Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

5.25. Phẩm Thứ Hai Mươi Lăm: Trưởng Giả Tử Lưu Thủy — Trưởng Giả Tử Lưu Thủy Phẩm Đệ Nhị Thập Ngũ

Phẩm thứ hai mươi lăm là Trưởng Giả Tử Lưu Thủy, bao gồm ba môn phân biệt.

5.25.1. Ý nghĩa vì sao có phẩm này?

Nói đến ý nghĩa vì sao có phẩm này, [trong phẩm Thọ Ký, đối với nhân duyên] mười ngàn thiên tử được thọ ký, thiên nữ sanh nghi, cuối phẩm Thọ Ký trong phần trước tuy đã trần thuật đại lược, nhưng chưa thể giải thích rõ rệt. Vì thế, hai phẩm Trừ Bệnh và Lưu Thủy nhằm biện định cặn kẽ hơn, khiến cho đại chúng biết rõ. Phẩm trước (Trừ Bệnh) nói rộng duyên khởi ấy, còn phẩm này trực tiếp nói về cái nhân thọ ký; do vậy, có phẩm này. Vì thế, trong phần sau, kinh văn chép: “Nhân ngã vãng tích dĩ thủy tế ngư, dữ thực linh bão, vị thuyết thậm thâm thập nhị duyên khởi, tịnh thử tương ứng Đà La Ni chú, hựu vị xưng Bảo Kế Phật danh, nhân thử thiện căn, đắc sanh thiên thượng. Kim lai ngã sở, hoan hỷ thính pháp, ngã giai đương dữ thọ Bồ Đề ký” (Do ta khi xưa dùng nước cứu cá, cho ăn no nê, vì chúng nó nói mười hai duyên khởi rất sâu, và chú Đà La Ni tương ứng này, lại còn vì chúng nó xưng danh hiệu Bảo Kế Phật. Do thiện căn ấy, chúng nó được sanh lên trời. Nay đến chỗ ta, hoan hỷ nghe pháp, ta đều sẽ thọ ký Bồ Đề cho họ).

5.25.2. Giải thích danh xưng của phẩm này

“Trưởng giả tử” (Con ông trưởng giả) là nêu ra cha để nói về con, biểu thị chủng tánh tôn quý. Lưu Thủy: Dùng hạnh để nêu tên. Nêu rõ hạnh ấy thù thắng. Lại nữa, bản thân ông ta cũng là trưởng giả; vì để phân biệt với cha mà lại gọi thêm là Tử. Do có đức nuôi nấng người khác, kéo dài mạng sống của cá, nên hiệu là Trưởng Giả. Lưu Thủy có hai nghĩa: Một là có thể khiến cho nước chảy, hai là có thể ban cho nước. Từ hạnh mà đặt tên, ở đây là cùng nêu bày đức và hạnh. Phẩm này nói cặn kẽ chuyện ấy; do vậy, đặt tên như thế.

5.25.3. Giải thích vấn nạn

* Hỏi: Vì sao chẳng gọi là phẩm Cứu Ngư?

Đáp: Lưu Thủy có ý nghĩa rộng rãi, vì cứu cá mà cũng dính dáng đến các loài khác. Do vậy, chẳng chỉ gọi tên [phẩm này] là phẩm Cứu Ngư!

5.25.4. Giải thích kinh văn

5.25.4.1. Tán thán tổng kết khả năng y thuật của trưởng giả tử

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Bồ Đề thụ thần: - Thiện Nữ Thiên! Nhĩ thời, trưởng giả tử Lưu Thủy, ư vãng tích thời, tại Thiên Tự Tại Quang vương quốc nội, liệu chư chúng sanh sở hữu bệnh khổ, linh đắc bình phục, thọ an ổn lạc. Thời, chư chúng sanh dĩ bệnh trừ cố, đa tu phước nghiệp, quảng hành huệ thí, dĩ tự hoan ngu, tức cộng vãng nghệ trưởng giả tử sở, hàm sanh tôn kính, tác như thị ngôn: “Thiện tai! Thiện tai! Đại trưởng giả tử! Thiện năng tư trưởng phước đức chi sự, tăng ích ngã đẳng an ổn thọ mạng. Nhân kim thật thị đại lực y vương, từ bi Bồ Tát diệu nhàn y dược, thiện liệu chúng sanh vô lượng bệnh khổ”. Như thị xưng thán châu biến thành ấp.

(經)爾時，佛告菩提樹神：善女天！爾時長者子流水，於往昔時在天自在光王國內療諸眾生所有病苦，令得平復受安隱樂。時，諸眾生以病除故多修福業，廣行惠施以自歡娛。即共往詣長者子所，咸生尊敬，作如是言：善哉善哉！大長者子！善能滋長福德之事，增益我等安隱壽命。仁今實是大力醫王，慈悲菩薩妙閑醫藥，善療眾生無量病苦。如是稱歎周遍城邑。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo thần cây Bồ Đề: - Thiện Nữ Thiên! Lúc bấy giờ, trưởng giả tử Lưu Thủy trong thời xưa kia, ở trong nước của vua Thiên Tự Tại Quang, chữa trị tất cả bệnh khổ của các chúng sanh, khiến cho họ được bình phục, hưởng niềm vui an ổn. Khi đó, các chúng sanh do bệnh đã trừ, tu nhiều phước nghiệp, rộng hành bố thí rộng rãi để tự vui sướng, liền cùng nhau đến chỗ trưởng giả tử, đều sanh lòng tôn kính, nói như thế này: “Lành thay! Lành thay! Đại trưởng giả tử khéo có thể vun bồi sự phước đức, tăng thêm an ổn và thọ mạng cho chúng tôi. Nhân giả thật sự là bậc y vương đại lực, là bậc Bồ Tát từ bi khéo thông hiểu y dược, khéo chữa trị vô lượng bệnh khổ cho chúng sanh”. Ca ngợi như thế trọn khắp các thành ấp).

Kinh văn của phẩm này được chia thành bốn phần:

- Một, tán thán để kết lại khả năng y thuật [của trưởng giả tử Lưu Thủy].

- Hai, từ “Thiện Nữ Thiên” trở đi nói về hạnh cứu cá.

- Ba, từ “nhĩ thời, Phật cáo” (lúc bấy giờ, đức Phật bảo) trở đi, dung hội xưa nay để kết lại.

- Bốn, từ “nhĩ thời, đại chúng” (lúc bấy giờ, đại chúng) trở đi, lãnh ngộ, nương theo [pháp đã nói] mà học.

Phần thứ nhất lại gồm có bốn ý:

- Một, kết lại ý: Các bệnh đều trừ.

- Hai, từ “thời chư chúng sanh” (khi đó, các chúng sanh) trở đi, nói rõ: Đại chúng tăng thêm phước nghiệp.

- Ba, từ “tức cộng vãng nghệ” (liền cùng nhau đi tới), đại chúng đến lễ bái, tán thán [trưởng giả tử Lưu Thủy].

- Bốn, từ “như thị xưng thán” (ca ngợi như thế) trở đi, tổng kết danh tiếng [của Lưu Thủy].

5.25.4.2. Nói về hạnh cứu cá

5.25.4.2.1. Quyến thuộc của Bồ Tát

(Kinh) Thiện Nữ Thiên! Thời, trưởng giả tử thê danh Thủy Kiên Tạng, hữu kỳ nhị tử, nhất danh Thủy Mãn, nhị danh Thủy Tạng.

(經)善女天!時，長者子妻名水肩藏，有其二子，一名水滿、二名水藏。

(Kinh: Thiện Nữ Thiên! Khi đó, vợ của trưởng giả tử tên là Thủy Kiên Tạng, có hai con, một tên là Thủy Mãn, hai tên là Thủy Tạng).

Kế đó, nói về hạnh cứu cá. Kinh văn cũng chia thành bốn phần:

- Một, [chỉ ra] quyến thuộc của Bồ Tát.

- Hai, từ “thị thời, Lưu Thủy” (khi đó, Lưu Thủy) nói về chuyện cứu cá.

- Ba, từ “nhĩ thời, Thế Tôn” (lúc bấy giờ, đức Thế Tôn) trở đi, chư thiên nghe xong đều tán thán.

- Bốn, từ “Phật cáo Thiện Nữ Thiên” (Đức Phật bảo Thiện Nữ

Thiên) trở đi, nói về chuyện cá báo ân.

Đoạn này chính là phần thứ nhất.

5.25.4.2.2. Cứu cá

5.25.4.2.2.1. Bi tâm cứu khổ

5.25.4.2.2.1.1. Cứu nỗi khổ vì nước khô cạn

(Kinh) Thị thời, Lưu Thủy tương kỳ nhị tử, tiệm thứ du hành thành, ấp, tụ lạc, quá không trạch trung, thâm hiểm chi xứ, kiến chư cầm thú, sài lang, hồ, quắc, điêu thứu chi thuộc, thực huyết nhục giả, giai tất bôn phi, nhất hướng nhi khứ. Thời, trưởng giả tử tác như thị niệm: “Thử chư cầm thú hà nhân duyên cố, nhất hướng phi khởi? Ngã đương tùy hậu, tạm vãng quán chi”. Tức tiện tùy khứ, kiến hữu đại trì, danh viết Dã Sanh. Kỳ thủy tương tận. Ư thử trì trung, đa hữu chúng ngư. Lưu Thủy kiến dĩ, sanh đại bi tâm. Thời, hữu thụ thần, thị hiện bán thân, tác như thị ngữ: “Thiện tai! Thiện tai! Thiện nam tử! Nhữ hữu thật nghĩa danh Lưu Thủy giả, khả mẫn thử ngư, ưng dữ kỳ thủy. Hữu nhị nhân duyên, danh vi Lưu Thủy: Nhất, năng lưu thủy; nhị, năng dữ thủy. Nhữ kim ưng đương tùy danh nhi tác”. Thị thời, Lưu Thủy vấn thụ thần ngôn: “Thử ngư đầu số vi hữu kỷ hà?” Thụ thần đáp viết: “Số mãn thập thiên”. Thiện Nữ Thiên! Thời, trưởng giả tử văn thị số dĩ, bội ích bi tâm. Thời, thử đại trì vị nhật sở bạo, dư thủy vô kỷ. Thị thập thiên ngư tương nhập tử môn, toàn thân uyển chuyển, kiến thị trưởng giả, dĩ hữu sở hy, tùy trục chiêm thị, mục vị tằng xả. Thời, trưởng giả tử kiến thị sự dĩ, trì thú tứ phương, dục mịch ư thủy, cánh bất năng đắc. Phục vọng nhất biên, kiến hữu đại thụ, tức tiện thăng thượng, chiết thủ chi diệp vị tác ấm lương. Phục cánh thôi cầu thị trì trung thủy tùng hà xứ lai. Tầm mịch bất dĩ, kiến nhất đại hà, danh viết Thủy Sanh. Thời, thử hà biên hữu chư ngư nhân, vị thủ ngư cố, ư hà thượng lưu, huyền hiểm chi xứ, quyết khí kỳ thủy, bất linh hạ quá. Ư sở quyết xứ, tốt nan tu bổ, tiện tác thị niệm: “Thử nhai thâm tuấn, thiết bách thiên nhân, thời kinh tam nguyệt, diệc vị năng đoạn, huống ngã nhất nhân nhi kham tế biện”. Thời, trưởng giả tử tốc hoàn bổn thành, chí đại vương sở, đầu diện lễ túc, khước trụ nhất diện, hiệp chưởng cung kính, tác như thị ngôn: “Ngã vị đại vương quốc độ nhân dân, trị chủng chủng bệnh, tất linh an ổn. Tiệm thứ du hành, chí kỳ không trạch, kiến hữu nhất trì, danh viết Dã Sanh. Kỳ thủy dục hạt, hữu thập thiên ngư, vị nhật sở bạo, tương tử bất cửu. Duy nguyện đại vương từ bi mẫn niệm, dữ nhị thập đại tượng, tạm vãng phụ thủy, tế bỉ ngư mạng, như ngã dữ chư bệnh nhân thọ mạng”. Nhĩ thời, đại vương tức sắc đại thần tốc tật dữ thử y vương đại tượng. Thời, bỉ đại thần, phụng vương sắc dĩ, bạch trưởng giả tử: “Thiện tai đại sĩ! Nhân kim tự khả chí tượng cứu trung, tùy ý tuyển thủ nhị thập đại tượng, lợi ích chúng sanh, linh đắc an lạc”. Thị thời, Lưu Thủy cập kỳ nhị tử tương nhị thập đại tượng, hựu tùng tửu gia, đa tá bì nang, vãng quyết thủy xứ, dĩ nang thịnh thủy, tượng phụ chí trì, tả trí trì trung. Thủy tức di mãn, hoàn phục như cố.

(經)是時，流水將其二子漸次遊行城邑聚落，過空澤中深險之處，見諸禽獸犲狼狐玃鵰鷲之屬食血肉者，皆悉奔飛一向而去。時，長者子作如是念：此諸禽獸何因緣故一向飛起？我當隨後暫往觀之。即便隨去，見有大池名曰野生，其水將盡。於此池中多有眾魚，流水見已生大悲心。時，有樹神示現半身作如是語：善哉善哉！善男子！汝有實義名流水者，可愍此魚，應與其水。有二因緣名為流水：一能流水、二能與水。汝今應當隨名而作。是時，流水問樹神言：此魚頭數為有幾何？樹神答曰：數滿十千。善女天！時，長者子聞是數已，倍益悲心。時此大池為日所暴，餘水無幾。是十千魚將入死門，旋身宛轉，見是長者以有所希，隨逐瞻視目未曾捨。時，長者子見是事已，馳趣四方欲覓於水，竟不能得。復望一邊見有大樹，即便昇上折取枝葉為作蔭涼。復更推求是池中水從何處來。尋覓不已，見一大河名曰水生。時，此河邊有諸漁人，為取魚故於河上流懸險之處決棄其水，不令下過。於所決處卒難修補，便作是念：此崖深峻，設百千人時經三月亦未能斷，況我一人而堪濟辨。時，長者子速還本城，至大王所，頭面禮足却住一面，合掌恭敬作如是言：我為大王國土人民治種種病悉令安隱。漸次遊行至其空澤，見有一池名曰野生，其水欲涸，有十千魚為日所暴，將死不久。唯願大王慈悲愍念，與二十大象暫往負水濟彼魚命，如我與諸病人壽命。爾時，大王即勅大臣速疾與此醫王大象。時，彼大臣奉王勅已，白長者子：善哉大士？仁今自可至象厩中隨意選取二十大象，利益眾生令得安樂。是時，流水及其二子將二十大象，又從酒家多借皮囊，往決水處以囊盛水，象負至池瀉置池中，水即彌滿還復如故。

(Kinh: Khi đó, Lưu Thủy dẫn hai con lần lượt du hành thành, ấp, xóm làng, qua nơi chằm trống là chỗ sâu hiểm, thấy các loài cầm thú, sói, cáo, khỉ đột, chim ưng, kên kên, là các loài ăn máu thịt, thảy đều rảo chạy, hoặc bay theo một hướng. Khi đó, trưởng giả tử nghĩ như thế này: “Các cầm thú này do nhân duyên nào mà bay, chạy theo cùng một hướng? Ta hãy nên theo sau để tạm đến xem sao”. Liền đi theo chúng, thấy có một cái ao lớn, tên là Dã Sanh, nước ao sắp cạn. Ở trong cái ao ấy, có khá nhiều cá. Lưu Thủy thấy rồi, sanh tâm đại bi. Khi đó, có thần cây thị hiện nửa người, nói như thế này: “Lành thay! Lành thay! Thiện nam tử! Ông có tên mang ý nghĩa chân thật là Lưu Thủy, đáng nên thương xót những con cá này, hãy nên cho chúng nó nước. Có hai nhân duyên mà tên là Lưu Thủy: Một, có thể khiến cho nước chảy, hai là có thể ban cho nước. Ông nay hãy nên thuận theo tên mà làm”. Khi đó, Lưu Thủy hỏi thần cây rằng: “Số lượng cá này là bao nhiêu?” Thần cây đáp rằng: “Số tròn mười ngàn”. Thiện Nữ Thiên! Khi đó, trưởng giả nghe con số ấy xong, bi tâm càng tăng gấp bội. Khi đó, cái ao lớn ấy bị mặt trời nung, nước chẳng còn sót lại được mấy! Mười ngàn con cá ấy sắp lâm vào chỗ chết, xoay mình quằn quại, thấy vị trưởng giả ấy cho là có hy vọng, dõi mắt nhìn theo, mắt chưa từng lơi. Khi đó, trưởng giả tử thấy chuyện ấy rồi, lục tìm bốn phương, muốn tìm kiếm nước, trọn chẳng thể được. Lại nhìn ra xa, thấy một bên ao có cây to, liền trèo lên đó, bẻ lấy cành lá để che mát. Lại còn truy tìm nước trong ao ấy từ đâu chảy đến. Dõi tìm chẳng ngơi, thấy một con sông lớn, tên là Thủy Sanh. Khi đó, bên sông ấy có các ngư dân, vì muốn bắt cá, ở trên thượng nguồn của sông, ở chỗ hiểm trở, đào bới cho nước [chảy sang chỗ khác], chẳng để cho chảy xuống hạ lưu. Ở chỗ họ đào phá, rốt cuộc khó thể tu bổ, [Lưu Thủy] liền nghĩ thế này: “Vách núi này cao hiểm, dẫu trăm ngàn người suốt cả ba tháng cũng chưa thể sửa chữa xong, huống hồ một mình ta mà có thể làm nổi ư!” Khi đó, trưởng giả tử mau chóng trở về thành của mình, tới chỗ đại vương, đầu mặt lễ dưới chân vua, đứng qua một bên, chắp tay, cung kính, tâu như thế này: “Thần vì nhân dân trong cõi nước của đại vương trị các thứ bệnh, khiến họ đều an ổn. Thần lần lượt du hành, đến chỗ chằm vắng, thấy có một cái ao, tên là Dã Sanh. Nước ao sắp khô cạn, có mười ngàn con cá bị mặt trời hun, chẳng bao lâu sẽ chết hết. Kính mong đại vương từ bi nghĩ tưởng thương xót, ban cho thần hai mươi con voi lớn để tạm đi chở nước cứu mạng lũ cá ấy, như thần đã ban thọ mạng cho các bệnh nhân”. Lúc bấy giờ, đại vương liền sắc truyền đại thần nhanh chóng trao voi lớn cho vị y vương này. Khi đó, vị đại thần ấy vâng theo sắc chỉ của nhà vua, thưa với trưởng giả tử: “Lành thay đại sĩ! Nhân giả nay có thể tự tới chỗ chuồng voi, tùy ý chọn lựa hai mươi con voi lớn để lợi ích chúng sanh, khiến cho họ được an vui”. Lúc ấy, Lưu Thủy và hai con dẫn hai mươi con voi lớn, lại mượn từ tiệm rượu nhiều túi da, đến chỗ bị đào bới, dùng túi đựng nước, voi chở tới ao, đổ nước vào trong ao. Nước liền tràn đầy, trở lại như cũ).

Kế đó, nói về chuyện cứu cá, có tám đoạn:

- Một, cha và con đi khắp nơi.

- Hai, từ “kiến chư cầm thú” (thấy các cầm thú) trở đi, nói về chuyện thấy tướng lạ.

- Ba, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, Bồ Tát suy nghĩ.

- Bốn, từ “tức tiện tùy khứ” (liền đi theo) trở đi, nghĩ xong, bèn đi xem.

- Năm, từ “kiến hữu đại trì” (thấy có cái ao lớn) trở đi, liền thấy cá sắp chết khô.

- Sáu, từ “Lưu Thủy kiến dĩ” (Lưu Thủy thấy rồi) trở đi, liền khởi bi tâm.

- Bảy, từ “thời, hữu thụ thần” (khi đó, có thần cây) trở đi, thần cây khuyên cứu mạng. Trong ấy, có ba tiểu đoạn:

a) Một là [thần cây] hiện thân, vì là nạn gấp.

b) Hai, từ “tác như thị ngữ” (nói như thế này) trở đi là [thần cây] tán thán hòng dẫn dụ, mong mỏi [Lưu Thủy] sẽ phát tâm [cứu cá].

c) Ba, từ “thiện nam tử! Nhữ hữu thật nghĩa” (thiện nam tử! Ông có ý nghĩa chân thật) trở đi, [thần cây khuyên Lưu Thủy hãy hành xử] phù hợp với ý nghĩa của tên gọi. Trong tiểu đoạn này, lại có ba ý: Thứ nhất là nêu ra lời khuyên. Kế đó từ “hữu nhị nhân duyên” (có hai nhân duyên) trở đi, giải thích vì sao khuyên bảo. Từ “nhữ kim ưng đương” (ông nay hãy nên) trở đi là kết lại lời khuyên.

- Tám, từ “thị thời, Lưu Thủy” (khi đó, Lưu Thủy) trở đi, nương theo lời thỉnh mà cứu giúp. Trong ấy, lại có sáu ý:

a) Một, [Lưu Thủy] hỏi số lượng [cá trong ao] là bao nhiêu.

b) Hai, từ “thụ thần đáp viết” (thụ thần đáp rằng) trở đi, đáp có mười ngàn.

c) Ba, từ “Thiện Nữ Thiên” trở đi, [trưởng giả tử] càng tăng thêm lòng từ bi.

d) Bốn, từ “thời, thử đại trì” (khi đó, cái ao to ấy) trở đi, nói về lũ cá đang chịu khổ.

e) Năm, từ “kiến thị trưởng giả” (thấy vị trưởng giả ấy), các con cá mong được cứu.

f) Sáu, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, từ bi ra sức cứu giúp. Trong ấy, lại có hai điều: Một là bi tâm cứu khổ, hai là từ “phục cánh tư duy” (lại tư duy) trở đi, từ tâm ban vui. Do vậy, kinh nói: “Diễn thuyết chánh pháp lạc, năng vi hậu thế thọ lạc nhân cố” (Diễn nói niềm vui chánh pháp, sẽ có thể là cái nhân để được hưởng vui trong đời sau).

Điều thứ nhất là “cứu khổ” gồm có hai đoạn: Một là “cho nước”, hai là từ “Thiện Nữ Thiên! Thời, trưởng giả” (Thiện Nữ Thiên! Khi đó, trưởng giả) trở đi, là thí thực.

“Cho nước” gồm mười một ý:

* Thoạt đầu là tìm cầu khắp nơi, nhưng chẳng có nước.

* Hai, từ “phục vọng nhất biên” (lại dõi nhìn thấy một bên) trở đi, [bẻ cành lá] che mát [ao cá].

* Ba, từ “phục cánh thôi cầu” (lại truy tìm) trở đi, tìm tòi nguồn nước của ao.

* Bốn, từ “thời, thử hà biên” (khi đó, ở bên sông ấy) trở đi, thấy nguồn nước bị triệt phá.

* Năm, từ “tiện tác thị niệm” (liền nghĩ như thế này) trở đi, nghĩ khó thể tu bổ.

* Sáu, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, xin voi từ nơi vua.

* Bảy, từ “nhĩ thời, đại vương” (lúc bấy giờ, đại vương) trở đi, vua sắc truyền ban cho.

* Tám, từ “thời, bỉ đại thần” (khi đó, vị đại thần đó) trở đi, viên

quan chưởng quản cho tùy ý chọn lựa.

* Chín, từ “thị thời, Lưu Thủy” (khi đó, Lưu Thủy) trở đi, được voi toại nguyện.

* Mười, từ “hựu tùng tửu gia” (lại từ tiệm rượu) trở đi, mượn túi rượu.

* Mười một, “vãng quyết thủy xứ” (đến chỗ nguồn nước bị đào phá) trở đi, chở nước đổ thêm vào ao để ao được đầy nước trở lại.

5.25.4.2.2.1.2. Thí thức ăn

(Kinh) Thiện Nữ Thiên! Thời, trưởng giả tử ư trì tứ biên, châu toàn nhi thị, thời bỉ chúng ngư diệc phục tùy trục, tuần ngạn nhi hành. Thời, trưởng giả tử phục tác thị niệm: “Chúng ngư hà cố tùy ngã nhi hành? Tất vị cơ hỏa chi sở não bức, phục dục tùng ngã cầu sách ư thực. Ngã kim đương dữ”. Nhĩ thời, trưởng giả tử Lưu Thủy cáo kỳ tử ngôn: “Nhữ thủ nhất tượng tối đại lực giả, tốc chí gia trung, khải phụ trưởng giả, gia trung sở hữu khả thực chi vật, nãi chí phụ mẫu thực đạm chi phần, cập dĩ thê tử, nô tỳ chi phần, tất giai thâu thủ, tức khả trì lai”. Nhĩ thời, nhị tử thọ phụ giáo dĩ, thừa tối đại tượng, tốc vãng gia trung, chí tổ phụ sở, thuyết như thượng sự, thâu thủ gia trung khả thực chi vật, trí ư tượng thượng, tật hoàn phụ sở, chí bỉ trì biên. Thị thời, Lưu Thủy kiến kỳ tử lai, thân tâm hỷ dược, toại thủ phạn thực, biến tán trì trung, ngư đắc thực dĩ, tất giai bão túc.

(經)善女天！時，長者子於池四邊周旋而視，時彼眾魚亦復隨逐循岸而行。時，長者子復作是念：眾魚何故隨我而行？必為饑火之所惱逼，復欲從我求索於食。我今當與。爾時，長者子流水告其子言：汝取一象最大力者，速至家中啟父長者，家中所有可食之物，乃至父母食啗之分，及以妻子奴婢之分，悉皆收取，即可持來。爾時，二子受父教已，乘最大象速往家中，至祖父所說如上事，收取家中可食之物，置於象上疾還父所至彼池邊。是時，流水見其子來身心喜躍，遂取飯食遍散池中，魚得食已悉皆飽足。

(Kinh: Thiện Nữ Thiên! Khi đó, trưởng giả tử đi vòng quanh bốn phía của ao để nhìn ngắm, các con cá lúc ấy cũng lại bơi theo vòng quanh bờ. Lúc ấy, trưởng giả tử lại nghĩ như thế này: “Lũ cá vì sao bơi theo ta? Ắt là bị lửa đói bức bách khổ não, lại muốn tìm kiếm thức ăn từ nơi ta. Ta nay sẽ ban cho”. Lúc bấy giờ, trưởng giả tử Lưu Thủy bảo con rằng: “Con lấy một con voi có sức mạnh lớn nhất, mau chóng về nhà, thưa với ông nội rằng: Trong nhà tất cả thứ có thể ăn được, cho đến thứ để cha mẹ ăn uống, cùng với phần thức ăn thuộc về vợ con, nô tỳ, thảy đều thu thập, lập tức mang đến đây”. Lúc bấy giờ, hai con vâng lời cha dạy, cỡi con voi to nhất, mau chóng trở về nhà, tới chỗ ông nội, thưa chuyện trên đây, thâu thập các thứ có thể ăn được trong nhà, đặt lên voi, nhanh chóng trở về chỗ cha, tới bên bờ ao đó. Khi ấy, Lưu Thủy thấy con đến, thân tâm mừng rỡ, hớn hở, liền lấy cơm và thức ăn rải khắp trong ao. Cá được ăn rồi, thảy đều no đủ).

Kế đó, điều thứ hai trong “bi tâm cứu khổ” là “thí thức ăn”, có mười hai ý:

- Một, trưởng giả đi quanh ao nhìn ngó.

- Hai, từ “thời, bỉ chúng ngư” (khi đó, các con cá) trở đi, cá cũng bơi theo nhìn [trưởng giả].

- Ba, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, trưởng giả quán niệm.

- Bốn, từ “tất vị cơ hỏa” (ắt bị lửa đói) trở đi, biết cá khốn khổ.

- Năm, từ “ngã kim đương dữ” (ta nay sẽ ban cho) trở đi, từ tâm nghĩ ban cho cá [thức ăn].

- Sáu, từ “nhĩ thời, trưởng giả tử” (lúc bấy giờ, trưởng giả tử) trở đi, sai con [trở về nhà] lấy thức ăn.

- Bảy, từ “nhĩ thời, nhị tử” (lúc bấy giờ, hai con) trở đi, con đến chỗ ông nội thưa chuyện.

- Tám, “từ thâu thủ gia trung” (thâu thập trong nhà) trở đi, lấy được lương thực trở về.

- Chín, từ “thị thời, Lưu Thủy” (khi đó, Lưu Thủy) trở đi, trưởng giả tâm hoan hỷ.

- Mười, từ “toại thủ phạn thực” (liền lấy cơm và thức ăn) trở đi, thí khắp cho cá.

- Mười một, từ “ngư đắc thực dĩ” (cá được ăn rồi) trở đi, cá do vậy được no đủ.

(Kinh) Tiện tác thị niệm: - Ngã kim thí thực, linh ngư đắc mạng. Nguyện ư lai thế, đương thí pháp thực, sung tế vô biên.

(經)便作是念：我今施食令魚得命，願於來世當施法食

充濟無邊。

(Kinh: Liền nghĩ như thế này: - Ta nay thí thực, khiến cho cá được sống, nguyện trong đời sau sẽ thí pháp thực cứu trọn khắp vô biên).

Kế đó, ý thứ mười hai [trong phần “thí thực”] là trưởng giả phát nguyện.

5.25.4.2.2.2. Từ tâm ban vui

5.25.4.2.2.2.1. Trưởng giả tử tự suy nghĩ

(Kinh) Phục cánh tư duy: - Ngã tiên tằng ư không nhàn lâm xứ, kiến nhất bật sô độc Đại Thừa kinh, thuyết thập nhị duyên sanh thậm thâm pháp yếu. Hựu kinh trung thuyết: “Nhược hữu chúng sanh lâm mạng chung thời, đắc văn Bảo Kế Như Lai danh giả, tức sanh thiên thượng”. Ngã kim đương vị thị thập thiên ngư diễn thuyết thậm thâm thập nhị duyên khởi, diệc đương xưng thuyết Bảo Kế Phật danh. Nhiên Thiệm Bộ châu hữu nhị chủng nhân: Nhất giả, thâm tín Đại Thừa; nhị giả, bất tín hủy tý, diệc đương vị bỉ tăng trưởng tín tâm.

(經)復更思惟：我先曾於空閑林處，見一苾芻讀大乘經，說十二緣生甚深法要。又經中說：若有眾生臨命終時，得聞寶髻如來名者，即生天上。我今當為是十千魚演說甚深十二緣起，亦當稱說寶髻佛名。然贍部洲有二種人：一者深信大乘；二者不信毀訾，亦當為彼增長信心。

(Kinh: Rồi lại suy nghĩ: - Trước kia, ta từng ở chỗ rừng vắng, thấy một vị bật sô đọc kinh Đại Thừa, nói pháp yếu mười hai duyên sanh rất sâu. Trong kinh còn nói: “Nếu có chúng sanh khi sắp mạng chung, được nghe danh hiệu của Bảo Kế Như Lai, liền sanh lên trời”. Ta nay nên vì mười ngàn con cá này diễn nói mười hai duyên khởi rất sâu, cũng nên xưng nói danh hiệu Bảo Kế Phật. Nhưng châu Thiệm Bộ có hai loại người. Một là tin sâu Đại Thừa, hai là chẳng tin, hủy báng, ta cũng nên tăng trưởng tín tâm cho chúng nó).

Kế đó, phần thứ hai trong chuyện cứu cá là “từ tâm ban vui”, có hai ý:

- Một, trong tâm tự tư duy.

- Hai, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, thực

hiện chuyện lợi lạc.

Trong phần thứ nhất, lại có ba ý:

- Một, nghĩ đến pháp trước kia đã được nghe.

- Hai, từ “ngã kim” (ta nay) trở đi, nghĩ sẽ vì cá mà nói.

- Ba, từ “nhiên Thiệm Bộ” (nhưng châu Thiệm Bộ) trở đi, cũng kiêm hành lợi người, tức là phần kinh văn phía sau nói: Do cá được lợi ích bèn báo ân; trưởng giả, vua quan v.v… do nghe chuyện ấy đều phát khởi tín tâm sâu xa.

Ba đoạn kinh văn theo thứ tự [dễ thấy]!

5.25.4.2.2.2.2. Vì cá thuyết pháp

5.25.4.2.2.2.2.1. Xưng danh hiệu Phật

(Kinh) Thời, trưởng giả tử tác như thị niệm: “Ngã nhập trì trung, khả vị chúng ngư thuyết thâm diệu pháp”. Tác thị niệm dĩ, tức tiện nhập thủy, xướng ngôn: - Nam mô quá khứ Bảo Kế Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Thử Phật vãng tích tu Bồ Tát hạnh thời, tác thị thệ nguyện: “Ư thập phương giới, sở hữu chúng sanh, lâm mạng chung thời, văn ngã danh giả, mạng chung chi hậu, đắc sanh Tam Thập Tam Thiên”.

(經)時，長者子作如是念：我入池中，可為眾魚說深妙法。作是念已即便入水，唱言：南謨過去寶髻如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊。此佛往昔修菩薩行時作是誓願：於十方界所有眾生，臨命終時聞我名者，命終之後得生三十三天。

(Kinh: Khi đó, trưởng giả tử nghĩ như thế này: “Ta vào trong ao, có thể vì lũ cá nói pháp sâu mầu”. Nghĩ như thế xong, liền vào trong nước, xướng rằng: - Nam mô quá khứ Bảo Kế Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Vị Phật này xưa kia khi tu Bồ Tát hạnh, đã thệ nguyện như thế này: “Trong mười phương thế giới, tất cả chúng sanh, khi sắp mạng chung, nghe danh hiệu của ta, sau khi mạng chung, được sanh lên cõi trời Tam Thập Tam”).

Kế đó là thực hiện lợi lạc bên ngoài, có hai phần:

- Một, nghĩ muốn vào trong ao.

- Hai, từ “tác thị niệm” (nghĩ như thế) trở đi, tạo lợi ích cho cá. Trong ấy, lại có hai ý:

a. Một là xưng danh hiệu Phật.

b. Từ “nhĩ thời, Lưu Thủy” (lúc bấy giờ, Lưu Thủy) trở đi, vì cá nói pháp sâu, cũng chính là khiến cho kẻ chưa tin sẽ tin, khiến cho kẻ đã tin sẽ hiểu.

Trong phần thứ nhất, trước là xưng danh hiệu Phật, từ “thử Phật vãng tích” (vị Phật này xưa kia) trở đi, giải thích nguyên do vì sao xưng danh hiệu vị Phật ấy.

5.25.4.2.2.2.2. Vì cá nói pháp sâu xa

5.25.4.2.2.2.2.1. Hiển thuyết

5.25.4.2.2.2.2.1.1. Nêu chung duyên khởi

(Kinh) Nhĩ thời, Lưu Thủy phục vị trì ngư, diễn thuyết như thị thậm thâm diệu pháp.

(經)爾時，流水復為池魚演說如是甚深妙法。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Lưu Thủy lại vì cá trong ao diễn nói diệu pháp rất sâu như thế này).

Kế đó, vì cá thuyết pháp, gồm hai phần:

- Một, hiển thuyết.

- Hai, mật thuyết.

Hoặc có thể nói: Trước hết, thuyết pháp khiến cho cá hiểu; sau đó, nói chú ngữ để thủ hộ. Trong phần thứ nhất, lại có hai ý:

- Một là nêu chung.

- Hai là giải thích riêng biệt.

Đoạn này là nêu chung.

(Kinh) Thử hữu cố bỉ hữu, thử sanh cố bỉ sanh.

(經)此有故彼有，此生故彼生。

(Kinh: Do cái này có nên cái kia có, do cái này sanh nên cái kia sanh).

Kế đó, có hai đoạn giải thích:

- Một, tạp nhiễm duyên khởi, tức là xét theo thứ tự lưu chuyển sanh

tử [để luận định duyên khởi].

- Hai, từ “thử diệt, cố bỉ diệt” (do cái này diệt nên cái kia diệt), tức là nói về thanh tịnh duyên khởi, tức là xét [duyên khởi] theo thứ tự hoàn diệt (từ việc diệt mối duyên khởi sau cùng để truy ngược lại về cội gốc của duyên khởi).

Nhưng hai loại duyên khởi đều có hai loại quán hạnh thuận và nghịch; ở đây, đều nói theo chiều thuận, nhằm liên tưởng hai thứ nghịch quán.

Trong phần thứ nhất, lại có hai ý:

- Một, nêu riêng.

- Hai, từ “sở vị” (tức là nói) trở đi là giải thích riêng.

Đoạn này thuộc ý thứ nhất. Theo quyển bốn của Tạp Tập Luận, có ba loại duyên sanh: Một là vô tác duyên sanh, hai là vô thường duyên sanh, ba là thế dụng duyên sanh. Hai loại duyên sanh đầu tiên bao gồm hết thảy hữu vi, loại duyên sanh thứ ba dựa theo pháp hữu tình. Nhưng các kinh luận phần nhiều dựa theo mười hai chi duyên khởi để biện định, vì đó là căn bản. Nói “thử hữu, cố bỉ hữu” (do cái này có nên cái kia có) v.v… theo thứ tự chính là hai loại đầu (vô tác duyên sanh và vô thường duyên sanh). Đối Pháp (A Tỳ Đạt Ma) nói: “[Nói] ‘do cái này có, nên cái kia có’ là nói theo nghĩa vô tác duyên sanh, [hàm nghĩa] chỉ do có duyên, nên mới có quả pháp, chẳng phải là duyên theo tác dụng thật sự có thể sanh ra quả pháp. Nay vì phá chấp trước của ngoại đạo khăng khăng cho rằng ‘Đại Phạm, Thần Ngã thật sự có tác dụng làm cái nhân cho muôn vật’, mà nói ‘chẳng phải là duyên theo tác dụng thật sự có thể sanh ra quả pháp’. Cũng nhằm phá chấp trước hư vọng ‘không có nhân’ của ngoại đạo, cho nên nói ‘do cái này có, nên cái kia có’. [Nói] ‘do cái này sanh, nên cái kia sanh’ tức là nói theo ý nghĩa ‘vô thường duyên sanh’, chẳng phải là do pháp vô sanh làm nhân, thiếu khuyết pháp được sanh mà được thành lập. Điều này nhằm phá [chấp trước của ngoại đạo cho rằng] ‘thường pháp làm nhân có thể sanh ra các pháp’, và cũng ngăn trở các tông phái trong vị lai như Hóa Địa Bộ v.v… do chấp ‘mười hai chi duyên khởi vô vi, có thể khiến cho duyên khởi sanh ra, chẳng bị tạp loạn’, mà nói ‘cũng chẳng phải là pháp vô sanh làm nhân, khuyết thiếu pháp được sanh mà được thành lập’. Nói ‘rất sâu’ thì có năm loại, tức là nhân rất sâu, tướng rất sâu, sanh rất sâu, trụ rất sâu, chuyển rất sâu; đấy chính là ý nghĩa rất sâu vậy”. Nói cặn kẽ thì như bộ luận ấy đã nói.

5.25.4.2.2.2.2.1.2. Giải thích riêng về duyên khởi

(Kinh) Sở vị vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục xứ, lục xứ duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sanh, sanh duyên lão tử ưu bi khổ não. Thử diệt cố bỉ diệt, sở vị vô minh diệt tắc hành diệt, hành diệt tắc thức diệt, thức diệt tắc danh sắc diệt, danh sắc diệt tắc lục xứ diệt, lục xứ diệt tắc xúc diệt, xúc diệt tắc thọ diệt, thọ diệt tắc ái diệt, ái diệt tắc thủ diệt, thủ diệt tắc hữu diệt, hữu diệt tắc sanh diệt, sanh diệt tắc lão tử diệt, lão tử diệt tắc ưu bi khổ não diệt. Như thị thuần cực khổ uẩn tất giai trừ diệt.

(經)所謂無明緣行，行緣識，識緣名色，名色緣六處，六處緣觸，觸緣受，受緣愛，愛緣取，取緣有，有緣生，生緣老死憂悲苦惱。此滅故彼滅，所謂無明滅則行滅，行滅則識滅，識滅則名色滅，名色滅則六處滅，六處滅則觸滅，觸滅則受滅，受滅則愛滅，愛滅則取滅，取滅則有滅，有滅則生滅，生滅則老死滅，老死滅則憂悲苦惱滅。如是純極苦蘊悉皆除滅。

(Kinh: Tức là vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục xứ, lục xứ duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sanh, sanh duyên lão tử ưu bi khổ não. Do cái này diệt nên cái kia diệt, chính là vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt, thức diệt nên danh sắc diệt, danh sắc diệt nên lục xứ diệt, lục xứ diệt nên xúc diệt, xúc diệt nên thọ diệt, thọ diệt nên ái diệt, ái diệt nên thủ diệt, thủ diệt nên hữu diệt, hữu diệt nên sanh diệt, sanh diệt nên lão tử diệt, lão tử diệt nên ưu bi khổ não diệt. Thuần là khổ uẩn tột cùng như thế thảy đều trừ diệt).

Kế đó, giải thích riêng về duyên khởi; đây chính là loại thứ ba, tức thế dụng duyên sanh. Do các pháp hữu vi có nhân duyên khác biệt, mỗi pháp đều có thế dụng (thế lực và tác dụng) [riêng biệt], cho nên Đối Pháp nói: “Lại nữa, tuy các pháp là vô tác, vô thường, nhưng do chẳng tùy thuộc một pháp làm duyên mà hết thảy các quả sanh ra, vì các pháp mỗi mỗi đều có công năng sai biệt”. Kinh Thập Địa dạy: “Tử biệt ly thời, ý căn tương đối danh Ưu, ngũ căn tương đối vi Khổ, xuất thanh đề khốc danh Bi, ngu nhân tâm nhiệt danh Não” (Khi chết, biệt ly, đối ứng với ý căn mà nói là Ưu, đối ứng với năm căn mà nói là Khổ, khóc lóc phát ra tiếng là Bi, kẻ ngu tâm bứt rứt là Não). Đấy là thứ tự sanh khởi do nương theo tạp nhiễm. Từ “thử diệt, cố bỉ diệt” (do cái này diệt, nên cái kia diệt) trở đi là nói theo thứ tự trừ diệt theo thanh tịnh thuận quán. Kinh văn gồm ba phần: Một là nêu ra, hai là giải thích, ba là từ “như thị thuần cực” trở đi nhằm kết lại phần biệt thích.

Đối với ý nghĩa duyên khởi, đại lược dùng bốn môn phân biệt:

- Một, nêu ra cái Thể.

- Hai, giải thích danh xưng.

- Ba, quán hạnh.

- Bốn, vấn đáp.

5.25.4.2.2.2.2.1.2.1. Biện định cái Thể của từng chi duyên khởi

Trước hết, đối với cái Thể của chi Vô Minh [trong mười hai chi duyên khởi] thì trong Phiền Não Chướng, từ trong sự chấp giữ, phân biệt của chánh chi, có thể phát khởi, cảm nhận tổng báo và biệt báo, hoặc chỉ cảm vời tổng báo. Đó là cái Thể của chi Vô Minh; kiêm chi thì bao gồm cả câu sanh phân biệt (sự phân biệt sẵn có từ lúc mới sanh ra) để làm cái Thể của Vô Minh. Thành Duy Thức, quyển thứ tám chép: “Vô minh ở đây chỉ có thể chấp giữ cái có thể phát khởi cảm vời nghiệp thiện ác chánh yếu trong đời sau”. Lại nói: “Phát khởi nghiệp cảm chánh yếu chỉ thấy cái được đoạn trừ, còn phát khởi nghiệp cảm phụ trợ thì bất định. Điều này cũng bao gồm tương ứng với bất cộng triền và tùy miên”.

Thể của chi Hành bao gồm thân, ngữ, ý nghiệp thiện và bất thiện, chỉ cảm vời tổng báo, và bao gồm hai thứ tổng nghiệp và biệt nghiệp cảm vời làm tánh. Nếu chỉ cảm biệt báo thì chẳng phải là chi Hành. Vì thế, Duy Thức nói: “Tức là cái được phát khởi bèn gọi là Hành. Do vậy, hết thảy thuận hiện thọ nghiệp (nghiệp lãnh nhận theo chiều thuận trong hiện tại) và biệt trợ đương nghiệp (nghiệp để trợ giúp hòng phát khởi cái quả trong tương lai) đều chẳng thuộc về chi Hành. Nó cũng bao gồm hiện chủng, nhờ vào biểu sắc của cả hai nghiệp thân và ngữ, thật sự chỉ là Tư”.

Thể của chi Thức chỉ chấp giữ chủng tử thuộc Dị Thục Thức thứ tám. Vì thế, Duy Thức Luận viết: “Thức chủng (chủng tử của Thức) ở đây là cái nhân của bổn thức, chỉ chấp lấy chủng tử của Dị Thục Thức thứ tám được cảm vời bởi chi Hành. Thoạt đầu, do kết lại mà sanh khởi, tổng báo làm chủ, chẳng bao gồm hiện hành và các chuyển thức khác”. Có chỗ nói bao gồm cả hiện hành và sáu thức, tức là nói chung về chi Thức, chẳng phải là luận định về Thể [của chi Thức trong mười hai chi duyên khởi]. Và dựa theo phần vị sanh khởi trong tương lai và hiện tại mà nói chung là “hiện hành”. Vì thế, Duy Thức Luận nói: “Do thời cố định mà chẳng có ý nghĩa hiện hành, cho đến chi Thọ cũng giống như thế”.

Đối với cái Thể của chi Danh Sắc, Duy Thức Luận nói: “Trừ ba cái nhân sau đó, các nhân khác đều thuộc về chủng tử của Danh Sắc. Ba cái nhân sau đó, theo thứ tự tên gọi của chúng mà chính là ba loại sau”. Đấy là nói năm chi chẳng tạp loạn, nói theo duyên khởi thật sự được nhóm họp bởi Hành trong một sát na. Thật ra, năm chi thuộc về nhân như Thức v.v… cũng chẳng có thứ tự. Duy Thức Luận nói: “Dựa theo thứ tự sẽ hiện hành mà nói. Nếu xét theo hiện hành, không chỉ nghiệp cảm chẳng phải là Thể của thật sự của mỗi chi. Nói theo phần vị, chủng tử dị thục của sáu căn được gọi là chi Lục Xứ. Chủng tử dị thục của Xúc và Thọ thuộc vào chi Xúc và chi Thọ. Ngoại trừ bốn thứ ấy, các pháp dị thục khác đều gọi là chi Danh Sắc”. Nhưng Khế Kinh hễ nói tới Danh thì tức là bốn Uẩn (Thọ, Tưởng, Hành, Thức), chẳng phải là Sắc, còn Sắc thì như Yết Lạt Lam v.v… cũng là dựa theo hiện hành và phiếm chỉ danh sắc, chẳng phải thật sự là chi Danh Sắc. Như nói “Thức và Danh Sắc nương tựa lẫn nhau, giống như cỏ lau buộc lại thành bó”, cũng là nói theo hiện hành và phiếm chỉ danh sắc. Nói về Danh thì nói thông thường, điều thứ bảy là Danh. Nếu không, thí dụ về bó lau sẽ chẳng thành được! Lại xét theo sự thật để bàn về cái Thể của chi Danh Sắc, Danh chỉ là hai Uẩn, Thọ là chi Thọ, còn Thức là Ý Xứ. Do luận nói Danh Sắc và Lục Xứ chẳng phải là giả, chẳng phải xen tạp, lại nói “trừ ba nhân sau”. Nếu như vậy, sao có thể nói “Danh tức là bốn Uẩn chẳng phải Sắc”? Điều này cũng chẳng mâu thuẫn, vì trong phần trước đã dung thông rồi. Luận lại giải thích rằng: “Hoặc là nói Danh Sắc gồm chung cả năm cái nhân, trong số đó, tùy thuộc cái nhân nào thù thắng mà lập ra bốn thứ kia, tổng và biệt của Lục Xứ và Thức cũng thế. Vì thế, trong kinh chỉ nói Danh là bốn thứ Uẩn, tức là xét theo tên gọi chung. Nếu chia thành năm chi, tức là dựa theo sự sai biệt để nói”.

Chánh thể của Ái cũng chỉ là câu sanh (vốn sẵn có từ lúc mới sanh), [tác dụng giúp đỡ] bổ trợ, tăng trưởng của nó thì bất định. Vì thế, Duy Thức nói: “Chánh nhuận sanh chỉ có tu mới đoạn được”. Luận Du Già Sư Địa còn nói: “Các phiền não trong toàn thể các giới đều có thể nhuận sanh”, tức là nói bao gồm tác dụng bổ trợ. Lại còn chấp mê sự, tuy duyên chung với nội pháp và ngoại pháp, nhưng luận phần nhiều nói “duyên theo ngoại cảnh mà sanh” thì gọi là chi Ái.

Chánh thể của chi Thủ bao gồm hết thảy các câu sanh phiền não, cái bổ trợ nó thì gồm cả các phân biệt [phiền não]. Có chỗ chỉ nói Ái tăng trưởng thì gọi là Thủ. Duy Thức Luận nói: “Tuy trong chi Thủ bao gồm các phiền não khác, nhưng Ái nhuận sanh thù thắng, nên nói là Ái tăng trưởng. Lại do dựa theo thứ tự trước sau mà tách Ái và Thủ thành hai, chứ nó thật sự bao gồm các món Hoặc (phiền não) khác”. Hai chi Ái và Thủ đều bao gồm chủng tử và hiện hành, chi Hữu tức là chủng tử nơi cái quả của năm món trước đó như Hành, Thức v.v… được Ái và Thủ nhuận sanh, đổi thành tên gọi là Hữu. Có chỗ chỉ nói nghiệp được gọi là chi Hữu. Duy Thức Luận dung hội rằng: “Đấy là vì có thể cảm vời dị thục quả”. Có chỗ chỉ nói năm món như Thức v.v… được gọi là chi Hữu. Duy Thức Luận viết: “Do năm món như Thức v.v… đích thân sanh ra Sanh, Lão, Tử trong tương lai. Các thứ ấy chỉ là chủng tử, không bao gồm hiện hành”.

Đối với Thể của Sanh, Thành Duy Thức nói: “Bắt đầu từ Trung Hữu cho đến Bổn Hữu chưa từng suy biến, đều thuộc về chi Sanh”. Đối với cái Thể của Lão Tử, Duy Thức Luận nói: “Các giai đoạn suy biến được gọi chung là Lão, thân hoại mạng chung bèn gọi là Tử. Thể của hai chi này gồm chung Ngũ Uẩn, chỉ là hiện hành, thuộc về dị thục quả”. Thập Địa Luận nói: “Mười hai hữu chi đều có lúc kết nhân và lúc sanh quả”, tức là gộp chung chủng tử và hiện hành v.v… Kinh Duyên Khởi giải rằng: “Năng sở dẫn sanh nhất thời nhi hữu, thứ đệ tuyên thuyết, nghĩa loại vô biệt” (Cái có thể dẫn khởi sanh thành và cái được dẫn khởi để sanh thành đều là cùng lúc mà có, tuy được tuyên nói theo thứ tự, nhưng ý nghĩa chẳng khác biệt). Duy Thức Luận cũng nói: “Dựa theo tính chất đã nhuận sanh (giúp sức cho sanh khởi thành tựu) và dẫn sanh (dẫn đến sự sanh khởi) đồng thời, lúc nhuận sanh và lúc chưa nhuận sanh, ắt chẳng đồng thời được”. Đó là nói theo tướng, chẳng phải là xét theo thật thể, đều là hiện hành và chủng tướng. Ưu bi khổ não do lão tử mà khởi, chẳng thuộc về Chi (chẳng thuộc vào mười hai chi duyên khởi).

5.25.4.2.2.2.2.1.2.2. Giải thích danh xưng

Chỉ giải thích danh xưng chung, chẳng giải thích riêng biệt. Như kinh Duyên Khởi và Đối Pháp Luận đã giải thích khá nhiều, nay dựa theo luận Du Già Sư Địa, giải thích đại lược theo bốn cách:

- Một, do phiền não trói buộc, nhiều lượt sanh khởi, tiến vào các đường, nên gọi là Duyên Khởi. Đấy là cách giải thích dựa theo chữ Duyên và chữ Khởi.

- Hai, dựa theo chuyện rành rành là các duyên nhanh chóng tan diệt rồi lại tiếp tục hòa hợp mà sanh, nên gọi là Duyên Khởi. Đây là cách giải thích theo ý nghĩa “sanh diệt trong từng sát na”. Cách giải thích này nhằm vạch rõ khác với quan niệm của Đại Chúng Bộ v.v… cho là pháp vô vi, và cũng vạch rõ chẳng phải là thuyết “một kỳ có bốn tướng” của Chánh Lượng Bộ.

- Ba, các duyên đã qua đi, nhưng chẳng lìa bỏ, nương theo sự liên tục của chính nó mà sanh khởi. Vì thế, gọi là Duyên Khởi. Như nói “do cái này có mà cái kia có, do cái này sanh mà cái kia sanh”, chẳng phải là nghĩa nào khác, như đã giải thích trong phần trước.

- Bốn, trong đời quá khứ đã hiểu biết tánh của duyên, bình đẳng, liên tục khởi lên, bèn gọi là Duyên Khởi. Như đức Thế Tôn nói: “Ngã dĩ giác ngộ, bình đẳng tuyên thuyết” (Ta đã giác ngộ, bình đẳng tuyên nói). Đó gọi là lần lượt truyền nói, nên gọi là Duyên Khởi.

5.25.4.2.2.2.2.1.2.3. Quán hạnh

Đối với quán hạnh, có hai cách quán riêng biệt:

- Một, nương theo cách quán tạp nhiễm.

- Hai, nương theo cách quán thanh tịnh.

Mỗi cách quán đều có hai loại thuận và nghịch. Vì thế, Đối Pháp quyển thứ tư chép rằng:

“Do tạp nhiễm thuận nghịch, do thanh tịnh thuận nghịch. ‘Tạp nhiễm thuận’ là nói theo thứ tự lưu chuyển, tức là vô minh duyên hành cho tới sanh duyên lão tử, tức là sanh khởi theo thứ tự của sanh tử.

‘Tạp nhiễm nghịch’ tức là dựa theo các Đế an lập để nói, có hai thứ khác nhau:

- Một là viễn phương tiện quán trước khi đạt tới Kiến Đạo, tạo thành bảy mươi bảy loại trí.

- Hai là cận phương tiện quán, tức là tạo thành bốn mươi bốn loại trí.

Hoặc là do hai đạo tư lương và gia hạnh khác biệt. Hoặc đều là gia hạnh, nhưng trước sau sai khác. Hơn nữa, bảy mươi bảy trí quán tức là duyên hiện ‘già, chết’ do ai mà có? Chính là do hiện sanh mà có già, chết. Lại nữa, quán chẳng phải do hiện sanh mà có già, chết, mà là do tự thân trong hiện tại tự mình tạo tác, liền thành hai trí. Duyên theo già chết trong quá khứ và vị lai cũng thế. Mỗi đằng đều có hai loại, tạo thành sáu phép Quán. Từ vô thỉ tới nay, hết thảy già chết đều do duyên nơi sanh, vị lai tuy chưa khởi, nhưng đã sẵn có ý nghĩa tạp nhiễm và hoàn diệt. Vì thế, nay quán tạp nhiễm, cũng thành hai trí. Trong tam tế (ba chặng thời gian, tức quá khứ, hiện tại, vị lai), thoạt đầu do chi Sanh mà có già chết, xét quả bèn có nhân, cái trí suy lường cái nhân. Điều thứ hai là lại quán “chẳng phải là không do sanh mà có già, chết”, đó là cái trí suy xét cái nhân. Trước là [chấp trước] “không có nhân mà sanh”, sau là phá [chấp trước] như tự nhiên sanh v.v… Lìa khỏi sự suy lường hư vọng của ngoại đạo. Điều thứ bảy, lại quán các chi [trong mười hai chi duyên khởi] chẳng thâu nhiếp các trí hữu lậu, do ý nghĩa Biến Tri (biết trọn khắp), được gọi là Pháp Trụ Trí (trí trụ nơi pháp). Biết trọn khắp giáo pháp duyên khởi trong ba đời, gọi là “chi chẳng thâu nhiếp”. Đối với lý của sáu duyên trước đều biết như thật, chính là Tư Tu Huệ, gọi là Chân Thật Trí. Thứ bảy, duyên theo giáo là Văn Huệ, gọi là Pháp Trụ Trí, cũng gọi là Giả Trí. Hợp thành bảy trí, như quán lão tử có bảy trí ấy, cho tới chi Hành cũng có bảy trí. Chỉ trừ vô minh, vô minh chẳng có nhân trí. Do sự khuyết thiếu ấy mà thành bảy mươi bảy trí. Dị sanh và bậc thánh cũng đều cùng có.

“Bốn mươi bốn trí” tức quán già chết là Khổ Đế, quán Tập của già chết, Diệt của già chết, hạnh sẽ hướng đến để diệt già chết, cho đến quán Hành khổ, Hành tập, Hành diệt, hạnh tiến đến diệt Hành… Mười một chi, mỗi chi đều có bốn điều ấy, nên thành bốn mươi bốn trí. Do vô minh chẳng có nhân, cho nên chẳng phải là bốn mươi tám trí. Đấy là cách quán hữu lậu, nên gọi là Tạp Nhiễm. Hoặc là quán thể hữu lậu, hoặc quán pháp hữu lậu, bao gồm cả thánh trí. Kinh văn chỉ nói về thuận, chẳng nói tới nghịch.

Quán thanh tịnh thuận chính là do vô minh diệt nên hành diệt, cho đến do sanh diệt nên già chết diệt. Quán thuận theo thứ tự, đó là nói theo thứ tự đoạn trừ. Nghịch quán là [quán sát] do cái gì không có mà già chết không có? Do cái gì diệt mà già chết diệt? Cho đến do cái gì không có mà Hành không có? Do cái gì diệt mà Hành diệt? Đấy là dựa theo sự đắc quả, dựa theo tột cùng để quán. Do nói ngược thứ tự, khiến cho thành thục”.

5.25.4.2.2.2.2.1.2.4. Vấn đáp phân biệt

Hỏi: Vì sao các chỗ (các kinh luận) nói các chi Duyên Khởi thì [phán định] hoặc là hiện hành, hoặc là chủng tử, hoặc tổng, hoặc biệt, có nhiều thứ sai biệt?

Đáp: Tất cả các thứ sai biệt, phần lớn đã được dung thông trong quyển thứ tám của Thành Duy Thức Luận. Nay ở đây, nêu ra cái Thể [của các chi duyên khởi], thật ra đã dựa theo cách nói chánh yếu về duyên khởi trong Đại Thừa. Các thuyết khác bất đồng là do nói gộp chung các phần vị tương lai và hiện khởi, giả hay thật, chẳng phải là thứ tự của các phần vị dấy khởi trong hiện tại đều do nghiệp cảm vời. Hoặc có khi nói chung theo cả ba thừa, như đều có các căn thì gọi là Sắc, vô gián diệt ý v.v… thì gọi là Danh v.v…

Hỏi: Trong thứ tự quán, nếu nói là có Xứ, quán các chi Duyên Khởi cho đến Thức v.v… sẽ lui về đâu?

Đáp: Trong cách nghịch quán của tạp nhiễm duyên khởi, địa vị tu tập ban đầu là cận phương tiện quán an lập Đế, bèn nói như thế. Vì sao? Như quán lão tử khổ, lão tử tập, lão tử diệt, hạnh tiến nhập diệt của lão tử, cho đến tùy theo lẽ đáng nên mà lần lượt quán các Đế từ nỗi khổ do chi “già, chết” thuộc vào Khổ Đế. Trong duyên khởi, trước hết là quán sát theo chiều nghịch, dùng ba thứ tướng để quán chi Già Chết: Một là tế nhân duyên, hai là thô nhân duyên, ba là chẳng phải do nhân duyên bất định mà cảm vời sanh khởi. “Tế” tức là Ái, Thủ, Hữu; “thô” là nói tới cái Thể của chi Sanh. Do hai điều ấy sanh khởi mà có già, chết. Trong ấy có ý nói dựa theo chuyện gộp chung hai đời để quán tạp nhiễm duyên khởi. Quán “sẽ già chết”, tế sanh là nhân, tức Ái, Thủ, Hữu. Đối với pháp trong hiện tại là già chết, thô sanh là nhân thì chính là chi Sanh [trong mười hai chi duyên khởi]. Trừ hai thứ Sanh ấy ra, các thứ khác chắc chắn chẳng thể tạo ra cái quả “già, chết”, gọi là “chẳng phải bất định”. Đây cũng là suy xét cái nhân, gọi là “chẳng phải bất định”. Chuẩn theo đó, bèn biết hai thứ Sanh (tế sanh và thô sanh) là cái nhân của già chết, tức là suy tìm cái nhân vậy. Quán Tập của già chết, tuy quán Tập Đế của già chết cho đến Ái, đối với nỗi khổ trong đời sau và Tập Đế chưa phải là hỷ túc, lại quan sát các nhân duyên tụ tập sau đó, tạo thành các nỗi khổ trong hiện tại, gọi là “theo chiều nghịch, quán trọn khắp Thọ, Xúc, Lục Xứ, Danh Sắc và Thức”. Quán nỗi khổ trong vị lai là quán Khổ Đế trong tương lai, [quán] cái nhân của Tập là quán Tập Đế trong tương lai. Tập Đế của nỗi khổ trong tương lai do đâu mà có? Biết là do Tập trước kia sanh khởi, Thức là ngằn mé. Pháp hiện tại có khổ, đã biết khổ [trong hiện tại] là do Tập trước kia sanh khởi, chẳng cần lại quán điều ấy vì sao mà có!

Lại nữa, Danh Sắc ví như bó lau, lần lượt duyên theo nhau, chẳng có tác giả v.v… Vì thế, quan sát [theo chiều ngược] đến chi Thức thì bèn trở lại, cho nên chẳng quán đến các chi Hành và Vô Minh. Quán sát mười chi Khổ Tập như thế; kế đó quán Diệt Đế khởi đầu từ già chết cho đến vô minh vì sao sẽ diệt? Do chẳng tạo Vô Minh làm duyên cho chi Hành mới, sự khổ đó mới diệt. Theo thứ tự truy cầu mà chứng Diệt Đạo, nhớ lại xưa kia thầy trò trao truyền pháp duyên khởi, khiến cho chánh kiến thế gian được hiện khởi. Quán nhiều lượt như thế, khiến cho kiến tăng trưởng; đó là “nhiễm nghịch quán” (phép quán tạp nhiễm duyên khởi theo chiều nghịch). Đấy là quán già chết diệt và “hạnh dẫn đến Diệt” liền đạt tới vô minh. Trong ấy, lại dựa theo hai thứ thuộc chi già chết trong hiện tại và vị lai cùng cái nhân của chúng, lược đi không nói đến già chết và cái nhân của nó trong quá khứ. Lại nữa, đã diệt thì chẳng mong cầu đoạn nó, do hữu tác Tứ Đế mà gộp lại để quan sát. Nếu vận dụng bảy mươi bảy trí thì tức là ba đời khác biệt.

Lại có thể hiểu: Hoặc là duyên theo già chết trong hiện tại để quán cận nhân và viễn nhân, các nhân ấy đều thuộc quá khứ, tức là [quán ngược lại] tới chi Ái. Nếu quán sự già chết trong vị lai, [sẽ quán] từ Hữu đến Ái. Trước Ái sẽ là nỗi khổ trong vị lai, tức là hãy nên quán theo thứ tự. Nếu không, chủng tử chẳng phải là cái duyên xoay vần. Nếu dựa theo cách giải thích trong phần trước, thì đối với già chết trong hiện tại và vị lai chính là hợp quán (gộp chung lại để quán), quán cái nhân [của hai thứ già chết ấy] là biệt quán. Trong cách giải thích thuộc đoạn này thì đối với cái nhân là hợp quán, đối với già chết là biệt quán. Không chỉ nghịch quán đối với chi Già Chết, mà quán Tập Khổ trong vị lai cũng là nghịch quán.

Hỏi: Hoặc có chỗ nói “quán từ Vô Minh tới Sanh liền ngưng” là vì sao vậy?

Đáp: Đó là nói theo căn cơ và sự ham thích truy cầu nhân quả, do già chết chẳng có quả, cho nên chỉ nói đến Sanh.

Hỏi: Có người nói “chỉ quán theo chiều nghịch đến chi Danh Sắc mà thôi” là vì lẽ nào?

Đáp: Dựa theo chi “chủng tử của nghiệp là Thức” để nói, do Thức được gồm thâu trong Danh Sắc.

5.25.4.2.2.2.2.2. Mật thuyết

(Kinh) Thuyết thị pháp dĩ, phục vị thuyết thập nhị duyên khởi tương ứng Đà La Ni viết: - Đát điệt tha: Tỳ chiết nễ, tỳ chiết nễ, tỳ chiết nễ, tăng tắc chỉ nễ, tăng tắc chỉ nễ, tăng tắc chỉ nễ, tỳ nhĩ nễ, tỳ nhĩ nễ, tỳ nhĩ nễ, sa ha. Đát điệt tha: Na nhĩ nễ, na nhĩ nễ, na nhĩ nễ, sát trĩ nễ, sát trĩ nễ, sát trĩ nễ, táp bát rị thiết nễ, táp bát rị thiết nễ, táp bát rị thiết nễ, sa ha. Đát điệt tha: Bệ đạt nễ, bệ đạt nễ, bệ đạt nễ, trất lý sắt nễ nễ, trất lý sắt nễ nễ, trất lý sắt nễ nễ, ổ ba địa nễ, ổ ba địa nễ, ổ ba địa nễ, sa ha. Đát điệt tha: Bà tỳ nễ, bà tỳ nễ, bà tỳ nễ, đồ để nễ, đồ để nễ, đồ để

nễ, đồ ma nễ nễ, đồ ma nễ nễ, đồ ma nễ nễ, sa ha.

(經)說是法已，復為說十二緣起相應陀羅尼曰：怛姪他。毘折儞。毘折儞。毘折儞。僧塞枳儞。僧塞枳儞。僧塞枳儞。毘爾儞。毘爾儞。毘爾儞。莎訶。怛姪他。那弭儞。那弭儞。那弭儞。殺雉儞。殺雉儞。殺雉儞。颯鉢哩設儞。颯鉢哩設儞。颯鉢哩設儞。莎訶。怛姪他。薜達儞。薜達儞。薜達儞。窒里瑟儞儞。窒里瑟儞儞。窒里瑟儞儞。鄔波地儞。鄔波地儞。鄔波地儞。莎訶。怛姪他。婆毘儞。婆毘儞。婆毘儞。闍底儞。闍底儞。闍底儞。闍摩儞儞。闍摩儞儞。闍摩儞儞。莎訶。

(Kinh: Nói pháp ấy rồi, lại vì chúng nó nói Đà La Ni tương ứng với mười hai duyên khởi rằng: - Đát điệt tha: Tỳ chiết nễ, tỳ chiết nễ, tỳ chiết nễ, tăng tắc chỉ nễ, tăng tắc chỉ nễ, tăng tắc chỉ nễ, tỳ nhĩ nễ, tỳ nhĩ nễ, tỳ nhĩ nễ, sa ha. Đát điệt tha: Na mi nễ, na mi nễ, na mi nễ, sát trĩ nễ, sát trĩ nễ, sát trĩ nễ, táp bát rị thiết nễ, táp bát rị thiết nễ, táp bát rị thiết nễ, sa ha. Đát điệt tha: Bệ đạt nễ, bệ đạt nễ, bệ đạt nễ, trất lý sắt nễ nễ, trất lý sắt nễ nễ, trất lý sắt nễ nễ, ổ ba địa nễ, ổ ba địa nễ, ổ ba địa nễ, sa ha. Đát điệt tha: Bà tỳ nễ, bà tỳ nễ, bà tỳ nễ, đồ để nễ, đồ để nễ, đồ để nễ, đồ ma nễ nễ, đồ ma nễ nễ, đồ ma nễ nễ, sa ha).

Kế đó, phần thứ hai [trong phần “vì cá thuyết pháp”] là mật thuyết duyên khởi. Trước là kết lại phần trước, nêu bày [sẽ nói thần chú]; kế đó là nói thần chú.

5.25.4.2.2.3. Chư thiên nghe nói, tán thán

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn vị chư đại chúng thuyết trưởng giả tử tích duyên chi thời, chư nhân thiên chúng thán vị tằng hữu. Thời, Tứ Đại Thiên Vương các ư kỳ xứ, dị khẩu đồng âm, tác như thị thuyết: - Thiện tai Thích Ca tôn, thuyết diệu pháp minh chú, sanh phước trừ chúng ác, thập nhị chi tương ứng. Ngã đẳng diệc thuyết chú, ủng hộ như thị pháp. Nhược hữu sanh vi nghịch, bất thiện tùy thuận giả, đầu phá tác thất phần, do như lan hương sao. Ngã đẳng ư Phật tiền, cộng thuyết kỳ chú viết: Đát điệt tha, hế lý mế, yết thê kiện đà rị, chiên đồ lý địa lệ, tao phạt lệ, thạch hế phạt lệ, bổ ra bố lệ đoản mạt để, khi ra mạt để, đạt địa mục khế, cũ rô bà, mẫu rô bà, cụ đồ mẫu rô kiện đề, đỗ rô, đỗ rô, tỳ lệ. Ế nê tất nê đạp bễ, đạt đạp bễ, ổ tất đát rị, ô suất trá la phạt để, át lạt sa phạt để, bát đỗ ma phạt để, câu tô ma phạt để, sa ha.

(經)爾時，世尊為諸大眾說長者子昔緣之時，諸人天眾歎未曾有。時，四大天王各於其處，異口同音作如是說：善哉釋迦尊，說妙法明呪，生福除眾惡，十二支相應。我等亦說呪，擁護如是法，若有生違逆，不善隨順者，頭破作七分，猶如蘭香梢。我等於佛前，共說其呪曰。怛姪他。呬哩謎。揭睇健陀哩。旃荼里地囇。騷伐囇。　石呬伐囇。補𡆆布囇短末底。崎囉末底。達地目契。寠嚕婆。母嚕婆。具荼母嚕健提。杜嚕。杜嚕。毘囇。翳泥悉泥沓媲。達沓媲。鄔悉怛哩。烏率吒囉伐底。頞剌娑伐底。鉢杜摩伐底。俱蘇摩伐底。莎訶。

(Kinh: Lúc bấy giờ, khi đức Thế Tôn vì các đại chúng nói duyên xưa kia của trưởng giả tử, các chúng trời, người than là “chưa từng có”. Khi đó, tứ đại thiên vương mỗi vị ở chỗ mình, khác miệng cùng tiếng, nói như thế này: - Lành thay đấng Thích Ca, nói diệu pháp, minh chú, sanh phước, trừ các ác, tương ứng mười hai chi. Chúng con cũng nói chú, ủng hộ pháp như thế. Nếu kẻ sanh trái nghịch, kẻ chẳng khéo tùy thuận, đầu vỡ làm bảy miếng, giống như ngọn lan hương. Chúng con đối trước Phật, cùng nói chú ấy rằng: “Đát điệt tha, hế lý mê, yết thê kiện đà rị, chiên đồ lý địa lệ, tao phạt lệ, thạch hế phạt lệ, bổ ra bố lệ đoản mạt để, khi ra mạt để, đạt địa mục khế, cũ rô bà, mẫu rô bà, cụ đồ mẫu rô kiện đề, đỗ rô, đỗ rô tỳ lệ. Ế nê tất nê đạp bễ, đạt đạp bễ, ổ tất đát rị, ô suất trá la phạt để, át lạt sa phạt để, bát đỗ ma phạt để, câu tô ma phạt để, sa ha”).

Kế đó, phần thứ ba trong “hạnh cứu cá” là chư thiên nghe nói đều tán thán, có ba ý:

- Một, nêu ra [ý tán thán].

- Hai, từ “thời, chư đại chúng” (khi đó, các đại chúng) trở đi, đại chúng cùng hoan hỷ.

- Ba, từ “thời, tứ thiên vương” (khi đó, bốn thiên vương) trở đi, tán thán riêng, lại gồm hai ý:

a. Tán thán lời đức Phật nói.

b. Nói chú, nguyện thủ hộ.

Điều thứ nhất là “tán thán lời Phật dạy” lại có hai ý: Một là nêu ra, hai là tán thán. Sau đó, từ “ngã đẳng diệc thuyết chú” (chúng con cũng nói chú) trở đi, là nguyện ủng hộ lần thứ hai, có ba ý:

- Hai câu đầu là nêu ra.

- Bốn câu kế đó nhằm khuyên răn.

- Từ “ngã đẳng ư Phật tiền” (chúng con đối trước Phật) trở đi là nói chú.

5.25.4.2.2.4. Cá báo ân

(Kinh) Phật cáo Thiện Nữ Thiên: - Nhĩ thời, trưởng giả tử Lưu Thủy cập kỳ nhị tử, vị bỉ trì ngư thí thủy, thí thực, tịnh thuyết pháp dĩ, câu cộng hoàn gia. Thị trưởng giả tử Lưu Thủy phục ư hậu thời, nhân hữu tụ hội, thiết chúng kỹ nhạc, túy tửu nhi ngọa. Thời, thập thiên ngư đồng thời mạng quá, sanh Tam Thập Tam Thiên, khởi như thị niệm: “Ngã đẳng dĩ hà thiện nghiệp nhân duyên, sanh thử thiên trung?” Tiện tương vị viết: “Ngã đẳng tiên ư Thiệm Bộ châu nội, đọa bàng sanh trung, cộng thọ ngư thân. Trưởng giả tử Lưu Thủy thí ngã đẳng thủy, cập dĩ phạn thực. Phục vị ngã đẳng thuyết thậm thâm pháp thập nhị duyên khởi, cập Đà La Ni, phục xưng Bảo Kế Như Lai danh hiệu. Dĩ thị nhân duyên, năng linh ngã đẳng đắc sanh thử thiên. Thị cố, ngã kim hàm ưng nghệ bỉ trưởng giả tử sở, báo ân cúng dường”. Nhĩ thời, thập thiên thiên tử tức ư thiên một, chí Thiệm Bộ châu đại y vương sở. Thời, trưởng giả tử tại cao lâu thượng, an ổn nhi thụy. Thời, thập thiên thiên tử cộng dĩ thập thiên chân châu anh lạc, trí kỳ đầu biên. Phục dĩ thập thiên trí kỳ túc xứ. Phục dĩ thập thiên trí ư hữu hiếp. Phục dĩ thập thiên trí tả hiếp biên. Vũ mạn đà la hoa, ma ha mạn đà la hoa, tích chí vu tất, quang minh phổ chiếu. Chủng chủng thiên nhạc xuất diệu âm thanh, linh Thiệm Bộ châu hữu thùy miên giả, giai tất giác ngụ. Trưởng giả tử Lưu Thủy diệc tùng thụy ngụ. Thị thời, thập thiên thiên tử vị cúng dường dĩ, tức ư không trung, phi đằng nhi khứ. Ư Thiên Tự Tại Quang vương quốc nội, xứ xứ giai vũ thiên diệu liên hoa. Thị chư thiên tử phục chí bổn xứ không trạch trì trung, vũ chúng thiên hoa, tiện ư thử một, hoàn thiên cung điện, tùy ý tự tại, thọ ngũ dục lạc. Thiên Tự Tại Quang vương chí thiên hiểu dĩ, vấn chư đại thần: “Tạc dạ hà duyên hốt hiện như thị hy hữu thụy tướng, phóng đại quang minh?” Đại thần đáp ngôn: “Đại vương đương tri: Hữu chư thiên chúng ư trưởng giả tử Lưu Thủy gia trung, vũ tứ thập thiên chân châu anh lạc, cập thiên mạn đà la hoa, tích chí vu tất”. Vương cáo thần viết: “Nghệ trưởng giả gia, hoán thủ kỳ tử”. Đại thần thọ sắc, tức chí kỳ gia, phụng tuyên vương mạng, hoán trưởng giả tử. Thời, trưởng giả tử tức chí vương sở, vương viết: “Hà duyên tạc dạ thị hiện như thị hy hữu thụy tướng?” Trưởng giả tử ngôn: “Như ngã tư thổn, định ưng thị bỉ trì nội chúng ngư, như kinh sở thuyết mạng chung chi hậu, đắc sanh Tam Thập Tam Thiên. Bỉ lai báo ân, cố hiện như thị hy kỳ chi tướng”. Vương viết: “Hà dĩ đắc tri?” Lưu Thủy đáp viết: “Vương khả khiển sứ, tịnh ngã nhị tử, vãng bỉ trì sở, nghiệm kỳ hư thật, bỉ thập thiên ngư vi tử, vi hoạt?” Vương văn thị ngữ, tức tiện khiển sứ cập tử, hướng bỉ trì biên, kiến kỳ trì trung đa hữu mạn đà la hoa tích thành đại tụ, chư ngư tịnh tử. Kiến dĩ trì hoàn, vị vương quảng thuyết. Vương văn thị dĩ, tâm sanh hoan hỷ, thán vị tằng hữu!

(經)佛告善女天：爾時，長者子流水及其二子，為彼池魚施水施食并說法已，俱共還家。是長者子流水復於後時，因有聚會設眾妓樂醉酒而臥。時，十千魚同時命過，生三十三天，起如是念：我等以何善業因緣生此天中？便相謂曰：我等先於贍部洲內墮傍生中共受魚身，長者子流水施我等水及以飯食，復為我等說甚深法十二緣起及陀羅尼，復稱寶髻如來名號，以是因緣能令我等得生此天。是故，我今咸應詣彼長者子所報恩供養。爾時，十千天子即於天沒至贍部洲大醫王所。時，長者子在高樓上安隱而睡，時，十千天子共以十千真珠瓔珞置其頭邊，復以十千置其足處，復以十千置於右脇，復以十千置左脇邊，雨曼陀羅華、摩訶曼陀羅華積至于膝，光明普照，種種天樂出妙音聲，令贍部洲有睡眠者皆悉覺寤。長者子流水亦從睡寤，是時，十千天子為供養已，即於空中飛騰而去，於天自在光王國內處處皆雨天妙蓮華。是諸天子復至本處空澤池中雨眾天華，便於此沒還天宮殿，隨意自在受五欲樂。天自在光王至天曉已，問諸大臣：昨夜何緣忽現如是希有瑞相，放大光明？大臣答言：大王當知，有諸天眾於長者子流水家中雨四十千真珠瓔珞及天曼陀羅華積至于膝。王告臣曰：詣長者家，喚取其子。大臣受勅即至其家，奉宣王命喚長者子。時，長者子即至王所，王曰：何緣昨夜示現如是希有瑞相？長者子言：如我思忖，定應是彼池內眾魚，如經所說命終之後得生三十三天。彼來報恩，故現如是希奇之相。王曰：何以得知？流水答曰：王可遣使并我二子往彼池所驗其虛實，彼十千魚為死為活？王聞是語，即便遣使及子向彼池邊，見其池中多有曼陀羅華積成大聚，諸魚竝死。見已馳還，為王廣說。王聞是己，心生歡喜，歎未曾有。

(Kinh: Đức Phật cáo Thiện Nữ Thiên: - Lúc bấy giờ, trưởng giả tử Lưu Thủy và hai con vì cá trong ao đó thí nước, thí thức ăn, và thuyết pháp xong, đều cùng trở về nhà. Vị trưởng giả tử Lưu Thủy ấy lại vào lúc sau, do có tụ hội, bày các thứ kỹ nhạc, say rượu mà nằm. Khi đó, mười ngàn con cá cùng lúc xả mạng, sanh lên Tam Thập Tam Thiên, dấy lên ý nghĩ như thế này: “Chúng ta do nhân duyên nghiệp lành nào mà sanh trong cõi trời này?” Liền nói với nhau rằng: “Chúng ta trước kia ở trong châu Thiệm Bộ, đọa làm bàng sanh, cùng mang thân cá. Trưởng giả tử Lưu Thủy thí nước và cho chúng ta ăn. Lại vì chúng ta nói pháp rất sâu là mười hai duyên khởi và Đà La Ni, lại xưng danh hiệu Bảo Kế Như Lai. Do nhân duyên ấy, có thể khiến cho chúng ta được sanh lên cõi trời này. Vì thế, ta nay đều nên tới chỗ trưởng giả tử để báo ân, cúng dường”. Lúc bấy giờ, mười ngàn thiên tử liền biến mất trên trời, đến chỗ đại y vương trong châu Thiệm Bộ. Khi đó, trưởng giả tử ở trên lầu cao, nằm ngủ an ổn. Khi ấy, mười ngàn thiên tử cùng dùng mười ngàn chuỗi anh lạc bằng chân châu đặt bên cạnh đầu ông ta. Lại dùng mười ngàn chuỗi đặt ở nơi chân. Lại dùng mười ngàn chuỗi đặt ở hông phải. Lại dùng mười ngàn chuỗi đặt ở bên hông trái. Mưa hoa mạn đà la, hoa ma ha mạn đà la, dồn lại cao tới đầu gối, quang minh chiếu trọn khắp. Các thứ nhạc trời vang ra âm thanh mầu nhiệm, khiến cho kẻ đang ngủ trong châu Thiệm Bộ thảy đều tỉnh giấc. Trưởng giả tử Lưu Thủy cũng tỉnh giấc. Khi đó, mười ngàn thiên tử đã cúng dường xong, liền ở trong hư không bay đi. Trong nước của vua Thiên Tự Tại Quang, nơi nơi đều mưa hoa sen mầu nhiệm cõi trời. Các vị thiên tử ấy lại tới trong ao nơi chằm trống xứ ấy, mưa các thứ hoa trời, rồi biến mất tại đó, trở về cung điện trời, tùy ý tự tại hưởng năm thứ dục lạc. Vua Thiên Tự Tại Quang tới sáng, hỏi các đại thần: “Đêm qua do duyên gì mà bỗng hiện tướng tốt lành hiếm có như thế, tỏa quang minh lớn?” Đại thần tâu rằng: “Đại vương nên biết: Có các vị trời ở trong nhà của trưởng giả tử Lưu Thủy mưa bốn mươi ngàn chuỗi anh lạc chân châu và hoa mạn đà la cõi trời dồn lại cao đến đầu gối”. Vua bảo bầy tôi rằng: “Đến nhà trưởng giả, gọi con ông ta [vào chầu]”. Đại thần vâng theo sắc chỉ, liền đến nhà đó, tuyên nói lệnh vua đòi trưởng giả tử [vào chầu]. Khi đó, trưởng giả tử liền tới chỗ vua, vua nói: “Duyên gì mà đêm qua thị hiện tướng tốt lành hiếm có như thế?” Trưởng giả tử nói: “Như thần suy nghĩ, chắc chắn phải là lũ cá trong cái ao đó, như kinh đã nói sau khi mạng chung, được sanh lên Tam Thập Tam Thiên. Họ đến báo ân, cho nên hiện tướng hiếm lạ như thế”. Vua nói: “Làm sao biết được?” Lưu Thủy đáp rằng: “Vua có thể sai sứ và hai con của thần đến chỗ ao ấy, kiểm nghiệm thật giả, xem mười ngàn con cá ấy còn sống hay đã chết rồi?” Vua nghe lời ấy, liền sai sứ giả và con ông ta tới bên ao ấy. Họ thấy trong ao có nhiều hoa mạn đà la tích tụ thành đống lớn, lũ cá đều chết hết. Thấy rồi, họ vội vã trở về, tâu vua cặn kẽ. Vua nghe chuyện ấy xong, tâm sanh hoan hỷ, than là chưa từng có).

Kế đó, phần thứ tư trong chuyện cứu cá là “cá báo ân”. Kinh văn chia thành mười bốn đoạn:

- Một, ba vị đại sĩ trở về nhà.

- Hai, từ “thị trưởng giả tử” (vị trưởng giả tử ấy) trở đi, trưởng giả tử say rượu, nằm ngủ.

- Ba, từ “thời, thập thiên ngư” (khi đó, mười ngàn con cá) trở đi, cá qua đời, sanh lên trời.

- Bốn, từ “khởi như thị niệm” (dấy lên ý niệm như thế này) trở đi, nghĩ biết túc nghiệp.

- Năm, từ “thị cố, ngã kim” (vì thế, ta nay) trở đi, bàn luận phải nên báo ân.

- Sáu, từ “nhĩ thời, thập thiên” (lúc bấy giờ, mười ngàn) trở đi, chư thiên báo ân. Trong ấy, lại có ba ý:

a. Từ trời giáng xuống.

b. Từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, báo đức.

c. Từ “tiện ư thử một” (liền biến mất nơi đây) trở đi, xong việc, trở về trời.

Trong phần “báo đức”, có ba ý:

* Một là báo ân trưởng giả.

* Hai là từ “ư Thiên Tự Tại Quang vương” (ở chỗ vua Thiên Tự

Tại Quang) trở đi, báo ơn quốc vương, do vua cho mượn voi, lại còn hộ trì Phật pháp, khiến cho ta được nghe.

* Ba là từ “thị chư thiên tử” (các thiên tử ấy) trở đi, báo ân chỗ sanh.

- Bảy, từ “Thiên Tự Tại Quang vương” trở đi, vua hỏi về điềm lành.

- Tám, từ “đại thần đáp ngôn” (đại thần đáp rằng) trở đi, quần thần đáp cặn kẽ.

- Chín, từ “vương cáo thần viết” (vua bảo bầy tôi rằng) trở đi, vua sai sứ giả gọi tới.

- Mười, từ “thời, trưởng giả tử” (khi đó, trưởng giả tử) trở đi, trưởng giả nghe theo lệnh đòi.

- Mười một, từ “vương viết” (vua nói) trở đi, vua đích thân hỏi.

- Mười hai, từ “trưởng giả tử ngôn” (trưởng giả tử nói) trở đi, trưởng giả trả lời cặn kẽ.

- Mười ba, từ “vương viết hà dĩ” (vua nói vì sao) trở đi, kiểm nghiệm thật giả.

- Mười bốn, từ “vương văn thị” (vua nghe điều ấy) trở đi, sanh lòng tin, hoan hỷ.

5.25.4.3. Kết lại, dung hội xưa nay

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Bồ Đề thụ thần: - Thiện Nữ Thiên! Nhữ kim đương tri, tích thời trưởng giả tử Lưu Thủy giả, tức ngã thân thị, Trì Thủy trưởng giả tức Diệu Tràng thị. Bỉ chi nhị tử, trưởng tử Thủy Mãn tức Ngân Tràng thị. Thứ tử Thủy Tạng tức Ngân Quang thị. Bỉ Thiên Tự Tại Quang vương giả, tức nhữ Bồ Đề thụ thần thị. Thập thiên ngư giả tức thập thiên thiên tử thị. Nhân ngã vãng tích dĩ thủy tế ngư, dữ thực linh bão, vị thuyết thậm thâm thập nhị duyên khởi, tịnh thử tương ứng Đà La Ni chú, hựu vị xưng bỉ Bảo Kế Phật danh. Nhân thử thiện căn, đắc sanh thiên thượng, kim lai ngã sở, hoan hỷ thính pháp. Ngã giai đương vị thọ ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề ký, thuyết kỳ danh hiệu. Thiện Nữ Thiên! Như ngã vãng tích ư sanh tử trung, luân hồi chư hữu, quảng vi lợi ích, linh vô lượng chúng sanh tất linh thứ đệ thành Vô Thượng Giác, dữ kỳ thọ ký. Nhữ đẳng giai ưng cần cầu xuất ly, vật vi phóng dật.

(經)爾時，佛告菩提樹神：善女天！汝今當知昔時長者

子流水者即我身是，持水長者即妙幢是。彼之二子，長子水滿即銀幢是，次子水藏即銀光是。彼天自在光王者即汝菩提樹神是，十千魚者即十千天子是。因我往昔以水濟魚與食令飽，為說甚深十二緣起，并此相應陀羅尼呪，又為稱彼寶髻佛名，因此善根得生天上，今來我所歡喜聽法，我皆當為授於阿耨多羅三藐三菩提記、說其名號。善女天！如我往昔於生死中輪迴諸有廣為利益，令無量眾生悉令次第成無上覺，與其授記。汝等皆應勤求出離，勿為放逸。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo thần cây Bồ Đề: - Thiện Nữ Thiên! Bà nay nên biết, trưởng giả tử Lưu Thủy xưa kia chính là thân ta. Trưởng giả Trì Thủy nay chính là Diệu Tràng. Hai con của ông ta, con trưởng là Thủy Mãn tức là Ngân Tràng. Con thứ là Thủy Tạng tức Ngân Quang. Vua Thiên Tự Tại Quang chính là bà, thần cây Bồ Đề. Mười ngàn con cá tức là mười ngàn thiên tử. Do ta xưa kia dùng nước cứu cá, cho chúng ăn no, vì chúng nó nói mười hai duyên khởi rất sâu, và chú Đà La Ni tương ứng này, lại vì chúng nó xưng danh hiệu Phật Bảo Kế. Do thiện căn ấy, chúng được sanh lên trời, nay đến chỗ ta, hoan hỷ nghe pháp, ta sẽ đều thọ ký Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác cho họ, nói ra danh hiệu. Thiện Nữ Thiên! Như ta xưa kia ở trong sanh tử, luân hồi các cõi, rộng tạo lợi ích, khiến cho vô lượng chúng sanh thảy đều theo thứ tự thành Vô Thượng Giác, và thọ ký cho họ. Các ngươi đều nên siêng cầu xuất ly, đừng buông lung).

Kế đó, đoạn thứ ba là “kết lại bằng cách dung hội xưa nay”, gồm có bốn ý:

- Một, kết lại bằng cách dung hội [thân hiện tại và xưa kia của] cha con Bồ Tát.

- Hai, từ “bỉ Thiên Tự Tại” (Thiên Tự Tại ấy) trở đi, dung hội [thân xưa và thân hiện tại của] thần cây.

- Ba, từ “thập thiên ngư” (mười ngàn con cá) trở đi, kết lại dung hội [thân xưa và hiện tại] của các thiên tử. Trong ấy, lại có ba điều:

a. Trước hết, kết lại sự dung hội về người.

b. Kế đó, từ “nhân ngã” (do ta) trở đi, kết hội về pháp.

c. Sau đó, từ “nhân thử thiện căn” (do thiện căn ấy) trở đi, tổng kết nguyên do: Do cái nhân tốt lành mà được thọ ký.

- Bốn, từ “Thiện Nữ Thiên” trở đi, khuyên nên tin tưởng, tu tập.

5.25.4.4. Đại chúng lãnh ngộ, vâng theo đó tu học

(Kinh) Nhĩ thời, đại chúng văn thuyết thị dĩ, tất giai ngộ giải “do đại từ bi cứu hộ nhất thiết, cần tu khổ hạnh, phương năng chứng hoạch Vô Thượng Bồ Đề”, hàm phát thâm tâm tín thọ, hoan hỷ.

(經)爾時，大眾聞說是已，悉皆悟解由大慈悲救護一切勤修苦行方能證獲無上菩提，咸發深心信受歡喜。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đại chúng nghe nói như thế xong, thảy đều ngộ giải “do đại từ bi cứu giúp, bảo vệ hết thảy, siêng tu khổ hạnh, thì mới có thể chứng được Vô Thượng Bồ Đề”, đều phát tâm tin nhận sâu xa và hoan hỷ).

Kế đó, đoạn thứ tư là “[đại chúng] lãnh ngộ, vâng theo đó tu học”.

Hỏi: Phẩm này đã nói cái nhân khiến cho các thiên tử được thọ ký nhằm trừ nghi cho đại chúng, cớ sao trong phần lãnh ngộ lại nói đại chúng ngộ giải “do đại từ bi hành các khổ hạnh thì mới chứng đắc Bồ Đề”?

Đáp: Chuẩn theo phần “dung hội [thân xưa kia và hiện tại] để kết lại”, chỉ kết lại các thiên tử, rõ ràng chỉ vì đại chúng trừ mối nghi đối với nguyên do các thiên tử được thọ ký. Nói hiểu “do hành đại từ bi v.v… mà đắc Bồ Đề” chính là ý nghĩa kèm theo. Lại biết mười ngàn vị thiên tử cũng hành khổ hạnh v.v… sau đó mới đắc Bồ Đề, cho nên [đại chúng] đều học tập, hành theo!