Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

(經)是故，善男子！於三寶所設諸供養，不可為比。勸受三歸、持一切戒無有毀犯，三業不空，不可為比。一切世界一切眾生，隨力隨能隨所願樂，於三乘中勸發菩提心，不可為比。於三世中一切世界所有眾生皆得無礙，速令成就無量功德，不可為比。三世剎土一切眾生令無障礙得三菩提，不可為比。三世剎土一切眾生勸令速出四惡道苦，不可為比。三世剎土一切眾生勸令除滅極重惡業，不可為比。一切苦惱勸令解脫，不可為比。一切怖畏苦惱逼切皆令得解，不可為比。三世佛前一切眾生所有功德，勸令隨喜發菩提願，不可為比。勸除惡行罵辱之業，一切功德皆願成就，所在生中勸請供養尊重讚歎一切三寶，勸請眾生淨修福行成滿菩提，不可為比。是故當知，勸請一切世界三世三寶，勸請滿足六波羅蜜，勸請轉於無上法輪，勸請住世經無量劫演說無量甚深妙法，功德甚深無能比 者。

(Kinh: Do vậy, thiện nam tử! Đối với Tam Bảo, sắp đặt các thứ cúng dường, chẳng thể sánh bằng. Khuyên thọ Tam Quy, trì hết thảy các giới chẳng hề hủy phạm, tam nghiệp bất không, chẳng thể sánh bằng. Đối với hết thảy chúng sanh trong hết thảy các thế giới đều tùy sức, tùy khả năng, tùy theo ý nguyện ưa thích [của họ], trong tam thừa khuyên [người khác] phát Bồ Đề tâm, chẳng thể sánh bằng. Đối với tất cả chúng sanh trong hết thảy các thế giới suốt ba đời đều được vô ngại, khiến cho họ nhanh chóng thành tựu vô lượng công đức, chẳng thể sánh bằng. Khiến cho hết thảy chúng sanh trong các cõi nước suốt ba đời đắc Chánh Giác vô chướng ngại, chẳng thể sánh bằng. Khuyên hết thảy chúng sanh trong các cõi nước suốt ba đời mau thoát khỏi nỗi khổ trong bốn đường ác, chẳng thể sánh bằng. Khuyên hết thảy chúng sanh trong các cõi nước suốt ba đời trừ diệt ác nghiệp cực nặng, chẳng thể sánh bằng. Đối với hết thảy kẻ khổ não, khuyên họ giải thoát, chẳng thể sánh bằng. Đối với kẻ bị hết thảy sợ hãi, khổ não bức bách, khiến cho họ đều được thoát khỏi, chẳng thể sánh bằng. Đối với tất cả công đức của hết thảy chúng sanh đối trước ba đời chư Phật, đều khuyên họ tùy hỷ, phát Bồ Đề nguyện, chẳng thể sánh bằng. Khuyên họ trừ nghiệp ác hạnh, chửi rủa, hết thảy công đức đều nguyện thành tựu, sanh ở chỗ nào cũng đều khuyến thỉnh cúng dường, tôn trọng, tán thán hết thảy Tam Bảo, khuyến thỉnh chúng sanh tu phước hạnh thanh tịnh, thành tựu viên mãn Bồ Đề, chẳng thể sánh bằng. Vì thế, hãy nên biết: Khuyến thỉnh Tam Bảo trong ba đời nơi hết thảy các thế giới, khuyến thỉnh trọn đủ Lục Ba La Mật, khuyến thỉnh chuyển vô thượng pháp luân, khuyến thỉnh trụ thế trải vô lượng kiếp, diễn nói vô lượng diệu pháp sâu mầu, công đức rất sâu chẳng thể sánh bằng!)

Kế đó, rộng kết luận về phước thù thắng, gồm mười một điều “chẳng thể sánh bằng”. Từ “thị cố” (do vậy) trở đi là tổng kết, đều là dễ thấy.

Nói “chẳng thể sánh bằng” là do kinh này có thể khiến cho [chúng sanh] hành các hạnh thù thắng ấy, vì thế, [nói là] “chẳng thể sánh bằng”; chẳng phải là các hạnh ấy đều chẳng thể sánh bằng [công đức thọ trì kinh này]. Cũng có thể khiến cho [chúng sanh] đắc Vô Thượng Bồ Đề thì há chẳng thể sánh bằng ư?

5.5.4.3.3. Nương theo đó, khuyên tu hành

(Kinh) Nhĩ thời, Thiên Đế Thích, cập Hằng hà nữ thần, vô lượng Phạm vương, tứ đại thiên chúng, tùng tòa nhi khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hiệp chưởng, đảnh lễ, bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Ngã đẳng giai đắc văn thị Kim Quang Minh Tối Thắng Vương kinh, kim tất thọ trì, độc tụng thông lợi, vị tha quảng thuyết, y thử pháp trụ. Hà dĩ cố? Thế Tôn! Ngã đẳng dục cầu A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, tùy thuận thử nghĩa chủng chủng thắng tướng, như pháp hành cố”. Nhĩ thời, Phạm vương cập Thiên Đế Thích đẳng, ư thuyết pháp xứ, giai dĩ chủng chủng mạn đà la hoa nhi tán Phật thượng.

(經)爾時，天帝釋及恒河女神、無量梵王、四大天眾從座而起，偏袒右肩，右膝著地，合掌頂禮，白佛言：世尊！我等皆得聞是金光明最勝王經，今悉受持，讀誦通利，為他廣說，依此法住。何以故？世尊！我等欲求阿耨多羅三藐三菩提，隨順此義種種勝相如法行故。爾時，梵王及天帝釋等，於說法處皆以種種曼陀羅華而散佛上。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Thiên Đế Thích và nữ thần sông Hằng, vô lượng Phạm vương, tứ đại thiên chúng từ chỗ ngồi đứng dậy, trật vai áo phải, gối phải đặt sát đất, chắp tay, đảnh lễ, bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Chúng con đều được nghe kinh Kim Quang Minh Tối Thắng Vương này, nay đều thọ trì, đọc tụng thông suốt, vì người khác rộng nói, nương vào pháp này mà trụ. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì chúng con muốn cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, tùy thuận các thứ tướng thù thắng trong nghĩa này mà hành đúng như pháp!” Lúc bấy giờ, Phạm vương và Thiên Đế Thích v.v… ở chỗ thuyết pháp đều dùng các thứ hoa mạn đà la để rải lên đức Phật).

Kế đó là đoạn lớn thứ ba, “nương vào đó, khuyên tu hành”. Có năm ý:

- Một, nguyện tu hành.

- Hai, từ “nhĩ thời, Phạm vương” (lúc bấy giờ, Phạm vương) trở đi, chư thiên cúng dường.

- Ba, từ “tam thiên đại thiên” trở đi, hiện các điềm ứng hiện tốt lành.

- Bốn, “thời Thiên Đế Thích” (khi đó, Thiên Đế Thích) trở đi, chư thiên lãnh ngộ.

- Năm, từ “Phật ngôn như thị” (Phật nói: - Đúng như thế) trở đi, đức Phật vì họ ấn khả.

Trong phần thứ nhất:

- Một, nêu ra người hành pháp.

- Hai, “tùng tòa nhi khởi” (từ chỗ ngồi đứng lên) trở đi, [trần thuật] nghi thức pháp tắc thỉnh cầu hành trì.

- Ba, từ “bạch Phật ngôn” (bạch cùng đức Phật rằng) trở đi, phát nguyện tu hành.

Trong phần “phát nguyện tu hành”, lại có ba ý:

- Một là nguyện tu.

- Hai là gạn hỏi.

- Ba là giải thích.

[Phần chánh kinh nói về] chư thiên cúng dường, kinh văn dễ hiểu.

(Kinh) Tam thiên đại thiên thế giới địa giai đại động, nhất thiết thiên cổ, cập chư âm nhạc, bất cổ tự minh, phóng kim sắc quang biến mãn thế giới, xuất diệu âm thanh.

(經)三千大千世界地皆大動，一切天鼓及諸音樂不鼓自鳴，放金色光遍滿世界出妙音聲。

(Kinh: Đất trong tam thiên đại thiên thế giới đều chấn động to lớn, hết thảy trống trời và các thứ âm nhạc chẳng tấu mà tự kêu, phóng quang minh sắc vàng ròng trọn khắp thế giới, vang ra âm thanh mầu nhiệm).

Tiếp đó, nói về các điềm tốt lành ứng hiện. Dựa theo kinh văn để giải thích ý nghĩa thì ý nghĩa [của đoạn kinh văn này] dễ hiểu!

(Kinh) Thời Thiên Đế Thích bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Thử đẳng giai thị Kim Quang Minh kinh oai thần chi lực, từ bi phổ cứu, chủng chủng lợi ích, chủng chủng tăng trưởng Bồ Tát thiện căn, diệt chư nghiệp chướng”. Phật ngôn: “Như thị, như thị, như nhữ sở thuyết”.

(經)時天帝釋白佛言：世尊！此等皆是金光明經威神之力慈悲普救，種種利益、種種增長菩薩善根，滅諸業障。佛言：如是如是，如汝所說。

(Kinh: Khi đó, Thiên Đế Thích bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Những điều này đều là do sức oai thần từ bi cứu tế trọn khắp, các thứ lợi ích, các thứ tăng trưởng thiện căn của Bồ Tát, diệt các nghiệp chướng của kinh Kim Quang Minh”. Đức Phật nói: “Đúng như thế, đúng như vậy, đúng như lời ông nói”).

[Đây là hai phần] “chư thiên lãnh ngộ” và “Phật ấn khả” dễ thấy!

5.5.4.3.4. Dẫn chính mình làm chứng

(Kinh) Hà dĩ cố? Thiện nam tử! Ngã niệm vãng tích quá vô lượng bách thiên A tăng kỳ kiếp, hữu Phật danh Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, xuất hiện ư thế, trụ thế lục bách bát thập ức kiếp. Nhĩ thời, Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai vị dục độ thoát nhân, thiên, Thích, Phạm, sa môn, Bà la môn, nhất thiết chúng sanh linh an lạc cố, đương xuất hiện thời, sơ hội thuyết pháp, độ bách thiên ức ức vạn chúng giai đắc A La Hán quả, chư lậu dĩ tận, tam minh, lục thông, tự tại vô ngại. Ư đệ nhị hội, phục độ cửu thập thiên ức ức vạn chúng, giai đắc A La Hán quả, chư lậu dĩ tận, tam minh, lục thông, tự tại vô ngại. Ư đệ tam hội, phục độ cửu thập bát thiên ức ức vạn chúng, giai đắc A La Hán quả, viên mãn như thượng.

(經)何以故？善男子！我念往昔過無量百千阿僧祇劫，有佛名寶王大光照如來、應、正遍知出現於世，住世六百八十億劫。爾時，寶王大光照如來為欲度脫人天釋梵、沙門婆羅門、一切眾生令安樂故，當出現時初會說法，度百千億億萬眾皆得阿羅漢果，諸漏已盡、三明六通自在無礙。於第二會復度九十千億億萬眾，皆得阿羅漢果，諸漏已盡，三明六通自在無礙。於第三會復度九十八千億億萬眾，皆得阿羅漢果。圓滿如上。

(Kinh: Vì sao vậy? Thiện nam tử! Ta nhớ xưa kia hơn vô lượng trăm ngàn A tăng kỳ kiếp, có Phật tên là Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri xuất hiện trong cõi đời, trụ thế sáu trăm tám mươi ức kiếp. Lúc bấy giờ, Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai vì muốn độ thoát trời, người, Thích, Phạm, sa môn, Bà la môn, hết thảy chúng sanh được an lạc, nên khi Ngài xuất hiện, hội đầu thuyết pháp, độ trăm ngàn ức ức vạn người đều đắc quả A La Hán, các lậu đã hết, tam minh, lục thông, tự tại vô ngại. Trong hội thứ hai, lại độ chín mươi ngàn ức ức vạn người đều đắc quả A La Hán, các lậu đã hết, tam minh, lục thông, tự tại vô ngại. Trong hội thứ ba, lại độ chín mươi tám ngàn ức ức vạn người đều đắc quả A La Hán, viên mãn như trước).

Tán rằng: Kế đó là đoạn lớn thứ tư, “dẫn chính mình làm chứng” hòng chỉ rõ do nghe kinh sẽ được phước nhiều: Trước là gạn hỏi, kế đó là dẫn chứng. Trong phần dẫn chứng, có sáu ý:

- Một, gặp Phật.

- Hai, trần thuật chính mình đạt được lợi ích.

- Ba, đức Phật ấy hiện thân làm chứng.

- Bốn, nêu chỉ ra phương vị và nơi chốn của đức Phật ấy.

- Năm, nghe danh hiệu đạt được lợi ích.

- Sáu, kết lại phước thù thắng.

Trong phần nói về gặp Phật, có bốn ý:

- Một, thời tiết.

- Hai, từ “hữu Phật danh” (có Phật tên là) trở đi, nêu ra danh hiệu.

- Ba, từ “trụ thế lục bách…” (trụ thế sáu trăm tám mươi ức kiếp): Thời gian vị Phật ấy trụ thế.

- Bốn, từ “nhĩ thời, Bảo Vương” (lúc bấy giờ, Bảo Vương) trở đi, lợi ích do thuyết pháp, tức là lợi ích do ba hội [thuyết pháp].

Kinh văn dễ biết.

(Kinh) Thiện nam tử! Ngã ư nhĩ thời, tác nữ nhân thân, danh Phước Bảo Quang Minh. Ư đệ tam hội, thân cận Thế Tôn, thọ trì, độc tụng thị Kim Quang Minh kinh, vị tha quảng thuyết, cầu A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề cố. Thời, bỉ Thế Tôn vị ngã thọ ký: “Thử Phước Bảo Quang Minh nữ, ư vị lai thế, đương đắc tác Phật, hiệu Thích Ca Mâu Ni Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn”. Xả nữ thân hậu, tùng thị dĩ lai, việt tứ ác đạo, sanh nhân thiên trung, thọ thượng diệu lạc, bát thập tứ bách thiên sanh tác Chuyển Luân Vương, chí vu kim nhật, đắc thành Chánh Giác, danh xưng phổ văn, biến mãn thế giới.

(經)善男子！我於爾時作女人身 ，名福寶光明 。於第

三會親近世尊，受持讀誦是金光明經，為他廣說，求阿耨多羅三藐三菩提故。時，彼世尊為我授記：此福寶光明女，於未來世當得作佛，號釋迦牟尼如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊。捨女身後，從是以來越四惡道，生人天中受上妙樂，八十四百千生作轉輪王，至于今日得成正覺，名稱普聞遍滿世界。

(Kinh: Thiện nam tử! Ta trong lúc ấy làm thân nữ nhân, tên là Phước Bảo Quang Minh. Trong hội thứ ba, thân cận đức Thế Tôn, thọ trì, đọc tụng kinh Kim Quang Minh này, vì người khác nói rộng để cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Khi đó, đức Thế Tôn ấy thọ ký cho ta: “Cô Phước Bảo Quang Minh này trong đời vị lai, sẽ được thành Phật, hiệu là Thích Ca Mâu Ni Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn”. Sau khi xả thân nữ, từ đấy trở đi, vượt khỏi bốn đường ác, sanh trong đường trời, người, hưởng niềm vui thượng diệu, tám mươi bốn trăm ngàn đời làm Chuyển Luân Vương, cho đến ngày nay được thành Chánh Giác, tiếng tăm vang rền, trọn khắp thế giới).

Kế đó, “trần thuật chính mình đạt được lợi ích”, có năm ý:

- Một, nêu ra danh hiệu của bản thân [trong quá khứ].

- Hai, từ “ư đệ tam” (trong hội thứ ba) trở đi, nghe kinh tu học.

- Ba, từ “thời bỉ Phật” (khi đó, đức Phật) trở đi là phần “được Phật thọ ký”.

- Bốn, từ “xả nữ thân hậu” (sau khi xả thân nữ) trở đi, đạt được phước báo thù thắng.

- Năm, từ “chí vu kim nhật” (cho đến ngày nay) trở đi, được thành Bồ Đề.

(Kinh) Thời, hội đại chúng hốt nhiên giai kiến Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai chuyển vô thượng pháp luân, thuyết vi diệu pháp.

(經)時，會大眾忽然皆見寶王大光照如來轉無上法輪說微妙法。

(Kinh: Khi đó, đại chúng trong hội bỗng đều thấy Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai chuyển vô thượng pháp luân, nói pháp vi diệu).

Kế đó, đức Phật ấy hiện thân chứng minh.

(Kinh) Thiện nam tử! Khứ thử Sách Ha thế giới Đông phương quá bách thiên Hằng hà sa số Phật độ, hữu thế giới danh Bảo Trang Nghiêm, kỳ Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai kim hiện tại bỉ, vị bát Niết Bàn, thuyết vi diệu pháp, quảng hóa quần sanh. Nhữ đẳng kiến giả, tức thị bỉ Phật.

(經)善男子！去此索訶世界東方過百千恒河沙數佛土，有世界名寶莊嚴，其寶王大光照如來今現在彼，未般涅槃，說微妙法廣化群生。汝等見者即是彼佛。

(Kinh: Thiện nam tử! Cách thế giới Sách Ha (Sa Bà) này về phương Đông, qua khỏi trăm ngàn Hằng hà sa số cõi Phật, có thế giới tên là Bảo Trang Nghiêm, Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai nay đang ở đó, chưa nhập Niết Bàn, nói pháp vi diệu, rộng hóa độ quần sanh. Nay [vị Phật mà] các vị đang trông thấy chính là đức Phật đó).

Kế đó, nêu ra phương vị và nơi chốn của đức Phật ấy.

Hỏi: Xưa kia, từng làm thân nữ, tức là còn thuộc Địa Tiền, vì sao đã qua ba A tăng kỳ đại kiếp mà đức Phật ấy chẳng nhập diệt?

Đáp: Hóa Thân và Ứng Thân hiện tướng xuất sanh hay nhập diệt tùy thuộc căn cơ. Do Báo Thân thường còn, nên nói là “hiện tại”.

(Kinh) Thiện nam tử! Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân văn thị Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai danh hiệu giả, ư Bồ Tát địa, đắc bất thoái chuyển, chí Đại Niết Bàn. Nhược hữu nữ nhân văn thị Phật danh giả, lâm mạng chung thời, đắc kiến bỉ Phật lai chí kỳ sở. Ký kiến Phật dĩ, cứu cánh bất phục cánh thọ nữ thân. Thiện nam tử! Thị Kim Quang Minh vi diệu kinh điển, chủng chủng lợi ích, chủng chủng tăng trưởng Bồ Tát thiện căn, diệt chư nghiệp chướng.

(經)善男子！若有善男子善女人聞是寶王大光照如來名號者，於菩薩地得不退轉至大涅槃。若有女人聞是佛名者，臨命終時得見彼佛來至其所，既見佛已究竟不復更受女身。善男子！是金光明微妙經典 ，種種利益 、種種增長

菩薩善根，滅諸業障。

(Kinh: Thiện nam tử! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe danh hiệu của đức Bảo Vương Đại Quang Chiếu Như Lai này, nơi Bồ Tát địa sẽ được chẳng thoái chuyển, đạt đến Đại Niết Bàn. Nếu có người nữ nghe danh hiệu vị Phật này, khi lâm chung, sẽ được thấy đức Phật đến chỗ người ấy. Đã thấy Phật rồi, rốt ráo chẳng còn thọ thân nữ nữa. Thiện nam tử! Kinh điển Kim Quang Minh vi diệu này có các thứ lợi ích, các thứ tăng trưởng thiện căn của Bồ Tát, diệt các nghiệp chướng).

Kế đó, ý thứ năm là “nghe danh hiệu liền đạt được lợi ích”, có hai ý:

- Một, đạt tới Niết Bàn.

- Hai, chẳng thọ báo làm thân nữ.

Ý thứ sáu là từ “thiện nam tử” trở đi, kết lại sự thù thắng, [ý này] dễ thấy.

5.5.4.3.5. Lợi ích do hành trì kinh này

(Kinh) Thiện nam tử! Nhược hữu bật sô, bật sô ni, ổ ba sách ca, ổ ba tư ca, tùy tại hà xứ, vị nhân giảng thuyết thị Kim Quang Minh vi diệu kinh điển, ư thử quốc độ, giai hoạch tứ chủng phước lợi thiện căn. Vân hà vi tứ? Nhất giả, quốc vương vô bệnh, ly chư tai ách. Nhị giả, thọ mạng trường viễn, vô hữu chướng ngại. Tam giả, vô chư oán địch, binh chúng dũng kiện. Tứ giả, an ổn, phong lạc, chánh pháp lưu thông. Hà dĩ cố? Như thị nhân vương thường vi Thích, Phạm, tứ vương, Dược Xoa chi chúng cộng thủ hộ cố.

(經)善男子！若有苾芻、苾芻尼、鄔波索迦、鄔波斯迦，隨在何處為人講說是金光明微妙經典，於其國土皆獲四種福利善根。云何為四？一者，國王無病離諸災厄、二者，壽命長遠無有障礙、三者，無諸怨敵兵眾勇健、四者，安隱豐樂正法流通。何以故？如是人王常為釋梵四王藥叉之眾共守護故。

(Kinh: Thiện nam tử! Nếu có bật sô, bật sô ni, ổ ba sách ca (ưu bà tắc), ổ ba tư ca (ưu bà di), ở bất cứ nơi đâu, vì người khác giảng nói kinh điển Kim Quang Minh vi diệu này, trong quốc độ ấy, đều đạt được bốn thứ thiện căn phước lợi. Những gì là bốn? Một là quốc vương không bệnh, lìa các tai ách. Hai là thọ mạng dài lâu, chẳng có chướng ngại. Ba là không có các oán địch, quân đội mạnh mẽ. Bốn là an ổn, giàu vui, chánh pháp lưu thông. Vì lẽ nào? Vì vị vua trong loài người như thế thường được Đế Thích, Phạm vương, tứ thiên vương, và các Dược Xoa cùng thủ hộ).

Kế đó, đoạn lớn thứ năm, “lợi ích do hành trì kinh này”, có bốn phần:

- Một, lợi ích của quốc vương.

- Hai, lợi ích của quần thần.

- Ba, lợi ích của hàng sa môn, Bà la môn.

- Bốn, lợi ích của dân chúng.

Trong phần “lợi ích của quốc vương”, có ba điều:

- Một, vua trong loài người đạt được lợi ích.

- Hai, [đức Phật] hỏi Phạm vương có thủ hộ hay không?

- Ba, đức Thế Tôn khuyên lần nữa.

Trong điều thứ nhất, lại có hai phần: Trước là nêu ra, sau là giải thích. Trong phần nêu ra có hai ý: Trước là người hành pháp, sau là quốc vương được lợi ích. Trong phần “quốc vương được lợi ích”, có năm đoạn:

- Một là nêu ra lợi ích đạt được.

- Hai là gạn hỏi.

- Ba là giải thích.

- Bốn là gạn hỏi lần nữa.

- Năm là từ “như thị nhân vương” (vị vua trong loài người như thế) trở đi, nói về sự thủ hộ.

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn cáo thiên chúng viết: - Thiện nam tử! Thị sự thật phủ?

(經)爾時，世尊告天眾曰：善男子！是事實不？

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bảo thiên chúng rằng: - Thiện nam tử! Đó là sự thật hay chăng?)

Kế đó, [đức Phật] gạn hỏi Phạm vương, Đế Thích có thủ hộ hay không? Có ba ý:

- Một, đức Phật hỏi để dạy họ thủ hộ.

- Hai, chư thiên đáp sẽ thủ hộ.

- Ba, đức Phật tán thán, ấn khả.

Đây là ý thứ nhất.

(Kinh) Thị thời, vô lượng Thích, Phạm, tứ vương, cập Dược Xoa chúng, câu thời đồng thanh, đáp Thế Tôn ngôn: - Như thị, như thị. Nhược hữu quốc độ giảng tuyên, độc tụng thử diệu kinh vương, thị chư quốc vương, ngã đẳng tứ vương thường lai ủng hộ, hành trụ cộng câu. Kỳ vương nhược hữu nhất thiết tai chướng, cập chư oán địch, ngã đẳng tứ vương giai sử tiêu điễn, ưu sầu, tật dịch diệc linh trừ sai, tăng ích thọ mạng, cảm ứng trinh tường, sở nguyện toại tâm, hằng sanh hoan hỷ. Ngã đẳng diệc năng linh kỳ quốc trung sở hữu quân binh tất giai dũng kiện.

(經)是時，無量釋梵四王及藥叉眾，俱時同聲答世尊言：如是如是。若有國土講宣讀誦此妙經王，是諸國王，我等四王常來擁護，行住共俱。其王若有一切災障及諸怨敵，我等四王皆使消殄，憂愁疾疫亦令除差，增益壽命、感應禎祥、所願遂心，恒生歡喜。我等亦能令其國中所有軍兵悉皆勇健。

(Kinh: Khi đó, vô lượng Đế Thích, Phạm vương, tứ thiên vương, và các Dược Xoa đều cùng lúc đáp lời đức Thế Tôn: - Đúng như thế, đúng như vậy, nếu có cõi nước giảng tuyên, đọc tụng vua của các kinh mầu nhiệm này, chúng con và tứ thiên vương sẽ thường đến ủng hộ các quốc vương ấy, cùng đi, cùng ở. Các vua ấy nếu có hết thảy tai chướng, và các oán địch, hàng tứ thiên vương chúng con sẽ đều khiến cho các thứ ấy tiêu mất, ưu sầu, tật bệnh cũng sẽ bị trừ khử, chữa khỏi, tăng thêm thọ mạng, cảm ứng điềm tốt lành, sở nguyện thỏa lòng, luôn sanh hoan hỷ. Chúng con cũng có thể khiến cho tất cả quân binh trong cõi ấy thảy đều dũng cảm, mạnh mẽ).

Tiếp đó, trong phần “chư thiên đáp sẽ thủ hộ”, có bốn ý:

- Một, nêu ra lời đáp [khẳng định] “sẽ thủ hộ”.

- Hai, từ “nhược hữu quốc độ” (nếu có quốc độ) trở đi, nêu ra nguyên do [vì sao quốc độ ấy] được thủ hộ.

- Ba, từ “thị chư quốc vương” (các quốc vương ấy) trở đi, nói về các vua được thủ hộ.

- Bốn, từ “ngã đẳng tứ vương” (tứ thiên vương chúng con) nói về người có thể thủ hộ, lại có ba ý:

a) Một, chầu chực bảo vệ.

b) Hai, từ “kỳ vương” (các vua ấy) trở đi, vì họ trừ ác.

c) Ba, từ “tăng ích thọ” (tăng thêm tuổi thọ) trở đi, tăng thêm điều lành. Trong tăng thêm điều lành, có bốn sự:

- Một là tăng thọ.

- Hai là hiện điềm lành.

- Ba là khuyên lơn.

- Bốn là quân lính [dũng cảm, mạnh mẽ].

(Kinh) Phật ngôn: - Thiện tai, thiện tai! Thiện nam tử! Như nhữ sở thuyết, nhữ đương tu hành.

(經)佛言：善哉善哉！善男子！如汝所說，汝當修 行。

(Kinh: Đức Phật nói: - Lành thay! Lành thay! Thiện nam tử! Như lời ông nói, các ông nên tu hành).

Kế đó, đức Phật tán thán, ấn khả.

(Kinh) “Hà dĩ cố? Thị chư quốc vương như pháp hành thời, nhất thiết nhân dân tùy vương tu tập như pháp hành giả, nhữ đẳng giai mông sắc lực thắng lợi, cung điện, quang minh, quyến thuộc cường thịnh”. Thời, Thích, Phạm đẳng bạch Phật ngôn: “Như thị, Thế Tôn!”

(經)何以故？是諸國王如法行時，一切人民隨王修習如法行者，汝等皆蒙色力勝利、宮殿光明、眷屬強盛。時，釋梵等白佛言：如是。世尊！

(Kinh: “Vì sao vậy? Các quốc vương ấy khi đúng pháp mà hành, hết thảy nhân dân thuận theo vua tu tập, hành đúng pháp, các ông sẽ đều được sắc lực và lợi ích thù thắng, cung điện, quang minh, quyến thuộc cường thịnh”. Khi đó, Đế Thích, Phạm vương v.v… bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Đúng như thế”).

Tán rằng: Đức Thế Tôn khuyên lần nữa:

- Trước là giả lập lời gạn hỏi nguyên do vì sao họ thủ hộ.

- Kế đó, đức Phật nêu ra nguyên do khiến cho họ phải nên thủ hộ.

Kinh Khởi Thế, kinh Trường A Hàm v.v... đều nói “nếu con người tu thiện, sẽ tăng thêm thế lực cho chư thiên”. Lại như trong phẩm Vương Pháp Chánh Luận thuộc phần sau, sẽ nói cặn kẽ [nguyên do]. Tiếp đó, [kinh văn trần thuật] Đế Thích, Phạm Vương lãnh ngộ. Phân đoạn kinh văn dễ thấy.

(Kinh) Phật ngôn: - Nhược hữu giảng tụng thử diệu kinh điển, lưu thông chi xứ, ư kỳ quốc trung, đại thần, phụ tướng, hữu tứ chủng ích. Vân hà vi tứ? Nhất giả, cánh tương thân mục, tôn trọng, ái niệm. Nhị giả, thường vị nhân vương tâm sở ái trọng, diệc vị sa môn, Bà la môn, đại quốc, tiểu quốc chi sở tuân kính. Tam giả, khinh tài, trọng pháp, bất cầu thế lợi, gia danh phổ kỵ, chúng sở khâm ngưỡng. Tứ giả, thọ mạng diên trường, an ổn, khoái lạc. Thị danh tứ ích.

(經)佛言：若有講誦此妙經典流通之處，於其國中大臣輔相有四種益。云何為四？一者，更相親穆尊重愛念；二者，常為人王心所愛重，亦為沙門婆羅門、大國小國之所遵敬；三者，輕財重法不求世利，嘉名普暨眾所欽仰；四者，壽命延長安隱快樂。是名四益。

(Kinh: Đức Phật nói: - Nếu chỗ nào có giảng tụng, lưu thông kinh điển mầu nhiệm này, trong nước ấy, hàng đại thần, quan lại, sẽ có bốn thứ lợi ích. Những gì là bốn? Một là thân thiết, hòa thuận, tôn trọng, nghĩ thương mến nhau. Hai là thường được tâm vua yêu mến, coi trọng, và cũng được sa môn, Bà la môn, đại quốc, tiểu quốc tuân phục, kính trọng. Ba là coi nhẹ tài vật, coi trọng pháp, chẳng cầu lợi lộc thế gian, tiếng thơm trọn khắp, mọi người khâm phục, ngưỡng mộ. Bốn là thọ mạng dài lâu, an ổn, vui sướng. Đó gọi là bốn lợi ích).

Tiếp đó, nói đến lợi ích của bầy tôi. Có bốn phần: Một là nêu ra, hai là gạn hỏi, ba là giải thích, bốn là kết luận. Do bầy tôi kính trọng, thuận thảo, cho nên mới đạt được lợi ích ấy. Kinh văn dễ hiểu.

(Kinh) Nhược hữu quốc độ tuyên thuyết thị kinh, sa môn, Bà la môn đắc tứ chủng thắng lợi. Vân hà vi tứ? Nhất giả, y phục, ẩm thực, ngọa cụ, y dược, vô sở phạp thiểu. Nhị giả, giai đắc an tâm tư duy, độc tụng. Tam giả, y ư sơn lâm, đắc an lạc trụ. Tứ giả, tùy tâm sở nguyện, giai đắc mãn túc. Thị danh tứ chủng thắng lợi.

(經)若有國土宣說是經，沙門婆羅門得四種勝利。云何為四？一者，衣服飲食臥具醫藥無所乏少、二者，皆得安心思惟讀誦、三者，依於山林得安樂住、四者，隨心所願皆得滿足。是名四種勝利。

(Kinh: Nếu có quốc độ tuyên nói kinh này, hàng sa môn, Bà la môn sẽ đạt được bốn thứ lợi ích thù thắng. Những gì là bốn? Một là y phục, thức ăn, đồ trải nằm, thuốc men chẳng hề thiếu thốn. Hai là đều được an tâm tư duy, đọc tụng. Ba là nương vào rừng núi, được trụ an lạc. Bốn là tùy lòng mong muốn đều được mãn nguyện. Đó gọi là bốn thứ lợi ích thù thắng).

Tiếp đó, nói tới lợi ích của hàng sa môn. Nước yên, dân giàu, quan dân tín kính, cho nên được như thế. Kinh văn cũng chia thành bốn đoạn, dựa theo phần trước sẽ thấy.

(Kinh) Nhược hữu quốc độ tuyên thuyết thị kinh, nhất thiết nhân dân giai đắc phong lạc, vô chư tật dịch, thương cổ vãng hoàn, đa hoạch bảo hóa, cụ túc thắng phước. Thị danh chủng chủng công đức lợi ích.

(經)若有國土宣說是經，一切人民皆得豐樂無諸疾疫，商估往還多獲寶貨，具足勝福，是名種種功德利益。

(Kinh: Nếu có quốc độ tuyên nói kinh này, hết thảy nhân dân đều được dư dật, vui sướng, không có các bệnh dịch, lái buôn qua lại có được nhiều hàng hóa quý giá, trọn đủ phước thù thắng. Đó gọi là các thứ công đức lợi ích).

Tiếp đó, nói về lợi ích của dân chúng. Trước hết nêu ra nguyên do; kế đó là nói đến các lợi ích đạt được. Sau cùng, từ “thị danh” (đó gọi là) trở đi là kết luận.

5.5.4.3.6. Phạm vương, Đế Thích trần thuật sự thành tựu

(Kinh) Nhĩ thời, Phạm, Thích, tứ thiên vương, cập chư đại chúng, bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Như thị kinh điển thậm thâm chi nghĩa, nhược hiện tại giả, đương tri Như Lai tam thập thất chủng trợ Bồ Đề pháp trụ thế vị diệt. Nhược thị kinh điển diệt tận chi thời,

chánh pháp diệc diệt.

(經)爾時，梵釋四天王及諸大眾白佛言：世尊！如是經典甚深之義若現在者，當知如來三十七種助菩提法住世未滅；若是經典滅盡之時，正法亦滅。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Phạm vương, Đế Thích, tứ thiên vương, và các đại chúng bạch cùng đức Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Kinh điển nghĩa lý rất sâu như thế nếu đang tồn tại thì hãy nên biết ba mươi bảy loại pháp trợ Bồ Đề của Như Lai hãy còn hiện diện trong cõi đời, chưa bị diệt mất. Nếu nhằm lúc kinh điển này diệt sạch thì chánh pháp cũng diệt).

Tiếp đó, đoạn lớn thứ sáu [trong phẩm này] là Đế Thích, Phạm vương trần thuật sự thành tựu. Có hai phần:

- Một, Phạm vương, Đế Thích trần thuật, nêu rõ.

- Hai, Như Lai ấn khả, khuyên bảo.

Trong phần thứ nhất là “trần thuật”, lại có hai ý:

- Một, kinh này còn hiện diện trên cõi đời thì hai thứ hành và chứng chánh pháp sẽ chẳng diệt.

- Hai, từ “nhược thị kinh điển” (nếu kinh điển này) trở đi, nếu kinh này chẳng còn, hai thứ hành và chứng chánh pháp cũng diệt, [nói như vậy với] dụng ý là mong cho kẻ khác sẽ lưu truyền giáo pháp thù thắng này lâu dài.

(Kinh) Phật ngôn: - Như thị, như thị, thiện nam tử! Thị cố, nhữ đẳng ư thử Kim Quang Minh kinh nhất cú, nhất tụng, nhất phẩm, nhất bộ, giai đương nhất tâm chánh độc tụng, chánh văn trì, chánh tư duy, chánh tu tập, vị chư chúng sanh quảng tuyên lưu bố, trường dạ an lạc, phước lợi vô biên.

(經)佛言：如是如是。善男子！是故，汝等於此金光明經一句一頌一品一部，皆當一心正讀誦、正聞持、正思惟、正修習，為諸眾生廣宣流布，長夜安樂福利無邊。

(Kinh: Đức Phật dạy: - Đúng như thế, đúng như vậy! Này thiện nam tử! Do vậy, các ông đối với một câu, một bài tụng, một phẩm, một bộ Kim Quang Minh này, đều nên nhất tâm đọc tụng chân chánh, nghe nói và thọ trì chân chánh, tư duy chân chánh, tu tập chân chánh, vì các chúng sanh rộng tuyên nói, lưu truyền, hòng được an lạc trong đêm dài,

phước lợi vô biên).

Kế đó, Như Lai ấn khả, khuyên bảo. Trước là ấn khả, [sau là] từ “thiện nam tử” trở đi là khuyên bảo. Trong phần khuyên bảo, có hai ý:

- Một, lưu truyền kinh.

- Hai, từ “giai đương” (đều nên) trở đi, dạy hãy khởi pháp hạnh.

Phần này lại có hai ý:

- Một là hạnh tự lợi.

- Hai từ “vị chư chúng sanh” (vì các chúng sanh) trở đi là hạnh lợi tha.

5.5.4.4. Đại chúng đạt được lợi ích

(Kinh) Thời, chư đại chúng văn Phật thuyết dĩ, hàm mông thắng ích, hoan hỷ thọ trì.

(經)時，諸大眾聞佛說已，咸蒙勝益，歡喜受持。

(Kinh: Khi đó, các đại chúng nghe đức Phật nói xong, đều đạt được lợi ích thù thắng, hoan hỷ thọ trì)

Đoạn lớn thứ tư trong phẩm này là đại chúng khi ấy đạt được lợi ích.

5.6. Phẩm Thứ Sáu: Tịnh Địa Đà La Ni — Tịnh Địa Đà La Ni Phẩm Đệ Lục

Phẩm Tối Tịnh Địa Đà La Ni chia thành ba môn phân biệt:

- Một, nêu ý nghĩa vì sao có phẩm này?

- Hai, giải thích danh xưng [của phẩm này].

- Ba, giải trừ vấn nạn.

5.6.1. Giải thích ý nghĩa vì sao có phẩm này?

Nói về “ý nghĩa vì sao có phẩm này”, để cầu Bồ Đề, ắt cần phải tu hành. Tu hành có hai khía cạnh, tức là đoạn ác và tu thiện. Các phẩm trước như [Mộng Kiến] Sám Hối, [Diệt Nghiệp Chướng] v.v… đã nói về đoạn ác; kế đó, nói về tu thiện. Trong “tu thiện”, bèn có phát tâm và tu hành. “Phát tâm” tức là phát Bồ Đề tâm, tức là phải y chỉ tâm hạnh Đại Bồ Đề để hành các thiện hạnh thì mới có thể đắc quả. Pháp để tu hành chính là Thập Độ. Do Thập Độ, sẽ có thể đạt được các địa, có thể phá các chướng ngại đối với Thập Độ như keo kiệt v.v…, đạt được ngũ phần Pháp Thân, thành tựu hai cái quả thù thắng (Niết Bàn và đại Bồ Đề). Vì thế, cần phải nói rõ sự phát tâm và tu hành. Do vậy, sau phẩm trước, bèn có phẩm này sanh khởi.

5.6.2. Giải thích tên gọi của phẩm này

Giải thích tên gọi [của phẩm này], Thành Duy Thức Luận nói: “Thống nhiếp trọn khắp công đức hữu vi và vô vi làm tự tánh, và lấy pháp đã tu hành làm y trì (nương vào và gìn giữ) thù thắng, khiến cho nó sanh trưởng. Vì thế, gọi là Địa”. Địa Trì, Nhiếp Luận, Du Già Sư Địa Luận, và [Đại Thừa] Trang Nghiêm Luận đều giải thích đại để giống như vậy. “Tịnh” là thanh tịnh, do lìa hai chướng (Sở Tri Chướng và Phiền Não Chướng). Nhưng kinh Đại Thừa Đồng Tánh và kinh Chứng Khế Đại Thừa đều nói trong tam thừa, mỗi thừa đều có mười địa. Thập Địa trong hàng Bồ Tát có thể trừ hai chướng tột bậc thanh tịnh, nói “tối” tức là địa vị thanh tịnh nhất. Đó là giải thích theo lối Y Chủ.

Tịnh thuộc về Năng Y (cái có thể nương vào), còn Địa (tức mười Địa của Bồ Tát) là Sở Y (cái để [tâm thanh tịnh] nương vào); tức Tổng là cái để nương vào của Biệt. Hoặc [có thể hiểu] cái Thể của Thập Địa chính là “lấy công đức vô vi làm Thể”, tức là công đức thể (bản thể của công đức) do lìa hai chướng, bèn gọi là Tối Tịnh (thanh tịnh nhất). Do là địa vị thanh tịnh nhất, nên gọi là Tối Tịnh Địa. Đấy là giải thích theo lối Trì Nghiệp (tức cách giải thích chú trọng nơi tác dụng chủ yếu nhất của một pháp).

Danh xưng Đà la ni như đã giải thích trong phần trên. Do địa vị thanh tịnh ấy mà đạt được Đà la ni này; do Đà la ni ấy mà có thể thanh tịnh địa vị. Đấy đều là cách giải thích theo lối Y Chủ (cách giải thích dựa theo bản thể của đối tượng được tác động. Chẳng hạn như ở đây, cái được thanh tịnh là các địa, do căn cứ trên khía cạnh “các địa sẽ được các hạnh thanh tịnh hóa” mà gọi là Tịnh Địa, cho nên bảo đây là cách giải thích theo lối Y Chủ).

[Hai cách giải thích ấy] chẳng mâu thuẫn vì Đà la ni có thể khiến cho [hành nhân] lìa ngũ chướng, bèn gọi là Tịnh Địa. Nếu chỉ xét theo Thập Độ v.v… thì chỉ gọi là Tối Tịnh Địa. Nếu xét theo Đà la ni, thì gọi là Tối Tịnh Địa Đà la ni.

5.6.3. Giải trừ vấn nạn

* Hỏi: Các bộ luận như Biện Trung Biên và Nhiếp Luận v.v… đều nói: “Nương vào Thập Địa, hành Thập Hạnh, đoạn mười chướng, chứng Thập Như”. Vì sao ở đây chẳng biện định Thập Như?

Đáp: Do nói rộng hay lược khác nhau.

* Hỏi: Các kinh luận khác nói Thập Độ, đối với sáu Độ trước, mỗi Độ đều có ba ý nghĩa, đối với bốn Độ sau, mỗi Độ đều có hai ý nghĩa. Cớ sao đối với Thập Ba La Mật trong kinh này, mỗi Độ đều có năm loại ý nghĩa?

Đáp: Trong mỗi hạnh đều có nhiều môn. Trong các thánh giáo, đều là nói vài môn để liên tưởng các môn còn lại. Vì thế, chẳng nhất loạt [đều giảng giải] giống hệt như nhau.

5.6.4. Giải thích kinh văn

5.6.4.1. Sư Tử Tướng Vô Ngại Quang Diễm Bồ Tát thỉnh pháp

5.6.4.1.1. Người thỉnh vấn

(Kinh) Nhĩ thời, Sư Tử Tướng Vô Ngại Quang Diễm Bồ Tát, dữ vô lượng ức chúng.

(經)爾時，師子相無礙光焰菩薩與無量億眾。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Sư Tử Tướng Vô Ngại Quang Diễm Bồ Tát và vô lượng ức đại chúng).

Tán rằng: Trong phẩm này, kinh văn chia đại lược thành bốn phần:

- Một, Sư Tử Tướng Vô Ngại Quang Diễm Bồ Tát thỉnh vấn.

- Hai, Như Lai giải đáp.

- Ba, Đại Phạm tán dương.

- Bốn, đại chúng khi ấy đạt được lợi ích.

Phần thứ nhất là “thỉnh vấn”, được chia thành ba phần:

- Một, [chỉ ra] người thỉnh vấn (Sư Tử Tướng Vô Ngại Quang Diễm Bồ Tát).

- Hai, nghi thức thỉnh pháp.

- Ba, trần thuật lời cầu thỉnh.

Đoạn này thuộc phần thứ nhất, tức “người thỉnh vấn”. Do có thể đạt được Tứ Vô Úy của Bồ Tát, nên tên là Sư Tử Tướng. Ly chướng là Vô Ngại. Đạt được trí tự tại có thể chiếu rõ Chân và Tục thì gọi là Quang Diễm. Đây là từ thí dụ và pháp mà đặt tên.

5.6.4.1.2. Nghi thức thỉnh pháp

(Kinh) Tùng tòa nhi khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hiệp chưởng cung kính, đảnh lễ Phật túc, dĩ chủng chủng hoa, hương, bảo tràng, phan, cái, nhi cúng dường dĩ.

(經)從座而起，偏袒右肩右膝著地，合掌恭敬頂禮佛足，以種種華香寶幢旛蓋而供養已。

(Kinh: Từ chỗ ngồi đứng dậy, trật vai áo phải, gối phải đặt sát đất, chắp tay cung kính, đảnh lễ dưới chân đức Phật, dùng các thứ hoa, hương, tràng, phan, lọng báu để cúng dường xong).

Tán rằng: Đây là nghi thức thỉnh pháp, trước là do sự kiền thành,

cung kính, sau là trần thuật sự cúng dường. Cúng dường bao gồm nhiều loại như trong đoạn trên đã nói. Ở đây là khởi lòng cung kính để cúng dường, biểu thị thưa hỏi về cái nhân của Bồ Đề tâm như hoa, biểu thị thành tựu Ngũ Phần Pháp Thân như hương, biểu lộ đại trí vượt khỏi Nhị Thừa như tràng, biểu lộ bốn môn Đà la ni như phan, biểu thị che chở chúng sanh như lọng. Vì thế, dùng các thứ như hoa, hương v.v… để cúng dường.

5.6.4.1.3. Trần thuật lời thỉnh cầu

(Kinh) Bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Dĩ kỷ nhân duyên đắc Bồ Đề tâm?

(經)白佛言：世尊！以幾因緣得菩提心？

(Kinh: Bạch cùng đức Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Do mấy nhân duyên mà đạt được Bồ Đề tâm?)

Tán rằng: Chánh thức trần thuật lời thỉnh cầu. Trước hết là hỏi về cái nhân của Bồ Đề tâm; kế đó, hỏi về cái Thể của Bồ Đề tâm. Đây là ý thứ nhất.

(Kinh) Hà giả thị Bồ Đề tâm?

(經)何者是菩提心？

(Kinh: Gì là Bồ Đề tâm?)

Tán rằng: Hỏi về Thể. Trước là nêu ra lời hỏi; kế đó, hỏi riêng từng điều, sau cuối cùng là kết lại. Đây là phần nêu ra lời hỏi. Phải nên hiểu là “hà giả thị Bồ Đề? Hà danh Bồ Đề tâm?” (gì là Bồ Đề? Gì gọi là Bồ Đề tâm?) Bồ Đề trong câu trước là chân lý, còn tâm là nhị trí, Lục Độ.

(Kinh) Thế Tôn! Tức ư Bồ Đề, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc, quá khứ tâm bất khả đắc.

(經)世尊！即於菩提，現在心不可得、未來心不可得、過去心不可得。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! [Nếu Bồ Đề tâm] chính là Bồ Đề thì tâm hiện tại chẳng thể được, tâm vị lai chẳng thể được, tâm quá khứ chẳng thể được).

Kế đó là hỏi riêng từng điều. Trước hết, nương theo Pháp Không để hỏi; kế đó nương theo Sanh Không để hỏi. Trong phần thứ nhất, có ba ý:

- Trước hết, hỏi [Bồ Đề tâm] tức là Bồ Đề ư?

- Kế đó là hỏi [Bồ Đề tâm] ly Bồ Đề ư?

- Sau cùng, kết lại nguyên do.

Nếu [Bồ Đề tâm] chính là Bồ Đề thì do Bồ Đề lìa ba đời, cho nên tâm ba đời đều chẳng thể được!

(Kinh) Ly ư Bồ Đề, Bồ Đề tâm diệc bất khả đắc.

(經)離於菩提，菩提心亦不可得。

(Kinh: Lìa khỏi Bồ Đề thì tâm Bồ Đề cũng chẳng thể được).

Kế đó, hỏi về chuyện cái tâm lìa Bồ Đề. Chẳng có một pháp nào có thể lìa Chân Như! Vì thế, lìa khỏi Chân Như thì tâm cũng chẳng thể được!

(Kinh) Bồ Đề giả bất khả ngôn thuyết, tâm diệc vô sắc, vô tướng, vô hữu sự nghiệp, phi khả tạo tác.

(經)菩提者不可言說，心亦無色無相，無有事業非可造作。

(Kinh: Bồ Đề chẳng thể nói năng, tâm cũng vô sắc, vô tướng, chẳng có sự nghiệp, không thể tạo tác).

Kế đó, kết lại nguyên do. Chân lý thì ngôn ngữ dứt bặt, tâm hạnh xứ diệt. Vì thế, chẳng thể nói. Tâm chẳng có sắc tướng giống như huyễn, chẳng có sự nghiệp thật sự để có thể tạo tác. Ý nghĩa này giống như trong Văn Thù Sở Vấn Phát Bồ Đề Tâm Kinh Luận [đã nói]: “Bồ Đề chẳng thể đạt được bởi thân, chẳng thể đạt được do tâm, vì thân giả, tâm huyễn”. Nói cặn kẽ thì như trong luận ấy đã giải thích; ở đây, [Bồ Tát] chỉ hỏi về tâm.

(Kinh) Chúng sanh diệc bất khả đắc, diệc bất khả tri.

(經)眾生亦不可得亦不可知。

(Kinh: Chúng sanh cũng chẳng thể được, và cũng chẳng thể biết).

Kế đó, dựa theo Sanh Không để hỏi. “Chúng sanh” là nói về Ngã,

nhưng Thể của Ngã chẳng có, chỉ là giả hòa hợp, giống như huyễn sự, thật sự chẳng thể được, hãy nên biết [như thế].

(Kinh) Thế Tôn! Vân hà chư pháp thậm thâm chi nghĩa nhi khả đắc tri?

(經)世尊！云何諸法甚深之義而可得知？

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Thế nào là nghĩa rất sâu của các pháp để có thể biết?)

Kế đó, ý thứ ba là kết lại lời hỏi: Vì sao Bồ Đề và các tâm pháp đều chẳng thể chấp giữ, diễn tả, mà có “phát Bồ Đề tâm” để có thể đạt được? Nghĩa rất sâu ấy phải nên biết như thế nào?

5.6.4.2. Như Lai giải đáp

5.6.4.2.1. Trả lời câu hỏi thứ hai

5.6.4.2.1.1. Giải đáp bằng cách ấn khả

(Kinh) Phật ngôn: - Thiện nam tử! Như thị, như thị! Bồ Đề vi diệu, sự nghiệp tạo tác, giai bất khả đắc. Nhược ly Bồ Đề, Bồ Đề tâm diệc bất khả đắc. Bồ Đề giả bất khả thuyết, tâm diệc bất khả thuyết, vô sắc tướng, vô sự nghiệp, nhất thiết chúng sanh diệc bất khả đắc.

(經)佛言：善男子！如是如是。菩提微妙，事業造作皆不可得。若離菩提，菩提心亦不可得。菩提者不可說，心亦不可說，無色相、無事業，一切眾生亦不可得。

(Kinh: Đức Phật nói: - Thiện nam tử! Đúng như thế, đúng như vậy! Bồ Đề vi diệu, sự nghiệp tạo tác đều chẳng thể được. Nếu lìa Bồ Đề, Bồ Đề tâm cũng chẳng thể được! Bồ Đề là chẳng thể nói, tâm cũng chẳng thể nói, chẳng có sắc tướng, chẳng có sự nghiệp, hết thảy chúng sanh cũng chẳng thể được!)

Tán rằng: Kế đó là lời giải đáp, gồm hai phần:

- Một, giải đáp câu hỏi thứ hai.

- Hai, từ “thiện nam tử! Thí như bảo Tu Di” (này thiện nam tử! Ví như núi báu Tu Di) trở đi, giải đáp lời hỏi thứ nhất.

Trong phần giải đáp câu hỏi thứ hai, trước là giải đáp bằng cách ấn khả, sau là đáp lời hỏi bằng cách giải thích. Trong phần giải đáp bằng cách ấn khả, trước là ấn khả, sau là gạn hỏi, cuối cùng là giải thích. Đây

là phần thứ nhất.

(Kinh) Hà dĩ cố? Bồ Đề cập tâm đồng Chân Như cố, năng chứng, sở chứng giai bình đẳng cố.

(經)何以故？菩提及心同真如故，能證所證皆平等 故。

(Kinh: Vì sao vậy? Do Bồ Đề và tâm đều tương đồng Chân Như, do cái có thể chứng và pháp được chứng đều bình đẳng).

Kế đó là gạn hỏi và giải thích. Phần gạn hỏi dễ thấy. Trong phần giải thích, trước hết, giải thích nguyên do “chẳng thể được, chẳng thể nói”: Do nghĩa Bồ Đề và tâm Bồ Đề đều cùng nương vào Chân Như, cho nên chẳng thể nói được, vì đã lìa so đo, chấp trước.

(Kinh) Phi vô chư pháp, nhi khả liễu tri.

(經)非無諸法，而可了知。

(Kinh: Chẳng phải là không có các pháp để có thể biết rõ).

Sau đó, giải thích ý nghĩa rất sâu của “phát tâm đạt được Bồ Đề”. Chỉ do trừ căn bệnh [chấp trước] này [mà nói Bồ Đề và Bồ Đề tâm đều chẳng thể được], chẳng phải là không có pháp [để có thể phát tâm].

5.6.4.2.1.2. Trả lời bằng cách giải thích

(Kinh) Thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát như thị tri giả, nãi đắc danh vi thông đạt chư pháp, thiện thuyết Bồ Đề, cập Bồ Đề tâm.

(經)善男子！菩薩摩訶薩如是知者，乃得名為通達諸法，善說菩提及菩提心。

(Kinh: Thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát biết như thế, bèn được gọi là “thông đạt các pháp, khéo nói Bồ Đề và Bồ Đề tâm”).

Tán rằng: Kế đó, trả lời bằng cách giải thích, có hai phần: Một là nêu bày, hai là giải thích.

Đây là phần nêu bày. Điều trước tiên, nói về Bồ Đề: Cái Thể của Bồ Đề là pháp được chứng, còn Bồ Đề tâm là chủ thể để chứng [pháp ấy].

(Kinh) Bồ Đề tâm giả, phi quá khứ, phi vị lai, phi hiện tại. Tâm diệc như thị, chúng sanh diệc như thị. Ư trung, nhị tướng thật bất khả đắc.

(經)菩提心者，非過去、非未來、非現在，心亦如是，眾生亦如是，於中二相實不可得。

(Kinh: Bồ Đề tâm chẳng phải là quá khứ, chẳng phải là vị lai, chẳng phải là hiện tại. Tâm cũng như thế, chúng sanh cũng như thế. Trong ấy, hai tướng đều thật sự chẳng thể được!)

Kế đó là giải thích. Trước là chẳng thể chấp giữ, nói năng. Sau đó, câu “bất khả đắc cố” (do chẳng thể được) nhằm giải thích ý nghĩa “làm như thế nào để có thể biết nghĩa rất sâu?” Trong phần thứ nhất, có ba ý: Trước là giải thích, kế đó là gạn hỏi, sau cùng là dung thông. Đoạn này là phần giải thích. Trước hết, [nhắc tới] “tam thế” là nói về cái Thể của Chân Như Bồ Đề. Kế đó, “tâm diệc như thị” (tâm cũng như thế) là [nói về] “chủ thể có thể chứng” (năng chứng). “Tâm” nói trong phần trước (tức Bồ Đề tâm) là Đệ Nhất Nghĩa tâm, “tâm” được nói trong câu sau (tức “tâm” trong câu “tâm diệc như thị”) chính là “duyên tâm”. “Chúng sanh diệc như thị” (Chúng sanh cũng như thế) là nói về Nhân Không. Hai tướng trong ấy thật sự chẳng thể được, tức là nói gộp chung Nhị Ngã (Nhân Ngã và Pháp Ngã) đều chẳng thể được, giống như chuyện nương theo Biến Kế Chấp được nói trong kinh Văn Thù Sở Vấn Bồ Đề Tâm.

(Kinh) Hà dĩ cố?

(經)何以故？

(Kinh: Vì sao vậy?)

Kế đó là gạn hỏi.

(Kinh) Dĩ nhất thiết pháp giai vô sanh cố.

(經)以一切法皆無生故。

(Kinh: Do hết thảy các pháp đều vô sanh).

Kế đó, phần thứ ba là dung thông. Trước là Tổng, sau là Biệt. Phần này là Tổng. Do hết thảy các pháp đều vô sanh, cho nên là Không. Chưởng Trân Luận nói: “Vô vi chẳng có thật, do chẳng khởi, giống như hoa đốm trên hư không”. “Vô vi chẳng có thật” là Tông, “do chẳng khởi” là Nhân, “khởi” là sanh, “giống như hoa đốm trên hư không” là Dụ. Do vốn là bất sanh, cho nên cái Thể là chẳng có. Kinh Giải Thâm Mật dựa theo ba vô tánh mà nói “hết thảy các pháp vô sanh, vô diệt, vốn sẵn tịch tĩnh”.

(Kinh) Bồ Đề bất khả đắc, Bồ Đề danh diệc bất khả đắc.

(經)菩提不可得，菩提名亦不可得。

(Kinh: Bồ Đề chẳng thể được, danh xưng Bồ Đề cũng chẳng thể được).

Kế đó là dung thông Biệt, có ba phần. Trước hết là xét theo Bồ Đề. Kinh Văn Thù Vấn Phát Bồ Đề Tâm dạy: “Bồ Đề giả, đản hữu danh tự, thế tục cố thuyết” (Bồ Đề chỉ có danh tự, do thế tục mà nói). Luận giảng rằng: “Thị hiện pháp có thể chứng, nhưng [pháp ấy] chỉ có tên gọi, do hư vọng phân biệt, vì cái Thể của nó là chẳng thật”. Ý nói: Pháp được chứng chỉ là danh tự giả lập. Vì thế nói là “thế tục”. Nếu chấp lấy cái danh, tức là phân biệt hư vọng, bởi cái Thể của nó chẳng thật. “Cái có thể diễn nói” là giả, “cái được diễn nói” cũng thế. Trên đây là xét theo pháp để nói.

(Kinh) Chúng sanh, chúng sanh danh bất khả đắc. Thanh Văn, Thanh Văn danh bất khả đắc. Độc Giác, Độc Giác danh bất khả đắc. Bồ Tát, Bồ Tát danh bất khả đắc. Phật, Phật danh bất khả đắc.

(經)眾生、眾生名不可得，聲聞、聲聞名不可得，獨覺、獨覺名不可得，菩薩、菩薩名不可得，佛、佛名不可得。

(Kinh: Chúng sanh và danh xưng “chúng sanh” chẳng thể được. Thanh Văn và danh xưng Thanh Văn chẳng thể được. Độc Giác và danh xưng Độc Giác chẳng thể được. Bồ Tát và danh xưng Bồ Tát chẳng thể được. Phật và danh xưng Phật chẳng thể được).

Cùng dựa theo hai thứ chấp (Sanh Chấp và Pháp Chấp) để nói: Chúng sanh chẳng thể được, tức là Sanh Chấp chẳng có. Danh xưng “chúng sanh” chẳng thể được, tức là Pháp Chấp không có. Bát Nhã Luận của ngài Thiên Thân nói: “Giả danh và các Ấm sự, Như Lai lìa các tướng ấy. Chư Phật không có hai thứ ấy (giả danh và các Ấm) vì đã thấy thật pháp”. Có nghĩa là: Giả danh tức là chẳng thật, tức Pháp Không là giả. “Ấm sự” (Chuyện thuộc về các Ấm) tức Sanh Không là giả. Do dung thông cả hai chỗ (Sanh Không và Pháp Không) [mà nói là “đều chẳng thể được”].

(Kinh) Hành phi hành bất khả đắc, hành phi hành danh bất khả đắc.

(經)行非行不可得，行非行名不可得。

(Kinh: Hành và “chẳng phải hành” chẳng thể được, tên gọi “hành” và “chẳng phải hành” đều chẳng thể được).

Lại xét theo pháp để biện định có năng chứng. “Hành” tức là thiện pháp để tu hành. “Phi hành” là pháp đáng đoạn trừ, chớ nên tu, do Năng (người tu) và Sở (pháp để tu) đều nói về Không. Ở đây chính là nói “hành pháp Bồ Đề tâm là cái hạnh có thể đoạn”. “Phi hành” là cái được đoạn [bởi hành pháp Bồ Đề tâm ấy]. Do vậy, nói đối ứng để minh xác.

(Kinh) Dĩ bất khả đắc cố, ư nhất thiết tịch tĩnh pháp trung, nhi đắc an trụ. Thử y nhất thiết công đức thiện căn, nhi đắc sanh khởi.

(經)以不可得故，於一切寂靜法中而得安住，此依一切功德善根而得生起。

(Kinh: Do chẳng thể được, mà được an trụ trong hết thảy các

pháp tịch tĩnh. Điều ấy do nương vào hết thảy công đức và thiện căn mà được sanh khởi).

Tán rằng: Giải thích nghĩa “rất sâu”, khiến cho [thính chúng] chân chánh tu hành Bồ Đề tâm. Do “chẳng thể được” khiến cho họ biết “Bồ Đề được chứng” và “người có thể chứng” (năng chứng) đều gọi là “ngôn thi thiết” (ngôn từ được đặt ra), đều là giả lập, chẳng thật sự có thể đạt được! Có thể biết như thế thì gọi là “ư nhất thiết tịch tĩnh pháp trung trụ” (trụ trong hết thảy các pháp tịch tĩnh). Nương theo đạo lý thế tục giả duyên này, hết thảy công đức và thiện căn sanh khởi Bồ Đề, tức là tương xứng với chánh lý mà gọi là Bồ Đề. Kinh Văn Thù Vấn Phát Bồ Đề Tâm dạy: “Bỉ xứ vô nhân chứng, vô sở dụng chứng, diệc vô pháp khả chứng. Như thị thông đạt, thị tức danh vi đắc A Nậu Bồ Đề” (Chỗ ấy không có người chứng, chẳng vận dụng chứng, cũng không có pháp để có thể chứng. Thông đạt như thế thì liền gọi là đắc A Nậu Bồ Đề). Nghĩa là: “Không có người chứng” tức là không có người tu hành. “Vô sở dụng chứng” [thì “sở dụng chứng” (vận dụng pháp ấy để chứng)] tức là có thể tu hành, chứng đắc. “Vô pháp khả chứng” (Không có pháp để có thể chứng): [Pháp ấy] chính là Bồ Đề để chứng. Nói cặn kẽ thì như trong luận ấy [đã nói]. Nếu dựa theo các bản dịch cũ của kinh này, [các bản ấy] đã viết sai rằng: “Nương vào hết thảy thiện căn và công đức mà được phát xuất; đó gọi là sơ phát Bồ Đề tâm”. Trong lời kết thuộc kinh văn trong phần sau, những cái nhân khác đều chẳng nói là “nương theo những điều khác mà gọi là phát tâm”. Vì thế, phải nên loại bỏ hai chữ “thị danh” (đó gọi là), ý văn sẽ khác hẳn. Cách dịch như trong bản dịch mới này (bản Kim Quang Minh Tối Thắng Vương này) là đúng!

5.6.4.2.2. Trả lời câu hỏi thứ nhất

5.6.4.2.2.1. Phát tâm

(Kinh) Thiện nam tử! Thí như bảo Tu Di sơn vương nhiêu ích nhất thiết, thử Bồ Đề tâm lợi chúng sanh cố. Thị danh đệ nhất Bố Thí Ba La Mật nhân.

(經)善男子！譬如寶須彌山王饒益一切，此菩提心利眾生故，是名第一布施波羅蜜因。

(Kinh: Thiện nam tử! Ví như núi chúa Tu Di quý báu lợi ích hết thảy, do Bồ Đề tâm này lợi ích chúng sanh. Đó gọi là cái nhân của môn

thứ nhất [trong Bồ Đề tâm] tức Bố Thí Ba La Mật).

Tán rằng. Trả lời câu hỏi thứ nhất, chia thành bốn phần:

- Một, phát tâm.

- Hai, tu hành.

- Ba, địa vị chứng đắc.

- Bốn, được hộ trì, tức là đạt được Đà la ni bảo vệ.

Đoạn này là phần thứ nhất, tức “phát tâm”. Kinh văn nói về phát tâm Thập Độ (Thập Ba La Mật) gồm mười đoạn. Tự tướng của phát tâm khó thể biết rõ; vì vậy, dùng thí dụ để nói. Trước tiên, phát tâm hành Thí Độ (Bố Thí Ba La Mật), ví như người đến núi báu đều được lợi ích. Kinh văn gồm ba phần:

- Một là thí dụ.

- Hai là kết hợp thí dụ với pháp.

- Ba là kết luận.

Đối với các Độ khác, đều chuẩn theo [cách phân đoạn] này. Hoặc là có khi không kết hợp với pháp, vì sự phát tâm này siêu xuất sanh tử, cầu đại Bồ Đề, lại còn vượt khỏi Nhị Thừa, thực hành cái tâm lợi tha. Người gặp được [hành nhân này] đều được lợi ích chẳng có cùng cực! Vì thế, dùng núi chúa Diệu Cao (núi Tu Di) để thí dụ. Núi ấy vượt khỏi biển cả, cao vượt các núi khác, trân bảo vô tận! Núi có thể tạo lợi ích, do Bồ Đề tâm này lợi lạc chúng sanh, ứng hợp với sự lợi ích ấy [nên dùng núi báu để sánh ví Bồ Đề tâm]. Nhưng Đại Trang Nghiêm Luận nêu thí dụ có khác biệt. Quyển thứ hai của luận ấy viết: “Ví như kho tàng to lớn, Đàn Ba La Mật (Bố Thí Ba La Mật) phát tâm tương ứng cũng như thế, dùng tài vật để châu cấp cũng vô tận”. Luận ấy sử dụng ý nghĩa “chứa đựng và sử dụng vô tận”, còn trong kinh này biện định về phát Bồ Đề tâm, đại lược như trong phần trên đã nói.

Lại nữa, Đại Trang Nghiêm Luận nêu ra mười một câu hỏi như: “Bồ Đề tâm dùng gì làm gốc? Y chỉ vào đâu?” [Rồi trả lời lần lượt như sau]:

- Dùng đại bi làm gốc, dùng lợi ích chúng sanh làm y chỉ.

- Dùng pháp Đại Thừa làm đối tượng để tin tưởng, dùng Chủng Trí để làm cái duyên theo hòng cầu điều ấy (Bồ Đề tâm).

- Dùng thắng dục để làm cái nương vào, vì mong nguyện vô thượng thừa.

- Dùng đại hộ (sự che chở to lớn) để trụ, vì do trụ trong Bồ Tát giới.

- Dùng tiếp nhận chướng để làm chướng ngại và khó khăn, do khởi tâm theo dị thừa.

- Dùng tăng ích làm công đức.

- Dùng phước trí làm tự tánh.

- Dùng tu tập các Độ để xuất ly.

- Dùng viên mãn địa vị làm rốt ráo.

Do siêng năng hành phương tiện nơi mỗi địa tương ứng với từng địa vị ấy. Do xét theo kinh văn về lời giải đáp ở đây, biết là [trong kinh này cũng phải có] mười một câu hỏi. Đoạn này nói về lợi ích chúng sanh, tức là nghĩa thứ hai (“dùng lợi ích chúng sanh làm y chỉ”). Nương theo điều này để tu tập; vì thế, dùng “lợi lạc chúng sanh” để nương cậy.

(Kinh) Thiện nam tử! Thí như đại địa trì chúng vật cố, thị danh đệ nhị Trì Giới Ba La Mật nhân.

(經)善男子！譬如大地持眾物故，是名第二持戒波羅蜜因。

(Kinh: Thiện nam tử! Ví như đại địa duy trì các vật. Đó gọi là cái nhân của môn thứ hai, tức Trì Giới Ba La Mật).

Ví như đại địa có thể gìn giữ các vật; do vậy, lấy Giới làm gốc. Vì Giới có thể sanh ra công đức, vì thế, sánh ví [Giới Ba La Mật] như đất. Do vậy, kinh Di Giáo dạy: “Đương tri thử giới, chư thiện công đức an ổn trụ xứ” (Hãy nên biết giới này là chỗ trụ an ổn của các công đức tốt lành). Do có thể sanh ra các Thiền Định và trí huệ diệt khổ; vì thế, sánh ví [Giới Ba La Mật] như đất. Đại Trang Nghiêm Luận sánh ví [Giới Ba La Mật] như rương báu, ý nói: Do Giới có thể sanh ra công đức, như lấy các vật từ trong rương. Như trong luận ấy nói: “Do pháp bảo công đức sanh từ đó”. Rương báu lại là chỗ nương nhờ của chất báu, do [chất báu] nương vào rương báu để cất giữ, bảo vệ, khỏi bị mất mát, như nương vào Giới mà các công đức khác tồn tại. Nếu đã phá giới, giống như chặt đứt đầu người, các căn đều xả! Đã phá giới thì công đức bị diệt. Nói “gìn giữ các vật” là kết hợp thí dụ với pháp. Hoặc có thể hiểu đó chỉ là thí dụ, còn từ “thị danh” (đó gọi là) trở đi là phần kết luận, lược đi không kết hợp thí dụ với pháp.

(Kinh) Thí như sư tử hữu đại oai lực, độc bộ vô úy, ly kinh khủng cố. Thị danh đệ tam Nhẫn Nhục Ba La Mật nhân.

(經)譬如師子有大威力，獨步無畏離驚恐故，是名第三忍辱波羅蜜因。

(Kinh: Ví như sư tử có oai lực lớn, bước đi một mình, chẳng sợ hãi, do đã lìa kinh sợ. Đó gọi là cái nhân của môn thứ ba, tức Nhẫn Nhục Ba La Mật).

Sánh ví như sư tử. Sư tử có ba đức:

- Một, có oai lực to lớn.

- Hai, đi riêng một mình, không sợ hãi.

- Ba, lìa kinh sợ.

[Ở đây, đức Phật] theo thứ tự mà sánh ví. Ví như sư tử đi một mình, chẳng sợ hãi, do [Bồ Tát] phát tâm tu ba món Nhẫn (Âm Hưởng Nhẫn, Nhu Thuận Nhẫn, và Vô Sanh Pháp Nhẫn). Trang Nghiêm Luận sánh ví [Nhẫn Nhục Ba La Mật] như biển cả, dẫu có những kẻ đến chống trái, tâm [Bồ Tát] luôn bất động. Kinh Di Giáo dạy: “Năng hành nhẫn giả, nãi khả danh vi hữu lực đại nhân” (Người có thể hành Nhẫn đáng gọi là bậc đại nhân hữu lực). Vì thế, đạt được vô úy. Từ “thị danh” trở đi là kết lại, lược đi không có phần kết hợp thí dụ với pháp.

(Kinh) Thí như phong luân, Na La Diên lực, dũng tráng tốc tật, tâm bất thoái cố. Thị danh đệ tứ Cần Sách Ba La Mật nhân.

(經)譬如風輪、那羅延力，勇壯速疾心不退故，是名第四勤策波羅蜜因。

(Kinh: Ví như phong luân, hoặc sức mạnh của Na La Diên, dũng mãnh, khỏe mạnh, nhanh chóng, do tâm bất thoái. Đó gọi là cái nhân của môn thứ tư, tức Cần Sách Ba La Mật).

“Thí như phong luân” (Ví như phong luân): Có hai thí dụ:

- Một, phong luân là sánh ví mặc giáp tinh tấn, ví như phong luân nhiếp trì thế giới.

- [Hai], Na La Diên (Nārāyaṇa) được phương này dịch là Lực Thắng (力勝), sánh ví lợi lạc thâu nhiếp hai loại tinh tấn (thân tinh tấn và tâm tinh tấn) tốt lành. Trong phần thí dụ thâu nhiếp tinh tấn tốt lành, lại [có các ý nghĩa]: “Vô hạ, vô thoái, vô túc” (Chẳng ở dưới, chẳng thoái thất, chẳng đủ). Do mạnh mẽ, nên chẳng tự kém cỏi. Đó là “vô hạ”. Thực hiện nhanh chóng; đó là “vô túc”. Do sức nhiều, nên thực hiện mọi việc chẳng thoái thất. [Đó là “vô thoái”]. Theo thứ tự, sánh ví ba loại tinh tấn “vô hạ, vô túc, vô thoái”. Do thí dụ [trong đoạn này nói về chuyện] thâu nhiếp tinh tấn tốt lành, cho nên Duy Thức Luận nói: “Tức là như kinh nói có thế lực, có siêng năng, có dũng cảm, kiên quyết mạnh mẽ, chẳng bỏ sự kiềm chế tốt lành”.

Điều đầu tiên là mặc giáp, bốn điều kia là thâu nhiếp các điều thiện. Hoặc có thể hiểu “tốc tật” (nhanh chóng) là sánh ví tinh tấn nhạy bén, lấy đại bi làm gốc, nhanh chóng siêng tu lợi lạc chúng sanh để giáo hóa họ. Hoặc có thể hiểu đó là tổng tướng [của Tinh Tấn. Ở đây, kinh gọi Tinh Tấn là Cần Sách], chẳng cần phải phối ứng riêng biệt [với một ý nghĩa nào]. Trang Nghiêm Luận sánh ví [Tinh Tấn] như kim cang xử (chày kim cang) dũng mãnh, cứng chắc, chẳng thể phá hoại. Xét theo đó, có hai ý nghĩa:

- Một, dũng mãnh ví như thần (tức Chấp Kim Cang Thần).

- Hai, kim cang ví như xử.

Hành tinh tấn như kim cang xử cứng chắc, bất hoại. Người có thể hành [tinh tấn] như Chấp Kim Cang Thần dũng mãnh, bất thoái, thân kim cang chẳng thể phá hoại.

(Kinh) Thí như thất bảo lâu quán hữu tứ giai đạo, thanh lương chi phong lai xuy, tứ môn thọ an ổn lạc, Tĩnh Lự pháp tạng cầu mãn túc cố. Thị danh đệ ngũ Tĩnh Lự Ba La Mật nhân.

(經)譬如七寶樓觀有四階道，清涼之風來吹，四門受安穩樂，靜慮法藏求滿足故，是名第五靜慮波羅蜜因。

(Kinh: Ví như lầu, viện bằng bảy báu, lối đi bốn phía có bậc thềm, gió trong mát thổi vào, bốn cửa đều hưởng niềm vui an ổn. Do cầu pháp tạng Tĩnh Lự, được thỏa trọn vẹn. Đó gọi là cái nhân của môn thứ năm, tức Tĩnh Lự Ba La Mật).

Tiếp đó, sánh ví Định, [cũng gồm ba phần]: Trước là thí dụ; kế đó, kết hợp [thí dụ với] pháp; sau cùng là kết lại.

Thí dụ gồm có bốn điều:

- Một, thí dụ về lầu, viện. Tứ Thiền Bát Định có đủ bảy điều tối thắng, giống như bảy báu trang nghiêm. Hơn nữa, các Thiền Định được Thất Thánh Tài trợ giúp, bảy chi giới là nhân. Vì thế, sánh ví với lầu quán bảy báu. Lầu chính là “quán”. Lại nữa, [kiến trúc] hẹp, dài, cong thì gọi là Lâu (樓, lầu). Quán có nghĩa là “khuyết” (闕). “Khuyết” chính là hai cái Khuyết (vọng lâu) nơi cửa cung.

- Hai, lối đi có bậc thềm ở bốn phía, sánh ví sự phát tâm. Tu các hạnh như Định v.v… có bốn thứ to lớn, như Đại Trang Nghiêm Luận nói: “Bồ Tát phát tâm có bốn thứ to lớn. Một là dũng mãnh đại, tức là hoằng thệ tinh tấn, rất sâu, khó thực hiện, do tùy thuận dài lâu. Hai là phương tiện đại, tức là mặc giáp hoằng thệ, do phương tiện tinh tấn luôn siêng ròng. Ba là lợi ích đại, tức là trong hết thảy các thời, thực hiện tự lợi và lợi tha. Bốn là xuất ly đại, tức là vì cầu Vô Thượng Bồ Đề”. Vì thế, nương vào bốn điều có thể đạt đến Bồ Đề, ví như thềm bậc ở bốn phía. Hoặc là Vô Tác Tứ Đế, kinh Đại Bát Nhã gọi [“giai đạo”] là “cù lộ” (đường nẻo).

- Ba, gió trong mát sánh ví [Tĩnh Lự] có thể trừ phiền não nóng bức.

- Bốn, [gió mát] thổi vào bốn cửa. Bốn cửa là sánh ví Tứ Quán “Thường, Lạc, Ngã, Tịnh”. Theo các chỗ khác (các kinh luận khác), Định là cái nhân của Lạc đức. Đó là nói theo Thông. Phật khởi tu trọn vẹn bốn cái nhân, sẽ có thể chứng đắc [Tứ Đức], cho nên nói là “thọ an ổn lạc” (hưởng niềm vui an ổn).

“Tĩnh Lự pháp tạng cầu mãn túc cố” (Do cầu pháp tạng Tĩnh Lự trọn vẹn): Chỉ là kết hợp thí dụ với pháp xét theo Tổng. Từ “thị danh” trở đi là lời kết: [Do các lẽ ấy], mà sánh ví [Tĩnh Lự như gió mát] thổi vào các cửa. Trang Nghiêm Luận sánh ví [Tĩnh Lự] như núi chúa bất động, bất loạn, tức là sánh ví chung tự tánh, còn ở đây (trong kinh này) thì thí dụ chung về sự sai biệt.

(Kinh) Thí ư nhật luân quang diệu xí thịnh.

(經)譬於日輪光耀熾盛。

(Kinh: Ví như vầng mặt trời tỏa sáng rực rỡ).

Kế đó là thí dụ về cái nhân của sự phát tâm tu Bát Nhã Độ. Kinh văn cũng gồm ba phần là thí dụ, kết hợp thí dụ với pháp, và kết luận. Thí dụ có hai loại:

- Một, vầng mặt trời sánh ví tự tánh của trí.

- Hai, ánh sáng rực rỡ, sánh ví tác dụng, lại gồm có hai điều: Một là chiếu sáng, hai là có thể phá tối. Tức là chứng Chân, đoạn Hoặc; [xét theo] Lý thì bao gồm lợi vật (lợi lạc các chúng sanh), do có thế lực thù thắng. Chính mình đã đạt được [lợi ích ấy], cũng khiến cho người khác đạt được, tức là bao gồm năng lực [lợi lạc] chính mình lẫn người khác.

(Kinh) Thử tâm tốc năng phá diệt sanh tử vô minh ám cố, thị danh đệ lục Trí Huệ Ba La Mật nhân.

(經)此心速能破滅生死無明闇故，是名第六智慧波羅蜜因。

(Kinh: Tâm ấy có thể nhanh chóng phá diệt tối tăm sanh tử vô minh. Đó gọi là cái nhân của môn thứ sáu, tức Trí Ba La Mật).

[Đây là phần] kết hợp thí dụ với pháp. Do cái tâm ấy cầu Bát Nhã, tâm được gọi là “nhân”. Hoặc có thể hiểu “tâm” là điều được cầu, “nhân” chính là nguyên do [vì sao cầu cái tâm ấy]. Do Bát Nhã v.v… có năng lực ấy, cho nên nguyên do vì sao phát tâm cầu [cái tâm ấy] được gọi là Nhân. Trí và tâm hòa hợp, hoặc duyên lự, nói chung là Tâm. Có thể phá sanh tử là trừ Khổ Đế. Có thể diệt tối tăm vô minh thì là Diệt Tập Đế. Cái có thể diệt [Tập và Khổ] chính là Đạo Đế, cái được chứng là Diệt Đế. Đại Trang Nghiêm Luận sánh ví trí như thuốc chữa trị hai thứ bệnh Hoặc Chướng và Trí Chướng, do trí ấy có thể phá [hai thứ chướng ấy]. Do [Hoặc Chướng và Trí Chướng] che lấp lý, chẳng sáng suốt, hai thứ Chướng ấy ví như tối tăm, còn trí được sánh ví như mặt trời, vì Thể của nó là “phá tối tăm”. Do có thể khiến cho hai trí bị suy tổn, chẳng dấy lên được; cho nên hai thứ chướng được sánh ví như bệnh. Vì thế, trí được ví như thuốc. Từ “thị danh” trở đi là kết lại.

(Kinh) Thí như thương chủ năng linh nhất thiết tâm nguyện

mãn túc, thử tâm năng độ sanh tử hiểm đạo, hoạch công đức bảo cố. Thị danh đệ thất Phương Tiện Thắng Trí Ba La Mật nhân.

(經)譬如商主能令一切心願滿足，此心能度生死險道獲功德寶故，是名第七方便勝智波羅蜜因。

(Kinh: Ví như người cầm đầu các thương nhân có thể khiến cho hết thảy tâm nguyện [của các thương nhân] được thỏa mãn, cái tâm này có thể vượt qua đường hiểm sanh tử, đạt được của báu công đức. Đó gọi là cái nhân của môn thứ bảy, tức Phương Tiện Thắng Trí Ba La Mật).

Kế tiếp là thí dụ về cái nhân của sự phát tâm tu tập phương tiện thiện xảo. Kinh văn cũng bao gồm ba phần:

- Một, giống như thương chủ (người cầm đầu các thương nhân) có nhiều phương tiện hay khéo, có hai công năng: Một là biết đường nẻo, hai là dẫn [các thương nhân] tới chỗ có của báu để thỏa mãn sự mong cầu.

- Hai, từ “thử tâm năng độ” (tâm này có thể độ) trở đi, là kết hợp thí dụ với pháp: Do hồi hướng phương tiện và bạt tế phương tiện mà vượt qua đường sanh tử, đạt được của báu công đức đại Bồ Đề, khác với Nhị Thừa tiến hướng tịch diệt. Phần giải thích về tự, tha, và cái nhân v.v… cứ dựa theo phần trước mà suy ra.

- [Ba], phần kết lại dễ thấy.

(Kinh) Thí như tịnh nguyệt viên mãn vô ế, thử tâm năng ư nhất thiết cảnh giới thanh tịnh cụ túc cố. Thị danh đệ bát Nguyện Ba La Mật nhân.

(經)譬如淨月圓滿無翳，此心能於一切境界清淨具足故，是名第八願波羅蜜因。

(Kinh: Ví như vầng trăng thanh tịnh tròn đầy, không bị che lấp, cái tâm này có thể trọn đủ thanh tịnh trong hết thảy các cảnh giới. Đó gọi là cái nhân của môn thứ tám, tức Nguyện Ba La Mật).

Kế đó, thí dụ về sự phát tâm tu Nguyện [Ba La Mật]. Kinh văn cũng chia thành ba phần:

- Do nguyện cầu Bồ Đề, nguyện lợi lạc người khác, mà có đại nguyện ấy như vầng trăng viên mãn, trừ chướng cho chính mình lẫn người khác. Vì thế nói là “vô ế” (không bị che lấp).

- Từ “thử tâm năng ư” (tâm này có thể trong…) trở đi là phần kết

hợp thí dụ với sự mong cầu. Hai điều lợi (tự lợi và lợi tha) đều phải là lìa chướng trọn vẹn trong cảnh Chân lẫn Tục thì mới được trọn đủ. Vì thế nói “nhất thiết cảnh giới thanh tịnh cụ túc” (hết thảy cảnh giới thanh tịnh đầy đủ).

- Phần kinh văn kết lại dễ biết.

(Kinh) Thí như Chuyển Luân Thánh Vương chủ binh bảo thần tùy ý tự tại, thử tâm thiện năng trang nghiêm tịnh Phật quốc độ, vô lượng công đức quảng lợi quần sanh cố. Thị danh đệ cửu Lực Ba La Mật nhân.

(經)譬如轉輪聖王主兵寶臣隨意自在，此心善能莊嚴淨佛國土，無量功德廣利群生故，是名第九力波羅蜜因。

(Kinh: Ví như chủ binh bảo thần của Chuyển Luân Thánh Vương tùy ý tự tại, tâm này có thể khéo trang nghiêm cõi Phật thanh tịnh, vô lượng công đức rộng lợi ích quần sanh. Đó gọi là cái nhân của môn thứ chín, tức Lực Ba La Mật).

Thí dụ về sự phát tâm tu Lực Ba La Mật. Kinh văn chia thành ba phần giống như trên:

- Trong phần thí dụ, thì một là thí dụ về Luân Vương, hai là thí dụ về Chủ Binh Thần Bảo. Chuyển Luân Vương là thí dụ chung về phát đại Bồ Đề tâm, [chủ binh] thần là thí dụ riêng về chuyện phát tâm hành Lực [Ba La Mật]. Có hai loại lực: Một là tư trạch lực (sức suy nghĩ chọn lựa), hai là tu tập lực. Như Chủ Binh Thần cần dùng bốn loại binh đều tùy ý tự tại, cũng như tùy thuận ý nhà vua tự tại, giống như [Bồ Tát] tu tập Lực Ba La Mật. Bốn loại binh có hai tác dụng: Một là mở mang bờ cõi, hai là khiến cho chúng sanh an ổn.

- Từ “thử tâm” (tâm này) trở đi là phần kết hợp thí dụ với pháp. Do Lực Ba La Mật, một là có thể trang nghiêm cõi nước, hai là rộng lợi quần sanh. “Vô lượng công đức” bao gồm cả hai chỗ ấy, [tức là dùng] vô lượng công đức để trang nghiêm cõi nước, và vô lượng công đức dùng để lợi ích chúng sanh rộng rãi.

- Phần kinh văn kết luận dễ thấy.

(Kinh) Thí như hư không cập Chuyển Luân Thánh Vương, thử tâm năng ư nhất thiết cảnh giới vô hữu chướng ngại, ư nhất thiết xứ giai đắc tự tại chí Quán Đảnh vị cố. Thị danh đệ thập Trí Ba La Mật nhân. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thập chủng Bồ Đề tâm nhân.

(經)譬如虛空及轉輪聖王，此心能於一切境界無有障礙，於一切處皆得自在至灌頂位故，是名第十智波羅蜜因。善男子！是名菩薩摩訶薩十種菩提心因。

(Kinh: Ví như hư không và Chuyển Luân Thánh Vương, tâm này có thể chẳng chướng ngại trong hết thảy các cảnh giới, trong hết thảy mọi chỗ đều đạt được tự tại, đạt tới địa vị Quán Đảnh. Đó gọi là cái nhân của môn thứ mười, tức Trí Ba La Mật. Thiện nam tử! Đó gọi là mười loại nhân Bồ Đề tâm của Bồ Tát Ma Ha Tát).

Tiếp đó là thí dụ về phát tâm tu Trí Ba La Mật. Kinh văn gồm ba phần như trong phần trước. Trong phần thí dụ, có hai loại: Một là thí dụ về hư không, hai là thí dụ về Luân Vương. Trí huệ có hai loại:

- Một là trí thành tựu hữu tình, như hư không dung nạp bình đẳng, chẳng chọn lựa.

- Hai là trí thành tựu Phật pháp, như Chuyển Luân Vương tiếp nhận địa vị Quán Đảnh.

Hơn nữa, hai thứ trí này đều bao gồm hai loại:

- Một là thanh tịnh như hư không, chứa đựng hết thảy tất cả công đức.

- Hai là như Chuyển Luân Vương, có thể tiếp nối địa vị Phật, lợi ích hữu tình rộng lớn.

Từ “thử tâm” (tâm này) trở đi là phần kết hợp thí dụ với pháp. “Hết thảy cảnh vô ngại” tương ứng với hư không. “Giai đắc tự tại chí Quán Đảnh vị” (Đều được tự tại đạt tới địa vị Quán Đảnh) tương ứng với Chuyển Luân Vương. Phần kinh văn kết lại dễ thấy.

(Kinh) Như thị thập nhân nhữ đương tu học.

(經)如是十因汝當修學。

(Kinh: Mười cái nhân như thế ông nên tu học).

Tiếp đó là tổng kết, khuyên tu.

Hỏi: Người phát các tâm này thuộc địa vị nào?

Đáp: Phát tâm có nhiều địa vị. Theo Đại Trang Nghiêm Luận, thì có hai thứ: Một là thế tục, hai là thắng nghĩa. Thế tục thì thuộc vào Địa Tiền, còn thắng nghĩa thuộc Địa Thượng. Lại nói: “Bồ Tát phát tâm, xét theo các địa vị thì có bốn thứ sai biệt: Một là tín hạnh phát tâm, tức là Tín Hạnh Địa. Hai là nương vào tịnh mà phát tâm, tức bảy địa vị trước đó. Ba là báo đắc phát tâm, tức là ba địa vị sau. Bốn là vô chướng phát tâm, tức địa vị Như Lai”. Đây là xét theo chỗ tăng tấn trong ba A tăng kỳ và địa vị rốt ráo để nói. Thật ra, trong bốn mươi hai địa vị, mỗi địa vị đều phát tâm.

Kinh Văn Thù Sở Vấn Bồ Đề Tâm lại nói bốn thứ, kinh ấy dạy: “Hữu tứ chủng tâm, năng thành tựu nhân, năng thành tựu quả. Hà đẳng vi tứ? Nhất giả, sơ phát tâm; nhị giả, hạnh phát tâm; tam giả, bất thoái phát tâm; tứ giả, nhất sanh bổ xứ phát tâm” (Có bốn loại tâm có thể thành tựu nhân và có thể thành tựu quả. Những gì là bốn? Một là sơ phát tâm. Hai là hạnh phát tâm. Ba là bất thoái phát tâm. Bốn là nhất sanh bổ xứ phát tâm). Luận giải thích rằng: Hai thứ phát tâm đầu tiên đều thuộc Địa Tiền, thứ trước vượt hơn Thanh Văn, thứ sau vượt hơn Bích Chi Phật. Loại phát tâm thứ ba thì vượt ngoài địa vị bất định, do đã nhập Sơ Địa, đắc chứng trí. Loại phát tâm thứ tư thì đã khéo đạt tới địa vị Pháp Vương Tử, tức Đệ Thập Địa. Quyển bảy mươi hai của Du Già Sư Địa Luận lại nói có mười loại phát tâm:

- Một, thế tục phát tâm, thuộc Địa Tiền.

- Hai, đắc pháp tánh phát tâm, tức là hàng Bồ Tát từ Sơ Địa trở lên và người đắc Nhị Thừa quả hồi tâm [hướng về Đại Thừa].

- Ba, chẳng quyết định phát tâm, tức chẳng phải là chủng tánh Bồ Tát. Dẫu có tánh Bồ Tát thì cũng có pháp thoái lui.

- Bốn, quyết định phát tâm, trái ngược với loại trên.

- Năm, chẳng thanh tịnh phát tâm, tức là do bị bức bách, do cầu được sống sót v.v… mà phát tâm.

- Sáu, thanh tịnh phát tâm, trái ngược với loại trên.

- Bảy, phát tâm yếu kém, tức là đã phát tâm lại bị tham, sân v.v… quấn trói, che lấp, bỏ chánh, hành tà.

- Tám, mạnh mẽ phát tâm, trái ngược với loại trên.

- Chín, chưa thành tựu quả mà phát tâm, tức thuộc địa vị tu nhân.

- Mười, đã thành tựu quả phát tâm, tức là thuộc địa vị Phật.

Trong mười loại phát tâm như đã nói ở đây, [các loại] chẳng quyết định, chẳng thanh tịnh, và yếu kém, đều có chút phần. Trong ba loại ấy, đều có chứa đựng cái nhân có thể hành, nhưng các loại ấy chỉ có thể dùng tổng tướng để giải thích, thông với ba loại phát tâm được nói trước đó, hoặc là dựa theo một tướng để phối ứng riêng biệt thì cũng chẳng trở ngại gì, nhưng chẳng bằng cách giải thích theo tổng tướng. Chân Đế Tam Tạng đối với cái nhân, thí dụ và pháp của mười loại phát tâm này đều dùng năm nghĩa để giải thích, vì trong phần kế tiếp, mỗi Độ trong Thập Độ đều có năm hành tướng. Tuy có lý đó, nhưng do chánh kinh không đề cập, cho nên có người sẽ chất vấn cách giải thích bằng năm nghĩa ấy.

Dựa theo [kinh văn trong] phần sau, mỗi Độ trong Thập Độ đều có năm hạnh, ngài Chân Đế dùng năm môn trong số chín môn của Lục Độ [được nói] trong Du Già Sư Địa Luận để phối ứng [nhằm giải thích ngũ hạnh trong kinh này]:

- Một là tự tánh.

- Hai là hết thảy.

- Ba là khó hành.

- Bốn là thiện sĩ.

- Năm là thanh tịnh.

Ngài thuận theo sự thích ứng mà phối hợp [năm môn trên đây [với năm hạnh], đạo lý cũng khó [thể nói suông sẻ được]. Các kinh luận mỗi mỗi đều nói sai biệt. [Trong các kinh luận như] Tạp Tập, Duy Thức v.v…, đối với sáu Độ đầu tiên [trong Thập Độ] thì mỗi Độ đều có ba hạnh, còn bốn Độ sau thì mỗi Độ đều có hai hạnh. Đại Trang Nghiêm Luận thì đối với mỗi Độ trong Lục Độ đều có sáu môn. Kinh Bảo Vân thì trong mười Độ, mỗi Độ đều có mười môn. [Do vậy, đối với cách giảng giải Thập Độ của ngài Chân Đế, sẽ có người bắt bẻ]: Cớ sao chỉ phối ứng năm môn trong chín môn của Du Già Sư Địa Luận [với năm hành tướng của mỗi Độ thuộc Thập Độ trong kinh Kim Quang Minh này]? Vì thế biết: Hành tướng sai biệt của Thập Độ có vô lượng môn, các kinh luận chỉ nói đại lược một phần để nêu rõ lẫn nhau, nhưng đều chẳng mâu thuẫn. Nhưng thuận theo hành tướng để giải thích thì cũng được, do ý nghĩa của chín môn ấy (chín môn luận về đặc tánh của mỗi Độ trong Lục Độ như luận Du Già Sư Địa nói) đã thâu nhiếp hết thảy. Nói rộng hơn thì hãy dựa theo các tướng sai biệt trong Duy Thức Luận hoặc Nhiếp Đại Thừa Luận v.v... để biện định.

5.6.4.2.2.2. Tu hành

5.6.4.2.2.2.1. Chỉ ra các hạnh để tu hành trong mỗi Độ

(Kinh) Thiện nam tử! Y ngũ chủng pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Bố Thí Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, tín căn. Nhị giả, từ bi. Tam giả, vô cầu dục tâm. Tứ giả, nhiếp thọ nhất thiết chúng sanh. Ngũ giả, nguyện cầu Nhất Thiết Trí trí. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Bố Thí Ba La Mật.

(經)善男子！依五種法，菩薩摩訶薩成就布施波羅蜜。云何為五？一者，信根、二者，慈悲、三者，無求欲心、四者，攝受一切眾生、五者，願求一切智智。善男子！是名菩薩摩訶薩成就布施波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Nương vào năm loại pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Bố Thí Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là tín căn. Hai là từ bi. Ba là tâm không cầu mong. Bốn là nhiếp thọ hết thảy chúng sanh. Năm là nguyện cầu trí Nhất Thiết Trí. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Bố Thí Ba La Mật).

Từ đây trở đi chính là ý thứ hai, tức “tu hành” trong lời đáp của đức Phật. Đã phát tâm, kế đó phải nên thuận theo [cái tâm đã phát ấy mà] tu tập. Ở đây, chia thành hai phần:

- Một là tu hành.

- Hai là giải thích danh xưng.

Tu hành Thập Độ gồm mười đoạn. Trong mỗi đoạn, đều chia thành bốn phần:

- Một là nêu ra.

- Hai là gạn hỏi.

- Ba là giải thích.

- Bốn là kết lại.

Phân đoạn kinh văn dễ thấy, trong phần sau sẽ không chia thành khoa nữa, chỉ dựa theo kinh văn để giải thích.

“Nhất giả tín căn” (Một là tín căn): Bồ Đề đã dùng Tín làm căn bản.

Hơn nữa, theo Phát Bồ Đề Tâm Kinh Luận, Thí có năm loại:

- Một, tín tâm thí. Do vậy, thoạt đầu, Tín làm căn bản để hành bố thí.

- Hai, từ bi. Đã là bậc Bồ Tát có tâm ý lợi sanh, sau tín sẽ là từ bi, dẹp khổ ban vui để hành bố thí.

- Ba, chẳng mong cầu: Đã cầu Bồ Đề để hành bố thí, chẳng mong cầu [quả báo tốt lành trong] tam hữu (tam giới) và được báo ân v.v… Do vậy, chẳng có tâm cầu mong.

- Bốn, nhiếp thọ hết thảy chúng sanh: Vì lợi ích chúng sanh mà bình đẳng nhiếp thọ hết thảy chúng sanh.

- Năm, nguyện cầu trí Nhất Thiết Trí: Quay lại nguyện cho mình lẫn người đều cầu Phật Bồ Đề.

Hơn nữa, tín căn chính là cái Thể của Bồ Đề tâm. Trong bảy thứ tối thắng, Y Chỉ Tối Thắng thâu nhiếp từ bi, tâm không mong cầu là Thanh Tịnh Thắng, nhiếp thọ hết thảy là Ý Nhạo Thắng, nguyện cầu Chủng Trí là Hồi Hướng Thắng. Do Thí đứng đầu, nêu đại lược sự nhiếp thọ [các hành tướng] trong bảy món tối thắng để [người đọc] có thể suy ra: Đối với chín Độ kia, [năm hành tướng trong mỗi Độ] cũng nhiếp thuộc [bảy món] tối thắng thì mới gọi là Độ.

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trì Giới Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, tam nghiệp thanh tịnh. Nhị giả, bất vị nhất thiết chúng sanh tác phiền não nhân duyên. Tam giả, bế chư ác đạo, khai thiện thú môn. Tứ giả, quá ư Thanh Văn, Độc Giác chi địa. Ngũ giả, nhất thiết công đức giai tất mãn túc. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trì Giới Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就持戒波羅蜜。云何為五？一者，三業清淨、二者，不為一切眾生作煩惱因緣、三者，閉諸惡道開善趣門、四者，過於聲聞獨覺之地、五者，一切功德皆悉滿足。善男子！是名菩薩摩訶薩成就持戒波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương theo năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trì Giới Ba La Mật. Thế nào là năm? Một, ba nghiệp thanh tịnh. Hai, chẳng tạo nhân duyên phiền não cho hết thảy chúng sanh. Ba, đóng chặt các đường ác, mở cửa thông sang đường lành. Bốn, vượt ngoài địa vị Thanh Văn và Độc Giác. Năm, hết thảy công đức thảy đều trọn đủ. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trì Giới Ba La Mật).

Giới có ba loại, tức là Luật Nghi Giới, Nhiếp Thiện Pháp Giới, và Nhiêu Ích Hữu Tình Giới. [Các hành tướng của Giới Ba La Mật là]:

- Một là ba nghiệp thanh tịnh, đấy chính là tự tánh của tam tụ giới.

- Hai là chẳng bị hết thảy phiền não làm nhân, luôn thuận theo thủ hộ người khác. Nhưng theo Thập Địa Luận, Bồ Tát thọ giới với dụng ý đoạn trừ bốn dòng cho chúng sanh, tức là đoạn cái nhân gây nên Hoặc.

- Ba là đóng cửa đường ác, mở ra đường lành. Thập Địa Luận nói: “Bồ Tát thọ giới vì trừ nỗi khổ của chúng sanh trong các đường ác”.

- Bốn là vượt khỏi địa vị Thanh Văn v.v… Đây là ý nghĩa sâu nhất, vì chẳng giống như Nhị Thừa, do cầu đại Bồ Đề, do chẳng xét theo tiểu quả.

- Năm là công đức viên mãn, do nương vào Giới mà sanh ra Định và Huệ. Vì thế, kinh Di Giáo nói: “Y nhân thử giới, năng sanh chư Thiền Định, cập diệt khổ trí huệ” (Do nương vào giới này, có thể sanh ra các Thiền Định và trí huệ diệt khổ).

Hơn nữa, hạnh thứ nhất là Nhiếp Luật Nghi Giới, hạnh thứ hai và thứ ba là Nhiêu Ích Hữu Tình Giới, hạnh thứ tư và thứ năm là Nhiếp Thiện Pháp Giới.

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nhẫn Nhục Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, năng phục tham, sân phiền não. Nhị giả, bất tích thân mạng, bất cầu an lạc, chỉ tức chi tưởng. Tam giả, tư duy vãng nghiệp tao khổ năng nhẫn. Tứ giả, phát từ bi tâm, thành tựu chúng sanh chư thiện căn cố. Ngũ giả, vị đắc thậm thâm Vô Sanh Pháp Nhẫn. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nhẫn Nhục Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就忍辱波羅蜜。云何為五？一者，能伏貪瞋煩惱、二者，不惜身命不求安樂止息之想、三者，思惟往業遭苦能忍、四者，發慈悲心成就眾生諸善根故、五者，為得甚深無生法忍。善男子！是名菩薩摩訶薩成就忍辱波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nhẫn Nhục Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là có thể chế phục phiền não tham, sân. Hai là chẳng tiếc thân mạng, chẳng có ý tưởng mong cầu an lạc, nghỉ ngơi. Ba là tư duy do nghiệp quá khứ mà gặp khổ, nên có thể nhẫn. Bốn là phát tâm từ bi, thành tựu các thiện căn cho chúng sanh. Năm là vì để đạt được Vô Sanh Pháp Nhẫn rất sâu. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nhẫn Nhục Ba La Mật).

Nhẫn có ba loại: Một là Nại Oán Hại Nhẫn (chịu đựng kẻ oán thù làm hại), hai là An Thọ Khổ Nhẫn (chịu đựng sự khổ sở), ba là Đế Sát Pháp Nhẫn (bình đẳng tiếp nhận các pháp do quán sát các nhân duyên sâu xa). Nói “có thể chế phục phiền não tham, sân”, tức là Nại Oán Hại Nhẫn. “Do chẳng tiếc thân, mạng” v.v… là An Thọ Khổ Nhẫn, do lấy Tinh Tấn làm Thể, có thể hành khổ hạnh, chẳng cầu nghỉ ngơi, an ổn. Hạnh thứ ba là suy nghĩ tới [các ác nhân đã gây tạo] xưa kia, nên [hiện thời] bị kẻ khác hại mà chẳng sân, tức là do suy nghĩ nghiệp cũ nên nhẫn thọ [quả báo trong hiện thời], chẳng sân. Lại do từ bi mà hành nhiếp thọ, cho nên nhẫn, chẳng sân. Hai hạnh này chính là cái nhân của Nại Oán Hại Nhẫn. Nhân [của Nhẫn] có năm loại:

- Một, chỉ nghĩ đến pháp.

- Hai, nghĩ có khổ.

- Ba, nghĩ là vô thường.

- Bốn, nghĩ [tất cả chúng sanh dù oán hay thân đều] là thân thuộc.

- Năm, nghĩ nhiếp thọ [tất cả chúng sanh].

Ở đây, chỉ nêu ra cái nhân thứ hai và thứ năm. “Vì pháp rất sâu” là Đế Sát Pháp Nhẫn, dùng huệ làm tánh.

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát

thành tựu Cần Sách Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, dữ chư phiền não, bất nhạo cộng trụ. Nhị giả, phước đức vị cụ, bất thọ an lạc. Tam giả, ư chư nan hành khổ hạnh chi sự, bất sanh yếm tâm. Tứ giả, dĩ đại từ bi nhiếp thọ lợi ích phương tiện thành thục nhất thiết chúng sanh. Ngũ giả, nguyện cầu bất thoái chuyển địa. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Cần Sách Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就勤策波羅蜜。云何為五？一者，與諸煩惱不樂共住、二者，福德未具不受安樂、三者，於諸難行苦行之事不生厭心、四者，以大慈悲攝受利益方便成熟一切眾生、五者，願求不退轉地。善男子！是名菩薩摩訶薩成就勤策波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Cần Sách Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là chẳng thích ở chung với các phiền não. Hai là phước đức chưa đủ, sẽ chẳng hưởng an lạc. Ba là đối với các chuyện khổ hạnh khó hành, chẳng sanh tâm chán ngán. Bốn là dùng phương tiện đại từ bi nhiếp thọ lợi ích để thành thục hết thảy chúng sanh. Năm là mong cầu địa vị Bất Thoái Chuyển. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Cần Sách Ba La Mật).

Trong Tinh Tấn, hạnh thứ nhất là “dữ chư phiền não bất nhạo cộng trụ” (chẳng thích ở chung với các phiền não). Tinh tấn có ba thứ: Một là mặc giáp, hai là nhiếp thọ điều thiện, ba là lợi lạc hữu tình. Ở đây chính là điều thứ nhất, tức “mặc giáp tinh tấn”. Thoạt đầu phát tâm thì khởi tâm vui thích mạnh mẽ, muốn lật đổ các phiền não, giống như mặc giáp.

Hạnh thứ hai, “phước đức vị cụ, bất thọ an lạc” (phước đức chưa đủ thì chẳng hưởng an lạc): Trong Nhiếp Thiện có bốn loại, tức là gia hạnh, vô hạ, vô thoái, vô túc. Trong vô thoái tinh tấn, khi chưa đạt được, bèn có thể cầu tiến cao hơn, chẳng ngưng nghỉ để hưởng vui sướng.

Hạnh thứ ba là “ư chư nan hành [chi sự] bất sanh yếm tâm” (đối với các chuyện khó thực hiện, chẳng sanh tâm chán ngán) chính là vô túc tinh tấn.

Hạnh thứ tư là “dữ từ bi câu” (hòa hợp với từ bi), chính là phương tiện nhiếp thọ lợi ích chúng sanh, thành tựu hết thảy, là sự tinh tấn nhằm lợi lạc hữu tình.

Hạnh thứ năm là “nguyện cầu Bất Thoái địa” (nguyện cầu địa vị Bất Thoái), tức là vô hạ tinh tấn trong Nhiếp Thiện, chẳng tự khinh miệt chính mình, có thể cầu địa vị cao hơn.

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Tĩnh Lự Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, ư chư thiện pháp, nhiếp linh bất tán cố. Nhị giả, thường nguyện giải thoát, bất trước Nhị Biên cố. Tam giả, nguyện đắc thần thông, thành tựu chúng sanh chư thiện căn cố. Tứ giả, vị tịnh pháp giới, quyên trừ tâm cấu cố. Ngũ giả, vị đoạn chúng sanh phiền não căn bản cố. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Tĩnh Lự Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就靜慮波羅蜜。云何為五？一者，於諸善法攝令不散故、二者，常願解脫不著二邊故、三者，願得神通成就眾生諸善根故、四者，為淨法界蠲除心垢故、五者，為斷眾生煩惱根本故。善男子！是名菩薩摩訶薩成就靜慮波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Tĩnh Lự Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là nhiếp các thiện pháp, khiến cho chúng chẳng tiêu tán. Hai là thường nguyện giải thoát, chẳng chấp trước Nhị Biên. Ba là nguyện đắc thần thông để thành tựu các thiện căn của chúng sanh. Bốn là vì thanh tịnh pháp giới, trừ bỏ tâm cấu. Năm là vì đoạn căn bản nơi phiền não của chúng sanh. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Tĩnh Lự Ba La Mật).

Trong Tĩnh Lự, cũng có ba thứ: Một là An Trụ Tĩnh Lự, hai là Dẫn Phát Tĩnh Lự, ba là Biện Sự Tĩnh Lự. Ở đây, hạnh thứ nhất là An Trụ, tức nhiếp thọ các thiện phẩm chẳng để tiêu tan. Do trụ trong Định mà khinh an v.v… thì gọi là An Trụ. “Dẫn phát các công đức thần thông” v.v… thì gọi là Dẫn Phát. Có thể thực hiện chuyện lợi ích cho chính mình và người khác thì gọi là Biện Sự.

Hạnh thứ hai là “thường nguyện giải thoát”. “Giải thoát” chính là Bát Giải Thoát. Có thể chẳng trụ vào bên Có và bên Không (tức là “chẳng chấp trước Nhị Biên”), sẽ dẫn khởi sự giải thoát.

Hạnh thứ ba là “nguyện đắc thần thông”, tức sáu món thần thông. Do hiện thần thông mà khiến cho các chúng sanh xả tà, quy chánh, tu tập các thiện căn. Hai hạnh này chính là Dẫn Phát Tĩnh Lự.

Hạnh thứ tư là “tịnh pháp giới, trừ tâm cấu”: Tâm gồm hai loại là Năng Duyên Lự Tâm và Đệ Nhất Nghĩa Tâm. Thanh tịnh pháp giới chính là Đệ Nhất Nghĩa Tâm. Nương vào Định có thể trừ hai thứ tâm cấu; đó là tự lợi.

Hạnh thứ năm là “đoạn căn bản phiền não của chúng sanh”, đấy chính là lợi tha.

Hai loại sau này chính là Biện Sự Tĩnh Lự, có thể thực hiện chuyện lợi ích cho chính mình và người khác, không chỉ duyên theo sự mà gọi là “biện sự”. “Sự” chính là các nghiệp dụng của sự nghiệp. Các chỗ (trong các kinh luận) nói “biến đại địa thành vàng” v.v… chính là “biện sự”, tức là ước theo chuyện lợi ích bên ngoài để nói!

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Huệ Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, thường ư nhất thiết chư Phật, Bồ Tát, cập minh trí giả, cúng dường, thân cận, bất sanh yếm bối. Nhị giả, chư Phật Như Lai thuyết thậm thâm pháp, tâm thường nhạo văn, vô hữu yếm túc. Tam giả, Chân Tục thắng trí, nhạo thiện phân biệt. Tứ giả, Kiến Tu phiền não hàm tốc đoạn trừ. Ngũ giả, thế gian kỹ thuật, Ngũ Minh chi pháp, giai tất thông đạt. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Huệ Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就智慧波羅蜜。云何為五？一者，常於一切諸佛菩薩及明智者供養親近不生厭背、二者，諸佛如來說甚深法心常樂聞無有厭足、三者，真俗勝智樂善分別、四者，見修煩惱咸速斷除、五者，世間技術五明之法皆悉通達。善男子！是名菩薩摩訶薩成就智慧波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Huệ Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là thường ở nơi hết thảy chư Phật, Bồ Tát, và người trí sáng, mà cúng dường, thân cận, chẳng sanh chán ngán, chống trái. Hai là đối với pháp rất sâu do chư Phật Như Lai đã nói, tâm thường thích nghe, chẳng hề chán đủ. Ba là đối với trí thù thắng dù Chân hay Tục, đều thích khéo phân biệt. Bốn là đối với Kiến Tu phiền não, đều nhanh chóng đoạn trừ. Năm là đối với kỹ thuật trong thế gian và pháp Ngũ Minh, thảy đều thông đạt. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Huệ Ba La Mật).

Trí cũng có ba loại là Gia Hạnh Trí, Căn Bản Trí, và Hậu Đắc Trí. Trong năm hạnh, hai hạnh đầu thuộc về Gia Hạnh Trí. Đối với thiện hữu, tu tập mười thứ cúng dường và nguyện thường tùy thuận, gọi là “thân cận nhất thiết chư Phật, Bồ Tát, thiện hữu, giai nguyện cầu, cúng dường, thân cận, vô hướng bối tâm” (thân cận hết thảy chư Phật, Bồ Tát, bạn lành, đều nguyện cầu, cúng dường, thân cận, chẳng có tâm hướng về, hay chống trái) như trong phần trước đã nói về sự cúng dường. Hạnh thứ hai là thường thích nghe pháp, tâm chẳng chán đủ, hãy nên nói “chư Phật vốn cầu pháp duyên”. Hai hạnh trên đây đều thuộc về Gia Hạnh Trí. Hạnh thứ ba và thứ năm là Hậu Đắc Trí, có thể ưa thích biết rõ hai cảnh Chân và Tục. Hạnh thứ tư là đoạn Kiến Tu phiền não, tức là Căn Bản Trí. Kỹ thuật thế gian tức là sáu mươi bốn loại kỹ năng. Pháp Ngũ Minh chính là Nội Minh, Nhân Minh, Thanh Minh, Y Phương Minh, và Công Xảo Minh, nói cặn kẽ thì như trong quyển ba mươi tám của Du Già Sư Địa Luận.

Hỏi: Nội Minh Xứ thì có phải chỉ là trong Phật giáo mới gọi là Nội Minh Xứ hay không?

Đáp: Ngoại đạo cũng có, chỉ cần nói nhân quả thuộc nội thân thì gọi là Nội Minh Xứ.

(Kinh) Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Phương Tiện Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, ư nhất thiết chúng sanh ý nhạo, phiền não, tâm hạnh sai biệt, tất giai thông đạt. Nhị giả, vô lượng chư pháp đối trị chi môn, tâm giai hiểu liễu. Tam giả, đại từ bi định xuất nhập tự tại. Tứ giả, ư chư Ba La Mật Đa, giai nguyện tu hành, thành thục mãn túc. Ngũ giả, nhất thiết Phật pháp giai nguyện liễu đạt, nhiếp thọ vô di. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Phương Tiện Thắng Trí Ba La Mật. Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nguyện Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, ư nhất thiết pháp, tùng bổn dĩ lai, bất sanh, bất diệt, phi hữu, phi vô, tâm đắc an trụ. Nhị giả, quán nhất thiết pháp tối diệu lý thú, ly cấu thanh tịnh, tâm đắc an trụ. Tam giả, quá nhất thiết tướng, tâm bổn Chân Như vô tác, vô hành, bất dị, bất động, tâm đắc an trụ. Tứ giả, vị dục lợi ích chư chúng sanh sự, ư Tục Đế trung, tâm đắc an trụ. Ngũ giả, ư Xa ma tha, Tỳ bát xá na, đồng thời vận hành, tâm đắc an trụ. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nguyện Ba La Mật. Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Lực Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, dĩ chánh trí lực năng liễu nhất thiết chúng sanh tâm hạnh thiện ác. Nhị giả, năng linh nhất thiết chúng sanh nhập ư thậm thâm vi diệu chi pháp. Tam giả, nhất thiết chúng sanh luân hồi sanh tử, tùy kỳ duyên nghiệp, như thật liễu tri. Tứ giả, ư chư chúng sanh tam chủng căn tánh, dĩ chánh trí lực năng phân biệt tri. Ngũ giả, ư chư chúng sanh, như lý vị thuyết, linh chủng thiện căn, thành thục độ thoát, giai thị trí lực cố. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Lực Ba La Mật. Thiện nam tử! Phục y ngũ pháp, Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Ba La Mật. Vân hà vi ngũ? Nhất giả, năng ư chư pháp, phân biệt thiện ác. Nhị giả, ư hắc bạch pháp, viễn ly, nhiếp thọ. Tam giả, năng ư sanh tử, Niết Bàn, bất yếm, bất hỷ. Tứ giả, cụ phước trí hạnh, chí cứu cánh xứ. Ngũ giả, thọ thắng Quán Đảnh, năng đắc chư Phật bất cộng pháp đẳng, cập Nhất Thiết Trí trí. Thiện nam tử! Thị danh Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Ba La Mật.

(經)善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就方便波羅蜜。云何為五？一者，於一切眾生意樂煩惱心行差別悉皆通達、二者，無量諸法對治之門心皆曉了、三者，大慈悲定出入自在、四者，於諸波羅蜜多皆願修行成熟滿足、五者，一切佛法皆願了達攝受無遺。善男子！是名菩薩摩訶薩成就方便勝智波羅蜜。善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就願波羅蜜。云何為五？一者，於一切法從本以來不生不滅非有非無心得安住、二者，觀一切法最妙理趣離垢清淨心得安住、三者，過一切相心本真如無作無行不異不動心得安住、四者，為欲利益諸眾生事於俗諦中心得安住、五者，於奢摩他毘鉢舍那同時運行心得安住。善男子！是名菩薩摩訶薩成就願波羅蜜。善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就力波羅蜜。云何為五？一者，以正智力能了一切眾生心行善惡、二者，能令一切眾生入於甚深微妙之法、三者，一切眾生輪迴生死隨其緣業如實了知、四者，於諸眾生三種根性以正智力能分別知、五者，於諸眾生如理為說令種善根成熟度脫，皆是智力故。善男子！是名菩薩摩訶薩成就力波羅蜜。善男子！復依五法，菩薩摩訶薩成就智波羅蜜。云何為五？一者，能於諸法分別善惡、二者，於黑白法遠離攝受、三者，能於生死涅槃不厭不喜、四者，具福智行至究竟處、五者，受勝灌頂能得諸佛不共法等及一切智智。善男子！是名菩薩摩訶薩成就智波羅蜜。

(Kinh: Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Phương Tiện Ba La Mật. Thế nào là năm?Một là đối với ý thích, phiền não, tâm hạnh sai biệt của hết thảy chúng sanh, thảy đều thông đạt. Hai là đối với các môn đối trị trong vô lượng các pháp, tâm đều hiểu rõ. Ba là tự tại xuất nhập đại từ bi định. Bốn là đối với các Ba La Mật Đa, đều nguyện tu hành, thành thục trọn vẹn. Năm là đối với hết thảy Phật pháp, đều nguyện liễu đạt, nhiếp thọ chẳng sót. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Phương Tiện Thắng Trí Ba La Mật. Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nguyện Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là đối với hết thảy các pháp, vốn sẵn xưa nay chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng có, chẳng không, tâm được an trụ. Hai là quán lý thú mầu nhiệm nhất của hết thảy các pháp ly cấu thanh tịnh, tâm được an trụ. Ba là cội nguồn của cái tâm là Chân Như vượt ngoài hết thảy các tướng, vô tác, vô hành, chẳng khác, chẳng động, tâm được an trụ. Bốn là vì muốn tạo chuyện lợi ích cho các chúng sanh mà tâm được an trụ trong Tục Đế. Năm là đồng thời vận dụng Xa ma tha và Tỳ bát xá na, tâm được an trụ. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Nguyện Ba La Mật. Thiện nam tử! Lại nương vào năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Lực Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là do sức chánh trí có thể biết rõ tâm hạnh thiện hay ác của hết thảy chúng sanh. Hai là có thể khiến cho hết thảy chúng sanh nhập pháp vi diệu rất sâu. Ba là đối với hết thảy chúng sanh luân hồi sanh tử tùy theo duyên nghiệp, đều như thật biết rõ. Bốn là đối với ba loại căn tánh của các chúng sanh, do sức chánh trí đều có thể phân biệt mà biết. Năm là vì các chúng sanh mà nói đúng lý, khiến cho họ gieo thiện căn, thành thục độ thoát, đều do trí lực này vậy. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Lực Ba La Mật. Thiện nam tử! Lại nương theo năm pháp mà Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Ba La Mật. Thế nào là năm? Một là có thể đối với các pháp, phân biệt thiện ác. Hai là đối với pháp đen hoặc trắng, bèn xa lìa hay nhiếp thọ. Ba là có thể đối với sanh tử và Niết Bàn, chẳng chán ngán, chẳng ưa thích. Bốn là đầy đủ hạnh phước trí, đạt tới chỗ rốt ráo. Năm là được quán đảnh thù thắng, có thể đạt được pháp bất cộng v.v… của chư Phật và trí Nhất Thiết Trí. Thiện nam tử! Đó gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát thành tựu Trí Ba La Mật).

Đối với bốn Độ như Phương Tiện v.v…, quyển bốn mươi chín của Du Già Sư Địa Luận nói: “Như trong phần trước đã nói mười hai hành tướng phương tiện thiện xảo, hãy nên biết đó gọi là Phương Tiện Thiện Xảo (Phương Tiện Độ). Như trong phần trước đã nói, năm loại đại nguyện được gọi là Nguyện (Nguyện Ba La Mật). Tất cả mười lực và gia hạnh gọi là Lực [Ba La Mật]. Đối với hết thảy các pháp, như thật mà an lập thanh tịnh diệu trí thì gọi là Trí [Ba La Mật]”.

Hỏi: Độ thứ mười (Trí Ba La Mật) và Độ thứ sáu (Bát Nhã Ba La Mật) có gì khác biệt?

Đáp: Chính là như trong luận ấy nói: “Có thể giữ lấy nghĩa thù thắng, vô phân biệt, chuyển thành diệu huệ thanh tịnh, thì gọi là Huệ. Có thể giữ lấy thế tục có phân biệt, chuyển thành diệu trí thanh tịnh, thì gọi là Trí”. [Do vậy], có hai danh xưng sai biệt.

“Mười hai phương tiện thiện xảo”: [Du Già Sư Địa Luận] quyển

bốn mươi lăm nói: “Hãy nên biết phương tiện thiện xảo nói đại lược thì có mười hai loại. Dựa theo sự tu chứng hết thảy Phật pháp bên trong thì có sáu loại. Xét theo sự thành tựu hết thảy hữu tình bên ngoài thì cũng có sáu loại. Sáu loại dựa theo sự tu chứng bên trong: Một là đối với hữu tình, bi tâm quan hoài, yêu mến. Hai là như thật biết trọn khắp các hạnh. Ba là tâm ưa thích Bồ Đề sâu xa. Bốn là quan tâm, yêu mến hữu tình, chẳng xả sanh tử. Năm là biết trọn khắp các hạnh luân hồi mà chẳng nhiễm. Sáu là vui thích Phật trí, hăm hở tinh tấn. Đó gọi là sáu thứ thiện xảo xét theo sự nội tu”. Ý nói: Những điều ấy là tự lợi.

“Dựa theo hữu tình bên ngoài mà tu sáu thứ thiện xảo: Một là khiến cho kẻ tu đôi chút điều thiện, sẽ cảm vời [quả báo] vô lượng, cho đến đối với điều thiện nhỏ nhặt đều dạy tu hồi hướng. Hai là khiến cho một chút công sức mà đạt được đại Bồ Đề, có thể khiến cho họ xả tà, tu tùy hỷ v.v… Ba là khiến cho kẻ ghét bỏ, trái nghịch thánh giáo sẽ trừ khử khuể não. Bốn là khiến cho kẻ trụ trong ấy sẽ tiến nhập. Năm là khiến cho người đã tiến nhập sẽ thành tựu. Sáu là khiến cho người đã thành tựu sẽ được giải thoát. Sau khi đã thành tựu bốn loại sau trong sáu loại thiện xảo thuộc phần sau (sáu món nương theo hữu tình bên ngoài), lại tu sáu thứ phương tiện thiện xảo: Một là tùy thuận hội thông, tức là dung hội sự mâu thuẫn giữa các giáo. Hai là cộng lập yếu khế (cùng lập các điều kiện để khế nhập), tức là trước hết khiến cho họ đoạn ác, tu thiện, phương tiện lợi ích v.v… Ba là dị phần ý nhạo, tức là thấy các thứ bất thiện v.v…, các thứ hiện tướng chống trái, hay thuận tùng v.v… tâm đều chẳng nhiễm mà khiến cho họ sửa đổi. Bốn là khiến cho kẻ do bị [tình thế] bức bách phải ở trong địa vị tôn quý, thù thắng sẽ tu thiện. Năm là thi ân, báo ân, tức là đối với người có ân bèn muốn báo đền, nhưng khiến cho họ tu thiện để báo ân rộng lớn. Sáu là rốt ráo thanh tịnh, tức là hiện tám tướng hòng lợi ích chúng sanh rốt ráo…”

Nói cặn kẽ thì như luận ấy đã giải thích. Do nguyện hạnh khác nhau, có khi nói một nguyện, tức là sơ phát tâm nguyện “độ hữu tình cùng cầu Phật quả”. Phát Bồ Đề Tâm Luận viết: “Do đại nguyện này, dẫn đến sanh khởi mười đại nguyện”. Như Duy Thức Luận v.v… nói có hai nguyện: Một là nguyện cầu Bồ Đề, hai là nguyện lợi lạc người khác. Các chỗ (các kinh luận) đều nói chung là có Tứ Hoằng Nguyện, tức là “khiến cho kẻ chưa được độ sẽ được độ” v.v… Quyển bốn mươi lăm của Du Già Sư Địa Luận nói có năm đại nguyện: Một là nguyện phát tâm, hai là thọ sanh, ba là sở hành, bốn là chánh nguyện, năm là đại nguyện. Nơi Vô Thượng Giác, sơ phát tâm cầu [đạt được] thì gọi là “phát tâm nguyện”. Kế đó, vì lợi ích chúng sanh mà nguyện cho họ sanh vào đường lành thì gọi là “thọ sanh nguyện”. Nguyện tu thiện pháp thì gọi là “sở hành nguyện”. Nguyện sẽ nhiếp thọ hết thảy công đức thì gọi là “chánh nguyện”. Nói chánh nguyện ấy sanh ra đại nguyện. “Đại nguyện” chính là mười thứ đại nguyện:

- Một, nguyện vui thích dùng hết thảy các thứ vật cúng thượng diệu để cúng dường chư Phật.

- Hai, nguyện nhiếp thủ, hộ trì chánh pháp của chư Phật.

- Ba, nguyện thường theo hầu [đức Phật] từ [khi Ngài hiện thân làm Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát trong tầng] trời Tri Túc (Đâu Suất) cho đến khi Ngài nhập Niết Bàn.

- Bốn, nguyện hành chánh hạnh của hết thảy các Bồ Tát.

- Năm, nguyện thành tựu trọn khắp hết thảy các hữu tình.

- Sáu, nguyện đến các thế giới của hết thảy chư Phật.

- Bảy, nguyện có thể thanh tịnh trọn khắp hết thảy các cõi Phật.

- Tám, nguyện có ý thích và gia hạnh giống như vị Bồ Tát tiến nhập Đại Thừa.

- Chín, nguyện hết thảy các việc lợi sanh chẳng điên đảo đều không luống uổng.

- Mười, nguyện mau thành Vô Thượng Bồ Đề.

Phát Bồ Đề Tâm Kinh Luận và Đại Trang Nghiêm Luận đều nói mười nguyện, đại lược tương đồng, sai khác đôi chút. Mười nguyện được nói trong kinh Bảo Vân thì có nhiều điểm khác biệt. Đối với Lực và Trí cũng thế, các thuyết ít nhiều đều có chỗ bất đồng, do rườm rà chẳng dẫn trọn! Chỉ dựa theo Nhiếp Luận và Duy Thức Luận để giải thích theo tổng tướng.

Điều thứ ba là thuận theo lời gạn hỏi mà liệt kê năm ý, tức năm đoạn, do dễ thấy nên không nêu ra khoa mục. Trong năm hạnh thuộc Phương Tiện [Ba La Mật], ba hạnh đầu thuộc về Bạt Tế Phương Tiện (phương tiện cứu vớt chúng sanh), hai hạnh sau thuộc Hồi Hướng Phương Tiện. “Ý nhạo, phiền não, tâm hạnh sai biệt”: Để cứu vớt chúng sanh, cần phải biết ý thích và tâm phiền não, hạnh tham, sân, si [của họ]. Tám vạn bốn ngàn các môn trần lao tất cả sai biệt chính là cái bị đối trị. “Chư đối trị môn tâm giai hiểu liễu” (Đều hiểu rõ các tâm thuộc đối trị môn): Để đối trị, trừ khử, cần phải biết cách trừ khử. Tám vạn bốn ngàn các môn công đức chính là cái có thể đối trị [các trần lao]. “Đại từ bi định xuất nhập tự tại”: Đã biết cách trừ khử, hãy nên vào các đường để thực hiện giáo hóa, lợi ích. Nương theo đại từ bi, khiến cho đối với các môn Định đều xuất nhập tự tại, hiện đại thần thông. Các Ba La Mật đều nguyện tu hành, do hồi hướng Bồ Đề. Phương tiện tu các Ba La Mật, nguyện đều nhiếp thọ trọn vẹn hết thảy Phật pháp. Nguyện đều chứng đắc, liễu đạt, nhiếp thọ Trí Đức, Ân Đức và Đoạn Đức của Bồ Đề và Niết Bàn. Đấy chính là ý nghĩa “có thể chứng”.

Trong phần liệt kê năm hạnh của Nguyện Ba La Mật, ba hạnh đầu là nguyện cầu Bồ Đề, hai hạnh sau là nguyện lợi lạc người khác. Ba hạnh đầu tức là quán tam thân. Nguyện trụ trong phép Quán thứ nhất là quán hết thảy các pháp. Tuy là tổng quán, nhưng cũng là quán hết thảy các pháp thuộc tám tướng chẳng sanh diệt v.v… “Lìa chấp an trụ”: Tuy gọi là Quán Trụ, nhưng chính là dục nguyện (mong cầu). Như kinh Bát Nhã hỏi: “Ưng vân hà trụ?” (Nên trụ như thế nào?) Quán hết thảy các pháp v.v… bao gồm năng quán (chủ thể thực hiện quán tưởng, cái tâm quán) và sở quán (pháp được quán). Trí của Báo Phật (Báo Thân Phật) quán hết thảy các pháp, [liễu đạt] lý thú Chân Đế tối diệu nơi Tục Đế ly cấu thanh tịnh, tức là cái trí “năng quán” lìa hai chướng, tâm được an trụ nơi Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế).

“Đắc” là “chứng”, tức Tứ Trí của Báo Thân. Nay nói Bồ Tát cũng nguyện ưa thích trụ trong trí “có thể quán phiền cấu là thanh tịnh” của Phật. “Quá nhất thiết tướng” (Vượt ngoài hết thảy các tướng) v.v… là mong đắc Pháp Thân. Nói “tâm được an trụ” thì cái Thể [của cái tâm ấy] chính là dục lạc (ưa thích, mong muốn). Quán Pháp Thân vượt ngoài hết thảy các tướng chính là cái gốc của tâm. Cái gốc của tâm chính là Chân Như. “Vô tác”: Chẳng do phiền não tạo tác. “Vô hành”: Do Như (Chân Như) lìa ngoài ba đời. “Vô dị”: Chẳng có tướng trước sau khác biệt. “Bất động”: Chẳng dời đổi, diệt mất. Quán Pháp Thân lìa bốn tướng ấy (tức là Pháp Thân vô tác, vô hành, vô dị, bất động); vì thế, nguyện ưa thích trụ, bèn nói “tâm được an trụ”.

“Vị dục lợi ích” (Vì muốn lợi ích) v.v… là nói theo Tục Đế, tức là thuận theo căn cơ, bẩm tánh [của chúng sanh được hóa độ], mà có thể diễn nói giáo pháp v.v… Vì để thực hiện chuyện lợi tha, cần phải hiểu rõ giáo pháp để nói và căn tánh của chúng sanh; đấy chính là Tục Đế. [Bởi thế], cái tâm mong muốn, ưa thích an trụ trong ấy. Đối với Xa ma tha v.v… vì muốn lợi sanh, phải nương vào Chỉ Quán để biết rõ [các pháp] như huyễn, hòng “ly chư quá” (lìa các lỗi) v.v… Do vậy, cần phải cùng hành [Xa ma tha và Tỳ bát xá na]. Xa ma tha (Śamatha) được phương này dịch là Chỉ. Tỳ bát xá na (Vipassanā) được phương này dịch là Quán. Dấy lên sự mong muốn, ưa thích, bèn nói là “tâm được an trụ”.

Lực có năm hạnh, Du Già Sư Địa Luận nói: “Lực chính là Thập Lực”. Trong ấy, hạnh thứ nhất chính là Nghiệp Dị Thục Trí Lực (trí lực biết rõ quả của nghiệp sẽ chín muồi khác với nhân) và Biến Thú Hành Trí Lực (trí lực biết trọn khắp chúng sanh do nghiệp quả sẽ sanh vào đường nào). “Thiện ác” tức là nghiệp thiện và bất thiện. “Tâm hạnh” chính là Biến Thú. “Chánh trí” chính là lìa hạnh tăng thượng mạn. Trí có thể trọn khắp Thật, do biết rõ hết thảy các nghiệp và chỗ sẽ tiến đến của các ý thú, sẽ có thể khiến cho [người được hóa độ] nhập pháp sâu mầu. Đó là Lậu Tận Trí Lực. Biết lậu là tận hay chẳng tận, do chứng đắc vô vi, sẽ có thể khiến cho [người được hóa độ] nhập pháp sâu mầu. [Biết rõ] chúng sanh luân hồi là Sanh Tử Sanh Trí Lực (trí lực biết sự sống chết của chúng sanh). Nếu biết sự luân hồi trong quá khứ, thì cũng bao gồm Túc Trụ Trí Lực (trí lực biết rõ sự thọ sanh trong các đời trước), thuận theo [nghiệp đã tạo là] thiện hay ác mà như thật biết rõ sanh tử luân hồi. “Tam chủng căn tánh chánh phân biệt tri” (Phân biệt biết chánh đáng ba loại căn tánh): “Căn” tức là Căn Thắng Liệt Trí Lực (trí lực biết căn tánh của chúng sanh là mạnh mẽ hay kém cỏi). “Tánh” tức là Chủng Chủng Tánh Trí Lực (trí lực biết các thứ tánh). Hạnh thứ năm là “như lý vị thuyết thành tựu độ thoát” (đúng như lý mà vì chúng sanh thuyết pháp, khiến cho họ thành tựu, được giải thoát): Bao gồm Xứ Phi Xứ Trí Lực (trí lực biết rõ nhân quả tương ứng khít khao), Tĩnh Lự Đẳng Trí Lực, và Thắng Giải Trí Lực. Có thể tu tập các lực ấy, có thể hiểu rõ sức tư duy, chọn lựa của các lực ấy.

Trong ngũ trí [của Trí Ba La Mật], ba trí đầu nhằm thành thục hữu tình, một trí sau cùng nhằm thành tựu Phật pháp. Trí thứ nhất là vì chúng sanh mà phân biệt thiện ác. Trí thứ hai có thể khiến cho chúng sanh xa lìa hắc pháp, nhiếp thọ bạch pháp. Trí thứ ba là vì lợi ích hữu tình mà chẳng chán sanh tử, chẳng yêu thích Niết Bàn. Trí thứ tư là hạnh phước trí để có thể đạt tới chỗ rốt ráo là Đại Niết Bàn. Trí thứ năm là nơi Đệ Thập Địa, thọ Quán Đảnh thù thắng, đạt được các pháp bất cộng nơi Bồ Đề của Phật, tức Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí.

Đối với Thập Độ ở đây, [các vị Bồ Tát thuộc] Địa Tiền và Địa Hậu đều tùy phần mà tu, nhưng các địa vị thuộc Thập Địa đều được nói ở mức độ cao hơn!

5.6.4.2.2.2.2. Giải thích các Độ

Đối với Thập Ba La Mật Đa, dùng năm môn phân biệt [để biện định]:

- Một, giải thích danh xưng.

- Hai, biện định cái Thể.

- Ba, phế lập.

- Bốn, giải thích tướng trạng.

- Năm, các môn.

5.6.4.2.2.2.2.1. Giải thích danh xưng

Phần thứ nhất là giải thích danh xưng [của các Ba La Mật]. Trước hết là giải thích danh xưng chung; sau đó, giải thích danh xưng riêng của từng Độ.

5.6.4.2.2.2.2.1.1. Giải thích danh xưng chung (Ba La Mật)

[Thập Độ trong] tiếng Phạn là Thỉ Ca Ba La Mật Đa. Thỉ Ca (Daśa) là mười. Ba La (Pāra) là “bỉ ngạn” (bờ bên kia). Mật Đa (Mitā) là “lìa”, cũng có nghĩa là “đến”. Nói chung, [Thập Ba La Mật Đa] là mười điều “nhằm lìa khỏi [bờ này sanh tử], đạt đến bờ kia [giải thoát]”. “Mười” là con số.

“Bờ kia” cũng có năm thứ: Một là Sở Tri, hai là giáo, ba là lý, bốn là hạnh, năm là quả. Do mười hạnh này, có thể biết hết thảy các cảnh Không và Hữu đều tận, có thể hiểu cùng tận hết thảy các giáo thuộc Ngũ Minh, có thể thấu đạt cùng tận hết thảy các lý thuộc Chân và Tục, có thể tu cùng tận hết thảy các hạnh phước huệ, có thể chứng trọn vẹn quả Bồ Đề, bèn gọi là “bờ kia”. Bồ Đề đoạn (các tác dụng đoạn trừ của Bồ Đề) đều gọi là Bồ Đề, do Bồ Đề và Niết Bàn đều được gọi là Bồ Đề. Trong năm thứ ấy (năm thứ “bờ kia”), có thứ thuộc tiểu pháp, chẳng [thấu đạt] cùng tận, cho nên chẳng được gọi là “đáo bỉ ngạn” (đến được bờ bên kia). “Ly” là viễn ly (xa lìa). Do mười hạnh này mà có thể lìa pháp Ngũ Uẩn sanh tử, có thể đạt đến, hiểu rõ năm loại bờ kia, thì gọi là Thập Ba La Mật Đa. Kinh Đại Bát Nhã giải thích như thế là cách giải thích theo lối Đới Số (tức cách giải thích kèm theo một con số, như Nhất Chân, tứ pháp giới v.v...)

Nếu theo cách giải thích của Vô Tánh Luận, trong các thế gian,

các thiện căn như Thí, Giới v.v… của Thanh Văn và Độc Giác thù thắng nhất, có thể đạt tới bờ kia. Vì thế, gọi chung là Ba La Mật Đa. Nếu xét theo “cái có thể đạt đến” và “cái được đạt đến” của chính mình để giải thích, Nhiếp Luận loại trừ các hạng người khác [ngoài Bồ Tát], vì các hạng người như Nhị Thừa v.v… đều chẳng thể tu chứng năm loại [“bờ kia”]. Đại Trang Nghiêm Luận dùng bốn nghĩa để giải thích, kinh Giải Thâm Mật và quyển bảy mươi tám của Du Già Sư Địa Luận dùng năm nghĩa để giải thích. Quyển thứ mười một của Tạp Tập Luận dùng mười hai nghĩa để giải thích, còn kinh này dùng mười bảy nghĩa [để giải thích Ba La Mật] như phần chánh kinh sẽ nói theo thứ tự.

5.6.4.2.2.2.2.1.2. Giải thích tên riêng của từng môn Ba La Mật

Giải thích tên riêng của [từng môn Ba La Mật Đa] thì Nhiếp Luận nói: “Lại có thể phá nát keo kiệt, bần cùng, và có thể dẫn khởi đạt được tư lương phước đức, địa vị, tiền của rộng lớn. Do vậy, gọi là Thí. Có thể diệt giới ác và đường ác, có tác dụng duy trì, giữ lấy đường lành v.v… cho nên gọi là Giới”. Đại Trang Nghiêm Luận nói: “Có thể khiến cho [hành nhân] thanh lương, nên gọi là Giới”. Nhiếp Luận xét theo cái được đối trị, còn Trang Nghiêm Luận xét theo sự đắc quả, cho nên [hai cách giải thích ấy] cũng chẳng mâu thuẫn! Các [kinh luận] khác giải thích bất đồng, cứ chuẩn theo điều này để biết.

“Lại có thể diệt sạch phẫn nộ, oán thù, và có thể khiến cho chính mình và người khác khéo trụ trong an ổn, cho nên gọi là Nhẫn. Lại có thể xa lìa tất cả các ác pháp giải đãi, bất thiện, và có thể sanh ra vô lượng thiện pháp, khiến cho chúng tăng trưởng; cho nên gọi là Tinh Tấn. Lại có thể tiêu trừ tất cả tán loạn, xáo động, và có thể dẫn đến nội tâm an trụ, cho nên gọi là Tĩnh Lự. Lại có thể trừ bỏ các huệ tà ác dẫn đến hết thảy kiến chấp, và có thể chân thật biết từng pháp theo phẩm loại, cho nên gọi là Huệ”. Giải rằng: Ý của [Nhiếp Luận] là khi ở nơi nhân thì có thể phá keo kiệt, và cũng có thể dẫn khởi tư lương phước đức rộng rãi. Tới khi đắc quả thì có thể phá tan bần cùng, đạt được của cải, địa vị to lớn. Vì thế gọi là Thí. Những lời giải thích tên riêng [của từng môn Ba La Mật] khác dễ hiểu. Nhưng [Nhiếp Luận] chỉ giải thích sáu Ba La Mật đầu, chẳng giải thích bốn môn sau.

Theo quyển hạ của Văn Thù Vấn Kinh Luận thì do đối trị mười chướng mà lập ra mười Ba La Mật. Đối với bốn môn [Ba La Mật] cuối, luận ấy giảng: “Thứ bảy là trị cái tâm phiền não, sanh ra pháp trợ đạo. Thứ tám là đối trị điên đảo đối với trợ đạo Đạo Tập Thật Đế, sanh ra Đạo chẳng điên đảo. Thứ chín là đối trị tâm pháp chẳng tự tại, dù là đúng thời hay phi thời đều được tự tại. Mười là đối trị tướng hữu ngã, do quán các pháp vô ngã”. Ý nói: Khi tu nhân thì đối trị tâm phiền não để sanh tâm trợ đạo; khi chứng quả thì đắc pháp trợ đạo, tức Tứ Trí thuộc các đạo phẩm tương ứng với các pháp trợ đạo. Những điều khác cứ chuẩn theo đó để biết.

5.6.4.2.2.2.2.2. Biện định cái Thể

Nêu ra cái Thể [của các môn Ba La Mật] thì như trong các kinh luận khác [đã nói].

5.6.4.2.2.2.2.3. Phế lập

Biện định về sự phế lập thì sáu môn trước đã được nói cặn kẽ trong quyển bảy của Nhiếp Đại Thừa Luận, quyển thứ bảy của Trang Nghiêm Luận, và quyển thứ chín của Thành Duy Thức Luận. Đối với bốn môn sau thì như quyển thứ tư của kinh Giải Thâm Mật nói: “Dữ tiền lục chủng vi trợ bạn cố, ư tiền tam chủng sở nhiếp hữu tình an trí thiện phẩm, cố thuyết Phương Tiện dữ tam vi bạn. Ư hiện pháp trung, phiền não đa cố, ư nội tâm trụ vô kham năng đẳng, phục bỉ nhiếp thọ” (Do làm pháp trợ giúp cho sáu loại [Ba La Mật] trước, xếp đặt thiện phẩm cho các hữu tình được thâu nhiếp trong ba loại trước. Vì thế nói Phương Tiện làm pháp giúp đỡ cho ba môn kia [Lực, Trí, và Nguyện Ba La Mật]. Trong hiện pháp, do phiền não nhiều, chẳng thể kham trụ trong nội tâm, lại còn được các pháp kia nhiếp thọ). Cho đến nói: “Do thử nguyện cố, phiền não vi bạc, năng tu tinh tấn, cố ngã thuyết Nguyện vi Tấn trợ bạn. Do thử Lực cố, ư nội tâm trụ hữu sở kham năng cố, thuyết Lực vi Tĩnh Lự trợ bạn. Do thử Trí năng dẫn thế huệ cố, ngã thuyết Trí dữ Huệ vi bạn” (Do nguyện này, phiền não mỏng ít, có thể tu tinh tấn, cho nên ta nói Nguyện Ba La Mật là pháp giúp đỡ cho Tinh Tấn Ba La Mật. Do Lực Ba La Mật này có thể kham trụ trong nội tâm, nên nói Lực là pháp giúp đỡ cho Tĩnh Lự (Thiền) Ba La Mật. Do Trí Ba La Mật này có thể dẫn khởi trí huệ thế gian, ta nói Trí Ba La Mật là pháp trợ giúp cho Huệ Ba La Mật). Ý nói: Để giúp cho sáu Độ trước được thành tựu viên mãn, cần phải có bốn Độ sau. Nếu dựa theo kinh Văn Thù Vấn Phát Bồ Đề Tâm thì do đối trị mười chướng mà lập ra Thập Độ. Sáu món chướng đầu là keo kiệt v.v… Bốn món chướng sau thì thứ bảy là phiền não tâm chướng, thứ tám là điên đảo đạo chướng, thứ chín là bất tự tại tâm pháp chướng, thứ mười là hữu ngã tướng chướng. Do đối trị bốn món chướng sau, cho nên lập ra bốn loại Độ sau.

Nếu xét theo Nhiếp Luận của ngài Vô Tánh thì mỗi Độ trong bốn Độ sau đều thông với sáu Độ trước. Luận ấy nói: “Một là Phương Tiện Thiện Xảo [Ba La Mật Đa], tức là dùng các thiện căn đã nhóm họp bởi sáu Độ trước, cùng các hữu tình xoay lại cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề. Hai là Nguyện Ba La Mật Đa, tức là phát ra các thứ đại nguyện vi diệu để dẫn khởi, thâu nhiếp các duyên thù thắng cho Ba La Mật Đa trong tương lai. Ba là Lực Ba La Mật Đa, tức là do hai sức suy nghĩ chọn lựa và tu tập, khiến cho sáu loại trước (sáu Ba La Mật trước) hiện hành chẳng gián đoạn. Bốn là Trí Ba La Mật, tức là do sáu Độ trước đó mà kiến lập diệu trí thọ dụng pháp lạc, thành tựu hữu tình”. Mỗi môn trong các Ba La Mật đều có nhiều nghĩa, tùy ý nêu ra một nghĩa đều chẳng mâu thuẫn!

(Kinh) Thiện nam tử! Hà giả thị Ba La Mật nghĩa?

(經)善男子！何者是波羅蜜義？

(Kinh: Thiện nam tử! Gì là nghĩa của Ba La Mật?)

Kế đó, đoạn thứ hai trong phần biện định sự tu hành là “giải thích danh xưng”. Trong phần này, chia thành hai đoạn: Trước là gạn hỏi, sau là giải thích. Đoạn này là gạn hỏi.

(Kinh) Sở vị tu tập thắng lợi thị Ba La Mật nghĩa, mãn túc vô lượng đại thậm thâm trí, thị Ba La Mật nghĩa. Hành, phi hành pháp tâm bất chấp trước, thị Ba La Mật nghĩa. Sanh tử quá thất, Niết Bàn công đức, chánh giác, chánh quán, thị Ba La Mật nghĩa. Ngu nhân, trí nhân, giai tất nhiếp thọ, thị Ba La Mật nghĩa. Năng hiện chủng chủng trân diệu pháp bảo, thị Ba La Mật nghĩa. Vô ngại giải thoát, trí huệ mãn túc, thị Ba La Mật nghĩa. Pháp giới, chúng sanh giới, chánh phân biệt tri, thị Ba La Mật nghĩa. Thí đẳng cập Trí, năng linh chí bất thoái chuyển, thị Ba La Mật nghĩa. Vô Sanh Pháp Nhẫn năng linh mãn túc, thị Ba La Mật nghĩa. Nhất thiết chúng sanh công đức, thiện căn, năng linh thành thục, thị Ba La Mật nghĩa. Năng ư Bồ Đề thành Phật thập lực, tứ sở úy, bất cộng pháp đẳng, giai tất thành tựu, thị Ba La Mật nghĩa. Sanh tử Niết Bàn liễu vô nhị tướng, thị Ba La Mật nghĩa. Tế độ nhất thiết, thị Ba La Mật nghĩa. Nhất thiết ngoại đạo lai tương cật nạn, thiện năng giải thích, linh kỳ hàng phục, thị Ba La Mật nghĩa. Năng chuyển thập nhị diệu hạnh pháp luân, thị Ba La Mật nghĩa. Vô sở trước, vô sở kiến, vô hoạn lụy, thị Ba La Mật nghĩa.

(經)所謂修習勝利是波羅蜜義，滿足無量大甚深智是波羅蜜義，行非行法心不執著是波羅蜜義，生死過失涅槃功德正覺正觀是波羅蜜義，愚人智人皆悉攝受是波羅蜜義，能現種種珍妙法寶是波羅蜜義，無礙解脫智慧滿足是波羅蜜義，法界眾生界正分別知是波羅蜜義，施等及智能令至不退轉是波羅蜜義，無生法忍能令滿足是波羅蜜義，一切眾生功德善根能令成熟是波羅蜜義，能於菩提成佛十力四所畏不共法等皆悉成就是波羅蜜義，生死涅槃了無二相是波羅蜜義，濟度一切是波羅蜜義，一切外道來相詰難善能解釋令其降伏是波羅蜜義，能轉十二妙行法輪是波羅蜜義，無所著無所見無患累是波羅蜜義。

(Kinh: Đó chính là: Tu tập lợi ích thù thắng là ý nghĩa của Ba La Mật. Trọn vẹn vô lượng đại trí rất sâu là ý nghĩa của Ba La Mật. Đối với hành pháp hay phi hành pháp, tâm chẳng chấp trước là ý nghĩa của Ba La Mật. Chánh giác, chánh quán lỗi lầm sanh tử và công đức của Niết Bàn là ý nghĩa của Ba La Mật. Kẻ ngu hay người trí thảy đều nhiếp thọ là ý nghĩa của Ba La Mật. Có thể hiện ra các thứ pháp bảo quý báu, mầu nhiệm là ý nghĩa của Ba La Mật. Trí huệ giải thoát vô ngại trọn vẹn là ý nghĩa của Ba La Mật. Phân biệt, nhận biết chánh đáng pháp giới và chúng sanh giới là ý nghĩa của Ba La Mật. Thí v.v… và Trí có thể đạt tới bất thoái chuyển là ý nghĩa của Ba La Mật. Có thể khiến cho Vô Sanh Pháp Nhẫn được trọn vẹn là ý nghĩa của Ba La Mật. Có thể khiến cho công đức và thiện căn của hết thảy chúng sanh thành thục là ý nghĩa của Ba La Mật. Có thể khiến cho thập lực, bốn món vô úy, các pháp bất cộng nơi Bồ Đề của Phật thảy đều thành tựu là ý nghĩa của Ba La Mật. Sanh tử và Niết Bàn trọn chẳng có hai tướng là ý nghĩa của Ba La Mật. Tế độ hết thảy là ý nghĩa của Ba La Mật. Hết thảy ngoại đạo đến cật vấn, bắt bẻ, đều có thể khéo giải thích khiến cho họ bị hàng phục là ý nghĩa của Ba La Mật. Có thể chuyển pháp luân mười hai diệu hạnh là ý nghĩa của Ba La Mật. Không chấp trước, không có cái được thấy, không lo buồn

sầu khổ là ý nghĩa của Ba La Mật).

[Đây là phần] giải thích. [Ba La Mật] có mười bảy nghĩa, tức là [chánh kinh gồm có] mười bảy đoạn [giải thích]. Phân đoạn kinh văn dễ thấy, chẳng cần phải chia riêng thành từng khoa, chỉ theo thứ tự mà giải thích. Nói tới “thắng lợi” (lợi ích thù thắng) thì quyển ba mươi lăm của Du Già Sư Địa Luận giảng: Nói chung, phát tâm có hai thứ lợi ích thù thắng:

- Một, mới phát tâm thì đã là phước điền đáng tôn trọng của chúng sanh. Hết thảy chúng sanh đều nên cúng dường, mà [vị Bồ Tát ấy] cũng là cha mẹ của hết thảy chúng sanh.

- Hai, đã phát tâm rồi thì mới có thể nhiếp thọ phước chẳng não hại. Do vị Bồ Tát thành tựu phước chẳng não hại như thế, được Luân Vương thủ hộ gấp bội, được ngủ nghỉ yên lành, phi nhân chẳng quấy nhiễu, chuyển sanh sang đời khác không bị bệnh tật, sống lâu, thường lợi ích hữu tình, chẳng gây nhọc nhằn, tổn hại cho họ v.v…

Nhưng Nhiếp Đại Thừa luận định lợi ích thù thắng khác biệt, luận ấy nói: “Làm thế nào để có thể thấy đạt được sáu thứ lợi ích thù thắng như thế? Chính là các Bồ Tát lưu chuyển trong sanh tử, thuộc về phú quý, thuộc về đại sanh, thuộc về đại bằng, đại thuộc, thuộc về gia hạnh thành tựu sự nghiệp rộng lớn, không có các não hại. Do thuộc về tánh ít trần cấu, do thuộc về khéo biết hết thảy các chỗ Công Xảo Minh, thắng sanh vô tội, cho đến ngồi yên trên tòa Bồ Đề mầu nhiệm, thường có thể hiện làm hết thảy nghĩa lợi cho hết thảy hữu tình. Đó gọi là lợi ích thù thắng”. Giải rằng: Thuộc về phú quý là lợi ích thù thắng của Thí. Do thuộc về đường lành, nên gọi là “đại sanh”; đó là lợi ích thù thắng của Giới. “Bằng” (朋) là thân tộc, “thuộc” (屬) là nô tỳ v.v… Đó là lợi ích thù thắng của Nhẫn. Sự nghiệp rộng lớn, gia hạnh thành tựu; đó là lợi ích thù thắng của Tinh Tấn. Sự nghiệp rộng lớn tức là Luân Vương v.v… Cổ vũ, khích lệ trong [khi thực hiện các sự nghiệp] ấy gọi là “gia hạnh”. Việc làm đều hoàn tất thì gọi là “thành tựu”. Không vướng mắc, không có các não hại, tánh thuộc về trần cấu ít mỏng, thì là lợi ích thù thắng của Tĩnh Lự. Khéo biết hết thảy chỗ Công Xảo Minh là lợi ích thù thắng của Huệ. Trên đây là sáu lợi ích thù thắng riêng biệt. Từ “vô tội” cho đến “ngồi Bồ Đề tòa”, thường có thể biến hiện hết thảy nghĩa lợi cho hết thảy hữu tình, chính là sáu thứ lợi ích chung, chẳng giống như “thắng sanh” có tội của thế gian.

Lại nữa, [lợi ích thù thắng] vô biên, chẳng gián đoạn, cho đến Bồ Đề, chẳng giống như thế gian chỉ chú trọng lợi ích cho chính mình, vì thường có thể tạo nghĩa lợi cho hữu tình. Giống như năng lực của thắng sanh [trong Thí Ba La Mật], năm Độ kia cũng thế. Phật trí vô lượng, có thể thấu hiểu Nhị Không, cho nên gọi là “đại”. Do những địa vị khác chẳng thể suy lường, nên gọi là “thậm thâm” (rất sâu). Có thể viên mãn mười điều ấy thì gọi là “đáo bỉ ngạn”. Đó là ý nghĩa của Ba La Mật.

Thiện pháp gọi là “hành”, bất thiện gọi là “phi hành”; đấy chính là cái nhân. “Câu bất chấp trước” (Đều chẳng chấp trước) tức “chẳng chấp trước” là nghĩa Ba La Mật. Sanh tử là cái quả hữu lậu, Niết Bàn là cái quả vô lậu. “Sanh tử quá thất, Niết Bàn công đức” (Lỗi lầm của sanh tử, công đức của Niết Bàn): Đối với lỗi lầm của sanh tử bèn chánh giác, đối với công đức của Niết Bàn bèn chánh quán, hoặc là chánh giác chánh quán đều gồm thâu cả hai chỗ (sanh tử và Niết Bàn), đó là ý nghĩa “bỉ ngạn”. Kẻ ngu chuộng sanh tử, người trí ưa Niết Bàn, [Bồ Tát hành Ba La Mật] bi tâm bình đẳng lợi ích, chẳng tổn hại, thì gọi là “nhiếp thọ”. Có thể diễn tả, chỉ bày của báu Thất Thánh Tài cho người trí; có thể nói Giới, Nhẫn, Cần (Tinh Tấn), Định, Trí, Phương Tiện cho thế gian. Pháp vì người trí, tài (tài vật) vì kẻ ngu. “Hiện” là nói năng và chỉ bày, hoặc là có thể gồm cả hai điều ấy (Pháp và Tài) để nói, khiến cho [người nghe] học theo. Đấy là điều được chỉ bày. Hoặc có thể hiểu “trân bảo” tức là nương vào Định thù thắng mà hiện ra các thứ như thất bảo v.v… để thí cho chúng sanh. “Vô ngại” [được nói trong đoạn chánh kinh trên đây] là bốn món vô ngại. “Giải thoát” là tám giải thoát. Do tám món giải thoát có thể dẫn khởi thần thông v.v… đạt được Tứ Vô Ngại v.v…, trí huệ toàn vẹn. Có thể nói các điều ấy thì là ý nghĩa của Ba La Mật.

Pháp giới và chúng sanh giới chính là hai thứ trong năm thứ vô lượng (thân, tâm, trí, hư không (pháp giới), và chúng sanh), [nêu ra] để liên tưởng, hòng biết rõ chánh đáng các món còn lại. “Thí đẳng” chính là năm Độ trước (từ Bố Thí cho tới Định Ba La Mật), “cập Trí” tức là nói đến năm Độ sau, đều có thể tu tập [các Độ ấy] đạt tới Bất Thoái Chuyển, tức là Đệ Thập Địa đạt tới bờ kia.

Sanh Pháp Nhẫn: Ba món Vô Sanh Nhẫn như đã giải thích trong phần trước. Sơ Địa mới bắt đầu đạt được, Bát Địa liên tục đắc. Người có thể trọn vẹn [các món Vô Sanh Nhẫn] sẽ đạt tới địa vị Phật. Trên đây là hai món tự lợi viên mãn. Có thể khiến cho công đức và thiện căn của hết thảy chúng sanh thành tựu chính là “bờ kia” lợi tha. Thập Lực hàng phục thiên ma, vô úy hàng phục ngoại đạo. Pháp bất cộng hàng phục Nhị Thừa. Do ba món thù thắng ấy, các công đức khác cũng đều thành tựu viên mãn. Đó là Trí Đức của Bồ Đề Ba La Mật.

Sanh tử và Niết Bàn trọn chẳng có hai tướng, phải thông đạt chúng và Chân Như chẳng khác. “Bỉ ngạn” là Đoạn Đức, chẳng giống như Nhị Thừa do tâm Pháp Chấp mà thấy có hai tướng. “Tế độ hết thảy” là Ân Đức, do trọn đủ vô úy. Đối với các vấn nạn của ngoại đạo đều giải thích, khiến cho họ bị hàng phục, có thể phá tà đạt đến bờ kia. “Có thể chuyển pháp luân mười hai diệu hạnh” tức là hiển lộ bờ kia chân chánh. “Mười hai diệu hạnh” chính là Tứ Đế được chuyển ba lần. Nương vào Khổ Đế, đối với Kiến Đạo bèn chỉ bày tướng, đối với Tu Đạo bèn khuyên tu, [khiến cho] bậc Vô Học chứng đắc, sanh vô lậu huệ, thì gọi là “pháp nhãn”, mỗi mỗi đều là đoạn sự ngu muội trong quá khứ, hiện tại, vị lai. Trong một sát na, ý nghĩa của Trí được chia thành ba, tức theo thứ tự là trí, minh, và giác. Kế đó, đối với ba Đế kia, do mỗi Đế [đều bao gồm bốn Đế kia, cho nên] đều có mười hai Đế, thành ra bốn mươi tám loại hành tướng (4x12=48). Do các hành tướng ấy tương tự, nên gọi chung là “pháp luân mười hai diệu hạnh”. Nói cặn kẽ về loại pháp luân này thì như Pháp Hoa Sớ [đã giảng]. Có thể chẳng chấp trước hết thảy là “vô nhiễm trước” (chẳng nhiễm đắm), chẳng có gì để thấy, chẳng vướng mắc, ngăn ngại, chẳng sầu mệt, xả vô thường sắc, đạt được thường sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng lại như thế, tức là vĩnh viễn xả hai thứ sầu lo sanh tử.

5.6.4.2.2.3. Các địa vị chứng đắc

5.6.4.2.2.3.1. Tướng trạng khi chứng đắc các địa

(Kinh) Thiện nam tử! Sơ Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, tam thiên đại thiên thế giới vô lượng vô biên chủng chủng bảo tạng, vô bất doanh mãn, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Nhị Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, tam thiên đại thiên thế giới địa bình như chưởng, vô lượng vô biên chủng chủng diệu sắc thanh tịnh trân bảo trang nghiêm chi cụ, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Tam Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, tự thân dũng kiện, giáp trượng trang nghiêm, nhất thiết oán tặc giai năng tồi phục, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Tứ Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, tứ phương phong luân, chủng chủng diệu hoa tất giai tán sái, sung bố địa thượng, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Ngũ Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, hữu diệu bảo nữ, chúng bảo anh lạc châu biến nghiêm thân, thủ quan danh hoa dĩ vi kỳ sức, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Lục Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, thất bảo hoa trì, hữu tứ giai đạo, kim sa biến bố, thanh tịnh vô uế, bát công đức thủy giai tất doanh mãn, Ốt bát la hoa, Câu vật đầu hoa, Phân đà lợi hoa, tùy xứ trang nghiêm. Ư hoa trì sở, du hý khoái lạc, thanh lương vô tỷ, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Thất Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, ư Bồ Tát tiền, hữu chư chúng sanh ưng đọa địa ngục, dĩ Bồ Tát lực, tiện đắc bất đọa, vô hữu tổn thương, diệc vô khủng bố, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Bát Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, ư thân lưỡng biên, hữu sư tử vương dĩ vi vệ hộ, nhất thiết chúng thú tất giai bố úy, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Cửu Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, Chuyển Luân Thánh Vương, vô lượng ức chúng vi nhiễu cúng dường, đảnh thượng bạch cái, vô lượng chúng bảo chi sở trang nghiêm, Bồ Tát tất kiến. Thiện nam tử! Thập Địa Bồ Tát thị tướng tiên hiện, Như Lai chi thân kim sắc hoảng diệu, vô lượng tịnh quang tất giai viên mãn, hữu vô lượng ức Phạm vương vi nhiễu, cung kính cúng dường, chuyển ư vô thượng vi diệu pháp luân, Bồ Tát tất kiến.

(經)善男子！初地菩薩是相先現，三千大千世界無量無邊種種寶藏無不盈滿，菩薩悉見。善男子！二地菩薩是相先現，三千大千世界地平如掌，無量無邊種種妙色清淨珍寶莊嚴之具，菩薩悉見。善男子！三地菩薩是相先現，自身勇健甲仗莊嚴，一切怨賊皆能摧伏，菩薩悉見。善男子！四地菩薩是相先現，四方風輪種種妙華悉皆散灑充布地上，菩薩悉見。善男子！五地菩薩是相先現，有妙寶女眾寶瓔珞周遍嚴身首冠名華以為其飾，菩薩悉見。善男子！六地菩薩是相先現，七寶華池有四階道，金砂遍布清淨無穢，八功德水皆悉盈滿，嗢鉢羅華、拘物頭華、芬陀利華隨處莊嚴，於華池所遊戲快樂清涼無比，菩薩悉見。善男子！七地菩薩是相先現，於菩薩前有諸眾生應墮地獄，以菩薩力便得不墮，無有損傷亦無恐怖，菩薩悉見。善男子！八地菩薩是相先現，於身兩邊有師子王以為衛護，一切眾獸悉皆怖畏，菩薩悉見。善男子！九地菩薩是相先現，轉輪聖王無量億眾圍繞供養，頂上白蓋無量眾寶之所莊嚴，菩薩悉見。善男子！十地菩薩是相先現，如來之身金色晃耀，無量淨光悉皆圓滿，有無量億梵王圍繞恭敬供養，轉於無上微妙法輪，菩薩悉見。

(Kinh: Thiện nam tử! Sơ Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Vô lượng vô biên các thứ kho báu trong tam thiên đại thiên thế giới, không gì chẳng đầy ắp, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Nhị Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Tam thiên đại thiên thế giới, mặt đất bằng phẳng như lòng bàn tay, vô lượng vô biên các thứ vật trang nghiêm quý báu, màu sắc thanh tịnh đẹp đẽ, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Tam Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Thân mình mạnh mẽ, mặc giáp, cầm vũ khí trang nghiêm, hết thảy oán tặc đều có thể dẹp tan, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Tứ Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Bốn phương phong luân thổi các thứ hoa đẹp thảy đều rải rắc đầy khắp mặt đất, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Ngũ Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Có bảo nữ đẹp đẽ, các loại chuỗi anh lạc báu trang sức khắp thân, đầu đội hoa quý để trang hoàng, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Lục Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Trong ao hoa bảy báu, bốn phía có lối đi, bậc thềm, cát bằng vàng rải khắp, thanh tịnh, chẳng nhơ bẩn, nước tám công đức thảy đều đầy ắp, hoa Ốt bát la (Utpala, hoa sen xanh), hoa Câu vật đầu (Kumuda, hoa sen vàng), hoa Phân đà lợi (Puṇḍarīka, hoa sen trắng) trang nghiêm khắp chốn. Ở trong ao hoa, vui chơi, sung sướng, mát mẻ khôn sánh, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Thất Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Trước mặt Bồ Tát, có các chúng sanh đáng đọa địa ngục, do sức của Bồ Tát, họ liền chẳng đọa, chẳng bị tổn thương, cũng chẳng sợ hãi, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Bát Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Ở hai bên thân, có sư tử chúa bảo vệ, hết thảy các loài thú thảy đều sợ hãi, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Cửu Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Chuyển Luân Thánh Vương được vô lượng ức đại chúng vây quanh cúng dường, trên đỉnh đầu có lọng trắng, được trang nghiêm bằng vô lượng các thứ báu, Bồ Tát đều thấy. Thiện nam tử! Thập Địa Bồ Tát thì tướng này hiện ra trước: Thân Như Lai sắc vàng chói ngời, vô lượng quang minh thanh tịnh thảy đều viên mãn, có vô lượng ức Phạm vương vây quanh, cung kính cúng dường, [Như Lai vì họ] chuyển pháp luân vi diệu vô thượng, Bồ Tát đều thấy).

Từ đây trở đi là đoạn lớn thứ ba trong lời đáp, tức “các địa vị chứng đắc”. Do trước đó đã phát tâm, tu tập hạnh thù thắng đã lâu, bèn được chứng đắc địa vị. Trong đoạn lớn này, chia thành năm phần:

- Một, tướng trạng đạt được địa vị.

- Hai, giải thích danh xưng của từng địa.

- Ba, nêu ra chướng ngại trong mỗi địa.

- Bốn, pháp để tu hành trong mỗi địa.

- Năm, sự tu tập trong mỗi địa.