Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

5.23. Phẩm Thứ Hai Mươi Ba: Thọ Ký — Thọ Ký Phẩm Đệ Nhị Thập Tam

Phẩm thứ hai mươi ba là Thọ Ký, gồm ba môn phân biệt.

5.23.1. Ý nghĩa vì sao có phẩm này?

Nói đến ý nghĩa vì sao có phẩm này, trong phần Học Hạnh Lưu Thông có năm tiểu loại, đây chính là phẩm thuộc tiểu loại thứ năm nhằm kết lại ý nghĩa học hạnh của các phẩm trước đó. Có ba ý nghĩa:

- Một là để thọ ký.

- Hai là để trừ nghi,

- Ba là khuyên lơn lần nữa.

Phẩm này thuộc ý thứ nhất. Thọ ký nhằm chỉ rõ “hễ hành, ắt sẽ đắc quả”, quả nhất định do nhân mà thành tựu. Vì thế, sau phẩm [Chư Thiên Dược Xoa] Hộ Trì, bèn có phẩm Thọ Ký.

5.23.2. Giải thích danh xưng

Giải thích danh xưng, Thọ là “trao cho, ban cho”. Ký là phân biệt, là chứng nghiệm. Tức là vì [người được thọ ký] mà phân biệt, chứng nghiệm cái quả ấy, giao phó cho người đó, nên gọi là Thọ Ký.

5.23.3. Giải trừ vấn nạn

* Hỏi: Ngài Diệu Tràng nghe kinh chưa từng được thọ ký, cớ sao nay nói “nhằm kết lại các hạnh trong phần trước mà có phẩm này sanh khởi?”

Đáp: Chẳng phải là ý chủ yếu thọ ký cho Diệu Tràng và hai con. Như hai loại ni chúng trong kinh Pháp Hoa, vì [đức Phật] khuyên trì kinh, họ muốn nghe thọ ký rồi mới có thể tu học, nên [đức Phật] thọ ký cho họ. Chẳng phải là đến lúc ấy Ngài mới thọ ký, vì trước đó đã thọ ký rồi. Do vậy, kinh ấy nói: “Ngã tiên dĩ thuyết nhất thiết Thanh Văn giai đắc tác Phật” (Ta trước đó đã nói hết thảy Thanh Văn đều được thành Phật). Nay đại chúng ở đây cũng lại giống như thế. Nói “nếu trì kinh sẽ được thành Phật”, những người ấy là ai? Hễ có tâm nghi ấy, sẽ chẳng thể quyết chí tu hành được! Vì thế, để đoạn trừ, bèn thọ ký cho Diệu Tràng v.v… Muốn khiến cho đại chúng thuở đó đều biết “sẽ thành Phật”, sẽ có thể quyết định hành trì. Nếu không, sau phẩm Diệt Nghiệp Chướng, hoặc sau phẩm Liên Hoa Dụ Tán trong phần trước, phải nên thọ ký. Lúc đó đã ngộ, sao chẳng thọ ký? Như trong tam châu thuyết pháp của thời Pháp Hoa, sau mỗi châu, đều có thọ ký, chẳng để ra sau.

* Hỏi: Nếu là như vậy, sao chẳng thọ ký trong phần trước?

Đáp: Diệu Tràng Bồ Tát đã nhập Bát Địa, trước đó, Ngài đã được thọ ký, do khuyên [thính chúng] trì kinh, cho nên nhắc lại. Lại có thể hiểu là: Phải là [Diệu Tràng Bồ Tát] đã được thọ ký trước đó (trong các pháp hội giảng kinh khác), ở đây mới nói thọ ký [lần nữa], nhằm bao hàm nhiều nghĩa: Một là thọ ký cho các vị giống như Diệu Tràng v.v… Hai là nhằm kết lại phần trước. Lại nữa, trong phần trước, khi mười ngàn vị thiên tử chưa đến tham dự pháp hội, cũng nêu rõ “hễ được nghe [kinh Kim Quang Minh], thì sẽ được thành Phật”, huống hồ người tu học đã lâu mà chẳng được thành Phật ư? Do vậy, thọ ký vào lúc này, do nói một người [sẽ thành Phật] mà nhiều người đạt được lợi ích. Vì thế, [tới đây mới nói thọ ký] cũng chẳng có khuyết điểm gì!

* Hỏi: Mười ngàn vị thiên tử tạm nghe liền được thọ ký, sao đại chúng trong hội chẳng được thọ ký?

Đáp: Do căn cơ của họ đã thành thục, còn các đại chúng khác trong hội này căn cơ chưa chín muồi. Hơn nữa, đại chúng đã nghe “do trì kinh, sẽ được thành Phật”, còn những người này do chưa nghe, lại phải nên làm như thế!

5.23.4. Giải thích kinh văn

5.23.4.1. Đại chúng nhóm họp

(Kinh) Nhĩ thời, Như Lai ư đại chúng trung, quảng thuyết pháp dĩ, dục vị Diệu Tràng Bồ Tát, cập kỳ nhị tử Ngân Tràng, Ngân Quang, thọ A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề ký.

(經)爾時，如來於大眾中廣說法已，欲為妙幢菩薩及其二子銀幢、銀光授阿耨多羅三藐三菩提記。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Như Lai ở trong đại chúng, rộng thuyết pháp xong, muốn thọ ký Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác cho Diệu Tràng Bồ Tát và hai con là Ngân Tràng và Ngân Quang).

Tán rằng: Kinh văn trong phẩm này chia thành hai phần:

- Một, đại chúng tụ tập.

- Hai, thọ ký.

Phần “đại chúng nhóm họp” có hai tiểu đoạn; ở đây là phần dẫn khởi nhằm giới thiệu đại chúng tụ tập.

(Kinh) Thời hữu thập thiên thiên tử, Tối Thắng Quang Minh nhi vi thượng thủ, câu tùng Tam Thập Tam Thiên, lai chí Phật sở, đỉnh lễ Phật túc, khước tọa nhất diện, thính Phật thuyết pháp.

(經)時有十千天子，最勝光明而為上首，俱從三十三天來至佛所，頂禮佛足，却坐一面聽佛說法。

(Kinh: Khi đó có mười ngàn thiên tử, Tối Thắng Quang Minh làm thượng thủ, đều từ Tam Thập Tam Thiên, tới chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân đức Phật, lui qua ngồi một bên, nghe đức Phật thuyết pháp).

Kế đó, nói đến đại chúng tụ tập.

5.23.4.2. Thọ ký

5.23.4.2.1. Thọ ký cho ba vị đại sĩ

5.23.4.2.1.1. Thọ ký cho Diệu Tràng Bồ Tát

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Diệu Tràng Bồ Tát ngôn: - Nhữ ư lai thế, quá vô lượng vô số bách thiên vạn ức na dữu đa kiếp dĩ, ư Kim Quang Minh thế giới, đương thành A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, hiệu Kim Bảo Sơn Vương Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn, xuất hiện ư thế.

(經)爾時，佛告妙幢菩薩言：汝於來世過無量無數百千萬億那庾多劫已，於金光明世界當成阿耨多羅三藐三菩提，號金寶山王如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊，出現於世。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo Diệu Tràng Bồ Tát rằng: - Ông trong đời tương lai, sau vô lượng vô số trăm ngàn vạn ức na dữu đa kiếp, sẽ ở trong thế giới Kim Quang Minh, thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, hiệu là Kim Bảo Sơn Vương Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự

Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn, xuất hiện trong đời).

Tiếp đó là thọ ký, gồm hai phần:

- Một, thọ ký cho ba vị đại sĩ.

- Hai, thọ ký cho mười ngàn vị thiên tử.

Phần “thọ ký cho ba vị đại sĩ” gồm ba tiểu đoạn. Tiểu đoạn thứ nhất lại có năm ý:

- Một, nêu ra danh xưng [của người sẽ được thọ ký, tức Diệu Tràng Bồ Tát].

- Hai, thọ ký “thời” (lúc Bồ Tát sẽ thành Phật).

- Ba, thọ ký quốc độ.

- Bốn, thọ ký cái quả, tức Vô Thượng Bồ Đề.

- Năm, thọ ký danh hiệu, tức Kim Bảo Sơn v.v…

Danh hiệu có Thông (Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác v.v…) và Biệt (Kim Bảo Sơn Vương), kinh văn dễ thấy. Xét theo ý nghĩa “thọ ký”, đại lược có bốn môn phân biệt:

- Một, nguyên do thọ ký.

- Hai, người thọ ký.

- Ba, người được thọ ký.

- Bốn, thọ ký sai biệt.

1) Nói đến nguyên do [thọ ký] thì gồm ba nghĩa:

- Một, do Bồ Tát tu nhiều công đức, chứng đắc pháp tánh, nên bèn thọ ký. Vì thế, Pháp Hoa Luận viết: “Do các vị Thanh Văn ấy thật sự thành Phật, bèn thọ ký ư? Hay là do chẳng thành Phật mà thọ ký ư? Nếu thật sự thành Phật, cớ sao Bồ Tát trong vô lượng kiếp tu tập công đức?” Luận giải đáp: “Các vị Thanh Văn được thọ ký đó do đạt được tâm quyết định, chẳng phải là thành tựu pháp tánh”. Ý nói: Do các vị Bồ Tát tu hành vô lượng công đức trong nhiều kiếp, thành tựu pháp tánh, nên được thọ ký, tức là từ Bát Địa trở lên. Do vậy, luận Du Già Sư Địa quyển bốn mươi sáu chép: “Lại nữa, các Bồ Tát có ba thứ quyết định: Một là chủng tánh định, hai là phát tâm định, ba là bất hư hạnh định (hạnh quyết định chẳng hư dối)”. Cho tới nói: “Do cuối cùng rơi vào địa vị quyết định, chư Phật Như Lai bèn thọ ký quyết định cho Bồ Tát”.

- Hai, trừ nghi cho hàng tiểu Bồ Tát bất định. Vì thế, các bộ luận như Nhiếp Đại Thừa Luận v.v… viết: “Vì dẫn khởi, nhiếp thọ một loại [căn tánh], và duy trì một loại bất định tánh Thanh Văn khác, [cũng như vì] các loại bất định tánh Bồ Tát khác, sợ các vị Bồ Tát ấy sẽ thoái Đại theo Tiểu, cho nên thọ ký, nói họ sẽ được làm Phật”.

- Ba, vì người vui thích Phật trông thấy sự thọ ký ấy, sẽ mừng rỡ “chính ta cũng sẽ đạt được”. Lại còn chỉ rõ: Do nghe kinh mà quyết định được thành Phật, hãy hành trì kinh này để tu cái nhân thành Phật. Do vậy, kinh Pháp Hoa nói: “Đại trí Xá Lợi Phất, kim đắc thọ tôn ký, ngã đẳng diệc giai đắc, tối diệu đệ nhất pháp” (Đại trí Xá Lợi Phất, được thọ ký tôn quý, chúng ta cũng đều được, pháp mầu nhiệm bậc nhất). Kinh này cũng nói: “Thời, thập thiên thiên tử văn tam đại sĩ đắc thọ ký dĩ, phục văn như thị tối thắng vương kinh, tâm sanh hoan hỷ, thanh tịnh vô cấu, do như hư không” (Khi đó, mười ngàn thiên tử nghe ba vị đại sĩ được thọ ký rồi, lại nghe kinh tối thắng vương như thế, sanh lòng hoan hỷ, thanh tịnh vô cấu dường như hư không). Đấy là tâm hoan hỷ, chẳng nghi, tức là “vui thích thành Phật, tin tưởng pháp mà tu hành”.

2) Điều thứ hai là “người có thể thọ ký”, lại gồm có ba nghĩa:

- Một, chỗ nương cậy của người có thể thọ ký.

- Hai, Thể của người có thể thọ ký.

- Ba, Dụng của người có thể thọ ký.

a. Nói đến “cái để người thọ ký nương vào” thì theo luận Du Già Sư Địa, quyển bốn mươi chín, [do người ấy] có thể thành tựu sáu thứ:

- Một, thắng giải hạnh địa.

- Hai, tăng thượng ý lạc địa.

- Ba, chánh hạnh địa.

- Bốn, quyết định địa.

- Năm, quyết định hạnh địa.

- Sáu, cứu cánh địa.

Sáu địa vị ấy đều có thể thọ ký, nhưng đối với Cứu Cánh Địa thì Phật và Bồ Tát khác biệt. Phật có ba thân, nhưng chỉ có hai giả thân là Tha Thọ Dụng và Biến Hóa Thân có thể đối trước hàng Thập Địa và Địa Tiền mà thọ ký. Nhưng trong địa vị Cứu Cánh, Đệ Thập Địa Bồ Tát và năm địa vị đầu chỉ là tổng tướng thọ ký (tức là thọ ký chung người nào đó chắc chắn sẽ thành Phật), chẳng thể biết người ấy sẽ thành Phật vào lúc nào, danh hiệu và quốc độ v.v… [như thế nào], do kẻ ở bậc dưới (địa vị thấp hơn) chẳng thể biết chuyện của người thuộc bậc trên. Nếu dựa theo tổng tướng để quan sát cái nhân mà thọ ký cái quả, bảo người ấy sẽ thành Phật, thì Bồ Tát cũng có thể [làm như vậy]. Do đó, trong kinh Pháp Hoa, Thường Bất Khinh Bồ Tát thọ ký tứ chúng sẽ đều thành Phật. Vì vậy, người có thể thọ ký chẳng ngoài sáu [địa vị trên đây]. Hoặc hàng định tánh Nhị Thừa chẳng ngu muội đối với pháp, tin có Đại Thừa, cũng có thể thọ ký chung, như trong kinh Bồ Tát Giới đã nói: Xưa kia có vị La Hán dẫn một vị sa di [đi đường], do sa di phát đại tâm mà [vị La Hán ấy] sanh lòng tôn trọng, cho nên [sa di] được tổng ký (thọ ký chung, tức thọ ký sẽ thành Phật, không nói rõ thời gian, quốc độ, danh hiệu, thọ lượng v.v…)

b. Đối với cái Thể của người có thể thọ ký, chính là Hậu Đắc Tục Trí, do biết căn tánh, Hậu Đắc Trí quán Lý cũng chẳng thể thọ ký. Nếu xét theo bậc thánh, nếu thuộc Địa Tiền thì chỉ là Tỷ Lượng Trí.

c. Thứ ba là Dụng của người thọ ký, tức là ngôn giáo, do có thể diễn nói, biểu thị ý nghĩa.

3) Điều thứ ba là “người được thọ ký”, có hai nghĩa:

- Một, chỗ để nương vào của người được thọ ký.

- Hai, cái Thể của người được thọ ký.

a. Chỗ nương vào của người được thọ ký gồm bốn điều:

- Một, chủng tánh vị.

- Hai, phát tâm vị.

- Ba, bất định Nhị Thừa.

- Bốn, các vị đại Bồ Tát.

Đó là nói theo phương diện [thọ ký] rõ rệt dễ thấy. Nếu là thọ ký ẩn mật và bình đẳng ý nhạo mà thọ ký, cũng bao gồm người định tánh và vô tánh.

b. Thể của người được thọ ký chính là Vô Lậu Thiện, bao gồm cái quả đạt được do hiện tại [tu tập] và chủng tử. Quả bao gồm Báo và Hóa, ngoại trừ Pháp Tánh Thân. Nếu xét theo Báo Thân thì phần nhiều nói về Tha Thọ Dụng Thân, do có quốc độ, quyến thuộc v.v… Do hiển lộ lòng từ bi, do có sai biệt vậy.

4) Điều thứ tư là thọ ký sai biệt. Trong kinh Thủ Lăng Nghiêm, đức Phật bảo Kiên Ý Bồ Tát: “Thọ ký tức hữu tứ chủng: Hữu vị phát tâm nhi dữ thọ ký, hữu thích phát tâm nhi dữ thọ ký, hữu mật thọ ký, hữu đắc Vô Sanh Nhẫn hiện tiền thọ ký. Thị danh tứ chủng. Duy hữu Như Lai năng tri thử sự” (Thọ ký có bốn loại: Có người chưa phát tâm mà được thọ ký, có người vừa mới phát tâm liền được thọ ký, có người được ngầm thọ ký, có người do đắc Vô Sanh Nhẫn mà hiện tiền thọ ký. Đó gọi là bốn loại. Chỉ có Như Lai có thể biết chuyện ấy). Kinh Bảo Vân luận định giống như quyển bốn mươi sáu của luận Du Già Sư Địa, nêu đại lược “do sáu tướng mà được các đức Như Lai thọ ký Vô Thượng Bồ Đề”. Những gì là sáu?

- Một là địa vị an trụ chủng tánh, chưa phát tâm.

- Hai là địa vị đã phát tâm.

- Ba là địa vị hiện tiền.

- Bốn là địa vị chẳng hiện tiền.

Bốn loại trên đây giống như kinh Thủ Lăng Nghiêm đã nói. Mật thọ ký tức là chẳng hiện tiền, do ở chỗ ẩn mật. Hoặc đắc Vô Sanh Nhẫn gọi là Hiện Tiền, chưa đắc thì gọi là Bất Hiện Tiền. Hoặc [người được thọ ký] hiện diện [trong khi thọ ký] thì gọi là Hiện Tiền, không đích thân có mặt tại đó thì gọi là Bất Hiện Tiền.

- Năm là có định thời hạn, tức là [nói rõ] trong chừng bao lâu đó sẽ chứng Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề.

- Sáu là chẳng định thời hạn, tức là chẳng tuyên thuyết thời hạn quyết định khi thọ ký.

Luận Đại Trang Nghiêm quyển mười hai cũng nói sáu loại giống như thế. Luận ấy viết: “Thọ ký có hai loại, người khác và thời khác”. “Người khác” tức là bốn loại đầu, “thời khác” tức là hai loại sau [trong sáu loại thọ ký nơi đoạn trước]. Luận ấy lại nói: “Chuyển ký và đại ký, lại có hai thứ. Chuyển ký tức là [nói rõ] vị Bồ Tát sau này sẽ ở chỗ đức Như Lai như thế đó, vào lúc như thế đó mà được thọ ký. Đại ký là người thuộc Đệ Bát Địa đắc Vô Sanh Nhẫn, do đoạn được kiêu mạn ‘ta sẽ thành Phật’ và đoạn hết thảy các tướng phân biệt” v.v… Chuyển ký thuộc vào ba loại thọ ký trước được nói trong kinh Thủ Lăng Nghiêm, còn đại ký thuộc loại thứ tư trong kinh ấy. Luận ấy lại nói sáu loại thọ ký khác với kinh Thủ Lăng Nghiêm và luận Du Già Sư Địa. Những gì là sáu? Một là sát độ, hai là danh tự, ba là thời tiết, bốn là tên kiếp, năm là quyến thuộc, sáu là pháp trụ (tức pháp của vị Phật ấy sẽ tồn tại bao lâu).

Nay kinh văn trong phần thọ ký cho các vị như Diệu Tràng v.v… nói ba điều: Thế giới Kim Quang Minh v.v… là tên của cõi nước, Kim Bảo Sơn Vương v.v… là danh hiệu [của Phật], “nhữ ư lai thế quá vô lượng vô số” (ông trong tương lai, qua khỏi vô lượng vô số) v.v… là thời tiết. Lược đi chẳng nói tới tên kiếp, quyến thuộc, và pháp trụ (chánh pháp trụ thế trong bao lâu).

5.23.4.2.1.2. Thọ ký cho Ngân Tràng

(Kinh) Thời thử Như Lai bát Niết Bàn hậu, sở hữu giáo pháp

diệc giai diệt tận. Thời bỉ trưởng tử, danh viết Ngân Tràng, tức ư thử giới, thứ bổ Phật xứ. Thế giới nhĩ thời chuyển danh Tịnh Tràng, đương đắc tác Phật, danh viết Kim Tràng Quang Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn.

(經)時此如來般涅槃後，所有教法亦皆滅盡。時彼長子名曰銀幢，即於此界次補佛處，世界爾時轉名淨幢，當得作佛，名曰金幢光如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊。

(Kinh: Sau khi đức Như Lai ấy nhập Niết Bàn, tất cả giáo pháp cũng đều diệt hết. Khi đó, con cả của Ngài tên là Ngân Tràng, liền bổ xứ làm Phật trong thế giới này. Lúc bấy giờ, thế giới đổi tên thành Tịnh Tràng, Ngài sẽ thành Phật, danh hiệu là Kim Tràng Quang Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn).

Thọ ký cho vị đại sĩ thứ hai, kinh văn cũng chia thành năm ý:

- Một, thọ ký thời tiết.

- Hai, nhắc lại tên gọi [của người được thọ ký].

- Ba, thọ ký nơi chốn.

- Bốn, thọ ký quốc độ.

- Năm, thọ ký danh hiệu, cũng có Thông và Biệt.

5.23.4.2.1.3. Thọ ký cho Ngân Quang

(Kinh) Thời thử Như Lai bát Niết Bàn hậu, sở hữu giáo pháp diệc giai diệt tận. Thứ tử Ngân Quang tức bổ Phật xứ, hoàn ư thử giới, đương đắc tác Phật, hiệu viết Kim Quang Minh Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn.

(經)時此如來般涅槃後，所有教法亦皆滅盡。次子銀光即補佛處，還於此界當得作佛，號曰金光明如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊。

(Kinh: Sau khi đức Như Lai ấy nhập Niết Bàn, tất cả giáo pháp cũng đều diệt hết. Con trai thứ là Ngân Quang liền bổ xứ làm Phật, vẫn ở trong thế giới này, sẽ được làm Phật, hiệu là Kim Quang Minh Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn).

Kế đó, thọ ký cho vị đại sĩ thứ ba, kinh văn cũng chia thành năm ý:

- Một, thọ ký thời tiết.

- Hai, nhắc lại tên [của người được thọ ký, tức Ngân Quang].

- Ba, thọ ký quả vị, tức bổ xứ làm Phật.

- Bốn, thọ ký quốc độ: Vẫn ở trong thế giới này!

- Năm, thọ ký danh hiệu.

5.23.4.2.2. Thọ ký cho mười ngàn thiên tử

5.23.4.2.2.1. Thọ ký

(Kinh) Thị thời, thập thiên thiên tử văn tam đại sĩ đắc thọ ký dĩ, phục văn như thị tối thắng vương kinh, tâm sanh hoan hỷ, thanh tịnh vô cấu, do như hư không. Nhĩ thời, Như Lai tri thị thập thiên thiên tử thiện căn thành thục, tức tiện dữ thọ đại Bồ Đề ký: - Nhữ đẳng thiên tử! Ư đương lai thế, quá vô lượng vô số bách thiên vạn ức na dữu đa kiếp.

(經)是時，十千天子聞三大士得授記已，復聞如是最勝王經，心生歡喜，清淨無垢猶如虛空。爾時，如來知是十千天子善根成熟，即便與授大菩提記：汝等天子！於當來世過無量無數百千萬億那庾多劫。

(Kinh: Khi đó, mười ngàn thiên tử nghe ba vị đại sĩ được thọ ký xong, lại nghe kinh Tối Thắng Vương như thế, sanh lòng hoan hỷ, thanh tịnh vô cấu dường như hư không. Lúc bấy giờ, Như Lai biết mười ngàn thiên tử ấy thiện căn đã thành thục, liền thọ ký đại Bồ Đề cho họ: - Thiên tử các ông! Trong đời tương lai, qua khỏi vô lượng vô số trăm ngàn vạn ức na dữu đa kiếp).

Đây là đoạn lớn thứ hai, kinh văn được chia thành bốn phần:

- Một, thọ ký [cho mười ngàn thiên tử].

- Hai, [đại chúng, đại biểu là Bồ Tát thụ thần, nghe mười ngàn thiên tử được thọ ký liền] sanh nghi.

- Ba, [đức Phật] vì họ đoạn trừ [nghi hoặc].

- Bốn, [nghe đức Phật giảng giải nguyên do, đại chúng] hoan hỷ tin

tưởng.

Trong phần thứ nhất có ba đoạn:

- Một, thiên tử thấy nghe, tâm vui sướng.

- Hai, từ “nhĩ thời, Như Lai” (lúc bấy giờ, đức Như Lai) trở đi, Như Lai biết căn cơ của họ đã chín muồi.

- Ba, từ “tức tiện” (liền) trở đi, thọ ký. Phần này có tám ý:

1) Một là dẫn khởi.

2) Hai là nhắc lại tên của người được thọ ký.

3) Ba là thọ ký thời tiết (thọ ký sẽ thành Phật khi nào). Nhưng kiếp có nhiều loại, như Pháp Hoa Luận nói có năm loại, tức là ngày, đêm, tháng, giờ, năm. Hoặc nói ba kiếp là đói kém, bệnh dịch, chiến tranh. Hoặc coi chu kỳ một tăng một giảm là một kiếp, như hai mươi trụ kiếp v.v… Hoặc nói tám mươi chu kỳ tăng giảm là một kiếp, tức hỏa tai kiếp. Hoặc nói bảy lượt hỏa tai dấy lên là một kiếp, tức là thủy tai kiếp. Hoặc nói tám lượt tai ương, tức bảy lượt hỏa tai và một lượt thủy tai là một kiếp, tức phong tai kiếp. Hoặc nói vô lượng phong tai là một kiếp, tức tam đại A tăng kỳ kiếp. Hoặc nói hai mươi tám kiếp là một kiếp, như Hiền Kiếp này. Hoặc nói nhiều đến tám mươi kiếp là một kiếp, tức là Tinh Tú Kiếp v.v… Tức là trọn hết thời lượng một ngàn vị Phật xuất thế, được gọi chung là Tinh Tú Kiếp. Như kiếp số được nói trong kinh Pháp Hoa, phần nhiều xét theo ngày, đêm, tháng, giờ, năm. Như nói mỗi giai vị trong Thập Trụ đều trải qua bao nhiêu kiếp, tức là nói theo phong tai kiếp v.v… Ở đây nói “quá vô lượng vô số” v.v… tức là vượt ngoài các thứ kiếp tăng giảm, hoặc phong tai v.v… chẳng phải là đại A tăng kỳ, tu hành thành Phật chẳng vượt ngoài ba đại A tăng kỳ.

Hỏi: Căn tánh tu hành có siêng năng hay lười nhác sai khác, vì sao nói chắc chắn là ba đại A tăng kỳ?

Đáp: Xét theo thời lượng khi tác ý, phương tiện thiện tâm từng sát na liên tục thì là trải qua ba đại kiếp, hoàn toàn chẳng phải là tính gộp chung lúc tu và không tu, do tác ý và chẳng tác ý trải qua ngần ấy kiếp, dẫu có căn tánh siêng năng hay lười nhác khác nhau, đều nói là “ba A tăng kỳ kiếp”.

Hỏi: Nếu là như vậy, từ Bát Địa trở lên, vô lậu quán tâm liên tục trong hết thảy các thời, như thế nào mà nói là có chuyện “vượt ngoài kiếp”? Như Phật Thích Ca trong kiếp thứ ba, vừa gặp Nhiên Đăng Phật, liền trải tóc phủ bùn [để Phật đi qua không bị bẩn chân] mà siêu việt tám kiếp. Trọn hết kiếp thứ ba, [Phật Thích Ca] tu trọn vẹn nghiệp tướng hảo, thoạt đầu gặp Thắng Quán Phật, còn gọi là Phất Sa Phật, do kiễng chân

tán thán bèn vượt thoát chín kiếp!

Đáp: Có hai cách giải thích. Hoặc là có một loại trụ trong du quán tâm nhiều, hoặc đắm chìm trong Diệt Định lâu ngày, đối với hạng người ấy mà nói là “có siêu”.

Nếu là như vậy, như thế nào mà nói là từ Bát Địa trở lên, trong từng sát na đều chuyển tăng tấn vậy?

Đáp: Dựa theo từ Bát Địa trở lên, sau khi đã trụ xuất, trường thời mà nói.

Nếu vậy, như thế nào mà lại nói “từ Sơ Địa trở lên đã nhập trụ xuất tâm, mỗi mỗi đều bằng nhau”?

Đáp: Dựa theo chẳng tác ý, thì công đức là như nhau, chẳng giống như Địa Tiền. Nếu là lúc tác ý, lực dụng sẽ khác nhau. Nếu chấp là [dù tác ý hay không] đều bằng nhau, sao có thể nói là trí tăng, bi tăng, sợ hay chẳng sợ phiền não có khác biệt? Có thuyết cho rằng: Đối với “bi tăng, trí tăng, sợ, chẳng sợ”, địa vị nào cũng đều như nhau. Nhưng nói “siêu việt” là do so với bi thì trí tăng nhiều hơn mà nói là “siêu”.

Nếu vậy, trí tăng so với bi tăng sẽ tự thành “siêu việt”, cần gì phải nói Ngài trải tóc [lót đất cho Phật đi qua] v.v… nữa ư?

Đáp: Do những thứ ấy siêu việt tăng tấn, cho nên đặc biệt nói. Hoặc là do phương tiện nơi hình tướng giáo hóa mà nói là Siêu, chứ chẳng phải là thật như thế! Vì lẽ nào? Từ Bát Địa trở lên, cõi nước mà vị Bồ Tát ấy thọ dụng há chỗ nào có bùn để dùng tóc phủ lên ư? Há có hang đá để Phật ngồi yên tọa Thiền ư?

Nếu vậy, hạnh nghiệp tu tập trong Tăng kỳ tăng tấn bi và trí sẽ dựa theo đâu để nói?

Đáp: Dựa theo trí tăng.

(Kinh) Ư Tối Thắng Nhân Đà La Cao Tràng thế giới, đắc thành A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, đồng nhất chủng tánh, hựu đồng nhất danh hiệu, viết Diện Mục Thanh Tịnh Ưu Bát La Hương Sơn, thập hiệu cụ túc. Như thị thứ đệ thập thiên chư Phật xuất hiện ư thế.

(經)於最勝因陀羅高幢世界得成阿耨多羅三藐三菩提，同一種姓，又同一名號，曰面目清淨優鉢羅香山，十號具足。如是次第十千諸佛出現於世。

(Kinh: Trong thế giới Tối Thắng Nhân Đà La Cao Tràng, được thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, cùng một chủng tánh, lại có cùng một danh hiệu là Diện Mục Thanh Tịnh Ưu Bát La Hương Sơn, mười hiệu trọn đủ. Theo thứ tự như thế, mười ngàn vị Phật xuất hiện trong cõi đời).

Kế đó, ý thứ tư là thọ ký tên quốc độ. Nhân Đà La (Indra) là tiếng Phạn, phương này dịch là Đế Cao Tràng Giới. Kế đó, từ “đắc thành A Nậu” trở đi, [là thứ thứ năm], tức thọ ký cái quả. “Đồng nhất chủng tánh” (Có cùng một chủng tánh) là [ý thứ sáu, tức] thọ ký dòng họ. Ý thứ bảy là thọ ký danh hiệu. Ý thứ tám từ “như thị” (như thế) trở đi, thọ ký thứ tự.

5.23.4.2.2.2. Thần cây Bồ Đề sanh nghi

(Kinh) Nhĩ thời, Bồ Đề thụ thần bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Thị thập thiên thiên tử tùng Tam Thập Tam Thiên, vị thính pháp cố, lai nghệ Phật sở, vân hà Như Lai tiện dữ thọ ký đương đắc thành Phật? Thế Tôn! Ngã vị tằng văn thị chư thiên tử cụ túc tu tập Lục Ba La Mật Đa, nan hành khổ hạnh, xả ư thủ, túc, đầu, mục, tủy, não, quyến thuộc, thê tử, tượng, mã, xa thặng, nô tỳ, bộc sử, cung điện, viên lâm, kim, ngân, lưu ly, xa cừ, mã não, san hô, hổ phách, bích ngọc, kha bối, ẩm thực, y phục, ngọa cụ, y dược, như dư vô lượng bách thiên Bồ Tát dĩ chư cúng cụ cúng dường quá khứ vô số bách thiên vạn ức na dữu đa Phật. Như thị Bồ Tát các kinh vô lượng vô biên kiếp số, nhiên hậu phương đắc thọ Bồ Đề ký. Thế Tôn! Thị chư thiên tử dĩ hà nhân duyên, tu hà thắng hạnh, chủng hà thiện căn, tùng bỉ thiên lai, tạm thời văn pháp, tiện đắc thọ ký? Duy nguyện Thế Tôn vị ngã giải thuyết, đoạn trừ nghi võng.

(經)爾時，菩提樹神白佛言：世尊！是十千天子從三十三天為聽法故來詣佛所，云何如來便與授記當得成佛？世尊！我未曾聞是諸天子具足修習六波羅蜜多、難行苦行，捨於手足頭目髓腦、眷屬妻子、象馬車乘、奴婢僕使、宮殿園林、金銀瑠璃硨磲碼碯、珊瑚琥珀璧玉珂貝、飲食衣服臥具醫藥，如餘無量百千菩薩以諸供具供養過去無數百千萬億那庾多佛。如是菩薩各經無量無邊劫數，然後方得受菩提記。世尊！是諸天子以何因緣、修何勝行、種何善根，從彼天來暫時聞法便得授記？惟願世尊為我解說，斷除疑網。

(Kinh: Lúc bấy giờ, thần cây Bồ Đề bạch với đức Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Mười ngàn thiên tử này từ Tam Thập Tam Thiên vì nghe pháp mà đến chỗ Phật, cớ sao Như Lai liền thọ ký họ sẽ được thành Phật? Bạch Thế Tôn! Con chưa từng nghe các vị thiên tử này tu tập trọn đủ Lục Ba La Mật Đa, khổ hạnh khó hành, xả tay, chân, đầu, mắt, tủy, não, quyến thuộc, vợ con, voi, ngựa, xe cộ, nô tỳ, kẻ hầu, cung điện, vườn, rừng, vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não, san hô, hổ phách, bích ngọc, kha bối, thức ăn, y phục, đồ trải nằm, thuốc thang, như vô lượng trăm ngàn vị Bồ Tát khác đã dùng vật cúng để cúng dường vô số trăm ngàn vạn ức na dữu đa Phật trong quá khứ. Các vị Bồ Tát như thế ai nấy đều trải qua vô lượng vô biên kiếp số, sau đấy mới được thọ ký Bồ Đề. Bạch Thế Tôn! Các vị thiên tử này do nhân duyên nào, tu hạnh thù thắng nào, gieo thiện căn nào, từ cõi trời kia tới, tạm thời nghe pháp, liền được thọ ký? Kính mong đức Thế Tôn vì con giải nói, hòng đoạn trừ lưới nghi).

Kế đó, phần thứ hai là sanh nghi, có hai tiểu đoạn: Một là nêu ra, hai là hỏi han. Trong phần “nêu ra [nỗi nghi]”, có bốn đoạn:

- Một, nêu ra cái nhân [chư thiên] đến [dự pháp hội].

- Hai, từ “vân hà” (cớ sao) trở đi là nêu đại lược các điều gạn hỏi. Họ vì nghe pháp mà tới, cớ sao được thọ ký?

- Ba, từ “Thế Tôn! Ngã vị tằng” (bạch Thế Tôn! Con chưa từng) trần thuật nỗi nghi trong tâm.

- Bốn, từ “như dư vô lượng” (như vô lượng [Bồ Tát] khác) trở đi, nêu rõ ý nghi.

Kế đó, từ “Thế Tôn” trở đi, nêu ra câu hỏi thứ hai, gồm ba ý:

- Một là hỏi chung.

- Hai là hỏi riêng.

- Ba là xin Phật giải đáp.

“Dĩ hà nhân duyên” (Do nhân duyên nào) mang ý nghĩa hỏi chung về nguyên do. Hoặc tự hành gọi là nhân, bạn lành là duyên. “Tu hà thắng hạnh” (Tu hạnh thù thắng nào) v.v… là hỏi riêng:

- Một là hỏi tu hạnh thù thắng nào, tức là hỏi về tu hạnh Lục Độ.

- Hai là hỏi gieo thiện căn nào, tức là hỏi về tu hạnh phước đức.

Hoặc do ý nghĩa “khởi tu sẽ đắc quả” là Hạnh, ý nghĩa “cái nhân có thể sanh ra điều thiện về sau” thì gọi là Căn. Hoặc sơ khởi thì gọi là Căn, sau đó tu hành thì gọi là Hạnh, tức là cái Thể chẳng khác. Lại nữa, Thập Độ gọi là Hạnh, Thập Cúng Dường là Căn, tức là nghĩa khác biệt đôi chút.

Nói “tùng bỉ thiên lai” (từ cõi trời ấy đến) trở đi nhằm kết lại ý nghĩa ấy, như hỏi: Do nhân duyên gì mà từ cõi trời ấy tới, liền được thọ ký, tu hạnh thù thắng nào, gieo thiện căn nào, mà từ cõi trời ấy đến v.v… Lại thấy rằng: Nếu do nghe [kinh này] mà được thọ ký, thì chẳng đáng ngờ, chỉ nghi do nhân nào mà [chư thiên] từ cõi trời ấy xuống để được nghe kinh này rồi được thọ ký? Sau đó từ “duy nguyện Thế Tôn” (kính mong Thế Tôn) trở đi là xin giải đáp.

5.23.4.2.2.3. Đức Phật giải đáp

(Kinh) Phật cáo địa thần: - Thiện nữ thiên! Như nhữ sở thuyết, giai tùng thắng diệu thiện căn nhân duyên cần khổ tu dĩ, phương đắc thọ ký. Thử chư thiên tử ư diệu thiên cung, xả ngũ dục lạc, cố lai thính thị Kim Quang Minh kinh. Ký văn pháp dĩ, ư thị kinh trung, tâm sanh ân trọng, như tịnh lưu ly vô chư hà uế, phục đắc văn thử tam đại Bồ Tát thọ ký chi sự.

(經)佛告地神：善女天！如汝所說，皆從勝妙善根因緣勤苦修已方得授記。此諸天子於妙天宮捨五欲樂，故來聽是金光明經。既聞法已，於是經中心生殷重，如淨瑠璃無諸瑕穢，復得聞此三大菩薩授記之事。

(Kinh: Đức Phật bảo địa thần: - Thiện nữ thiên! Đúng như bà nói, đều từ nhân duyên thiện căn thù thắng, nhiệm mầu siêng khổ tu tập rồi mới được thọ ký. Các thiên tử này đã bỏ năm món dục lạc nơi cung trời mầu nhiệm, cố ý đến nghe kinh Kim Quang Minh này. Đã nghe pháp rồi, đối với kinh này, sanh tâm ân cần, trân trọng, như lưu ly sạch không tỳ vết, nhơ bẩn, lại được nghe chuyện thọ ký của ba vị đại Bồ Tát này).

Kế đó, đoạn thứ ba là đức Phật giải đáp, gồm hai tiểu đoạn:

- Một, đức Phật ấn khả lời hỏi [của thần cây Bồ Đề].

- Hai, từ “thử chư thiên tử” (các thiên tử này) trở đi, chánh thức giải đáp câu hỏi, có hai ý: Trước là giải đáp đại lược, hai phẩm sau (Trừ Bệnh và Lưu Thủy) sẽ giải đáp cặn kẽ.

Trong ý thứ nhất, lại có hai điều: Trước tiên là riêng đáp về hạnh thù thắng trong hiện tại, nhằm nêu rõ cái nhân “do nghe kinh, ắt sẽ thành Phật” [được nói] trong phần trước. Do vậy, có ba hạnh:

- Một, từ “ư diệu thiên cung” trở đi là hạnh xả dục lạc, có thể đến pháp hội.

- Hai, từ “cố lai thính thị” (cố ý đến nghe kinh này) trở đi là hạnh nghe kinh, pháp chính là cái nhân để thành Phật.

- Ba, từ “phục đắc văn thử” (lại được nghe điều này) trở đi là hạnh tùy hỷ, do có thể nguyện cầu [cũng được thành Phật].

(Kinh) Diệc do quá khứ cửu tu chánh hạnh thệ nguyện nhân duyên. Thị cố, ngã kim giai dữ thọ ký, ư vị lai thế đương thành A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經)亦由過去久修正行誓願因緣。是故，我今皆與授記，於未來世當成阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Cũng do nhân duyên tu chánh hạnh thệ nguyện đã lâu trong quá khứ. Vì thế, nay ta đều thọ ký cho họ, trong đời vị lai sẽ thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác).

Sau đó, cùng đáp đại lược hai câu hỏi về hạnh thù thắng và gieo thiện căn trong quá khứ. Kế đó, từ “thị cố, ngã kim” (vì thế, nay ta) trở đi, là lời đáp nhằm kết lại.

5.23.4.2.2.4. Thụ thần hoan hỷ, tin nhận

(Kinh) Thời, bỉ thụ thần văn Phật thuyết dĩ, hoan hỷ tín thọ.

(經)時，彼樹神聞佛說已，歡喜信受。

(Kinh: Khi đó, vị thần cây ấy nghe đức Phật nói rồi, hoan hỷ tin nhận).

Kế đó, thần cây vui mừng tin tưởng.

5.24. Phẩm Thứ Hai Mươi Bốn: Trừ Bệnh — Trừ Bệnh Phẩm Đệ Nhị Thập Tứ

Phẩm thứ hai mươi bốn là Trừ Bệnh, gồm ba môn phân biệt.

5.24.1. Ý nghĩa vì sao có phẩm này?

Nói tới ý nghĩa vì sao có phẩm này thì phẩm này nhằm trừ nghi. Phẩm trước là kết lại, khuyên lơn, khích lệ “nói và nghe [bộ kinh này], đều sẽ thành Phật”. Vì thế, có thọ ký. Ba vị đại sĩ do trước kia đã từng nghe kinh này, nên được thọ ký, đại chúng khi đó chẳng nghi hoặc. Mười ngàn vị thiên tử vừa đến pháp hội, liền được thọ ký, cho nên có người nẩy sanh ngờ vực. Trong phẩm trước, tuy [đức Phật] đã giải đáp đại lược, nhưng chỉ nói chung cái nhân xưa kia, sợ rằng người nghe sẽ khó hiểu. Ở đây, [đức Phật] lại vì họ nói cặn kẽ, cho nên có hai phẩm Trừ Bệnh và Lưu Thủy sanh khởi. Điểm khác biệt là do [đức Phật] sắp nói về cái nhân xưa kia của mười ngàn vị thiên tử, liền trước hết trần thuật duyên khởi của chuyện đó, cho nên có phẩm Trừ Bệnh. Lại sợ do [chúng sanh] bệnh khổ sẽ trở ngại nghe kinh, bèn nói kèm thêm cách trừ bệnh, để [người nghe] sẽ học theo. Duyên khởi đã được nêu tỏ; kế đó, cần phải thật sự biện định [cái nhân xưa kia], nên có phẩm Lưu Thủy sanh khởi.

Ngài Chân Đế giảng rằng: “Phẩm Trừ Bệnh này chánh yếu nói về cái nhân của thọ ký, nhằm kết lại phẩm Thọ Ký, nói kèm thêm sự tu hành của Phật Thích Ca hòng kết lại phẩm Thọ Lượng. Nói kèm thêm sự tu hành của hàng đệ tử để kết lại phẩm Thọ Ký”. Nhưng trị bệnh là viễn duyên, Lưu Thủy là cận duyên. Nay tôi nói: Tuy có thể hiểu nghĩa như thế, nhưng mạch văn đã hơi xa rồi! Cái nhân của Thọ Lượng đã được nói cặn kẽ trong phần trước như Thập Độ v.v… lẽ nào đến nay mới lại nói rõ cái nhân của nó? Cùng tu trong một đời, sao lại chia thành xa và gần? Do đối với các nghĩa thượng, trung, hạ, đều chẳng trở ngại, hoặc là do xét theo hơn kém mà chia thành xa gần thì cũng chẳng mâu thuẫn, nhưng nếu phán định phẩm này [nói về] cái nhân của Thọ Lượng thì mạch văn quá xa xôi, rời rạc!

5.24.2. Giải thích tên gọi của phẩm này

Giải thích tên gọi của phẩm này thì các Đại trái nghịch, gây tổn hại gọi là Bệnh. Thuốc có thể chấm dứt [các chứng bệnh ấy] gọi là Trừ. Phẩm này nói cặn kẽ về chuyện đó, nên gọi là phẩm Trừ Bệnh.

5.24.3. Giải thích vấn nạn

* Hỏi: Trong phẩm Thọ Lượng thuộc phần trước, ngài Diệu Tràng tư duy: “Như Lai hành cái nhân trường thọ, từ bi, chẳng tổn hại, cớ sao thọ mạng ngắn ngủi chỉ có tám mươi năm?” Trong phần trước, tuy đã nói Phật thọ vô biên, chưa giải thích hạnh “từ bi, chẳng hại”. Nay ba phẩm này nhằm nói về việc ấy, sao chẳng thuộc vào phần Chánh Tông?

Đáp: Ngài Diệu Tràng chỉ nghi “đã hành cái nhân ấy, đáng nên trường thọ”, chẳng nghi trường thọ là do cái nhân xưa kia nào! Phẩm này lại nói: “Thập thiên thiên tử bổn nguyện nhân duyên, kim vị nhữ thuyết” (Nay ta sẽ vì bà nói nhân duyên bổn nguyện của mười ngàn thiên tử), chẳng nói về nhân duyên trường thọ. Hơn nữa, phẩm Lưu Thủy nói: “Do văn Bảo Kế thập nhị nhân duyên, thính văn thử kinh, dĩ thử thiện căn, nhân duyên, kim đắc thọ ký” (Do nghe mười hai nhân duyên từ Phật Bảo Kế, lắng nghe kinh này, do thiện căn và nhân duyên ấy, nay được thọ ký). Chẳng nói do vậy mà được thọ mạng lâu dài. Vì thế, [hai phẩm này] thuộc vào phần Lưu Thông, chẳng phải là Chánh Tông!

5.24.4. Giải thích kinh văn

5.24.4.1. Sắc truyền hãy lắng nghe, hứa sẽ nói

(Kinh) Phật cáo Bồ Đề thụ thần: - Thiện nữ thiên! Đế thính, đế thính, thiện tư niệm chi, thị thập thiên thiên tử bổn nguyện nhân duyên, kim vị nhữ thuyết.

(經)佛告菩提樹神：善女天！諦聽諦聽，善思念之，是十千天子本願因緣今為汝說。

(Kinh: Đức Phật bảo thần cây Bồ Đề: - Thiện nữ thiên! Lắng nghe, lắng nghe! Khéo suy nghĩ lấy, ta nay sẽ vì bà nói bổn nguyện nhân duyên của mười ngàn thiên tử này).

Tán rằng: Hai phẩm kế tiếp nói cặn kẽ về nhân duyên được thọ ký của mười ngàn thiên tử, gồm hai phần:

- Phẩm này nói về nhân duyên phát khởi.

- Phẩm Lưu Thủy nói về nhân duyên được thọ ký.

Phần duyên khởi được chia thành hai đoạn, đoạn thứ nhất là [đức Phật] sắc truyền [thần cây Bồ Đề và đại chúng] hãy lắng nghe, hứa giảng nói.

5.24.4.2. Trần thuật duyên khởi

5.24.4.2.1. Thời điểm và quốc giới

(Kinh) Thiện nữ thiên! Quá khứ vô lượng bất khả tư nghị A tăng xí da kiếp, nhĩ thời, hữu Phật xuất hiện ư thế, danh viết Bảo Kế Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Thiện nữ thiên! Thời bỉ Thế Tôn bát Niết Bàn hậu, Chánh Pháp diệt dĩ, ư Tượng Pháp trung.

(經)善女天！過去無量不可思議阿僧企耶劫，爾時，有佛出現於世，名曰寶髻如來、應、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、佛、世尊。善女天！時彼世尊般涅槃後正法滅已，於像法中。

(Kinh: Thiện nữ thiên! Vô lượng chẳng thể nghĩ bàn A tăng xí da (A tăng kỳ) kiếp trong quá khứ, khi đó, có Phật xuất hiện trong cõi đời, tên là Bảo Kế Như Lai, Ứng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Thiện nữ thiên! Sau khi đức Thế Tôn ấy nhập Niết Bàn, Chánh Pháp đã diệt, trong thời Tượng Pháp).

Kế đó, trần thuật duyên khởi, có mười hai ý. Điều thứ nhất là nói về thời tiết, lại gồm ba ý:

- Một, nói chung về kiếp.

- Hai, nói về Phật.

- Ba, nói về thời.

Từ “nhĩ thời” (lúc bấy giờ) trở đi là nói riêng.

(Kinh) Hữu vương danh viết Thiên Tự Tại Quang, thường dĩ chánh pháp hóa ư nhân dân, do như phụ mẫu.

(經)有王名曰天自在光，常以正法化於人民，猶如父 母。

(Kinh: Có vua tên là Thiên Tự Tại Quang, thường dùng chánh pháp để giáo hóa nhân dân giống như cha mẹ).

Kế đó nói về quốc giới.

5.24.4.2.2. Giới thiệu trưởng giả Trì Thủy và con

(Kinh) Thị vương quốc trung, hữu nhất trưởng giả, danh viết Trì Thủy, thiện giải y phương, diệu thông bát thuật, chúng sanh bệnh khổ, Tứ Đại bất điều, hàm năng cứu liệu. Thiện nữ thiên!

(經)是王國中有一長者名曰持水，善解醫方妙通八術，

眾生病苦、四大不調咸能救療。善女天！

(Kinh: Trong nước của nhà vua ấy, có một vị trưởng giả tên là Trì Thủy, khéo hiểu các phương thuốc, tinh thông tám thuật. Chúng sanh bệnh khổ, Tứ Đại chẳng điều hòa, ông ta đều có thể cứu chữa. Thiện nữ thiên!)

Điều thứ hai là nói về cha của Bồ Tát, có bốn ý:

- Một là trụ xứ.

- Hai, từ “hữu nhất trưởng giả” (có một vị trưởng giả) trở đi, nói về đức hiệu.

- Ba, “danh viết Trì Thủy” (tên là Trì Thủy) là nêu ra tên gọi.

- Bốn, từ “thiện giải” (khéo hiểu) trở đi, nói về bản lãnh y học.

“Bát thuật” như trong phần sau [sẽ giải thích].

(Kinh) Nhĩ thời, Trì Thủy trưởng giả duy hữu nhất tử, danh viết Lưu Thủy, nhan dung đoan chánh, nhân sở nhạo quán, thọ tánh thông mẫn, diệu nhàn chư luận, thư, họa, toán, ấn, vô bất thông đạt.

(經)爾時，持水長者唯有一子，名曰流水，顏容端正人所樂觀，受性聰敏妙閑諸論，書畫算印無不通達。

(Kinh: Khi đó, trưởng giả Trì Thủy chỉ có một người con tên là Lưu Thủy, sắc diện, dung nghi đoan chánh, mọi người thích thấy, bẩm tánh thông minh, nhạy bén, viết lách, vẽ vời, tính toán, ấn chương, không gì chẳng thông đạt).

Kế đó, nói về con của Bồ Tát, có năm ý:

- Một, nêu ra tên họ.

- Hai, dung nhan đoan chánh; đó là hình mạo.

- Ba, người khác thích thấy, đó là Tư Huệ.

- Bốn, bẩm tánh thông mẫn, tức là căn tánh.

- Năm, tinh thông các loại nghề khéo v.v… tức là tài nghệ.

5.24.4.2.4. Nhân duyên học tập y thuật

(Kinh) Thời, vương quốc nội, hữu vô lượng bách thiên chư chúng sanh loại giai ngộ dịch tật, chúng khổ sở bức, nãi chí vô hữu hoan hỷ chi tâm. Thiện nữ thiên! Nhĩ thời, trưởng giả tử Lưu Thủy, kiến thị vô lượng bách thiên chúng sanh thọ chư bệnh khổ, khởi đại bi tâm, tác như thị niệm: “Vô lượng chúng sanh vị chư cực khổ chi sở bức bách, ngã phụ trưởng giả tuy thiện y phương, diệu thông bát thuật, giai liệu chúng bệnh Tứ Đại tăng tổn, nhiên dĩ suy mại, lão mạo, hư luy, yếu giả phù sách, phương năng tấn bộ, bất phục năng vãng thành, ấp, tụ lạc, cứu chư bệnh khổ. Kim hữu vô lượng bách thiên chúng sanh giai ngộ trọng bệnh, vô năng cứu giả, ngã kim đương chí đại y phụ sở, tư vấn trị bệnh y phương bí pháp. Nhược đắc giải dĩ, đương vãng thành, ấp, tụ lạc chi sở, cứu chư chúng sanh chủng chủng tật bệnh, linh ư trường dạ, đắc thọ an lạc.

(經)時，王國內有無量百千諸眾生類皆遇疫疾，眾苦所逼，乃至無有歡喜之心。善女天！爾時，長者子流水，見是無量百千眾生受諸病苦，起大悲心作如是念：無量眾生為諸極苦之所逼迫，我父長者雖善醫方妙通八術，皆療眾病四大增損，然已衰邁老耄虛羸，要假扶策方能進步，不復能往城邑聚落救諸病苦。今有無量百千眾生皆遇重病無能救者，我今當至大醫父所諮問治病醫方祕法。若得解已，當往城邑聚落之所救諸眾生種種疾病，令於長夜得受安樂。

(Kinh: Khi đó, trong nước của vị vua ấy có vô lượng trăm ngàn các loài chúng sanh đều bị bệnh dịch, bị các sự khổ bức bách, thậm chí chẳng có tâm hoan hỷ. Thiện nữ thiên! Lúc bấy giờ, trưởng giả tử Lưu Thủy thấy vô lượng trăm ngàn chúng sanh bị các bệnh khổ ấy, dấy lòng đại bi, nghĩ như thế này: “Vô lượng chúng sanh bị các nỗi khổ tột cùng bức bách. Vị trưởng giả cha ta tuy giỏi y thuật, tinh thông tám thuật, đều chữa được các bệnh do Tứ Đại tăng hay tổn. Nhưng cha đã suy yếu, già nua, mòn mỏi, phải có người dìu đỡ mới có thể bước đi, chẳng còn có thể đến các thành, ấp, xóm làng để chữa các bệnh khổ. Nay có vô lượng trăm ngàn chúng sanh đều mắc bệnh nặng, không người có thể cứu. Ta hãy nên đến chỗ cha ta là bậc đại y để thưa hỏi các phương thuốc và pháp bí yếu để chữa bệnh. Nếu ta đã thông hiểu, sẽ đến các nơi thành, ấp, xóm làng để cứu chữa các thứ bệnh tật của các chúng sanh, khiến cho họ được hưởng an vui trong đêm dài).

Điều thứ tư là nói về cái duyên [Lưu Thủy] học y, gồm có sáu ý:

- Một, khi đó chúng sanh mắc bệnh.

- Hai, từ “thiện nữ thiên” trở đi, Bồ Tát dấy lòng bi.

- Ba, từ “ngã phụ” (cha ta) trở đi, nghĩ cha già nua.

- Bốn, từ “kim hữu vô lượng” (nay có vô lượng) trở đi, nghĩ tới người bệnh không được chữa trị.

- Năm, từ “ngã kim đương chí” (nay ta nên tới) trở đi, ta [phải nên] tìm cầu phương thuốc hay.

- Sáu, từ “nhược đắc giải dĩ” (nếu đã thông hiểu) trở đi, nghĩ đến đó trị liệu.

5.24.4.2.5. Đến chỗ cha thưa hỏi

(Kinh) Thời, trưởng giả tử tác thị niệm dĩ, tức nghệ phụ sở, khể thủ lễ túc, hiệp chưởng, cung kính, khước trụ nhất diện, tức dĩ già tha, thỉnh kỳ phụ viết: - Từ phụ đương ai mẫn, ngã dục cứu chúng sanh. Kim thỉnh chư y phương, hạnh nguyện vị ngã thuyết. Vân hà thân suy mại, chư đại hữu tăng tổn? Phục tại hà thời trung, năng sanh chư tật bệnh? Vân hà đạm ẩm thực, đắc thọ ư an lạc, năng sử nội thân trung, hỏa thế bất suy tổn? Chúng sanh hữu tứ bệnh, phong, hoàng, nhiệt, đàm ấm, cập dĩ tổng tập bệnh, vân hà nhi liệu trị? Hà thời phong bệnh khởi? Hà thời nhiệt bệnh phát? Hà thời động đàm ấm? Hà thời tổng tập sanh?

(經)時，長者子作是念已即詣父所，稽首禮足，合掌恭敬却住一面，即以伽他請其父曰：慈父當哀愍，我欲救眾生。今請諸醫方，幸願為我說。云何身衰邁，諸大有增損？復在何時中，能生諸疾病？云何啗飲食，得受於安樂，能使內身中，火勢不衰損？眾生有四病，風黃熱痰癊，及以總集病，云何而療治？何時風病起？何時熱病發？何時動痰癊？何時總集生？

(Kinh: Khi đó, con ông trưởng giả nghĩ như thế xong, liền tới chỗ cha, dập đầu lễ dưới chân, chắp tay, cung kính, lui qua đứng một bên, liền dùng già tha hỏi cha mình rằng: - Từ phụ nên xót thương, con muốn cứu chúng sanh. Nay hỏi các phương thuốc, mong cha dạy cho con. Cớ sao thân suy yếu, các đại có tăng, tổn? Lại sẽ vào lúc nào, sanh ra các bệnh tật? Ăn uống như thế nào, để sẽ được an lạc, khiến cho trong thân mình, thế lửa chẳng suy tổn? Chúng sanh có bốn bệnh, chứng phong, hoàng, nhiệt, bệnh đàm, cùng bệnh chung bốn thứ, trị liệu bằng cách nào? Khi nào bệnh phong khởi? Khi nào bệnh nhiệt phát? Khi nào dấy bệnh đàm? Khi nào bệnh chung sanh?)

Điều thứ năm là đến chỗ cha học hỏi, có hai phần:

- Một, nghi thức thưa hỏi.

- Hai, từ “tức dĩ già tha” (liền dùng kệ tụng) trở đi, dùng kệ tụng để thưa hỏi.

Năm bài tụng chia thành hai đoạn:

- Một, bài tụng đầu tiên là nguyện xót thương dạy cho.

- Hai, bốn bài tụng kế tiếp là thỉnh cầu, gồm năm ý:

1) Nửa bài tụng đầu tiên hỏi về nguyên nhân bị bệnh.

2) Nửa bài tụng kế đó hỏi về lúc sanh bệnh.

3) Một bài tụng kế đó hỏi về phương cách bồi dưỡng [cơ thể để tránh bệnh tật nẩy sanh].

4) Bài tụng kế tiếp hỏi về phương pháp chữa trị.

5) Bài tụng sau cùng hỏi về lúc nào bệnh sẽ dấy lên. Câu hỏi trước đó là lúc bệnh mới phát ra, còn bài tụng này nhằm hỏi khi đã bệnh rồi, lúc nào sẽ trở nặng. Có hai thời: Một là xét theo bốn mùa để hỏi, hai là hỏi theo lúc trước hay sau khi ăn.

5.24.4.2.6. Cha giải thích cách chữa bệnh

(Kinh) Thời, bỉ trưởng giả văn tử thỉnh dĩ, phục dĩ già tha, nhi đáp chi viết: - Ngã kim y cổ tiên, sở hữu liệu bệnh pháp, thứ đệ vị nhữ thuyết, thiện thính cứu chúng sanh. Tam nguyệt thị Xuân thời, tam nguyệt danh vi Hạ, tam nguyệt danh Thu phần, tam nguyệt vị Đông thời. Thử cứ nhất niên trung, tam tam nhi biệt thuyết, nhị nhị vi nhất tiết, tiện thành tuế lục thời. Sơ nhị thị hoa thời. Tam tứ danh nhiệt tế. Ngũ lục danh vũ tế. Thất bát vị Thu thời. Cửu thập thị hàn thời. Hậu nhị danh băng tuyết. Ký tri như thị biệt, thọ dược vật linh sai. Đương tùy thử thời trung, điều tức ư ẩm thực, nhập phúc linh tiêu tán, chúng bệnh tắc bất sanh. Tiết khí nhược biến cải, tứ đại hữu thôi di, thử thời vô dược tư, tất sanh ư bệnh khổ. Y nhân giải tứ thời, phục tri kỳ lục tiết, minh nhàn thân thất giới, thực dược sử vô sai. Vị vị giới huyết nhục, cao, cốt, cập tủy não, bệnh nhập thử trung thời, tri kỳ khả liệu phủ? Bệnh hữu tứ chủng biệt, vị phong, nhiệt, đàm ấm, cập dĩ tổng tập bệnh, ưng tri phát động thời. Xuân trung đàm ấm động, Hạ nội phong bệnh sanh, Thu thời hoàng nhiệt tăng, Đông tiết tam câu khởi. Xuân thực sáp nhiệt tân, Hạ nị nhiệt hàm thố, Thu thời lãnh điềm nị, Đông toan sáp nị điềm. Ư thử tứ thời trung, phục dược cập ẩm thực, nhược y như thị vị, chúng bệnh vô do sanh. Thực hậu bệnh do ấm, thực tiêu thời do nhiệt, tiêu hậu khởi do phong, chuẩn thời tu thức bệnh. Ký thức bệnh nguyên dĩ, tùy bệnh nhi thiết dược, giả linh hoạn trạng thù, tiên tu liệu kỳ bổn. Phong bệnh phục du nị, hoạn nhiệt lợi vi lương, ấm bệnh ưng biến thổ, tổng tập tu tam dược. Phong nhiệt ấm câu hữu, thị danh vi tổng tập. Tuy tri bệnh khởi thời, ưng quán kỳ bổn tánh. Như thị quán tri dĩ, thuận thời nhi thọ dược. Ẩm thực dược vô sai, tư danh thiện y giả.

(經)時，彼長者聞子請已，復以伽他而答之曰：我今依古仙，所有療病法，次第為汝說，善聽救眾生。三月是春時，三月名為夏，三月名秋分，三月謂冬時。此據一年中，三三而別說，二二為一節，便成歲六時。初二是華時，三四名熱際，五六名雨際，七八謂秋時，九十是寒時，後二名氷雪。既知如是別，授藥勿令差。當隨此時中，調息於飲食，入腹令消散，眾病則不生。節氣若變改，四大有推移，此時無藥資，必生於病苦。醫人解四時，復知其六節，明閑身七界，食藥使無差。謂味界血肉，膏骨及髓腦，病入此中時，知其可療不？病有四種別，謂風熱痰癊，及以總集病，應知發動時。春中痰癊動，夏內風病生，秋時黃熱增，冬節三俱起。春食澁熱辛，夏膩熱鹹醋，秋時冷甜膩，冬酸澁膩甜。於此四時中，服藥及飲食，若依如是味，眾病無由生。食後病由癊，食消時由熱，消後起由風，準時須識病。既識病源已，隨病而設藥，假令患狀殊，先須療其本。風病服油膩，患熱利為良，癊病應變吐，總集須三藥，風熱癊俱有，是名為總集。雖知病起時，應觀其本性。如是觀知已，順時而授藥，飲食藥無差，斯名善醫者。

(Kinh: Khi đó, trưởng giả nghe con thỉnh rồi, lại dùng già tha để đáp rằng: - Ta nay theo cổ tiên, tất cả cách chữa bệnh. Theo thứ tự mà nói, khéo nghe cứu chúng sanh. Ba tháng là mùa Xuân, ba tháng gọi là Hạ, ba tháng gọi mùa Thu, ba tháng nhằm mùa Đông. Xét ra, trong một năm, cứ ba tháng một mùa, mỗi hai tháng một tiết, thành một năm sáu tiết. Giêng, Hai là tiết hoa, Ba, Tư là trời nóng. Năm, Sáu nhằm tiết mưa, Bảy, Tám vào tiết Thu, Chín, Mười nhằm lúc lạnh, hai tháng cuối băng tuyết. Biết sai khác như thế, đừng cho thuốc sai chạy. Nên tùy thuộc lúc ấy, điều chỉnh chuyện uống ăn, vào bụng liền tiêu ngay, các bệnh sẽ chẳng sanh. Nếu tiết khí biến đổi, Tứ Đại có chuyển dời, lúc đó không thuốc giúp, ắt sẽ sanh bệnh khổ. Thầy thuốc hiểu bốn mùa, lại hiểu rõ sáu tiết, hiểu bảy giới nơi thân, ăn, dùng thuốc chẳng sai. Tức vị giới, máu, thịt; mỡ, xương, và tủy, não. Khi bệnh vào trong ấy, biết chữa được hay không? Bốn thứ bệnh sai khác, là phong, nhiệt, bệnh đàm, cùng với bệnh gộp chung, nên biết lúc phát động. Mùa Xuân, bệnh đàm dấy. Tiết Hạ, bệnh phong sanh. Trời Thu, hoàng nhiệt tăng. Tiết Đông, ba bệnh khởi. Xuân ăn chát, nóng, cay. Hạ béo, nóng, mặn, dấm. Trời thu lạnh, ngọt, béo. Đông chua, chát, béo, ngọt. Trong lúc bốn mùa đó, uống thuốc và ăn uống, nếu theo vị như thế, các bệnh không thể sanh. Ăn xong, bệnh do ấm. Thức ăn tiêu do nhiệt. Tiêu rồi, bệnh do phong. Theo thời mà biết bệnh. Đã biết gốc bệnh rồi, tùy bệnh mà cắt thuốc. Nếu bệnh trạng sai khác, cần chữa đằng gốc trước. Bệnh phong uống dầu béo, bệnh nhiệt thông tiêu tiểu, bệnh đàm nên cho ói, bệnh chung: ba loại thuốc. Phong, nhiệt, đàm đều có, thì gọi là bệnh chung. Tuy biết lúc bệnh khởi, hãy xem xét bổn tánh. Xem biết như thế rồi, tùy thời mà cho thuốc. Ăn uống, thuốc chẳng sai, thì là thầy thuốc giỏi).

Điều thứ sáu là cha giải thích cho con [cách chữa bệnh]. Trước hết là nêu chung, ba mươi hai bài tụng từ “ngã kim y cổ tiên” (ta nay dựa theo bậc cổ tiên) trở đi, cha dùng kệ tụng để giải thích. Chia thành ba phần:

- Một, bài tụng đầu tiên là hứa sẽ nói.

- Hai, ba mươi bài tụng kế đó chủ yếu là giải đáp câu hỏi.

- Ba, một bài tụng nhằm tổng kết.

Trong phần giải thích, lại chia thành ba đoạn:

- Một, bốn bài tụng đầu tiên phân định thời tiết. “Tam tam nhi biệt thuyết” tức là cứ mỗi ba tháng là một mùa, nhằm kết lại đoạn nói về bốn mùa trước đó. “Nhị nhị vi nhất tiết” tức cứ mỗi hai tháng là một tiết, nhằm nêu ra sáu thời sau đó.

- Hai, mười ba bài tụng kế đó là phần giải đáp chánh yếu cho các câu hỏi.

- Ba, mười hai bài tụng từ “phục ưng tri” (lại cần nên biết) trở đi là phần liệu giản.

Trong phần vấn đáp thì:

- Bài tụng đầu tiên nhằm dạy cách điều chỉnh, nghỉ ngơi.

- Ba bài tụng kế đó nhằm trả lời câu hỏi thứ nhất. Trong ấy:

1) Bài tụng đầu tiên giải đáp nguyên nhân sanh bệnh.

2) Hai bài tụng kế đó dạy hãy biết chỗ bị bệnh:

a. “Vị giới”: Tiếng Phạn là A La Bà, nằm trong khoảng lá lách và bao tử. Thức ăn đến đó lại chia thành hai phần: Một là Khư La Giới, tức chất cặn bã, trở thành đại tiểu tiện. Hai là Vị Giới, tức là chất dịch, sẽ bồi bổ các phần trong thân thể.

b. Máu

c. Thịt.

d. Mỡ.

e. Xương

f. Tủy

g. Não.

[Đó là “thất giới” (bảy khu vực) trong thân thể].

3) Hai bài tụng kế đó nhằm giải đáp câu hỏi thứ hai, nói rõ bệnh trạng và lúc sanh bệnh. Chuẩn theo ngũ hành để suy thì đàm là Thủy, phong thuộc Mộc, nhiệt là Hỏa. Thủy phát sanh vào tháng Sáu, mất đi vào tháng Giêng. Mộc phát sanh vào tháng Chín, mất đi vào tháng Năm. Hỏa bắt đầu vào tháng Chạp, mất đi vào tháng Tám. Vì thế, sẽ khiến cho người bệnh suy yếu bị chết. Lúc bệnh bộc phát cũng vào khi đó thì có thể chữa trị. Phần này cũng nhằm đồng thời giải đáp thắc mắc về bốn mùa trong câu hỏi thứ năm.

4) Hai bài tụng kế đó trả lời câu hỏi thứ ba.

5) Bài tụng kế đó trả lời câu hỏi thứ năm.

6) Bốn bài tụng kế đó trả lời câu hỏi thứ tư.

Hỏi: Vì sao thứ tự giải đáp chẳng theo thứ tự lời hỏi?

Đáp: Do giải đáp câu hỏi thứ ba về cách dùng thức ăn bồi dưỡng, nhân tiện bèn nói về lúc thời tiết [chuyển biến mà bệnh] phát động. Do vậy, thứ tự lời đáp khác biệt.

Trong lời đáp về cách trị liệu, chia thành ba phần:

- Bài tụng thứ nhất nhằm giới thiệu cách trị liệu.

- Hai bài tụng kế đó nói về cách trị liệu.

- Bài tụng cuối cùng là kết lại.

(Kinh) Phục ưng tri bát thuật, tổng nhiếp chư y phương, ư thử nhược minh nhàn, khả liệu chúng sanh bệnh. Vị châm thích, thương phá, thân tật, tịnh quỷ thần, ác độc, cập hài đồng, diên niên, tăng khí lực. Tiên quán bỉ hình sắc, ngữ ngôn cập tánh hạnh. Nhiên hậu vấn kỳ mộng, tri phong, nhiệt, ấm thù. Càn sấu, thiểu đầu phát, kỳ tâm vô định trụ. Đa ngữ mộng phi hành, tư nhân thị phong tánh. Thiếu niên sanh bạch phát, đa hãn cập đa sân, thông minh mộng kiến hỏa, tư nhân thị nhiệt tánh. Tâm định, thân bình chỉnh. Lự thẩm đầu tân nị, mộng kiến thủy, bạch vật, thị ấm tánh ưng tri. Tổng tập tánh câu hữu, hoặc nhị, hoặc cụ tam, tùy hữu nhất thiên tăng, ưng tri thị kỳ tánh. Ký tri bổn tánh dĩ, chuẩn bệnh nhi thọ dược. Nghiệm kỳ vô tử tướng, phương danh khả cứu nhân. Chư căn đảo thủ cảnh, tôn y nhân khởi mạn, thân hữu sanh sân khuể, thị tử tướng ưng tri: Tả nhãn bạch sắc biến, thiệt hắc, tỵ lương y, nhĩ luân dữ cựu thù, hạ thần sai hướng hạ. Ha Lê Lặc nhất chủng, cụ túc hữu lực vị, năng trừ nhất thiết bệnh, vô kỵ dược trung vương. Hựu tam quả, tam tân, chư dược trung dị đắc. Sa đường, mật, tô, nhũ, thử năng liệu chúng bệnh. Tự dư chư dược vật, tùy bệnh khả tăng gia, tiên khởi từ mẫn tâm, mạc quy ư tài lợi.

(經)復應知八術，總攝諸醫方，於此若明閑，可療眾生病。謂針刺傷破，身疾并鬼神，惡毒及孩童，延年增氣力。先觀彼形色，語言及性行，然後問其夢，知風熱癊殊。乾瘦少頭髮，其心無定住。多語夢飛行，斯人是風性。少年生白髮，多汗及多瞋。聰明夢見火，斯人是熱性。心定身平整，慮審頭津膩。夢見水白物，是癊性應知。總集性俱有，或二或具三，隨有一偏增，應知是其性。既知本性已，準病而授藥，驗其無死相，方名可救人。諸根倒取境，尊醫人起慢，親友生瞋恚，是死相應知。左眼白色變，舌黑鼻梁欹，耳輪與舊殊，下脣差向下。訶梨勒一種，具足有六味，能除一切病，無忌藥中王。又三果三辛，諸藥中易得，沙糖蜜酥乳，此能療眾病。自餘諸藥物，隨病可增加。先起慈愍心，莫規於財利。

(Kinh: Lại nên biết tám thuật, gồm chung các cách chữa. Nếu hiểu

rõ thuật ấy, sẽ trị bệnh chúng sanh. Tức: Châm chích, bị thương, thân bệnh, quỷ thần khuấy, trúng độc, bệnh trẻ nhỏ, tăng thọ, thêm khí lực. Trước quán hình sắc họ, lời lẽ và tánh tình, sau đó hỏi giấc mộng, biết phong, nhiệt, ấm khác. Khô gầy, tóc lưa thưa, tâm chẳng an định được. Nói nhiều, mộng bay đi, người ấy là tánh phong. Tuổi trẻ tóc đã bạc, lắm mồ hôi, hay giận, thông minh, mộng thấy lửa, người ấy thuộc tánh nhiệt. Tâm định, thân gọn gàng. Suy nghĩ, đầu dầu nhờn, mộng thấy nước, vật trắng, nên biết là tánh Thủy. Bệnh chung tánh đều có, hoặc hai, hoặc đủ ba. Hễ một tánh riêng tăng, nên biết là tánh đó. Đã biết bổn tánh xong, đúng bệnh mà cho thuốc. Xét không có tướng chết, mới biết có thể cứu. Các căn đảo lộn cảnh, khinh mạn chê thầy thuốc, bực tức với thân hữu, nên biết là tướng chết. Mắt trái biến màu trắng, lưỡi đen, sống mũi lệch, vành tai khác lúc trước, môi dưới quặp xuống dưới. Một loại Ha Lê Lặc, có trọn đủ sáu vị, trừ được hết thảy bệnh, thuốc quý nhất không kỵ. Lại ba quả, ba cay, là vị thuốc dễ được. Đường cát, mật, tô, sữa, hay trị các thứ bệnh. Các thứ dược vật khác, tùy bệnh mà tăng thêm, trước khởi tâm từ mẫn, đừng ngả theo tài lợi).

Mười ba bài tụng kế đó là liệu giản, chia thành năm phần:

- Một, hai bài tụng đầu dạy về bí thuật [trong cách chữa trị], một bài tụng nêu ra [bí thuật ấy], bài kia nhằm giải thích. “Bát thuật” gồm:

1) Một là cách chữa trị thương tích do bị châm, chích.

2) Hai là cách chữa trị bệnh tật do bị vết thương.

3) Ba là cách chữa trị thân mắc bệnh, tức là bốn loại bệnh đã nói trước đó.

4) Bốn là bệnh do quỷ thần gây ra.

5) Năm là trúng thuốc độc

6) Sáu là chữa bệnh cho trẻ nhỏ.

7) Bảy là kéo dài tuổi thọ.

8) Tám là dưỡng thân.

- Hai, năm bài tụng rưỡi kế đó dạy cách nhận biết bệnh thể. Trong đó, bài tụng thứ nhất nhằm nêu chung, bốn bài tụng kế đó biện định cái Thể [của từng chứng bệnh], nửa bài tụng nhằm kết lại cách thức [biện định bệnh].

- Ba, hai bài tụng rưỡi kế đó từ “nghiệm kỳ vô tử tướng” (xét nghiệm người ấy không có tướng chết) trở đi, dạy cách xem xét tử tướng.

- Bốn, từ “Ha Lê” trở đi, dạy về diệu dược. Ở đây là nói tổng quát, chẳng nói cách trị riêng biệt. Bài tụng thứ nhất nói về thuốc có tính công kích (để chữa bệnh), bài tụng kế đó nói về thuốc bổ trợ. Quyển bốn kinh Niết Bàn chép: “Lục vị: Nhất khổ, nhị thố, tam cam, tứ tân, ngũ hàm, lục đạm” (Sáu vị: Một là đắng, hai là chua, ba là ngọt, bốn là cay, năm là mặn, sáu là nhạt). Ở Tây quốc (Ấn Độ), loại thuốc tốt nhất, phải nên là thuốc Tỳ Niết Phược (Viśva) như kinh Giải Thâm Mật đã nói. “Tam quả” (Ba loại trái) thì một là Ha Lê Lặc Ca (Harītaka), hai là A Ma Lạc Ca (Āmalaka), còn gọi là A Vô La Ca, tức dịch theo lối cũ thành Am Ma La quả là sai, ba là Tỷ Tỷ Đắc Ca, giống như trái A Vô La, nhưng hơi to hơn. “Tam tân” (Ba thứ cay) thì một là gừng khô, hai là hồ tiêu, ba là tất bát, và đường cát v.v… là mười thứ có tác dụng dễ trị liệu bổ sung.

- Năm, một bài tụng nhằm đưa nêu ra thể lệ [cân nhắc để tăng giảm các dược vật] và khuyên răn.

(Kinh) Ngã dĩ vị nhữ thuyết, liệu tật trung yếu sự, dĩ thử cứu chúng sanh, đương hoạch vô biên quả.

(經)我已為汝說，療疾中要事。以此救眾生，當獲無邊果。

(Kinh: Ta đã vì con nói, chuyện trọng yếu chữa bệnh, dùng đó cứu chúng sanh, sẽ đạt vô biên quả).

Ý thứ ba [trong phần “cha giải thích các chữa bệnh”] là tổng kết.

5.24.4.2.7. Lưu Thủy tự suy nghĩ đã học thành tài

(Kinh) Thiện nữ thiên! Nhĩ thời, trưởng giả tử Lưu Thủy thân vấn kỳ phụ bát thuật chi yếu, Tứ Đại tăng tổn, thời tiết bất đồng, nhị dược phương pháp, ký thiện liễu tri, tự thổn kham năng cứu liệu chúng bệnh.

(經)善女天！爾時，長者子流水親問其父八術之要，四大增損時節不同餌藥方法，既善了知，自忖堪能救療眾病。

(Kinh: Thiện nữ thiên! Lúc bấy giờ, con ông trưởng giả là Lưu Thủy đích thân hỏi cha lẽ trọng yếu trong tám thuật, Tứ Đại tăng lên hay tổn giảm, thời tiết khác nhau, phương pháp dùng thuốc men, đã hiểu rành rẽ rồi, tự nghĩ mình có thể cứu chữa các bệnh).

Điều thứ bảy là suy nghĩ đã học thành tài.

5.24.4.2.8. Lưu Thủy bảo chúng sanh mình có thể chữa trị

(Kinh) Tức tiện biến chí thành, ấp, tụ lạc, sở tại chi xứ, tùy hữu bách thiên vạn ức bệnh khổ chúng sanh, giai chí kỳ sở, thiện ngôn úy dụ, tác như thị ngữ: - Ngã thị y nhân, ngã thị y nhân, thiện trị phương dược. Kim vị nhữ đẳng liệu trị chúng bệnh, tất linh trừ dũ.

(經)即便遍至城邑聚落，所在之處隨有百千萬億病苦眾生，皆至其所善言慰喻作如是語：我是醫人，我是醫人，善治方藥。今為汝等療治眾病，悉令除愈。

(Kinh: Liền đến khắp các thành, ấp, xóm làng, hễ nơi nào có trăm ngàn vạn ức chúng sanh bệnh khổ, sẽ đều tới chỗ họ, dùng lời lẽ tốt lành để an ủi, khuyên dụ, nói như thế này: - Ta là thầy thuốc, ta là thầy thuốc, khéo thông hiểu phương cách chữa trị và thuốc men, nay ta sẽ vì các vị chữa trị các bệnh khiến cho đều lành mạnh).

Điều thứ tám là bảo khắp “sẽ có thể trị liệu”.

5.24.4.2.9. Chúng sanh nghe lời, được chữa lành

(Kinh) Thiện nữ thiên! Nhĩ thời, chúng nhân văn trưởng giả tử thiện ngôn úy dụ, hứa vị trị bệnh. Thời, hữu vô lượng bách thiên chúng sanh ngộ cực trọng bệnh, văn thị ngữ dĩ, thân tâm dũng dược, đắc vị tằng hữu, dĩ thử nhân duyên, sở hữu bệnh khổ tất đắc quyên trừ, khí lực sung thật, bình phục như bổn.

(經)善女天！爾時，眾人聞長者子善言慰喻，許為治病。時，有無量百千眾生遇極重病，聞是語已身心踊躍得未曾有，以此因緣，所有病苦悉得蠲除，氣力充實平復如本。

(Kinh: Thiện nữ thiên! Lúc bấy giờ, mọi người nghe con ông trưởng giả khéo léo an ủi, khuyên dụ, hứa sẽ chữa bệnh. Khi đó, có vô lượng trăm ngàn chúng sanh mắc bệnh cực nặng, nghe lời ấy xong, thân tâm hớn hở, đạt được điều chưa từng có, do nhân duyên ấy, tất cả bệnh khổ đều được trừ sạch, khí lực sung mãn, bình phục như cũ).

Kế đó, điều thứ chín là đại chúng nghe lời, được chữa lành bệnh.

5.24.4.2.10. Người mắc bệnh nặng cầu thỉnh

(Kinh) Thiện nữ thiên! Nhĩ thời, phục hữu vô lượng bách thiên chúng sanh, bệnh khổ thâm trọng, nan liệu trị giả, tức cộng vãng nghệ trưởng giả tử sở, trùng thỉnh y liệu.

(經)善女天！爾時，復有無量百千眾生，病苦深重難療治者，即共往詣長者子所，重請醫療。

(Kinh: Thiện nữ thiên! Lúc bấy giờ, lại có vô lượng trăm ngàn chúng sanh bệnh khổ sâu nặng, khó thể chữa trị, liền cùng đến chỗ con ông trưởng giả, lại xin được chữa trị).

Kế đó, điều thứ mười là người bệnh nặng cầu thỉnh.

5.24.4.2.11. Được cho thuốc, lành bệnh

(Kinh) Thời, trưởng giả tử tức dĩ diệu dược linh phục, giai mông trừ sai.

(經)時，長者子即以妙藥令服，皆蒙除差。

(Kinh: Khi đó, con ông trưởng giả liền dùng diệu dược cho họ uống, đều được hết bệnh).

Kế đó, điều thứ mười một là “nhờ thuốc, đều được hết bệnh”.

5.24.4.2.12. Tổng kết về chuyện lành bệnh

(Kinh) Thiện nữ thiên! Thị trưởng giả tử ư thử quốc nội, trị bách thiên vạn ức chúng sanh bệnh khổ, tất đắc trừ sai.

(經)善女天！是長者子於此國內治百千萬億眾生病苦，悉得除差。

(Kinh: Thiện nữ thiên! Con ông trưởng giả ấy ở trong nước đó, chữa trị trăm ngàn vạn ức chúng sanh bệnh khổ, đều được hết bệnh).

Kế đó, điều thứ mười hai là tổng kết tình hình lành bệnh.