu Âm. Ngay nơi Thật mà chính là Quyền, thì gọi là Quán Thế Âm. Khế hợp tánh vốn tịnh thì gọi là Phạm Âm. Khế hợp căn cơ trong mười pháp giới, gọi là Hải Triều Âm. Quyền Thật chẳng hai, tự tha chẳng hai, cho nên vượt xa âm thanh thế gian trong mười pháp giới. Do Quyền chính là Thật, do tha chính là tự, vượt khỏi chín pháp giới được nói trong Biệt Giáo mê Lý, dấy Hoặc. Do Thật chính là Quyền, do tự chính là tha, nên vượt hơn Phật giới được nói trong Biệt Giáo, duyên theo Lý mà đoạn chín pháp giới. Vì thế, một danh hiệu Quán Âm bằng với công đức của sáu mươi hai ức danh hiệu [các vị Bồ Tát khác].

25.2.2.2.2.3.1.2. Nói rõ cảm ứng khó lường để khuyên đừng nghi

(Kinh) Niệm niệm vật sanh nghi, Quán Thế Âm tịnh thánh. Ư khổ não tử ách, năng vị tác y hỗ.

(經)念念勿生疑，觀世音淨聖。於苦惱死厄，能為作依怙。

(Kinh: Niệm niệm chớ sanh nghi, Quán Thế Âm tịnh thánh. Trong khổ não, nạn chết, hay làm chỗ nương tựa).

Trừ nghi thì niệm thành. Niệm thành sẽ có thể thoát hai thứ tử. Vì thế, khuyên đừng nghi.

Phần thứ nhất, “trùng tụng lần khuyên hãy trì danh lần thứ nhất” đã xong.

25.2.2.2.2.3.2. Trùng tụng lượt khuyên thứ hai: Hãy cúng dường

(Kinh) Cụ nhất thiết công đức, từ nhãn thị chúng sanh, phước tụ hải vô lượng. Thị cố ưng đảnh lễ.

(經)具一切功德，慈眼視眾生，福聚海無量。是故應頂禮」。

(Kinh: Đủ hết thảy công đức, mắt từ nhìn chúng sanh, biển phước tụ vô lượng. Vì thế, nên đảnh lễ).

“Đảnh lễ” tức là ba nghiệp cúng dường.

Phần thứ nhất, “vấn đáp” đã xong.

25.2.2.3. Công đức do nghe phẩm này

25.2.2.3.1. Ngài Trì Địa tán thán, chứng minh

(Kinh) Nhĩ thời, Trì Địa Bồ Tát tức tùng tòa khởi, tiền bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Nhược hữu chúng sanh văn thị Quán Thế Âm Bồ Tát phẩm tự tại chi nghiệp, Phổ Môn thị hiện thần thông lực giả, đương tri thị nhân công đức bất thiểu.

(經)爾時，持地菩薩即從座起，前白佛言：「世尊！若有眾生聞是觀世音菩薩品自在之業，普門示現神通力者，當知是人功德不少」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Trì Địa Bồ Tát (Dharaṇiṃdhara) liền từ chỗ ngồi đứng dậy, bạch trước đức Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu có chúng sanh nghe nghiệp tự tại, sức thần thông Phổ Môn thị hiện của phẩm Quán Thế Âm Bồ Tát này, hãy nên biết người ấy công đức chẳng ít).

“Nghiệp tự tại” là nói trong bảy nạn, tam độc, hai điều mong cầu (cầu sanh con trai hay con gái) đều đạt được đại tự tại. “Phổ Môn thị hiện” tức là phương tiện hiện thân thuyết pháp trong mười pháp giới. Công đức của người nghe đã chẳng ít, huống hồ kẻ thọ trì, đọc tụng, giải nói, biên chép, đúng như lời dạy mà tu hành ư? Nhưng nếu chẳng riêng giải thích đề mục [của phẩm này] theo [ý nghĩa] Thông và Biệt, sao có thể khiến cho người nghe đạt được công đức to lớn? Vì thế, cần có Trì Địa Bồ Tát tán thán để chứng minh. Kinh Đại Phật Đảnh [phần nói về pháp Địa Đại Viên Thông của Trì Địa Bồ Tát] chép: “Tỳ Xá Phù Phật ma đảnh, vị ngã đương bình tâm địa, tắc thế giới địa nhất thiết giai bình. Ngã tức tâm khai, kiến thân vi trần dữ tạo thế giới sở hữu vi trần, đẳng vô sai biệt, ngộ Vô Sanh Nhẫn. Văn chư Như Lai tuyên Diệu Liên Hoa Phật tri kiến địa, ngã tiên chứng minh nhi vi thượng thủ” (Tỳ Xá Phù Phật xoa đỉnh đầu con, bảo con hãy nên bình tâm địa thì đất trong thế gian hết thảy đều bằng phẳng. Tâm con liền khai ngộ, thấy vi trần nơi thân và tất cả vi trần tạo ra thế giới đều bình đẳng chẳng sai biệt, ngộ Vô Sanh Nhẫn, nghe các đức Như Lai tuyên nói ‘đất’ tri kiến của Phật trong kinh Diệu Pháp Liên Hoa, con chứng minh trước hết, làm bậc thượng thủ). Đó là vì đã ngộ Địa Đại vốn là Như Lai Tạng, liền ngộ cả bảy Đại đều là Như Lai Tạng. Đã ngộ bảy Đại đều là Như Lai Tạng, liền ngộ Ngũ Ấm, Lục Nhập, Thập Nhị Xứ, mười tám giới đều là Như Lai Tạng. Đã ngộ Ấm, Nhập, Xứ, Giới đều là Như Lai Tạng, liền ngộ bảy nạn, tam độc, cho đến thân trong mười pháp giới đều là Như Lai Tạng. Vì thế, có thể chứng minh công đức do nghe phẩm kinh này.

25.2.2.3.2. Người kết tập kinh trần thuật lợi ích

(Kinh) Phật thuyết thị Phổ Môn phẩm thời, chúng trung bát vạn tứ thiên chúng sanh giai phát Vô Đẳng Đẳng A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm.

(經)佛說是普門品時，眾中八萬四千眾生皆發無等等阿耨多羅三藐三菩提心。

(Kinh: Khi đức Phật nói phẩm Phổ Môn này, tám vạn bốn ngàn chúng sanh trong đại chúng đều phát tâm Vô Đẳng Đẳng Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác).

“Vô đẳng đẳng”: Vô Thượng Bồ Đề không có gì sánh bằng. Đạt được lý này, sẽ bình đẳng với hết thảy các pháp, đều trở thành vô thượng. Tiên đan như thế, chẳng có gì sánh bằng. Có thể điểm hóa mọi vật khác cũng trở thành tiên đan. Đó là xét theo sự viên mãn khai hiển, theo chiều ngang có thể gồm thâu hết thảy, đều quy vào Nhất Thật. Lại nữa, Phật quả rốt ráo chẳng có gì sánh bằng, khi mới phát tâm, sẽ liền bình đẳng. Như Chuyển Luân Vương chẳng có ai sánh bằng, hoặc Thái Tử mới sanh, liền bằng với vua. Đó là xét theo bản thể của Thật Tướng để bàn luận nhân quả theo chiều dọc. Trước và sau đều hệt như nhau. Lại nữa, tâm chính là Lý, Lý chính là tâm. Ngoài tâm chẳng có lý, ngoài lý chẳng có tâm. Tâm và lý chỉ có danh tự, tánh của danh tự là Không, đều chẳng thể nói, đem vật nào để sánh bằng vật nào, cho nên nói là “vô đẳng đẳng” ư? Chẳng thể nói mà nói. Nói cái tâm ấy bằng với lý ấy, cho nên nói là “vô đẳng đẳng”. Đấy là xét theo song giá (cùng phủ định), song chiếu (cùng chấp thuận), chẳng ngang, chẳng dọc, mà là ngang, là dọc. Phát tâm có ba: Một là quán hạnh phát tâm, hai là tương tự phát tâm, ba là phần chứng phát tâm. Nay [phát tâm trong đoạn kinh văn này] ắt là phần chứng. Trong phần xét theo sự hóa độ người khác để khuyên lưu thông, tiểu đoạn thứ hai là “khích lệ đệ tử thọ pháp” đã xong.

Giải thích phẩm Phổ Môn đã xong; kế đó, sẽ giải thích phẩm Đà La Ni.