Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

4. Nói Về Nguyên Do Kinh Có Tên Gọi Như Vậy

Lại chia thành hai phần:

Một, luận định chung về cách giải thích tên kinh.

Hai, giải thích tựa đề kinh này.

4.1. Luận định chung về cách giải thích tên kinh

Phần thứ nhất lại gồm hai phần:

Một, bàn chung về cách giải thích tên gọi một bản kinh.

Hai, biện định ý nghĩa giải thích. Điều này được nói cặn kẽ trong các sách như Pháp Hoa Nghĩa Quyết và Duy Thức Nghĩa Đăng.

4.2. Giải thích tựa đề của bộ kinh này

Kế đó, giải thích tựa đề của bộ kinh này, gồm:

Một, giải thích tên gọi của toàn thể bộ kinh.

Hai, giải thích tên gọi của riêng từng phẩm.

Giải thích tên gọi của cả bộ kinh gồm hai phần:

Một là giải thích theo lối cổ.

Hai là giải thích theo cách hiện thời.

4.2.1. Giải thích tên gọi của toàn thể bộ kinh

4.2.1.1. Giải thích [danh xưng của bộ kinh này] theo lối cổ

Ngài Truyền Chân Đế nói: “Ngoại quốc gọi là Tu Bạt Noa (Suvarṇa), phương này dịch là Kim. Bà Pha Bà (Prabhās) được phương này dịch là Quang. Uất Đa Ma (Ottamasūtr) được phương này dịch là Minh. Nhân Đà La (Endra) được phương này dịch là Đế. La Duyệt Na (Rājaḥ) được phương này dịch là Vương. Vì thế, bản kinh được lưu hành tại Tây Thổ [với danh xưng] Phật Đà Kinh, Kim Quang Minh Kinh, hoặc Đế Vương Kinh”. Có nghĩa là: Gọi là kinh Phật Đà thì chính là từ điều được tuyên nói mà đặt tên. Kim Quang Minh là dùng pháp và dụ (thí dụ) gộp lại để đặt tên. Cũng từ công dụng mà gọi là kinh Đế Vương.

4.2.1.1.1. Kim Quang Minh

Chỉ từ thí dụ mà gọi là Kim Quang Minh, ba chữ ấy biểu thị kinh này dùng ba loại “tam” làm Thể:

Một, tam thân.

Hai, Tam Đức, tức Bát Nhã, Giải Thoát, và Pháp Thân.

Ba, tam vị (ba địa vị) tức đạo tiền, đạo trung và đạo hậu. Đạo tiền tức là trụ trong tự tánh Phật tánh. Đạo trung tức là dẫn xuất Phật tánh. Đạo hậu tức là đạt tới đắc quả Phật tánh.

Theo cách giải thích xưa kia, đó cũng chính là ưng đắc nhân, gia hạnh nhân, và nhân mãn nhân, theo thứ tự phối ứng với ba loại Phật tánh trước đó.

Đối với tam thân:

Một, thể tánh của Kim là vốn sẵn có, chân thật, [dùng điều này] để sánh ví Pháp Thân.

Hai, Quang có thể chiếu, sánh ví Ứng Thân.

Ba, Minh có thể lợi ích trọn khắp, ví như Hóa Thân.

Xét theo Tam Đức thì:

1) Một, Kim ví như Pháp Thân, có bốn nghĩa:

Một, màu sắc chẳng biến đổi, giống như Thường [trong Tứ Đức].

Hai, Thể chẳng nhiễm, giống như Tịnh.

Ba, vàng có thể chuyển đổi chế tạo thành vạn vật vô ngại, giống như Ngã.

Bốn, khiến cho con người phú quý, giống như Lạc.

2) Kế đó, Quang có hai nghĩa: Một là có thể chiếu, hai là có thể trừ tối. [Hai nghĩa này] ví như Bát Nhã.

3) Kế đó, Minh có hai nghĩa: Một là chẳng tối tăm, hai là rộng xa, giống như Giải Thoát, nói chung là chẳng có các lỗi hại.

Sánh ví với tam vị thì:

Kim là vốn sẵn có, giống như chánh nhân của đạo tiền, có nghĩa là dùng Như để làm tam Phật.

Quang là mới có, giống như liễu nhân của đạo trung, có nghĩa là đối ứng với cái duyên mà dấy lên sự tu tập. Công năng vừa mới dấy lên, chẳng phải là cái Thể vốn có. Vì thế, đối ứng với quả đức mà gọi là liễu nhân.

Minh là chẳng tối tăm, giống như cái quả nơi đạo hậu.

Đối với Pháp Thân trong Tam Thân, hãy nên chọn lấy nghĩa chân thật. Hai thân chẳng thật do công năng ấy vừa mới dấy khởi thì gọi là Giả. Trong Tam Đức, đối với Pháp Thân, hãy nên giữ lấy bốn nghĩa như vô nhiễm v.v… Có đủ cả bốn điều ấy (Thường, Lạc, Ngã, Tịnh) thì mới là Pháp Thân. Trong Tam Vị, đối với Pháp Thân, hãy nên chọn lấy nghĩa “vốn có” để giải thích, vì đối ứng với duyên và quả thì mới có. Điều này có nghĩa là đối với đạo hậu thì xét theo sự tu hành để bàn luận về Như, chứ bổn tánh chẳng có ba thứ khác biệt. Vì thế, xét chắc thật theo cái Thể, hãy nên giữ lấy nghĩa “vốn có”, tức là đạo tiền Như. Ba điều ấy theo thứ tự trước sau, do có nhân duyên mà tu đắc quả. Do đắc quả cho nên có ba đức. Do tam đức trọn vẹn, nên mới dùng tam thân để hóa độ chúng sanh. Điều này có nghĩa là do có Như thuộc đạo tiền trong Tam Vị làm chánh nhân, tu viên mãn đạo trung, đạt tới địa vị đạo hậu, thì sẽ trọn đủ Tam Đức. Do Tam Đức viên mãn thì mới có thể dùng tam thân hóa độ chúng sanh, theo thứ tự ngược lại. Trong ba loại “tam” ấy (tam thân, tam đức và tam vị), Tam Vị là chánh thể. Vì thế, phẩm Thọ Lượng nói về cái quả thuộc đạo hậu, phẩm Tam Thân nói về cái nhân thuộc đạo tiền. Từ phẩm Sám Hối trở đi là nói về đạo nội (đạo trung). Điều này có nghĩa là tam vị được nói trong kinh này chính là điều cốt lõi chánh yếu của toàn thể bản kinh.

4.2.1.1.2. Đế Vương

Có ba nghĩa:

Một là nói đến Pháp Thân, thuộc vào Hoa Nghiêm. Do Hoa Nghiêm dùng Pháp Thân làm Thể.

Hai là nói đến trí huệ, dung thông Bát Nhã. Trí huệ Bát Nhã làm Thể.

Ba là nói đến Tứ Đức, thuộc vào Niết Bàn, Thường, Lạc... của Niết Bàn làm Chánh Thể.

Có nghĩa là do [kinh này] quán thông cả ba điều ấy mà gọi là Đế Vương Kinh.

4.2.1.1.3. Kinh

Có ba loại “chánh”:

Một là chánh thuyết, tức kinh văn thuộc mười hai bộ loại.

Hai là chánh hạnh, tức hạnh sẽ được học từ các phần kinh văn sau này.

Ba là chánh quả, tức là pháp Tứ Đức.

Từ chánh thuyết mà có chánh hạnh, do chánh hạnh bèn xuất hiện chánh quả. Một là có thể hiển lộ, hai là có thể hành, ba là có thể đạt đến; do ba điều “có thể” ấy mà cùng gọi là Kinh. “Kinh” được nói ở đây chính là điều thứ nhất [tức “chánh thuyết” trong ba điều “chánh” vừa nói trên đây].

4.2.1.2. Giải thích tên kinh theo cách hiện thời

Phiên âm tiếng Phạn theo lối xưa [như ngài Chân Đế đã nói] là sai lầm, nay phải nói cho đúng là Tô Bạt Na Bà Bà Sa Uất Đa Ma Ra Xà Tô Đát Lãm (Suvarṇa prabhāsottama sūtrendrarājaḥ Sutra). Tô Bạt Na (phương này gọi là Kim), Bà Bà Sa (phương này là Quang), nói là Kim Quang Minh thì sẽ thuận tiện. Uất Đa Ma (phương này dịch là Tối Thắng), Ra Xà (Rājaḥ, phương này dịch là Vương). Tô Đát Lãm (phương này dịch nghĩa là Đĩnh Sách Kinh). [Toàn thể tựa đề của kinh] phải nên nói là Kim Quang Tối Thắng Vương Kinh. Hai chữ Kim và Vương nhất loạt là thí dụ, Quang Minh và Tối Thắng đều bao gồm pháp và dụ. Nay đối với đề mục kinh này, đại lược giải thích theo năm phương diện:

Một, nương theo bốn pháp là “giáo, lý, hạnh, quả” để giải thích.

Hai, nương theo Tam Bảo.

Ba, nương theo Bồ Đề và Niết Bàn.

Bốn, dựa theo pháp và dụ.

Năm, dựa theo nhân và pháp.

4.2.1.2.1. Dựa theo bốn pháp như giáo, lý v.v… để giải thích tên kinh

4.2.1.2.1.1. Dựa theo giáo [để giải thích tên kinh]

Giáo pháp có thể tuyên nói ấy giống như quang minh. Vì thế, phẩm Tự của kinh Vô Cấu Xưng (kinh Duy Ma Cật) nói: “Diễn pháp bảo quang”, quyển bốn mươi bốn của Du Già Sư Địa Luận viết: “Khi muốn nghe pháp, hãy tưởng năm điều: Thứ nhất là hãy tưởng pháp như của báu, do tột bậc khó được. Hai là tưởng pháp như mắt, vì [sẽ do pháp mà] đạt được mắt huệ bẩm sanh. Ba là tưởng pháp như sáng suốt, do có ý nghĩa đã đắc huệ rộng, bình đẳng chiếu hết thảy các loài. Bốn là tưởng pháp như công đức thù thắng của cái quả to lớn, có thể đạt được Niết Bàn và Chánh Giác, do có ý nghĩa nhân và tánh của dấu tích thị hiện mầu nhiệm vô thượng. Năm là tưởng như niềm vui sướng to lớn vô tội, tuy ở trong pháp hiện tại chưa đạt được Niết Bàn và Chánh Giác, nhưng có thể chọn lựa Chỉ Quán trong các pháp như thật, do có ý nghĩa nhân và tánh của niềm vui to lớn vô tội. [Từ trong các nghĩa vừa nói trên đây], chọn lấy ý nghĩa thứ ba, do có thể hiển lộ Lý Như giống như quang minh”.

Cùng nêu ra Quang và Minh với dụng ý hiển lộ Nhị Không (Nhân Không và Pháp Không), hoặc là phước và trí, hoặc là Bồ Đề và Niết Bàn, mỗi đằng đều có nhân quả. Nếu chẳng vậy, đối với Quang và Minh, chỉ cần tùy ý nêu ra một thứ [là đủ rồi], cần gì phải nhờ đến cả hai ư?

Điều thù thắng nhất trong giáo pháp giống như Vương. Vì vậy, trong phẩm Phó Chúc có nói: “Ngã thân tùng Phật văn, vô lượng chúng kinh điển, vị tằng văn như thị, thâm diệu pháp trung vương” (Ta đích thân nghe đức Phật nói vô lượng các kinh điển, nhưng chưa từng nghe vua trong các pháp sâu mầu như vậy). Những gì là thù thắng? Đối với các sự thù thắng mầu nhiệm được nói trong kinh, sợ rườm rà nên không trích dẫn. Người đọc cứ tìm xem sẽ tự biết. Vì thế, chỉ lấy Kim và Vương làm thí dụ.

Dùng Kim làm thí dụ, bèn nêu đại lược bốn nghĩa:

Một là tánh vốn sẵn có.

Hai là tột bậc khó được.

Ba là kim luân.

Bốn là thù thắng nhất trong các báu.

1) Một, đối với tánh vốn sẵn có, sánh ví giáo pháp này lưu xuất từ Chân Như, nhiếp tướng quy vào tánh, cho nên đều là “vốn sẵn có”. Hơn nữa, chư Phật thuyết pháp không có lúc khởi đầu.

2) Hai, tột bậc khó được. Phẩm Tự có nói: “Ngã đương thuyết thị kinh, thậm thâm Phật hành xứ, chư Phật bí mật giáo, thiên vạn kiếp nan phùng” (Ta sẽ nói kinh này là hành xứ rất sâu của Phật, là giáo pháp bí mật của chư Phật, ngàn vạn kiếp khó gặp). Phẩm Phó Chúc có nói: “Nhữ đẳng đương tri, ngã ư vô lượng vô số đại kiếp, cần tu khổ hạnh, hoạch thậm thâm pháp Bồ Đề chánh nhân, dĩ vị nhữ thuyết. Hựu như bần giả, chung bất năng đắc, yếu hữu phước nhân cố” (Các ông nên biết: Ta trong vô lượng vô số đại kiếp, siêng tu khổ hạnh, đạt được pháp rất sâu là chánh nhân Bồ Đề đã vì các ông nói. Lại như người nghèo trọn chẳng thể đạt được, vì cần phải có phước làm cái nhân). Phẩm Đại Biện Thiên Nữ nói: “Thử Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh, vị bỉ hữu tình dĩ ư bách thiên Phật sở, chủng chư thiện căn đương thọ trì giả, ư Thiệm Bộ Châu, quảng hành lưu bố, nãi chí nhi diễn thuyết chi” (Kinh Kim Quang Minh Tối Thắng Vương này sẽ được thọ trì bởi các hữu tình đã gieo các thiện căn nơi trăm ngàn đức Phật, lưu truyền rộng rãi cho đến diễn nói trong Nam Thiệm Bộ Châu).

3) Ba, kim luân: Như Luân Vương xuất du, bèn sử dụng kim luân, có thể hàng phục kẻ chưa tuân phục, có thể trấn định kẻ đã phục tùng. Kinh này cũng thế, các phẩm Sám Hối, Diệt Chướng, và Tịnh Địa nói đoạn các chướng, giống như hàng phục kẻ chưa tuân phục. Trong các phẩm [của kinh này] có nói người nghe xong liền chứng bất thoái chuyển, giống như trấn định kẻ đã phục tùng. Lý ấy thành tựu tột bậc, vì sợ rườm rà nên chẳng trích dẫn kinh văn.

4) Bốn, thù thắng nhất trong các báu: Như trong bảy báu, vàng đứng đầu. Vì thế, chỉ dùng vàng để sánh ví kinh này thù thắng nhất trong Pháp Bảo cũng giống như thế đó.

Đối với chuyện “dùng Vương để sánh ví”, cũng nêu đại lược bốn nghĩa:

Một, có ý nghĩa dẹp tan oán địch.

Hai, có ý nghĩa có thể tụ tập các báu.

Ba, có ý nghĩa “có thể hóa sanh trọn khắp”.

Bốn, có ý nghĩa “khiến cho địa vị bất tuyệt”.

Như Luân Vương có bốn nghĩa sau đây:

Một, do vua có một ngàn con trai và Chủ Binh Thần, cho nên hàng phục oán địch. Ví như kinh này có pháp sám hối và hành Thập Độ, diệt trừ mười chướng, hai mươi hai món vô minh v.v…

Hai, có ý nghĩa “gom tụ các báu”. Các bộ luận có nói đến [một môn tam muội là] Tập Phước Đức Vương Định. Phẩm Mãn Nguyện trong kinh này nói: “Nhược vương tại thế, thất bảo bất diệt. Vương nhược quá khứ thế, nhất thiết thất bảo tự nhiên nhi tận. Thị Kim Quang Minh vi diệu kinh điển, nhược hiện tại thế, đại chánh pháp bảo giai tất bất diệt. Hựu như Luân Vương ký xuất, ư thế thất bảo ứng hiện. Thử chi kinh vương ký diễn thuyết dĩ, thất thánh tài bảo tất giai hiển hiện” (Nếu vua (Chuyển Luân Thánh Vương) còn sống trên đời, bảy báu chẳng diệt. Nếu vua qua đời, hết thảy bảy báu tự nhiên hết sạch. Kinh điển Kim Quang Minh vi diệu này nếu xuất hiện trong cõi đời, báu đại chánh pháp thảy đều chẳng diệt. Lại như Luân Vương đã xuất hiện, bảy báu sẽ ứng hiện trong cõi đời, vua trong các kinh này đã được diễn nói thì của báu thất thánh tài sẽ đều hiển hiện).

Ba, có ý nghĩa “có thể hóa sanh trọn khắp”: Như Kim Luân Vương giáo hóa trọn khắp bốn châu. Vua trong các kinh này hóa độ trọn khắp tứ sanh. Phẩm Thọ Lượng nói: “Tam thiên đại thiên giới sở hữu chúng sanh, dĩ Phật oai lực, thọ thắng diệu lạc, vô hữu phạp thiểu” (Tất cả chúng sanh trong tam thiên đại thiên thế giới do oai lực của Phật, hưởng sự vui mầu nhiệm thù thắng chẳng hề thiếu khuyết).

Bốn, có ý nghĩa “khiến cho địa vị chẳng tuyệt”, như Kim Luân Vương nhất định truyền lại ngôi vị, khiến cho [ngôi vị ấy] chẳng đoạn tuyệt. Kinh này cũng thế, có thể khiến cho dòng giống Phật được tiếp nối chẳng dứt. Vì thế, trong phẩm Thọ Ký, đức Phật thọ ký cho Diệu Tràng Bồ Tát và hai con. Mười ngàn vị trời do nghe ba vị ấy được thọ ký, khởi tâm ân cần thanh tịnh, cũng được thọ ký. Vì thế, sánh ví [kinh này] như vua.

4.2.1.2.1.2. Dựa theo Lý [để giải thích tên kinh]

Phẩm Tam Thân nói: “Do tam tịnh cố, danh cực thanh tịnh: Nhất phiền não tịnh, nhị khổ tịnh, tam tướng tịnh. Thí như chân kim dung tiêu, dã luyện, ký thiêu đả dĩ, vô phục trần cấu, vị hiển kim tánh bổn thanh tịnh cố. Kim thể thanh tịnh, phi vị vô kim” (Do ba điều thanh tịnh, cho nên gọi là “cực thanh tịnh”, [tức là]: Một là phiền não tịnh, hai là khổ tịnh, ba là tướng tịnh. Ví như vàng ròng được nung chảy, tinh luyện. Đã qua nung, đập, chẳng còn trần cấu, hiển lộ tánh của vàng vốn sẵn thanh tịnh. Thể của vàng thanh tịnh, chẳng thể nói là “không có vàng”). Cho đến nói: “Vị hiển Phật tánh bổn thanh tịnh cố, phi vị vô Thể” (Vì hiển lộ Phật tánh vốn thanh tịnh, chẳng có nghĩa là “không có Thể”). Đó là sánh ví Lý.

Chân Như vốn sẵn có, tự tánh thanh tịnh, do bị chướng lấp mà ẩn tàng, chẳng hiển lộ. Khi lìa chướng, sẽ hiển hiện, chẳng phải là [lìa chướng thì] mới bắt đầu tịnh. Do Lý Chân Như thù thắng, như vua là chỗ có thể nương cậy, gìn giữ, cho nên có các công đức khác.

4.2.1.2.1.3. Dựa theo hạnh [để giải thích tên kinh]

Phẩm Tam Thân nói: “Như chư thiện nam tử bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Hà giả vi thiện? Hà giả bất thiện? Hà giả chánh tu đắc thanh tịnh hạnh? Chư Phật Như Lai cập đệ tử chúng tức tiện vị thuyết, linh kỳ văn ngộ. Bỉ ký văn dĩ, chánh niệm ức trì, phát tâm tu hành, tức đoạn thập nhất chướng, đắc nhập thập nhất địa” (Như các thiện nam tử bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Những gì là thiện? Gì là bất thiện? Gì là chánh tu hành để đạt được hạnh thanh tịnh?” Chư Phật Như Lai và các đệ tử liền nói với họ, khiến cho họ nghe rồi sẽ ngộ. Họ đã nghe xong, chánh niệm, nhớ giữ, phát tâm tu hành, liền đoạn mười một chướng, được nhập địa vị thứ mười một). Cho đến nêu thí dụ: “Thí như chân kim dung tiêu, dã luyện” (Ví như vàng ròng được nung chảy, tinh luyện). Đấy là sánh ví sự tu hành. “Ký thiêu đả dĩ, vô phục trần cấu” (Đã nung, đập rồi, chẳng còn trần cấu), ví như đắc quả. Tức là pháp tu hành cũng được sánh ví như vàng, hoặc như quang minh. Vì thế, phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Quốc có nói: “Ngã đẳng tứ vương, Dược Xoa quyến thuộc, ủng hộ thị kinh, cập thuyết pháp sư, dĩ trí quang minh nhi vi trợ vệ” (Bốn thiên vương chúng con và quyến thuộc Dược Xoa, ủng hộ kinh này và vị thầy thuyết pháp, dùng trí quang minh để giúp đỡ, bảo vệ) v.v… Đó chính là tu hành. Người có thể tu hành được gọi là “tối vương” (vị vua cao nhất), như các địa vị “vương, vương tử” v.v… Hơn nữa, tất cả các vua thuộc tám bộ trời người đều có thể tu hành kinh này thì cũng là bậc thù thắng nhất trong các vua, được gọi là Tối Thắng Vương. Vì thế, phẩm Quán Sát nói: “Đương linh bỉ vương ư chư vương trung tối vi đệ nhất” (Sẽ khiến cho vị vua ấy là bậc nhất trong các vua); đấy chính là nương vào đó mà hành trì.

4.2.1.2.1.4. Dựa theo quả

Như trong phần trước, đã giải thích theo lối cổ, chính là nương vào Tam Thân và Tam Đức, có nghĩa là muốn tỏ rõ bốn thứ “giáo, lý, hạnh, quả” đều thù thắng, đều được gọi là Kinh. Do nương vào giáo pháp thù thắng mà có thể hiển lộ lý thù thắng. Nương vào lý thù thắng, có thể dấy lên hạnh thù thắng. Từ hạnh thù thắng, sẽ có thể đạt được cái quả thù thắng. Vì thế, đều dựa vào cả bốn món ấy để đặt tên kinh.

4.2.1.2.2. Dựa vào Tam Bảo để giải thích tên kinh

Kinh này hoặc là nương vào Phật Bảo để đặt tên, do nói về ba thân

và thọ lượng. Hoặc nương vào Pháp Bảo để đặt tên, do gồm chung “giáo, lý, hạnh, quả”. Hoặc nương vào Tăng Bảo để đặt tên, do nói hạnh Thập Địa, người có thể hành Giả thì là Tăng Bảo. Hoặc gộp chung Tam Bảo để đặt tên, vì trong quyển thứ tám, phần Mộng Sám Nguyện có nói: “Ngã đương an chỉ trụ ư Thập Địa, thập chủng trân bảo dĩ vi cước túc, thành Phật vô thượng công đức quang minh” (Nay ta sẽ an trụ, ngưng nghỉ nơi Thập Địa, mười thứ trân bảo dùng làm chân, thành tựu công đức quang minh vô thượng của Phật). Người có thể an trụ là Tăng. Thập Địa là chỗ để an trụ chính là Pháp. Người được thành tựu là Phật.

Công đức quang minh bao gồm ba loại, vì sao quang minh của Tam Bảo được gọi là thù thắng? Quang minh của Phật thì như phẩm Diệt Nghiệp Chướng đã nói: “Y diệu Tĩnh Lự, tùng thân mao khổng, phóng đại quang minh, vô lượng bách thiên chủng chủng chư sắc, chư Phật sát độ, tất hiện quang trung. Thập phương Hằng hà sa giảo lượng, thí dụ, sở bất năng cập. Ngũ trược ác thế vi quang sở chiếu. Thị chư chúng sanh tác thập ác nghiệp, ngũ vô gián tội, phỉ báng Tam Bảo, bất hiếu tôn thân, khinh mạn sư trưởng, Bà la môn chúng, ưng đọa địa ngục, ngạ quỷ, bàng sanh, bỉ các mông quang chí sở trụ xứ” (Nương vào Tĩnh Lự mầu nhiệm, từ lỗ chân lông trên thân, phóng quang minh to lớn, vô lượng trăm ngàn các thứ sắc, các cõi Phật đều hiện trong quang minh. Dùng số cát sông Hằng trong mười phương để so lường, sánh ví, đều chẳng thể bằng. Đời ác ngũ trược được quang minh chiếu đến, các chúng sanh tạo mười ác nghiệp, tội Ngũ Vô Gián, phỉ báng Tam Bảo, chẳng hiếu thảo với cha mẹ, khinh mạn sư trưởng và các vị Bà la môn, đáng đọa địa ngục, ngạ quỷ, bàng sanh, ai nấy đều được quang minh chiếu đến chỗ cư trụ). Cho đến nói: “Nhân quang lực cố, giai đắc an lạc, đoan chánh, thù diệu, sắc tướng cụ túc, phước trí trang nghiêm, đắc kiến chư Phật” (Do sức của quang minh, đều được an lạc, sắc tướng đoan chánh, thù thắng nhiệm mầu trọn đủ, phước trí trang nghiêm, được thấy chư Phật). Trong ấy, có mười hai điều thù thắng hơn các loại quang minh khác:

Một, nhân thù thắng [do phát xuất] từ Tĩnh Lự nhiệm mầu.

Hai, có thể khởi phát thù thắng do [quang minh phát xuất từ] thân Phật.

Ba, tự tánh thù thắng [được biểu hiện bằng] trăm ngàn sắc.

Bốn, có thể hiện ra [các tướng trạng] thù thắng, tức các cõi Phật.

Năm, so lường thù thắng, do sánh ví đều chẳng thể sánh bằng.

Sáu, từ bi thù thắng do chiếu ngũ trược.

Bảy, diệt ác thù thắng do [diệt ác] cho kẻ tạo mười ác nghiệp cho đến các vị Bà la môn.

Tám, dẹp khổ thù thắng, vì kẻ đáng đọa địa ngục v.v… cho đến nói [quang minh] chiếu đến chỗ cư trụ.

Chín, ban vui thù thắng, do sức của quang minh [mà các loài chúng sanh] đều được an lạc.

Mười, trang nghiêm thù thắng, do sắc tướng đoan chánh thù diệu trọn đủ.

Mười một, tư lương Bồ Đề thù thắng, do phước trí trang nghiêm.

Mười hai, thân cận thù thắng, vì được thấy chư Phật.

Đối với quang minh thù thắng của Pháp và Tăng thì từ những đoạn kinh văn đã trích dẫn sẽ dễ thấy.

4.2.1.2.3. Dựa vào Bồ Đề và Niết Bàn để giải thích tên kinh

Thọ lượng và tam thân là Bồ Đề. Có nhiều lượt “phục thứ” [trong bản kinh này] nói Đại Niết Bàn chính là nghĩa Niết Bàn. Đem Kim Quang Minh phối ứng với Bồ Đề, Tam Thân phối ứng với nghĩa Niết Bàn, ý nghĩa của ba sự giống như trong cách giải thích theo lối cổ, từ các đoạn kinh đã trích dẫn, có thể thấy rõ.

4.2.1.2.4. Dựa trên pháp và dụ để giải thích tên kinh

1) Hoặc là dùng Dụ (thí dụ) để đặt tên, như vàng có quang minh, là tối thắng trong các chất báu, như vua trong cõi “trời, người” là bậc tối thắng trong trời, người. Tối thắng bao gồm hai chỗ (tức Kim và Vương). Kinh này cũng giống như thế, cho nên từ thí dụ mà đặt tên.

2) Hoặc dùng pháp và dụ để đặt tên, Kim Quang Minh là dụ (thí dụ), Tối Thắng Vương là pháp. Vì thế, phẩm Phó Chúc nói: “Ngã thân tùng Phật văn, vô lượng chúng kinh điển, vị tằng văn như thị, thâm diệu pháp trung vương” (Tôi đã từ đức Phật nghe nói vô lượng các kinh điển, nhưng chưa từng nghe vua trong các pháp sâu mầu như thế này). Hoặc lại coi quang minh bao gồm cả pháp lẫn dụ, do quang minh của pháp là thù thắng nhất trong các quang minh. Vì thế, phẩm Liên Hoa Dụ Tán Thán nói: “Nguyện ngã thân quang đẳng chư Phật, phước đức trí huệ diệc phục nhiên, nhất thiết thế giới độc xưng tôn, oai lực tự tại vô luân thất” (Nguyện quang minh nơi thân của con bằng với chư Phật, phước đức và trí huệ cũng giống như thế. Riêng được xưng tụng là tôn quý trong hết thảy các thế giới, oai lực tự tại không gì sánh bằng).

4.2.1.2.5. Dựa theo nhân và pháp để giải thích tên kinh

Hoặc coi Kim Quang Minh là nhân. Vì thế, phẩm Thọ Ký nói: “Thử tử Ngân Quang hoàn ư Kim Quang Minh thế giới, đương đắc tác Phật, hiệu Kim Quang Minh” (Đứa con tên Ngân Quang này vẫn trong thế giới Kim Quang Minh, sẽ được thành Phật, hiệu là Kim Quang Minh). Lại chú thích rằng: Kim Quang Minh là pháp danh, do quốc giới ấy tên là Kim Quang Minh.

Hơn nữa, phẩm Mộng Sám Hối nói: “Mộng kiến kim cổ phóng đại quang minh, ư thử quang trung, đắc kiến thập phương vô lượng chư Phật” (Mộng thấy cái trống bằng vàng phóng quang minh lớn, trong quang minh ấy, được thấy mười phương vô lượng chư Phật). Phẩm thứ ba lại nói: “Phóng kim sắc quang biến thập phương giới, thị kinh oai lực” (Phóng quang minh kim sắc trọn khắp mười phương cõi, đó là oai lực của kinh). Hoặc bao gồm cả nhân và pháp [để đặt tên kinh], từ hai đoạn văn vừa trích dẫn trên đây, cũng có thể nói liên hệ. Tuy Sự và Lý khác nhau, nhưng đều được gọi là Pháp. Lý cũng bao gồm nhân, pháp và dụ để đặt tên, điều chánh yếu là dùng pháp và dụ để đặt tên cho kinh.

Dựa theo sáu cách giải thích [về cách đặt tên kinh trên đây], kinh Tối Thắng Vương này hoặc quang minh của pháp chính là như quang minh của vàng, hoặc pháp tối thắng được gọi là Vương; đó là cùng dùng Kim Quang Minh và Tối Thắng Vương để giải thích theo cách trì nghiệp (giải thích theo phương diện tác dụng). Do chẳng muốn giải thích tách biệt Kim Quang Minh và Tối Thắng Vương, cho nên [hai nghĩa ấy] chẳng trái nghịch. Do chẳng muốn nói riêng Kim Quang Minh, cho nên chẳng có tài thích. Kim Quang Minh Tối Thắng Vương là cái lý được tuyên nói. Kinh là giáo pháp có thể tuyên nói, tức là cái chủ yếu để [các pháp môn và giáo nghĩa được nói trong bộ kinh ấy] nương tựa vào. Nếu đã đều là giáo, thì Kim Quang Minh chính là Kinh. Đấy là giải thích theo lối trì nghiệp. [Nếu coi Kim Quang Minh và Tối Thắng Vương] đều là Lý thì cũng thế. Trong ấy, có nhiều môn sai biệt, do sợ rườm rà nên chẳng trần thuật!

4.2.2. Giải thích tên gọi của từng phẩm

Lại chia thành bốn phần:

Một, liệt kê danh xưng các phẩm.

Hai, giải thích riêng biệt tên từng phẩm.

Ba, giải thích [các phẩm trong bản kinh này so với các bản dịch cũ] có tách hay gộp vào hay không.

Bốn, nêu [nguyên do sắp xếp] trình tự của các phẩm.

4.2.2.1. Nêu danh xưng các phẩm

Chính là các phẩm Tự, phẩm Thọ Lượng, phẩm Tam Thân, phẩm Mộng Kiến Sám Hối, phẩm Diệt Nghiệp Chướng, phẩm Tịnh Địa Đà La Ni, phẩm Liên Hoa Dụ Tán, phẩm Kim Thắng Đà La Ni, phẩm Trùng Hiển Không Tánh, phẩm Y Không Mãn Nguyện, phẩm Tứ Thiên Vương Quán Sát Nhân Thiên, phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Quốc, phẩm Vô Nhiễm Trước Đà La Ni, phẩm Như Ý Bảo Châu, phẩm Đại Biện Thiên Nữ, phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ, phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ Tăng Trưởng Tài Vật, phẩm Kiên Lao Địa Thần, phẩm Tăng Thận Nhĩ Da Dược Xoa Đại Tướng, phẩm Vương Pháp Chánh Luận, phẩm Thiện Sanh Vương, phẩm Chư Thiên Dược Xoa Hộ Trì, phẩm Thọ Ký, phẩm Trừ Bệnh, phẩm Trưởng Giả Tử Lưu Thủy, phẩm Xả Thân, phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán, phẩm Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán, phẩm Bồ Đề Thụ Thần Tán Thán, phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán, và phẩm Phó Chúc.

4.2.2.2. Nêu nguyên do vì sao đặt tên các phẩm như thế

Ba mươi mốt phẩm được chia thành hai loại:

Hai mươi phẩm dùng một pháp để đặt tên.

Mười một phẩm dùng hai pháp để đặt tên.

1) Trong loại đầu, lại chia thành bốn tiểu loại:

Từ Sự mà đặt tên, gồm ba phẩm, tức là phẩm Tự, phẩm Xả Thân, và phẩm Phó Chúc.

Từ Pháp mà đặt tên, bao gồm mười phẩm, tức phẩm Thọ Lượng, phẩm Tam Thân, phẩm Mộng Kiến Sám Hối, phẩm Diệt Nghiệp Chướng, phẩm Tịnh Địa Đà La Ni, phẩm Trùng Hiển Không Tánh, phẩm Y Không Mãn Nguyện, phẩm Vô Nhiễm Trước Đà La Ni, phẩm Thọ Ký, và phẩm Trừ Bệnh.

Từ thí dụ mà đặt tên gồm một phẩm, tức phẩm Như Ý Bảo Châu.

Từ nhân (người) mà đặt tên gồm sáu phẩm, tức Đại Biện Tài Thiên Nữ, phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ, phẩm Kiên Lao Địa Thần, phẩm Tăng Thận Nhĩ Da Dược Xoa Đại Tướng, phẩm Thiện Sanh Vương, và phẩm Trưởng Giả Tử Lưu Thủy.

2) [Các phẩm] dùng hai pháp để đặt tên lại chia thành hai tiểu loại:

Dùng pháp và dụ để đặt tên gồm hai phẩm, tức là phẩm Liên Hoa Dụ Tán và phẩm Kim Thắng Đà La Ni.

Dùng nhân và pháp để đặt tên gồm chín phẩm, tức là phẩm Tứ Thiên Vương Quán Sát Nhân Thiên, phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Quốc, phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ Tăng Trưởng Tài Vật, phẩm Vương Pháp Chánh Luận, phẩm Chư Thiên Dược Xoa Hộ Trì, phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán, phẩm Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán, phẩm Bồ Đề Thụ Thần Tán Thán, và phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán.

4.2.2.3. [So với các bản dịch cũ, các phẩm trong bản dịch này] có tách ra hay gộp vào hay không?

1) Trước hết, nêu rõ [giữa các bản dịch cũ và bản này] có bất đồng hay không. Bản dịch của ngài Đàm Vô Sấm đời Tây Lương gồm mười tám phẩm, thiếu mười ba phẩm. Dẫu tách năm phẩm [trong bản ấy] ra [để tương ứng với năm phẩm trong bản này], vẫn còn thiếu tám phẩm. Bản dịch của ngài Chân Đế đời Lương có hai mươi hai phẩm, tức là [so với bản của ngài Đàm Vô Sấm thì có] thêm các phẩm Tam Thân, phẩm Tối Tịnh Địa, và phẩm Y Không Mãn Nguyện. Trừ các phẩm được tách ra, hãy còn thiếu bốn phẩm [so với bản dịch của ngài Nghĩa Tịnh]. Bản dịch của ngài Xà Na Quật Đa gồm hai mươi bốn phẩm, tức là [so với bản của ngài Chân Đế] có thêm phẩm Ngân Chủ Đà La Ni tức phẩm Vô Nhiễm Đà La Ni trong kinh này (bản dịch của ngài Nghĩa Tịnh) và phẩm Chúc Lụy. Trừ các phẩm được tách ra [để tương ứng với bản kinh này], vẫn còn thiếu hai phẩm. Tam Tạng pháp sư Trung Hưng đời Đường (ngài Nghĩa Tịnh) đối chiếu với nguyên bản tiếng Phạn để dịch những phần sai sót, thất lạc, đạt được đầy đủ các phẩm và tên các phẩm. Lại thêm vào các phẩm Kim Thắng Đà La Ni, phẩm Như Ý Bảo Châu mà các bản dịch cũ không có.

2) [Đối chiếu giữa các bản dịch, sẽ thấy các phẩm được] tách ra hay gộp vào có sai khác: [Trong các bản dịch cũ], phẩm Quán Sát Nhân Thiên và Hộ Quốc được gộp lại, đặt tên là phẩm Tứ Thiên Vương. Phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ và phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ Tăng Trưởng Tài Vật được gộp thành phẩm Công Đức Thiên Nữ. Các phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán và phẩm Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán, phẩm Bồ Tát Thụ Thần Tán Thán, phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán được gộp thành phẩm Tán Phật. Nay trong bản dịch này (bản của ngài Nghĩa Tịnh), các phẩm ấy đều được tách ra, dựa trên nhân (người) hay sự khác biệt. Vì thế, tạo thành ba mươi mốt phẩm.

4.2.2.4. [Nguyên do sắp xếp] các phẩm theo trình tự

1) Như Lai thuyết pháp ắt có nguyên do. Nếu các duyên tụ hội, căn cơ phù hợp, [thính chúng] kiền thành, khát ngưỡng, nguyện mong muốn được nghe. Có nhân do (nguyên nhân và nguyên do) như thế thì mới có thể diễn nói. Vì thế có phẩm Tự.

2) Đại chúng đã tụ tập, khát ngưỡng, cần phải ứng hợp lòng mong của chúng sanh mà tuyên dương. Đại chúng có ý mong mỏi, ưa thích cái nhân của cái quả vô thượng, cho nên nhờ vào những vị như Diệu Tràng v.v… khai thỉnh. Vì thế, nói Bồ Đề Niết Bàn, cho nên có phẩm Thọ Lượng sanh khởi.

3) Tuy đã khơi mở, nói tổng quát, [nhưng vì đại chúng] chưa biết cặn kẽ sự sai biệt, phải nói tách riêng Bồ Đề và Niết Bàn. Dựa trên sự sai khác giữa tổng và biệt, phải nên nói riêng biệt ba thân và Niết Bàn. Do kinh văn nói về Niết Bàn ít, tuy đã nói riêng biệt, vẫn gộp chung trong phẩm Thọ Lượng. Do kinh văn nói về tam thân cặn kẽ, vì ngài Hư Không Tạng thỉnh cầu cho nên mới nói riêng. Do vậy, có phẩm Tam Thân sanh khởi.

4) Đã biết quả thù thắng chẳng bỗng dưng thành tựu được, ắt phải

đợi tu nhân thì mới có thể chắc chắn đạt được. Để tu hạnh thù thắng, trước đó, cần phải sửa đổi những sai trái trước đó thì túc thiện mới có thể sám hối tiền khiên. Vì thế, đức Phật gia hộ ngài Diệu Tràng khiến cho Bồ Tát trong mộng sám hối các sai trái xưa kia. Do vậy, có phẩm Mộng Kiến Sám Hối.

5) Tuy trong mộng đã trừ lỗi, vẫn còn chưa hiểu rõ. Vì thế, tâm diệt chướng ác ắt phải cậy vào cái nhân thù thắng. Do đó, Như Lai phóng quang để kinh động, tỉnh giác Đế Thích. Vì vậy, ông ta mới khải thỉnh, mong đức Phật nói dạy phương pháp sám hối, gột rửa. Đức Phật liền vì ông ta trần thuật cặn kẽ. Bởi lẽ đó, phẩm Sám Hối bèn kế tiếp sanh khởi.

6) Đã sám hối lỗi trước, phải nên tu chánh hạnh. Vì thế, ngài Sư Tử Tướng thưa thỉnh huyền cơ, Như Lai đại bi lần lượt diễn nói các sự phát tâm tu hành, đoạn chướng, chứng chân, và thần chú để hộ trì. Do đó, phẩm Tịnh Địa Đà La Ni sanh khởi.

7) Các nghiệp thù thắng như thế ấy do ngài Diệu Tràng phát khởi, đại chúng muốn biết làm như thế nào thì mới có thể được như vậy. Vì thế, đức Phật vì họ nói nhân duyên xưa kia, cho biết: Ngài Diệu Tràng trong quá khứ tên là Kim Long Chủ đã dùng thí dụ về hoa sen tán thán chư Phật. Nhờ nghiệp thù thắng ấy mà có thể phát khởi rộng rãi thọ lượng, mở ra pháp sám hối. Vì thế có phẩm Liên Hoa Dụ Tán.

8) Đã do cúng dường, tán thán Phật làm cái nhân, cho nên dạy trì chú để luôn được thấy Phật. Vì vậy có phẩm Kim Thắng Đà La Ni.

9) Tuy đã rộng nói nhân quả, khiến [cho người nghe] nguyện tu hành, nhưng chưa nói rõ Nhị Không để quét sạch tình chấp. Hơn nữa, trong các phẩm trước, phần nhiều dựa theo Tục Đế để khuyên chúng sanh khởi tu, nay bèn nói Nhị Không (Nhân Không và Pháp Không) dựa theo Thắng Nghĩa Đế để họ trừ bỏ chấp trước. Các phẩm trước tuy đã nói đại lược các nghĩa, nay lại nói cặn kẽ, khiến cho họ được khai ngộ. Vì thế có phẩm Trùng Hiển Không Tánh.

10) Trong các phẩm trước, phần nhiều nói về Hữu hạnh, sợ họ vướng mắc nơi Hữu, chẳng chứng Chân. Nay nêu tỏ rộng rãi Nhị Không, lại sợ họ trầm trệ nơi Không mà chẳng tu hành, muốn khiến cho họ nương theo phương tiện để khởi hạnh, từ ngay các hạnh mà quán Không, nương vào cái Không thù thắng mà chứng Chân, tức là do quán Không mà tu tập Hữu. Không lẫn Hữu đều mất, chẳng chấp trước thì mới có thể thành tựu hạnh thù thắng hòng chứng Bồ Đề. Do đó có phẩm Y Không Mãn Nguyện.

11) Trên đây đã nói cặn kẽ nhân quả Bồ Đề và Niết Bàn trong pháp hội. Cầu quả, tu nhân, Chân và Tục cùng quán, các việc cần thiết đã thực hiện trọn vẹn thì sẽ đạt được lợi ích ngay trong pháp hội. Muốn khiến cho pháp được lưu hành, ngõ hầu người đời sau hiểu biết mà tu hành. Do người đời Mạt có lắm chướng duyên, sợ khó thể tu tập, nếu chẳng tăng thêm các duyên để giúp bảo vệ, chúng sanh sẽ gặp chướng ngại, chẳng thể tu hành. Pháp chẳng có người tu, sẽ do đâu mà lưu truyền trong cõi đời? Vì thế, cậy vào phước lực của tứ thiên vương và sự gia hộ oai thần của bát bộ, trời người kính trọng thì mới có thể lưu truyền. Do vậy có phẩm Tứ Thiên Vương Quán Sát Nhân Thiên.

12) Lại nữa, chỗ nào có kinh này lưu hành, sẽ được lợi ích rất nhiều. Đối với nơi chốn có kinh này truyền tới, đều nên cung kính cúng dường. Cung kính, cúng dường khiến cho pháp được tăng trưởng rộng rãi, thiên thần vui mừng gia hộ. Vì thế, có phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Quốc.

13) Nhưng lại sợ học nhân đắm nhiễm các cảnh, thoái thất đại Bồ Đề, cho nên nói thần chú ngõ hầu người đọc tụng chẳng đắm nhiễm, ở trong sanh tử luân hồi mà chẳng thoái thất cái tâm cầu quả Vô Thượng. Vì thế, sanh khởi phẩm Vô Nhiễm Trước Đà La Ni.

14) Tuy đã khiến cho chẳng thoái chuyển, nhưng vẫn còn có nạn duyên, sợ hãi, các nạn bất ngờ xâm hại, trở ngại cho sự tu tập. Vì thế, nói thần chú trừ sợ hãi và uổng mạng, [khiến cho hành nhân] tu hành không sợ hãi. Do vậy, có phẩm Như Ý Bảo Châu.

15) Đã chẳng thoái chuyển, lìa sợ hãi, bèn có thể tự tu hành. Bồ Tát ắt cần ấp ủ ý nguyện hoằng pháp cứu vớt chúng sanh. Hoằng pháp để cứu vớt chúng sanh, ắt phải nhờ vào thân an, trọn đủ bốn món biện tài. Vì thế, Biện Tài Thiên Nữ nói chú để thủ hộ và giúp đỡ, kiêm dạy cách tắm gội để thân được an ổn. Do đó, có phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ.

16) Tuy đã được thân an, trọn đủ biện tài, ắt phải nhờ vào bốn sự (thức ăn, y phục, đồ trải nằm, và thuốc thang) [để sống sót]. Nếu các duyên bổ trợ thiếu khuyết, do mong cầu các sự ấy, sẽ phương ngại chuyện cứu vớt [chúng sanh] rộng rãi. Bởi đó, mới dạy dùng ít công sức để đạt được nhiều duyên bổ trợ. Vì thế, có phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ.

17) Người trì kinh tuy tự dồi dào bốn sự, chẳng cần phải cầu từ bên ngoài, người nghe vẫn cần phải cúng dường. Tu học mà nghèo thiếu, tâm mong cầu chẳng được thỏa, chẳng có cái nhân để sanh ra phước thù thắng. Vì thế, dạy cho họ phương pháp để trọn đủ phước, khiến cho người nương theo đó sẽ lưu truyền thánh giáo. Vì thế, có phẩm Đại Cát Tường Thiên Nữ Tăng Trưởng Tài Vật.

18) Tuy đã dư dật ngũ cốc, lại sợ chẳng thơm ngon, muốn cho cuộc đất ở chỗ có kinh này lưu hành [sẽ sanh ra các thứ thực phẩm] hương vị tinh xảo, thơm ngon, cho nên mới có phẩm Kiên Lao Địa Thần.

19) Lại nữa, để lưu thông kinh hòng lợi lạc chúng sanh thì phải cậy vào trí huệ, thấu hiểu Tục, thông đạt Chân, thường sanh trong đường lành. Nhằm dạy [hành nhân] đạt được hai cái nhân ấy, cho nên có phẩm Tăng Thận Nhĩ Da Dược Xoa Đại Tướng.

20) Lại vì thế lực của quốc vương có thể tạo ra tổn hoại hay tăng ích. Nếu [quốc vương] chẳng thuận theo chánh lý, sẽ sanh ra nhiều tai biến, chúng sanh tăng trưởng tà tâm, khó thể nghe giáo pháp này, cần phải dạy vua chánh lý hoằng dương kinh này. Vì thế có phẩm Vương Pháp Chánh Luận.

21) Tuy nói nhiều hạnh, sợ họ chẳng hành theo, bèn nêu ra cái nhân của chính mình trong thuở trước để khích lệ đại chúng trong thuở ấy. Vì thế có phẩm Thiện Sanh Vương.

22) Tuy đã nêu ra chuyện trước để khuyên lơn đại chúng trong hội ấy, sợ họ chẳng chuyên tâm, siêng gắng tu hành, học tập, lại nói ra khuôn phép tu học, nêu cặn kẽ công năng của các chuyện trên đây hòng khuyến tấn đại hội đề cao, giữ vững chí ý. Bởi đó, có phẩm Chư Thiên Dược Xoa Hộ Trì.

23) Nhằm nêu rõ kinh này lợi ích rộng lớn, đạt được lợi ích cực nhiều, người nghe sẽ được thọ ký Bồ Đề, bèn nói rõ hơn về sự thọ ký. Nếu chẳng thọ ký, chúng sanh nghi hoặc, chắc chắn chẳng thể quyết chí học tập, tu hành. Vì thế, nói thọ ký khiến cho chúng sanh ngưỡng mộ, tu hành. Do vậy có phẩm Thọ Ký.

24) Do mười ngàn thiên tử vừa mới nghe kinh, liền được Phật thọ ký, chúng sanh ngờ vực: “Gieo căn lành nào thì sẽ được thọ ký Bồ Đề? Như thế nào thì sẽ được đức Thế Tôn thuyết pháp cho?” Vì thế, nói đến cái nhân xưa kia, bèn có các phẩm Trừ Bệnh và phẩm Lưu Thủy.

25) Đại chúng nghe đức Thế Tôn chữa bệnh trong quá khứ, thí nước giúp cá, cho rằng “tu chút hạnh liền đắc Bồ Đề”. Đức Phật bèn dạy rõ, không chỉ là chừng đó, mà là nhiều vô lượng. Ngài chỉ nêu đại lược một đời khổ hạnh xả thân cho cọp ăn. Vì thế có phẩm Xả Thân.

26) Đại chúng nghe pháp sâu mầu, lại nghe các nhân khổ hạnh,

đại hội không ai chẳng hoan hỷ. Vì vậy, trước hết các Bồ Tát thuộc cõi khác tán dương. Do đó có phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán.

27) Các cõi khác tán thán xong, Bồ Tát trong phương này và các thiên thần, địa kỳ v.v… cũng cùng tán dương. Do vậy có ba phẩm như Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán v.v…

28) Nói và tán thán đã xong, [đức Phật liền] ủy thác, gởi gắm, khiến cho [chúng sanh] tu hành, đại chúng phụng trì, cho nên có phẩm Phó Chúc.

Đó chính là dựa theo chín phẩm thuộc phần Chánh Tông của kinh này, nêu sơ lược đại ý để giảng giải thứ tự [của các phẩm]. Các điều sai khác trong ấy không gì chẳng phải là nghĩa sai biệt. Nếu coi hai mươi tám phẩm đều thuộc phần Chánh Tông thì thứ tự [của các phẩm] vẫn cứ chuẩn theo đó.

5. Dựa Theo Kinh Văn, Chia Thành Từng Khoa Để Giải Thích

Kinh gồm ba mươi mốt phẩm. Vâng theo cách phán định của ngài Chân Đế, kinh này được chia thành ba phần:

Phẩm đầu tiên thuộc Tự Phần.

Mười chín phẩm kế đó là phần Chánh Thuyết (phần Chánh Tông).

Hai phẩm sau cùng thuộc phần Lưu Thông.

[Nay tôi cho rằng]: Phẩm Tán Thán Phật [trong bản dịch của ngài Chân Đế] nói các đại sĩ từ cõi khác tán thán đức Phật thuộc các phương ấy. Kinh văn của phẩm kế đó nói các vị Đại Sĩ trong cõi này tán thán Phật nơi phương này (Phật Thích Ca). Do [đức Phật Thích Ca] thuyết pháp đã xong, các vị Bồ Tát trong cõi khác trở về cõi họ, mới nói phẩm này, cho nên [phẩm này] chẳng phải là Chánh Thuyết (chẳng thể thuộc vào phần Chánh Tông). Vì vậy, trong phẩm này, đại chúng lãnh ngộ, thông hiểu, tán thán người có thể nói pháp; đó chẳng phải là ý nghĩa chánh yếu của kinh. Trong phẩm cuối cùng, Như Lai phó chúc hoằng pháp thì chính là lưu thông.

Hỏi: [Các vị Bồ Tát ở] phương khác tán thán được gom vào sau phần Chúc Lụy đã rõ, vì sao phẩm Chúc Lụy đặt sau phẩm Thán Phật?

Giải rằng: Phải nên là như thế! Chỉ do người kết tập gộp hai phẩm này vào một chỗ, phần căn dặn phụng hành xếp vào cuối cùng. Nay chuẩn theo bản dịch mới [của ngài Nghĩa Tịnh], trước hết là Bồ Tát ở phương khác tán thán Như Lai trong cõi này, trọn chẳng phải là trở về cõi của chính mình để tán thán đức Phật trong cõi ấy. Nay có hai cách giải thích:

1) Phẩm đầu tiên [được xếp vào Tự Phần], xưa nay giống nhau. Chín phẩm từ phẩm Thọ Lượng cho đến phẩm Y Không Mãn Nguyện là phần Chánh Tông của Kinh, hai mươi mốt phẩm kia hoàn toàn là lưu thông. Vì sao vậy? Các vị như Diệu Tràng v.v… muốn nghe quả và nhân của Bồ Đề Niết Bàn, đức Thế Tôn vì họ nói thọ lượng vô tận chính là giảng rõ Bồ Đề. Kiều Trần Như có nghi tình: “[Đã nói] thọ mạng [của Phật] là vô cùng, cớ sao lại nói ‘nhập Bát Niết Bàn’? Xin đức Phật nói nghĩa chân thật của Niết Bàn”. Nếu không, bốn đức Phật đã vì Diệu Tràng chỉ dạy nguyên do của Niết Bàn xong, cớ sao Kiều Trần Như lại xin thỉnh xá lợi? Do vậy, đấy là vì muốn nói rõ nghĩa Niết Bàn mà Ngài thốt ra lời thỉnh vấn ấy. Bởi thế, trong bản dịch cũ có ghi: “Như Như Lai thuyết như thị chi nghĩa, ngã dĩ văn tri, vị thỉnh Như Lai quảng khai phân biệt chân thật chi nghĩa, cố cầu xá lợi khai phương tiện môn” (Như đức Như Lai đã nói nghĩa như thế, con đã nghe biết, xin Như Lai rộng khai phân biệt nghĩa chân thật. Con cố ý cầu xá lợi, hòng mở ra môn phương tiện). Trong bản dịch mới, phần kinh văn tiếp đó nói rộng nghĩa chân thật của Niết Bàn, bản dịch cũ bị thiếu khuyết. Đã nghe đức Phật nói thọ lượng vô biên, [tuy biết] Phật có ba thân, nhưng chưa biết sự sai biệt [giữa ba thân ấy], lại mong tu học, [cho nên Ngài] thỉnh Phật hãy trần thuật. Nếu không hiểu rõ sự sai biệt ấy, sẽ chẳng biết cái nhân của chứng quả. Vì thế, trước hết đức Phật nói rõ sự sai biệt giữa ba thân, kế đó bèn dạy tu học. Nguyên tắc chánh yếu trong tu học là đoạn ác, tu thiện. “Đoạn ác” chính là sám hối diệt chướng. “Tu thiện” chính là nương vào năm địa vị để tu mười hạnh thù thắng trong ba A tăng kỳ kiếp. Hạnh nương vào cảnh mà khởi, [do đó], cần phải biết Chân và Tục. Trong phần sau lại giảng về tánh Nhị Không lần nữa. Không và Hữu đều cùng tu tập, nương vào Không để mãn nguyện. Do vậy, hạnh trọn vẹn, quả viên mãn. Bởi đó, phần Chánh Tông của kinh nằm ở chỗ này.

2) Từ phẩm Tứ Thiên Vương Quán Sát Nhân Thiên trở đi, chỉ là nhìn vào chuyện thọ trì, đọc tụng, lưu thông. Đối với tất cả các chỗ [có kinh này lưu thông], sẽ ra sức thủ hộ, tăng trưởng tài vật, tăng thêm biện tài, giúp tăng trưởng trí huệ, trừ tai nạn, tự nói, khuyên bảo người khác. Dụng ý là khiến cho hàng Bồ Tát học tập, tu hành nghe biết, tán thán. [Do những chuyện ấy được] Như Lai giao phó, cho nên hoàn toàn thuộc phần Lưu Thông. Tuy sau đó có phần thọ ký Bồ Đề cho các vị như Diệu Tràng, nhưng đều mang ý nghĩa nói về lợi ích của kinh. Được thọ ký sẽ thành tựu, [dụng ý nhằm] khuyên lơn, phát khởi đại chúng trong lúc ấy hãy nên vâng theo lời dạy mà tu học. Nếu không, lẽ ra phải trước khi nói phẩm Thọ Lượng, cho đến khi nói phẩm Liên Hoa Dụ Tán xong, liền trao truyền thọ ký, sao lại đợi tới sau phẩm Chư Thiên Dược Xoa Hộ Trì? Vì thế, biết là [những phẩm ấy] đều thuộc về phần Lưu Thông.

Nhưng pháp sư Truyền Chân Đế nói: “Nếu từ phẩm Tứ Thiên Vương trở đi phán định thuộc về Lưu Thông thì là sai lầm. Vì sao? Phẩm Thọ Lượng nói về cái quả của đức Thích Ca, sao lại chỉ thuộc phần Chánh Thuyết? Phẩm Thọ Ký nói đến cái quả của đệ tử, sao lại thuộc về Lưu Thông? Các phẩm Thiện Tập và Xả Thân nói về liễu nhân của Phật Thích Ca sao bỗng dưng chỉ thuộc về Lưu Thông? Các phẩm Sám Hối và Không đều nói về liễu nhân của đệ tử, vì lẽ nào lại thuộc phần Chánh Thuyết? Lại nữa, phẩm Tam Thân cùng nói về chánh nhân của đôi bên (Phật và chúng sanh), vì sao chỉ thuộc về Chánh Thuyết? Do vậy, từ phẩm Thọ Lượng cho đến Xả Thân đều thuộc về Chánh Tông”.

Nay giải rằng: Phẩm Thọ Lượng tuy nói đến cái quả của Phật Thích Ca, đó chính là điều được [chúng sanh] mong cầu. Phẩm Thọ Ký tuy nói về cái quả của đệ tử, nhưng mang ý nghĩa lưu truyền kinh, nêu ra lợi ích để khuyên bảo đại chúng. Do vậy thuộc về Lưu Thông. Các phẩm như Sám Hối v.v… tuy đúng là nhân, vì đệ tử mà nói, nói đến cái quả chính là vì khiến cho họ sẽ hành cái nhân. Các phẩm như Tịnh Địa v.v… bao gồm cả cái nhân của chư Phật, chẳng phải chỉ là các đệ tử trong hiện thời. Vì thế, các phẩm như Sám Hối v.v… thuộc phần Chánh Thuyết. Các phẩm như Xả Thân v.v… nói đến chuyện trong quá khứ, nêu chuyện của chính mình để khuyên người khác, chẳng phải là trong hội hiện thời mới tự học, tu hành. Do đó, thuộc về Lưu Thông. Nếu chẳng phải vậy, [lập luận rằng] phẩm Liên Hoa Dụ Tán do tán thán công đức của Phật bèn thuộc về Chánh Tông, vậy thì do lẽ nào mà phần Bồ Tát tán thán Phật lại thuộc vào Lưu Thông? Lại nếu [cho rằng] các phẩm như Tứ Thiên Vương v.v… do đức Thế Tôn truyền bảo hộ trì, họ vâng mạng hộ trì, phải thuộc phần Chánh Tông, vậy thì phẩm Phó Chúc cũng căn dặn hành trì, sao lại thuộc phần Lưu Thông? Bởi lẽ đó, tuy phẩm Thọ Ký nhắc tới cái quả trong vị lai, phẩm Xả Thân nói về cái nhân quá khứ, nhưng đều do khuyên lơn mà có, cho nên đều thuộc về phần Lưu Thông.

5.1. Phẩm Tự — Tự Phẩm Đệ Nhất

Trong phẩm Tự, có bảy điều viên mãn:

- Một, tự (trần thuật sáu thứ thành tựu) viên mãn.

- Hai, tam muội viên mãn.

- Ba, thính chúng viên mãn.

- Bốn, cái nhân để nói [bộ kinh này] viên mãn.

- Năm, thời điểm nói kinh viên mãn.

- Sáu, suy xét căn cơ viên mãn.

- Bảy, nêu bày, diễn nói viên mãn.

1) Trong phần Tự viên mãn, có hai loại thù thắng, tức là thành [Vương Xá] thù thắng hơn các thành khác và núi [Thứu Phong] thù thắng hơn các núi khác, tỏ rõ pháp môn này và công đức đều thù thắng, như Pháp Hoa Kinh Luận đã giải thích.

2) Tam muội viên mãn là như kinh nói “ư tối thanh tịnh thậm thâm pháp giới” (trong pháp giới thanh tịnh rất sâu nhất) v.v… Vì thế, quyển hai của Phật Địa Luận có chép: “Đạt được bờ kia thù thắng ‘chẳng trụ vào hai bên’ của Phật”, cho đến giải thích rằng: “Chẳng trụ vào hai bên của Phật chính là dùng Pháp Thân Chân Như làm Thể, chẳng có tướng sai biệt. Trong đó, hết thảy các phân biệt ‘có hai tướng’ đều chẳng hiện hành. Duyên theo môn Định thù thắng ấy, sẽ trụ ở trong đó, cho nên gọi là Trụ, tức ‘chẳng trụ vào hai bên’ thì gọi là ‘bờ kia thù thắng’. Do Phật đã thấu đạt tột cùng nên gọi là đạt được”, có nghĩa là: Nêu rõ Chân Như Pháp Thân chẳng có cái Thể nào khác, chỉ là tánh và tướng khác nhau. Do có thể chứng tột cùng, nên gọi là “đắc Pháp Thân”. Do đã rốt ráo chân lý, nên gọi là “thắng bỉ ngạn” (bờ kia thù thắng). Dùng đại trí định để thường duyên theo, chứng nhập, cho nên gọi là Trụ. Đối ứng với căn cơ mà chỉ bày tướng, trong phần sau lại nói “bô thời, tùng Định nhi khởi” (vào buổi chiều, vừa từ Định khởi). Nếu đấy chẳng phải là Định, thì sẽ từ Định nào khởi vậy?

3) Nguyện ưa thích muốn nghe, cái nhân nói ra kinh này viên mãn, cứ nhìn theo kinh văn sẽ dễ thấy.

4) Từ câu “dữ đại bật sô” (cùng với các đại bật sô) trở đi, chính là thính chúng viên mãn.

5) “Ư nhật bô thời tùng Định nhi khởi” (Vào lúc buổi chiều vừa từ Định khởi) tức là lúc nói pháp viên mãn, xem kinh văn sẽ dễ thấy.

6) Quán sát đại chúng là suy xét căn cơ viên mãn. Nếu đức Phật thuyết pháp, ắt Ngài đều dùng tâm bình đẳng và tâm Từ để quán, thấy căn tánh của họ ưa thích mong được nghe, sẽ khiến cho họ ai nấy đều cho rằng [đức Thế Tôn] “riêng vì mình ta mà nói”.

7) Từ “thuyết kệ tụng” (nói kệ tụng) trở đi, là nêu bày, diễn nói viên mãn.

Nay đối với bảy thứ viên mãn đó, lại chia làm hai loại Tự:

- Loại thứ nhất và thứ ba được gọi là Thông Tự, cũng gọi là Chứng Tín Tự.

- Những loại khác được gọi là Biệt Tự, còn gọi là Phát Khởi Tự.

Hỏi: Phần Biệt Tự nói [đức Phật] trụ trong Định đáng lẽ phải nói sau, vì sao lại nói trước các điều khác, chẳng nói theo thứ tự?

Đáp: Do thân trụ và tâm trụ đều được gọi là Trụ. Lại do hai nghĩa bèn hợp lại cùng một chỗ để nói. Phần Thông Tự gồm có năm điều, như trong Phật Địa Luận đã phán định.

(Kinh) Như thị ngã văn: Nhất thời, Bạc Già Phạm tại Vương Xá thành, Thứu Phong sơn đảnh.

(經)如是我聞：一時，薄伽梵在王舍城，鷲峯山頂。

(Kinh: Tôi nghe như thế này: Một thời, đức Bạc Già Phạm ở tại thành Vương Xá, trên đỉnh núi Thứu Phong).

Tán rằng: Đây là phần kinh văn nói về bốn điều đầu tiên trong Thông Tự. Điều thứ tư nói về Xứ, lại có hai thứ:

- Một là trụ xứ của sắc thân.

- Hai là trụ xứ của Pháp Thân.

“Thành Vương Xá…” là trụ xứ của sắc thân. [Trụ xứ lại còn chia thành] cộng và bất cộng, tức “thành Vương Xá…” là chỗ phàm thánh tam thừa cùng ở. Trong phần sau, kinh văn sẽ nói về chỗ cư trụ bất cộng của Phật. Đối với “cộng cư” (chỗ cư trụ chung của phàm thánh tam thừa) thì như trong Pháp Hoa Sớ của ngài Từ Ân (Khuy Cơ) đã biện định cặn kẽ.

Hỏi: Vì sao cần phải nói đến Xứ?

Đáp: Trong Bát Nhã Luận của Công Đức Thí Bồ Tát có nói “vì khiến cho biết hành xứ của đức Thế Tôn, khiến [cho người nghe] sanh lòng kính trọng, thành tựu phước thù thắng”. Trí Luận (Đại Trí Độ Luận nói): “Nói thời, nơi chốn, và người (vị chủ giảng và thính chúng) để khiến cho [người nghe] sanh lòng tin thanh tịnh”. Hãy nên gộp chung cả hai nghĩa ấy thì mới nên.

(Kinh) Ư tối thanh tịnh thậm thâm pháp giới chư Phật chi cảnh Như Lai sở cư.

(經)於最清淨甚深法界諸佛之境如來所居。

(Kinh: Ngài ở trong pháp giới thanh tịnh rất sâu nhất, [pháp giới ấy] là cảnh giới của chư Phật, là chỗ cư trụ của Như Lai).

Tán rằng: Nói đến chỗ y chỉ thành tựu của Pháp Thân Phật, đó chính là chỗ tam muội thành tựu. Vì sao cần phải hiển hiện tam muội phần vậy?

Đáp: Như Pháp Hoa Kinh Luận và Bát Nhã Luận của Vô Trước Bồ Tát đã biện định. Do lìa hai chướng, nên gọi là “tối thanh tịnh” (thanh tịnh nhất). Chẳng cùng chung với Nhị Thừa thì là “thậm thâm” (rất sâu). Tự tánh của các pháp được gọi là “pháp giới”. Pháp giới ấy chính là cảnh trí để chư Phật duyên vào; do thuộc vào tánh công đức nên là “Phật độ” (cõi Phật). Chỗ để Pháp Thân nương vào được gọi là “Như Lai sở cư”. Vì thế, quyển thứ năm của kinh Giải Thâm Mật có nói: “Như Lai sở hành vị Nhất Thiết Chủng, Như Lai cộng hữu bất khả tư nghị vô lượng công đức chúng sở trang nghiêm thanh tịnh Phật độ, tức công đức nghĩa tướng biên danh tự tánh Pháp Thân. Dĩ công đức tướng tức y Chân Như, bất ly tánh cố, danh chi vi Trụ. Hoặc trí nội chứng, vân Như Lai cư” (Sở hành của Như Lai được gọi là Nhất Thiết Chủng. Như Lai cùng có vô lượng chẳng thể nghĩ bàn công đức để trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, tức là công đức thuộc về nghĩa tướng thì gọi là Tự Tánh Pháp Thân. Do tướng công đức nương vào Chân Như, chẳng lìa tánh, nên gọi là Trụ, hoặc trí nội chứng được gọi là chỗ cư trụ của Như Lai).

Phật Địa Luận lại nói: “Phật vô nhị trụ, tức thị Pháp Thân Chân Như vi Thể, vô sai biệt tướng” (Phật chẳng có hai chỗ trụ, tức là lấy Pháp Thân Chân Như làm Thể, không có tướng sai biệt). Lại giải rằng: “Ly chướng Chân Như được gọi là thanh tịnh nhất” v.v… Tức là do cái trí “năng chứng” (có thể chứng) thường chứng Như, cho nên gọi là Trụ. Vì thế, quyển hai Phật Địa Luận viết: “Trong ấy, phân biệt hết thảy các thứ ‘hai tướng’ đều chẳng hiện hành. Do duyên theo Định thù thắng, thường trụ trong đó, cho nên gọi là Trụ”. Trụ có nghĩa là “ở”.

[Hỏi]: Vì sao cần phải nêu ra hai loại trụ xứ?

Đáp: Vì muốn chỉ ra ba thân chẳng phải là “tức” và “ly”.

Hỏi: Theo kinh văn trong phần sau thì thọ lượng của Như Lai được nói trong cái thất của ngài Diệu Tràng, cớ sao phần Thông Tự chỉ nói tới Thứu Phong?

Đáp: Theo kinh văn, ngài Diệu Tràng tới chỗ Phật Thích Ca, đối trước đức Phật nhắc lại chuyện ấy. Như Lai ấn khả, ngài A Nan được nghe; [sau đó, Ngài trùng tuyên khi kết tập kinh điển] thì cũng được gọi là “Phật Thuyết”. Vì thế, khi kết tập chỉ nói “trụ tại thành Vương Xá”. Hơn nữa, cõi Tịnh Độ ấy (cõi Tịnh Độ hiện ra khi bốn vị Như Lai nói thọ lượng trong thất của ngài Diệu Tràng) chẳng phải là người trong tam thừa đều cùng được thấy, [người kết tập chỉ] dựa theo điều mọi người cùng thấy mà nói là thành Vương Xá.

Cổ nhân lại giải thích như sau: “Bốn thời, ba xứ”. “Bốn thời” chính là:

- Một, khi bốn vị Như Lai [hiện thân nói thọ lượng] trong thất của ngài Diệu Tràng.

- Hai, lúc đức Thế Tôn ngự trên đỉnh Linh Thứu.

- Ba, lúc Diệu Tràng cũng đến chỗ đức Phật.

- Bốn, khi [các vị Bồ Tát] trở về các cõi ở phương khác.

[Ba chỗ] là đỉnh núi, thất của Diệu Tràng, và phương khác. Vì thế có “bốn thời, ba chỗ”.

Nay giải rằng: Chỉ là một thời, một chỗ. Do ngài Diệu Tràng nghe bốn vị Phật nói [thọ lượng], cùng các đại chúng đến chỗ đức Phật nhắc lại. Mười phương Bồ Tát đều tán thán đức Phật trong cõi này, chẳng phải trở về cõi khác tán thán đức Như Lai trong cõi ấy. Vì thế là một thời, một chỗ. Nếu chẳng phải như vậy, ở trong thất, mộng thấy cái trống bằng vàng, tỉnh dậy bèn đến chỗ Phật thưa trình, sẽ thành năm thời, bốn chỗ! [Bởi lẽ], khi mộng thấy cái trống, chẳng nói “thất thanh tịnh”. Khi [bốn vị Phật] nói thọ lượng thì thất biến thành thanh tịnh, cho nên có hai chỗ! Khi nằm mộng thì nói thời gian là ban đêm, [cổ nhân] đã không coi đó là một thời khác, bèn biết là khi bốn đức Như Lai nói [thọ lượng] trong thất, chẳng thể xem là thời hay chỗ khác biệt!

Nếu nói là “hai thời, hai chỗ” thì khi ngài Diệu Tràng nằm mộng trong thất, do chưa đối trước Phật [Thích Ca] thưa trình, chẳng được coi là “nói”. Do vậy, chẳng phải là thời, xứ! Do bốn đức Như Lai ở trong thất của Diệu Tràng nói thọ lượng của Phật, cho nên coi đó là thời, xứ. Nhưng [trong hai cách giải thích ấy], cách giải thích trước hay hơn, bởi lẽ, ngài A Nan nói là “ngã văn” (tôi nghe). Khi bốn đức Như Lai nói thọ lượng, ngài A Nan ở chỗ Phật Thích Ca, [chẳng có mặt trong thất của Diệu Tràng], sẽ chẳng thể nói là “ngã văn”. Nếu là như vậy, trong kinh Kim Cang Hoa có nói: “A Nan tỳ kheo đắc Pháp Tánh Giác Tánh Tự Tại Vương tam muội, dĩ tam muội lực, tri sở thuyết kinh giai năng ức trì” (Tỳ kheo A Nan đắc Pháp Tánh Giác Tánh Tự Tại Vương tam muội, do sức của tam muội, biết các kinh [do đức Phật] đã nói đều có thể nghĩ nhớ, vâng giữ). Kinh Quán Phật Tam Muội cũng nói: “A Nan nhân văn Phật thuyết niệm Phật, A Nan kiến Phật, tức ức quá khứ cửu thập ức Phật sở thuyết kinh tạng, ức trì bất vong” (A Nan do nghe đức Phật nói niệm Phật, A Nan thấy Phật, liền nhớ lại các kinh tạng do chín mươi ức Phật đã nói trong quá khứ, ghi nhớ, gìn giữ chẳng quên).

Nay cũng có ngại gì Phật lực gia bị, khiến cho Ngài thấy Phật, nghe kinh, hoàn toàn có thể ghi nhớ để rồi nói là “ngã văn”? Đáp: Chẳng phải vậy! Đối với các kinh ấy, đều nói là “trước kia đã từng nghe, do được các sức khác gia bị, liền có thể nhớ giữ chẳng quên”, chẳng phải là [nói về] các kinh chưa được nghe! Nay bốn vị Như Lai nói [thọ lượng] trong thất của ngài Diệu Tràng, ngài A Nan do chưa nghe nên chẳng thể nghĩ nhớ, bởi đã từng tiếp nhận cảnh thì mới gọi là “ức” (nhớ) được!

(Kinh) Dữ đại bật sô chúng cửu vạn bát thiên nhân.

(經)與大苾芻眾九萬八千人。

(Kinh: Cùng với các vị đại bật sô (tỳ kheo) chín vạn tám ngàn người).

Tán rằng: Đối với phần Chúng Thành Tựu, tức các căn cơ được tiếp độ bởi giáo pháp này, phân biệt thành năm môn:

- Một là vì sao mà đến [tham dự hội giảng kinh này]?

- Hai là [các loại đại chúng tham dự pháp hoằng hội này là] Quyền hay Thật?

- Ba là số lượng bao nhiêu.

- Bốn là có hay không có [các loại đại chúng khác]?

- Năm là giải thích kinh văn.

1) “Vì sao mà đến” thì có năm điều như Pháp Hoa Kinh Sớ đã nói. Lại theo Đại Bảo Tích Kinh Luận, do ba nhân duyên mà liệt kê chúng Thanh Văn:

- Một, khiến cho trừ nghi hoặc đối với Đại Thừa.

- Hai, giúp cho kẻ bất định thành tựu chánh tín.

- Ba, trừ cái tâm cho rằng “sở tác dĩ biện” (việc làm đã xong), khiến cho họ trừ trí chướng, đạt được quả báo bậc thượng.

Do năm nhân duyên mà liệt kê chúng Bồ Tát:

- Một là vì trừ nghi.

- Hai là lợi ích các hữu tình trong thế giới này.

- Ba là khiến cho đại chúng biết phương khác có vô lượng Phật, khiến cho họ sanh tâm khát ngưỡng, cầu thân cận.

- Bốn là [các vị Bồ Tát ấy] vốn đã được Phật Thích Ca hóa độ.

- Năm, tỏ rõ các Ngài vì pháp mà từ các phương khác xa xôi tìm đến.

Các vị Bồ Tát ấy đã đắc địa vị Phật nhưng vẫn vì pháp mà đến, huống hồ các loại khác ư!

2) Nói tới Quyền Thật thì theo Phật Địa Kinh Luận: “Khi Thích Ca Mâu Ni Phật nói kinh này, đại chúng thuộc địa tiền (chưa chứng nhập Sơ Địa) thấy biến hóa thân (Hóa Thân) ở trong uế độ này vì họ thuyết pháp, đại chúng thuộc địa thượng (đã chứng nhập Sơ Địa) thì thấy Thọ Dụng Thân (Báo Thân) ngự trong Phật Tịnh Độ vì họ thuyết pháp. Tuy cùng nghe giống nhau, nhưng mỗi người thấy mỗi khác”. Theo đó, kinh văn đã vì đại chúng thuộc địa tiền trong uế độ [mà diễn nói], thì Thanh Văn là Thật, còn các vị đại Bồ Tát đáng phải nên ở trong Tịnh Độ, nhưng nay cũng được liệt kê trong uế độ, tức các Ngài là biến hóa! Nếu chẳng phải như vậy, các vị Bồ Tát ấy từ Bát Địa trở lên, thọ thân Biến Dịch, làm sao hữu tình trong thế giới này có thể trông thấy các Ngài cho được? Lại giải rằng: Đức Phật nói kinh này thật sự bao gồm Biến Hóa Thân và Tha Thọ Dụng Thân. Nếu các vị Bồ Tát ấy thật sự luôn ngự trong Tịnh Độ để nghe kinh nơi đức Phật, người kết tập kinh do chẳng thể nhắc đến cả hai, sẽ chỉ nói đến cõi mà tam thừa cùng trông thấy. Hoặc Như Lai ngự trong chốn thanh tịnh nhất, chính là chỉ rõ hàng Bồ Tát có cùng cái trí năng chứng, cũng sẽ trụ trong cõi ấy, tức là thuộc về Tịnh Độ. Nhưng các vị Thanh Văn, xét theo Nhập Đại Thừa Luận thì một ngàn hai trăm vị đều là biến hóa.

Xét theo luận Nhiếp Đại Thừa, các vị như Xá Lợi Phất v.v… có ba loại:

- Một là bất định tánh.

- Hai là định tánh.

- Ba là biến hóa.

Luận nói: “Vô lượng Xá Lợi Phất có cùng tên với Ngài”. Do vậy biết có nhiều loại [Thanh Văn]. Bồ Đề Tư Lương Luận lại nói: “Xá Lợi Phất được chép trong kinh Pháp Hoa là do Phật, Bồ Tát hóa thành”, [tức hàng Thanh Văn] đều là biến hóa vậy! Quyển hai kinh Pháp Hoa cũng ghi: “Ngã tích tằng ư nhị vạn ức Phật sở, diệc giáo hóa nhữ, nhữ kim tất vong” (Ta xưa kia đã từng ở chỗ hai vạn ức Phật cũng đã giáo hóa ông, nay ông quên sạch); đó chính là bất định tánh. Pháp Hoa Kinh Luận viết: “Là hai loại Thanh Văn, trừ quyết định tánh và tăng thượng mạn, do căn cơ [của họ] chưa chín muồi vậy”. Nay trong hội kinh này, có thể là [hàng Thanh Văn] gồm chung cả ba loại, còn các loại đại chúng khác là Quyền hay Thật khó thể biện luận trọn hết được!

3) Luận về số lượng:

a. Đối với Chúng Thành Tựu, có tất cả mười tám loại: Một là Thanh Văn chúng, hai là Bồ Tát chúng, ba là Ly Xa Tỳ chúng, bốn là chư thiên chúng, năm là long vương chúng, sáu là Dược Xoa (Yakṣa) tứ vương chúng, bảy là Yết Lộ Đồ (Garuḍa, Ca Lâu La) chúng, tám là hương tượng (Gandha hastin) vương chúng, chín là Càn Thát Bà (Gandharva) chúng, mười là A Tô La (Asura) chúng, mười một là Khẩn Na La (Kiṃnara) chúng, mười hai là Mạc Hô Lạc Già (Ma Hầu La Già, Mahoraga, mãng xà thần) chúng, mười ba là chư thần chúng, mười bốn là chư tiên chúng, mười lăm là nhân vương chúng (vua trong loài người), mười sáu là hậu phi chúng, mười bảy là Cận Sự Nam chúng, mười tám là Cận Sự Nữ chúng.

b. Đối với đại chúng hiện diện khi đó thì lại có bốn loại:

- Một là “Diệu Tràng Bồ Tát dữ vô lượng bách thiên Bồ Tát, cập vô lượng ức na dữu đa bách thiên chúng sanh, câu cộng vãng nghệ Thứu Phong sơn trung” (Diệu Tràng Bồ Tát và vô lượng trăm ngàn Bồ Tát, cùng với vô lượng na do tha trăm ngàn chúng sanh, cùng đi đến núi Thứu Phong). Đấy là đại chúng nghe thọ lượng.

- Phẩm Diệt Nghiệp Chướng nói: “Thời, Đế Thích, nhất thiết thiên chúng, cập Hằng hà nữ thần, tịnh chư đại chúng, mông hy hữu quang, giai chí Phật sở” (Khi đó, Đế Thích, hết thảy các vị trời, cùng với nữ thần sông Hằng, và các đại chúng được quang minh hiếm có chiếu tới, đều đến chỗ Phật). Đấy là đại chúng muốn nghe pháp sám hối.

- Phẩm Thọ Ký nói: “Dục dữ Diệu Tràng Bồ Tát đẳng ký thời, hữu thập thiên thiên tử tùng thiên hạ lai” (Khi sắp trao thọ ký cho các vị như Diệu Tràng Bồ Tát v.v… có mười ngàn vị trời từ cõi trời giáng xuống). Đó là đại chúng muốn được thọ ký.

- Phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán nói: “Thuyết thị kinh thời, ư thập phương giới, hữu vô lượng bách thiên vạn ức Bồ Tát chúng, các tùng bổn độ, nghệ Thứu Phong sơn” (Khi nói kinh này, trong mười phương thế giới, có vô lượng trăm ngàn vạn ức các vị Bồ Tát, mỗi vị đều từ cõi mình đến núi Thứu Phong). Đó là đại chúng nghe kinh tán thán.

4) Nói về [các loại đại chúng] có hay không [hiện diện trong pháp hội này, xét theo phẩm Tự]:

- Một, trong đại chúng tam thừa, chẳng có Độc Giác chúng.

- Hai, trong tứ bộ chúng, chẳng có bật sô ni chúng.

- Ba, trong hai loại vua (túc tán vương và chuyển luân vương), không có Luân Vương Chúng.

- Bốn, trong sáu đường, không có địa ngục chúng.

- Năm, trong tam giới, không có đại chúng thuộc hai giới trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới).

Nhưng theo kinh văn trong phần sau, chư thiên thuộc Sắc Giới và Dục Giới đều đến tụ họp trong thất của Diệu Tràng Bồ Tát, tức là có đại chúng thuộc Sắc Giới. Hơn nữa, cuối phẩm thứ mười có nhắc đến bật sô ni chúng.

Hỏi: Khi nói kinh Nhân Vương Bát Nhã, bèn có chúng Độc Giác và Vô Sắc Thiên. Khi nói kinh Pháp Hoa, có hai loại vua tức là kim luân và túc tán. Khi nói kinh Đà La Ni, có đường địa ngục, sao hội này lại chẳng có?

Đáp: Có lẽ là tỉnh lược không nhắc đến, chứ xét theo lẽ thật, thì phải nên có. Như phẩm Tự không liệt kê bật sô ni chúng, nhưng các bản dịch Kim Quang Minh cũ cũng đều chẳng liệt kê [một số loại đại chúng], há có thể nói là [hoàn toàn] không có ư? Cách giải thích thứ hai là: Tuy ni chúng và Sắc Giới thoạt đầu không liệt kê, nhưng trong phần sau, [kinh văn] có nhắc đến. Còn như Độc Giác, Luân Vương, địa ngục, Vô Sắc, kinh văn trước sau đều chẳng nói tới thì hoặc là thời chưa chín muồi, hoặc do họ chẳng thể hành, cho nên không có những loại [thính chúng] ấy.

5) Dựa theo kinh văn để giải thích, trước hết liệt kê mười tám chúng, sau đó nói tới oai nghi. Trong phần trước thì đầu tiên là nêu ra sáu chúng riêng, kế đến liệt kê các loại khác. Mười hai loại đại chúng [ngoài sáu chúng được liệt kê riêng] có thể chia thành hai phần:

- Một là liệt kê thánh chúng.

- Hai là liệt kê phàm chúng.

Trong phần liệt kê thánh chúng, trước hết là Thanh Văn Chúng, lại được chia thành bốn phần:

- Một là nêu ra loại, nêu ra số.

- Hai, tán thán đức hạnh của họ.

- Ba, nêu ra tên gọi.

- Bốn, nói họ đều đến chỗ Phật.

Nêu ra loại và số thì như trong Pháp Hoa Sớ đã trần thuật.

(Kinh) Giai thị A La Hán, năng thiện điều phục như đại tượng vương, chư lậu dĩ trừ, vô phục phiền não.

(經)皆是阿羅漢，能善調伏如大象王，諸漏已除，無復煩惱。

(Kinh: Đều là A La Hán, khéo có thể điều phục như voi chúa lớn, các lậu đã trừ, chẳng còn phiền não nữa).

Tán rằng: Tán thán phẩm đức. Xét theo Pháp Hoa Kinh Luận, có mười sáu câu tán thán phẩm đức của bậc La Hán. Trong kinh này, tuy thứ tự khác biệt, nhưng ý nghĩa chung thì tương đồng, cho nên dựa theo cách giải thích mười sáu câu trong luận ấy. Luận ấy nhắc lại câu kinh “giai thị A La Hán, chư lậu dĩ tận, vô phục phiền não, đắc chân tự tại” (đều là A La Hán, các lậu đã hết, chẳng còn phiền não, đạt được tự tại chân thật) chính là “đắc đại tự tại” trong kinh này. “Thiện đắc tâm giải thoát, thiện đắc huệ giải thoát” chính là “tâm thiện giải thoát, huệ thiện giải thoát” trong kinh này. “Tâm thiện điều phục” (Tâm khéo điều phục) tức là “năng thiện điều phục” (có thể khéo điều phục) trong kinh này. “Diệc như đại long vương” (Cũng giống như đại long vương) tức là “như đại tượng vương” trong kinh này. “Dĩ tác sở tác” (Đã làm xong chuyện phải làm) tức là “trụ thanh tịnh giới” trong kinh này. “Dĩ biện sở biện” (Đã làm xong chuyện phải làm) tức là như kinh này nói: “Sở tác dĩ tất, khí chư trọng đảm, đãi đắc kỷ lợi, tận chư hữu kết” (Việc làm đã hoàn tất, bỏ các gánh nặng, chính mình đã đạt được lợi ích, hết sạch các kết sử trong tam giới). “Thiện đắc chánh trí tâm giải thoát” (Khéo được chánh trí, tâm giải thoát) [trong kinh Pháp Hoa] tức là như kinh này nói “chứng bát giải thoát”. “Chí tâm tự tại” là như kinh này nói “thiện xảo phương tiện, trí huệ trang nghiêm” do phương tiện thiện xảo cũng thuộc vào trí huệ. “Đệ nhất cứu cánh dĩ đáo bỉ ngạn” (Rốt ráo bậc nhất đã đến bờ kia) chính là như kinh này nói “dĩ đáo bỉ ngạn” (đã đến bờ kia).

Luận ấy có ba phen giải thích:

- Một là thượng thượng khởi môn (dùng câu kinh trước hay sau để giải thích câu đang xét).

- Hai là tổng biệt tướng môn.

- Ba là nhiếp thủ sự môn (luận định về sự nhiếp thủ theo sự tướng).

Thượng thượng khởi môn: Nay dựa theo luận ấy để đối ứng với kinh văn, giải thích chi tiết thì như trong Pháp Hoa Sớ đã giảng giải. Hoặc do câu trước mà phát khởi câu sau, hoặc do câu sau mà câu trước được sanh khởi, chẳng phải chỉ là một lẽ. [Như thế] thì gọi là Thượng Thượng Khởi. Dựa theo luận ấy, hãy nên dùng câu thứ sáu để giải thích câu đầu tiên (tức câu “giai thị A La Hán”), dùng câu thứ sáu và thứ bảy [trong luận] để giải thích câu thứ hai, tức câu “như đại tượng vương”. Dùng câu thứ chín và câu thứ mười [trong luận] để giải thích câu thứ ba. Dùng câu thứ mười hai [trong luận] để giải thích câu thứ tư. Dùng câu thứ tư [trong luận] để giải thích câu thứ năm.

(Kinh) Tâm thiện giải thoát, huệ thiện giải thoát, sở tác dĩ tất, xả chư trọng đảm, đãi đắc kỷ lợi.

(經)心善解脫，慧善解脫，所作已畢，捨諸重擔，逮得己利。

(Kinh: Tâm khéo giải thoát, huệ khéo giải thoát, việc làm đã xong, bỏ các gánh nặng, đã đạt được lợi ích cho chính mình).

Tán rằng: Dựa theo phần kinh văn nói về hai thứ giải thoát nơi tâm và huệ trong luận, chẳng dùng câu trên và câu dưới [hai câu “thiện đắc tâm giải thoát, thiện đắc huệ giải thoát” trong Pháp Hoa Luận] để giải thích. “Sở tác dĩ tất” (Việc làm đã xong): Theo luận, dùng ngay câu này để tự giải thích (tức là như luận nói “do nhiếp thủ các công đức trọn vẹn, viên mãn học địa” thì gọi là “sở tác dĩ biện”). “Xả chư trọng đảm” (Bỏ các gánh nặng): Theo luận, nên dùng câu trên và câu dưới để giải thích, tức là dùng câu thứ tám và câu thứ mười [trong luận] để giải thích. “Đãi đắc kỷ lợi” (Chính mình đã đạt được lợi ích): Dựa theo luận thì nên dùng câu thứ chín để giải thích câu thứ mười.

(Kinh) Tận chư hữu kết, đắc đại tự tại, trụ thanh tịnh giới. Thiện xảo phương tiện, trí huệ trang nghiêm, chứng bát giải thoát, dĩ đáo bỉ ngạn.

(經)盡諸有結，得大自在，住清淨戒。善巧方便，智慧莊嚴，證八解脫，已到彼岸。

(Kinh: Hết sạch các kết sử trong tam giới, đạt được đại tự tại, trụ trong giới thanh tịnh. Phương tiện hay khéo, trí huệ trang nghiêm, chứng tám món giải thoát, đã đạt tới bờ kia).

Tán rằng: “Tận chư hữu kết” (Hết sạch các kết sử trong tam giới): Dựa theo luận, hãy nên dùng câu thứ mười để giải thích (tức câu “đã vượt qua sự mong cầu về thọ mạng, cúng dường, cung kính, vượt khỏi địa vị hữu học”). Câu thứ mười một là “đắc đại tự tại” ở đây, dựa theo luận nên lần lượt dùng câu thứ tư [trong luận] để giải thích (tức câu “do tâm không có phiền não nên tâm được tự tại”). Đối với câu thứ mười hai ở đây, nên dùng bốn câu, tức câu thứ tư, thứ năm, thứ sáu, và thứ bảy [trong luận] để giải thích. Câu thứ mười hai tức “trụ thanh tịnh giới”, dựa theo luận, nên gộp vào “dĩ tác sở tác, giới học viên mãn Đạo Đế” (đã làm việc phải làm, giới học viên mãn Đạo Đế), nghĩa là tịnh giới chính là điều phải nên thực hiện; dựa theo luận, hãy nên dùng ngay câu ấy để giải thích. “Thiện xảo phương tiện, trí huệ trang nghiêm” hợp thành một câu, vì đều cùng do trí [mà có]. Theo luận, hãy nên dùng câu “chí tâm tự tại” [để giải thích]. Luận nói: “Do trí khéo thấy đạo, tu đạo”, câu ấy chính là tự giải thích. “Chứng bát giải thoát”, dựa theo luận, hãy nên dùng câu thứ tư để giải thích. Câu thứ mười lăm là “dĩ đáo bỉ ngạn” (đã đến bờ kia), dựa theo luận, hãy nên dùng câu thứ mười lăm [trong luận ấy] để giải thích. Đối với câu thứ mười sáu [trong kinh này], thì sẽ có bốn câu [trong luận để giải thích]. [Nói tóm lại, nếu đối chiếu các câu kinh trong bộ kinh này với Pháp Hoa Luận Sớ, do thứ tự các phẩm đức được nêu ra giữa kinh và luận khác nhau, sẽ có các cách giải thích như sau]:

1) Dùng các câu ở phần dưới của luận để giải thích câu thuộc phần trên trong kinh này, nghĩa là: Câu thứ nhất [trong phần nói về phẩm đức của A La Hán trong kinh này] thì dùng câu thứ tư [trong luận] để giải thích. Câu thứ hai [của kinh này] được giải thích bằng câu thứ sáu và bảy [trong luận]. Câu thứ ba [của kinh này] được giải thích bằng câu thứ chín và mười [trong luận]. Câu thứ tư [trong kinh này] được giải thích bằng câu thứ mười hai [trong luận].

2) Có sáu câu kinh được giải thích theo lối dùng câu thuộc phần trên trong luận để giải thích câu thuộc phần dưới [trong kinh], tức là câu thứ năm [trong kinh này] được giải thích bằng câu thứ tư [trong luận]. Câu thứ mười [trong kinh này] được giải thích bằng câu thứ chín [trong luận]. Câu thứ mười một [trong kinh này] được giải thích bằng câu thứ mười [trong luận]. Câu thứ mười hai [trong kinh này] được giải thích bằng bốn câu thứ tư, năm, sáu và bảy [trong luận]. Câu thứ mười lăm [của kinh này] được giải thích bằng câu thứ tư [trong luận]. Câu thứ mười sáu [của kinh này] được giải thích bằng câu thứ mười lăm [trong luận].

3) Ba câu thì dùng chính nó để giải thích, tức các câu “sở tác dĩ tất, trụ thanh tịnh giới, thiện xảo phương tiện, trí huệ trang nghiêm”.

4) Hai câu chẳng [dùng luận để] giải thích tức là “tâm thiện giải thoát, huệ thiện giải thoát”.

5) Một câu thì dùng cả câu trước đó và câu sau đó để giải thích, tức là “xả chư trọng đảm”.

Kệ tụng rằng: “Hạ thích thượng hữu tứ, thượng thích hạ hữu lục, tam đơn, nhị bất thích, nhất thông ư thượng hạ” ([Trong các câu tán thán phẩm đức của bậc A La Hán trong kinh này], có bốn câu kinh phải dùng câu dưới (câu trong phần sau của Pháp Hoa Luận Sớ) để giải thích. Sáu câu kinh thì dùng phần trước của luận để giải thích. Ba câu kinh chỉ dùng một câu tương ứng trong luận để giải thích. Có hai câu kinh chẳng được luận giải thích. Có một câu kinh thì phải dùng câu trước và sau đó trong luận để giải thích). [Cách đối chiếu thứ tự giữa kinh này và Pháp Hoa Luận Sớ như thế được gọi là Thượng Thượng Môn].

[Cách thứ hai để giải thích các phẩm đức của A La Hán là] tổng biệt tướng môn, tức là: A La Hán là ý nghĩa tổng ứng, phải hiểu mười lăm câu kế đó [trong kinh này và Pháp Hoa Luận Sớ] là các ý nghĩa biệt ứng. Do bậc Vô Học thành tựu mười lăm nghĩa biệt ứng sẽ được nêu ra dưới đây, cho nên gọi là A La Hán. Xét theo luận thì thứ tự [các phẩm đức của bậc A La Hán] không giống trong kinh này. Vì thế, dùng ý tưởng trong bộ luận ấy để theo thứ tự giải thích mười lăm phẩm đức tương ứng trong kinh này:

- Một là phải nên chẳng nhanh, chẳng chậm, thuyết pháp đúng như pháp tướng, vì đáng nên chẳng mệt mỏi, như kinh này nói “năng thiện điều phục” (có thể khéo điều phục).

- Hai là phải nên tịnh tọa ở chỗ thanh vắng, chẳng tích tụ thức ăn, y phục, hết thảy các vật cần dùng cho cuộc sống, vì thiểu dục tri túc. Như kinh này nói là “như đại tượng vương” tức là các kinh khác nói là “như đại long vương, như thiện trụ long vương”. [Ở đây], do dùng hình thể con voi [để sánh ví], cho nên nói là “như đại tượng vương”.

- Ba, đáng nên nhận lấy sự cung kính cúng dường thức ăn, đồ trải nằm v.v… như kinh nói là “chư lậu dĩ trừ” (các lậu đã trừ).

- Bốn, đáng nên giáo hóa hết thảy đại chúng, như kinh nói “vô phục phiền não” (chẳng còn phiền não).

- Năm, đáng nên hàng phục các bọn ngoại đạo, như kinh nói “tâm thiện giải thoát” (tâm khéo giải thoát).

- Sáu, đáng nên dùng trí huệ để nhanh chóng quan sát các pháp, như kinh nói “huệ thiện giải thoát” (trí huệ khéo giải thoát).

- Bảy, đáng nên hành thánh hạnh Không, như kinh nói “sở tác dĩ tất” (việc làm đã xong).

- Tám, đáng nên hành thánh hạnh Vô Tướng, như kinh nói “xả chư trọng đảm” (bỏ các gánh nặng).

- Chín, đáng nên hành thánh hạnh Vô, như kinh này nói “đãi đắc kỷ lợi” (chính mình đã đạt được lợi ích).

- Mười, đáng nên hàng phục cái tâm thiền tịnh của thế gian như kinh nói “tận chư hữu kết” (hết sạch các kết sử trong tam giới).

- Mười một, đáng nên vào làng xóm, thành thị v.v… như kinh này nói “đắc đại tự tại”, tức là như các bản dịch cũ ghi điều thứ tư là “đắc chân tự tại”.

- Mười hai, phải nên một mực hành thiện hạnh, chẳng chấp trước

các môn Thiền, như kinh này nói “trụ thanh tịnh giới”.

- Mười ba, do chứng công đức Đệ Nhất Nghĩa, như kinh này nói “thiện xảo phương tiện trí huệ trang nghiêm”.

- Mười bốn, phải nên dấy lên các môn thần thông, công đức thù thắng, như kinh này nói “chứng bát giải thoát”.

- Mười lăm, phải nên như thật biết công đức chứng đắc của đồng sanh chúng, vì lợi ích hết thảy các chúng sanh, như kinh này nói “dĩ đáo bỉ ngạn” (đã đến bờ kia).

Kệ tụng [để ghi nhớ các phẩm đức của A La Hán] như sau: “Trung, tĩnh, thọ, tương, phục, dĩ Không, Tướng, Nguyện hành, nhập, hướng, chứng, khởi thông, như thật ứng thập ngũ” (Vừa phải (tức thuyết pháp chẳng nhanh, chẳng chậm), tĩnh tọa, tiếp nhận sự cúng dường, giáo hóa đại chúng, hàng phục ngoại đạo, hành các thánh hạnh Không, Vô Tướng, Vô Nguyện, vào trong xóm làng, một mực hành thiện hạnh, chứng công đức Đệ Nhất Nghĩa, dấy khởi thần thông, như thật biết công đức. Đó là mười lăm công đức của bậc A La Hán).

[Đối chiếu công đức của bậc A La Hán giữa kinh này và Pháp Hoa Luận, lại có] nhiếp thủ sự môn (luận định các sự tướng theo phương diện nhiếp thủ): Theo Pháp Hoa Luận, [bậc A La Hán] gồm có mười loại công đức; nhưng theo kinh này thì là mười một [loại công đức]. Đó là do trong loại công đức thứ hai bao gồm ba câu, đã được tách ra thành hai tiểu loại: Một là hàng phục thế gian, hai là hàng phục xuất thế gian. Nay do thứ tự [của các công đức giữa Pháp Hoa Luận và kinh này] khác nhau, cho nên tách loại thứ hai thành hai thứ công đức. Vì thế, trở thành mười một loại:

- Một, do nhiếp thủ công đức chẳng trái nghịch, tùy thuận giáo hạnh của Như Lai, như kinh này nói “năng thiện điều phục” (có thể khéo điều phục).

- Hai, nhiếp thủ công đức thù thắng, như kinh nói “đại tượng vương”.

- Ba, nhiếp thủ các công đức, như kinh nói “chư lậu dĩ trừ, vô phục phiền não” (các lậu đã trừ, chẳng còn phiền não).

- Bốn, nhiếp thủ công đức hàng phục các học nhân xuất thế gian, như kinh nói “tâm thiện giải thoát, huệ thiện giải thoát”.

- Năm, nhiếp thủ công đức trọn vẹn, do các học địa (địa vị hữu học) đã trọn vẹn, như kinh nói “sở tác dĩ tất” (việc làm đã xong).

- Sáu, có hết thảy công đức vượt thoát, một là do đã vượt khỏi ái, hai là đã vượt khỏi các mong cầu về mạng, cúng dường, cung kính, ba là vượt khỏi các học địa (địa vị hữu học) thuộc thượng giới và hạ giới, như kinh này nói “xả chư trọng đảm, đãi đắc kỷ lợi, tận chư hữu kết” (bỏ các gánh nặng, chính mình đã đạt được lợi ích, hết sạch các kết sử trong tam giới).

- Bảy, nhiếp thủ công đức hàng phục thế gian, như kinh nói “đắc đại tự tại”.

- Tám, nhiếp thủ công đức thù thắng đáng nên làm. “Đáng nên làm” là cúng dường đúng theo pháp, cung kính, tôn trọng Như Lai, như kinh nói “trụ thanh tịnh giới”.

- Chín, nhiếp thủ công đức tạo lợi ích cho chúng sanh, như kinh nói “thiện xảo phương tiện, trí huệ trang nghiêm”.

- Mười, nhiếp thủ công đức thượng thượng, như kinh nói “chứng bát giải thoát”.

- Mười một, nhiếp thủ công đức thượng thủ, như kinh nói “dĩ đáo bỉ ngạn” (đã đến bờ kia).

Đây chỉ là nói đại lược nhằm tương ứng với kinh văn, giải thích cặn kẽ thì như trong Pháp Hoa Sớ đã biện định.

Kệ tụng rằng: “Bất vi, thắng, công đức, hàng, mãn, tam chủng quá, phục thế, sở ưng tác, lợi ích, thượng thượng thủ” (Chẳng trái nghịch, thù thắng, [giữ lấy] các công đức, hàng phục, công đức viên mãn, ba loại vượt khỏi (vượt khỏi ái, mong cầu mạng căn, vượt xa các địa vị hữu học), hàng phục thế gian, thực hiện những điều đáng nên làm, thực hiện những lợi ích đáng nên làm, nhiếp thủ công đức thượng thủ).

(Kinh) Kỳ danh viết: Cụ Thọ A Nhã Kiều Trần Như, Cụ Thọ A Thuyết Thị Đa, Cụ Thọ Bà Niết Ba, Cụ Thọ Ma Ha Na, Cụ Thọ Bà Đế Lợi Ca.

(經)其名曰：具壽阿若憍陳如、具壽阿說侍多、具壽婆涅波、具壽摩訶那、具壽婆帝利迦。

(Kinh: Tên các Ngài là: Cụ Thọ A Nhã Kiều Trần Như, Cụ Thọ A Thuyết Thị Đa, Cụ Thọ Bà Niết Ba, Cụ Thọ Ma Ha Na, Cụ Thọ Bà Đế Lợi Già).

Tán rằng: Sau đó là nêu tên. Có hai phần: Một là nêu tên các vị Vô Học; kế đó, nêu riêng loại Hữu Học.

Trong phần nêu tên các vị Vô Học có mười một vị. Các kinh nêu tên các Ngài trước sau không nhất định. Trong kinh này thì phần nhiều dựa theo thứ tự xuất gia trước hay sau. Như kinh Báo Ân đã nói, đấy chính là năm vị bật sô đầu tiên. Nhân duyên đắc độ đầu tiên và tên gọi của ngài Kiều Trần Như thì như trong Pháp Hoa Sớ đã nói. Nói Cụ Thọ tức là trọn đủ phước mạng và huệ mạng, nhưng các bản dịch cũ phần nhiều dịch là Huệ Mạng; nay vì nêu rõ các Ngài đã thành tựu cả hai, cho nên nói là Cụ Thọ.

A Thuyết Thị Đa (Aśvajit), A Thuyết (Aśva) là Mã, Thị Đa (Jit) là Thắng, cũng phiên âm là A Thuyết Bà Thị Đa, tức là tỳ kheo Mã Thắng trong các bản dịch cũ. Bà Niết Ba (Vappa) được phương này dịch là Khí Tức (hơi thở). Ma Ha Na Ma (Mahānāma) phương này dịch là Đại Danh (thanh danh cao quý), là con trai thứ hai của Cam Lộ Phạn Vương (Amritodana rāja). Vua có hai con trai, một là A Nê Luật Đà (Anirudha), hai tên là Ma Ha Na Ma. Bà Đế Lê Ca (Bhadrika), phương này dịch là Thiện Hiền, là con trai thứ hai của Bạch Phạn Vương (Śuklodana rāja). Vua cũng có hai con trai, một là Nan Đề Ca (Namdika), hai là Bà Đế Lợi Ca (Bà Đế Lê Ca).

(Kinh) Đại Ca Diếp Ba, Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Già Da Ca Diếp, Na Đề Ca Diếp, Xá Lợi Tử, Đại Mục Kiền Liên.

(經)大迦葉波、優樓頻螺迦葉、伽耶迦葉、那提迦葉、舍利子、大目乾連。

(Kinh: Đại Ca Diếp Ba, Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Già Da Ca Diếp, Na Đề Ca Diếp, Xá Lợi Tử, Đại Mục Kiền Liên).

Tán rằng: Sáu vị này xem phần biện định trong Pháp Hoa Sớ.

(Kinh) Duy A Nan Đà trụ ư Học địa.

(經)唯阿難陀住於學地。

(Kinh: Chỉ riêng ngài A Nan Đà thuộc địa vị Hữu Học).

Tán rằng: Phân biệt riêng bậc Hữu Học.

(Kinh) Như thị đẳng chư đại Thanh Văn.

(經)如是等諸大聲聞。

(Kinh: Các vị đại Thanh Văn như thế).

Tán rằng: Kết lại lời tán thán, do trọn đủ mười sáu công đức như trong phần trên [đã nói], nên gọi là “đại Thanh Văn”.

(Kinh) Các ư bô thời, tùng Định nhi khởi, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)各於晡時，從定而起，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Đều vào lúc buổi chiều, từ Định khởi, đi đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân đức Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui ra ngồi qua một bên).

Tán rằng: [Đây là ý] thứ tư “đến chỗ Phật” [trong phần nói về Thanh Văn chúng]. Kinh văn được chia thành bốn phần: Một là lúc đến chỗ Phật, hai là xuất Định, ba là đi đến chỗ Phật, bốn là oai nghi khi đã

đến nơi. Các chúng khác đều chuẩn theo cách phán định này.

(Kinh) Phục hữu Bồ Tát Ma Ha Tát, bách thiên vạn ức nhân câu.

(經)復有菩薩摩訶薩，百千萬億人俱。

(Kinh: Lại có Bồ Tát Ma Ha Tát, trăm ngàn vạn ức người nhóm họp).

Tán rằng: Kinh văn nói về các vị Bồ Tát cũng chia thành bốn [tiểu đoạn]:

Ở đây là nêu ra loại và số, cũng giống như Pháp Hoa Sớ. Quyển bốn trăm tám mươi sáu của kinh Đại Bát Nhã nói rộng [về danh hiệu của] các vị Ma Ha Tát. Các kinh luận nói số lượng [Bồ Tát] nhiều hay ít khác biệt. Ở đây, phải nên nói là “trăm phần ngàn vạn ức Bồ Tát”.

Tiểu đoạn thứ hai là tán thán phẩm đức, bao gồm hai mươi lăm câu kinh văn, chia thành hai mươi hai loại đức:

- Một, có phẩm đức trọn đủ thần thông to lớn.

- Hai, có phẩm đức danh tiếng cao trọng, khiến cho kẻ khác kính ngưỡng.

- Ba, có phẩm đức tu nhân viên mãn.

- Bốn, phẩm đức hiện tướng lợi lạc chúng sanh.

- Năm, phẩm đức trọn đủ biện tài thuyết pháp.

- Sáu, phẩm đức lìa các chướng nhiễm.

- Bảy, phẩm đức nối tiếp Phật chủng chẳng đoạn.

- Tám, phẩm đức hàng phục ma oán.

- Chín, phẩm đức dẹp tan các ngoại đạo.

- Mười, phẩm đức tiếp nối Phật tuyên dương [chánh pháp].

- Mười một, phẩm đức trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật.

- Mười hai, phẩm đức lợi ích người khác chẳng hư dối.

- Mười ba, phẩm đức tự lợi, trọn đủ các Nhẫn.

- Mười bốn, phẩm đức thường nhiếp thọ hữu tình.

- Mười lăm, phẩm đức hầu Phật chẳng diệt.

- Mười sáu, phẩm đức hoằng thệ vô cùng.

- Mười bảy, phẩm đức gieo sâu nhân lành.

- Mười tám, phẩm đức hiểu pháp Vô Sanh.

- Mười chín, phẩm đức duyên theo cảnh bất cộng.

- Hai mươi, phẩm đức thiện xảo giáo hóa chúng sanh.

- Hai mươi mốt, phẩm đức xiển dương thánh giáo.

- Hai mươi hai, phẩm đức chứng pháp chẳng nghi.

(Kinh) Hữu đại oai đức như đại long vương.

(經)有大威德如大龍王。

(Kinh: Có oai đức lớn như đại long vương).

Tán rằng: Phẩm đức thứ nhất, trọn đủ thần thông to lớn thì gọi là “đại oai đức”, có thể trừ bất tín, có thể sanh căn lành, giống như rồng to có thể tuôn mưa đá dẹp trừ sự bất tín, có thể đổ mưa để sanh trưởng mầm thiện. Lại có oai lực như trong quyển ba mươi bảy của luận Du Già Sư Địa đã giải thích cặn kẽ về oai lực. Hoặc [có thể hiểu] câu “oai lực” ở đây chính là câu nói tổng quát cho các câu [kế tiếp], hàm nghĩa [bậc đại Bồ Tát] có nhiều loại oai lực vậy!

(Kinh) Danh xưng phổ văn, chúng sở tri thức.

(經)名稱普聞，眾所知識。

(Kinh: Tiếng tăm vang rền, mọi người hay biết).

Tán rằng: Phẩm đức thứ hai là “tiếng tăm vang rền vô lượng thế giới”, đều được hết thảy chúng sanh nhận biết.

(Kinh) Thí, Giới thanh tịnh, thường nhạo phụng trì.

(經)施戒清淨，常樂奉持。

(Kinh: Thí, Giới thanh tịnh, thường thích vâng giữ).

Tán rằng: Phẩm đức thứ ba gồm trọn Lục Độ. Tu nhân mới viên mãn, tức là “vô nhiễm tối thắng” trong bảy món tối thắng, được gọi là “thanh tịnh”. Hoặc tam luân thanh tịnh như các kinh Giải Thâm Mật v.v… đã nói. Mỗi Độ trong Lục Độ đều có mười loại thanh tịnh, chi tiết thì như trong các kinh ấy đã nói. Luôn tu chẳng bỏ, nên gọi là “nhạo phụng trì” (ưa thích vâng giữ), tức là có ý yêu thích lâu dài. Trong bảy món tối thắng và sáu thứ ý nhạo đều nêu ra một thứ để nêu tỏ các thứ khác.

(Kinh) Nhẫn hạnh tinh cần kinh vô lượng kiếp.

(經)忍行精勤經無量劫。

(Kinh: Nhẫn hạnh siêng ròng trải qua vô lượng kiếp).

Tán rằng: Nêu ra đại tánh tinh tấn trong bảy đại tánh, cũng nhằm phô bày các điều còn lại.

(Kinh) Siêu chư Tĩnh Lự, hệ niệm hiện tiền, khai xiển huệ môn, thiện tu phương tiện.

(經)超諸靜慮，繫念現前，開闡慧門，善修方便。

(Kinh: Siêu việt các môn Tĩnh Lự, hệ niệm hiện tiền, mở mang, xiển dương huệ môn, khéo tu các phương tiện).

Tán rằng: Các vị Bồ Tát này từ Bát Địa trở lên, niệm nào cũng gấp bội niệm trước, vượt xa Nhị Thừa, cho nên gọi là Siêu. Do luôn ở trong Định, cho nên gọi là “hệ niệm hiện tiền”. Phô bày, hoằng dương pháp giáo, gọi là “khai xiển huệ môn”. Vì thế, Pháp Hoa Luận viết: “Môn trí huệ này gọi là A Hàm rất sâu, do chọn lựa thấu hiểu thông suốt thì gọi là ‘thiện tu phương tiện’. Lại còn khéo tu các thứ phương tiện, nguyện lực v.v… Hoặc lại còn tu trọn mười hai món thiện xảo”. Ý của đoạn kinh văn ấy chính là thanh tịnh phụng trì trải qua vô lượng kiếp, lại còn bao gồm các Độ. Giải thích đại lược Lục Độ thì như trong Vô Cấu Xưng Sớ [đã nói].

(Kinh) Tự tại du hý, vi diệu thần thông.

(經)自在遊戲，微妙神通。

(Kinh: Du hý tự tại, thần thông vi diệu).

Tán rằng: Phẩm đức thứ tư. Theo kinh Hoa Nghiêm, Phật tử (các vị Bồ Tát) có mười loại du hý thần thông, tức là:

- Một là thị hiện xả tuổi thọ cõi trời.

- Hai là thị hiện thọ sanh.

- Ba là hiện làm đồng tử.

- Bốn là hiện tướng xuất gia.

- Năm là ưa thích khổ hạnh.

- Sáu là đến cội Bồ Đề.

- Bảy là thị hiện hàng ma.

- Tám là thị hiện ưa thích tịch tĩnh, thành Vô Thượng Giác.

- Chín là chuyển pháp luân.

- Mười là nhập Niết Bàn.

Có nghĩa là hiện bày các tướng để lợi ích chúng sanh, rộng như trong hội Tối Thắng Thiên Vương của kinh Đại Bát Nhã đã giải thích.

(Kinh) Đãi đắc tổng trì, biện tài vô tận.

(經)逮得總持，辯才無盡。

(Kinh: Đạt được tổng trì và biện tài vô tận).

Tán rằng: Phẩm đức thứ năm. “Đãi” (逮) là “đạt đến”. Đạt được bốn món Tổng Trì (Pháp Tổng Trì, Nghĩa Tổng Trì, Nhẫn Tổng Trì, Chú Tổng Trì), và bốn thứ Biện Tài (Pháp Vô Ngại Biện, Nghĩa Vô Ngại Biện, Từ Vô Ngại Biện, Nhạo Thuyết Vô Ngại Biện) thảy đều vô tận. Không chỉ là bảy thứ chẳng gián đoạn, mà còn trọn hết một sự thù thắng (tức xảo phương tiện thù thắng). Do vô tận, do lợi lạc người khác chẳng ngừng nghỉ mà thảy đều vô tận.

(Kinh) Đoạn chư phiền não, lụy nhiễm giai vong.

(經)斷諸煩惱，累染皆亡。

(Kinh: Đoạn các phiền não, phiền lụy, đắm nhiễm đều mất).

Tán rằng: Phẩm đức thứ sáu. Ba thứ Hoặc, Nghiệp, Khổ theo thứ tự đều là sự phiền lụy, nhuốm bẩn bởi phiền não. Hay lại có thể hiểu “não lụy” là chủng tử hiện hành, Nhiễm tức là tập khí và Sở Tri Chướng, được nói gộp chung với phiền não. Do đã đoạn trừ, nên có thể nói là “giai” (đều).

(Kinh) Bất cửu đương thành Nhất Thiết Chủng Trí.

(經)不久當成一切種智。

(Kinh: Không lâu sau sẽ thành Nhất Thiết Chủng Trí).

Tán rằng: Phẩm đức thứ bảy là “tiếp nối Phật chủng chẳng dứt”. Các vị Bồ Tát này qua khỏi hai kiếp, có lẽ sẽ thuộc vào Pháp Vân Địa, đều là bậc Nhất Sanh Bổ Xứ, cho nên nói là “bất cửu” (chẳng bao lâu). Do chưa đắc Bồ Đề, nên nói là “đương thành” (sẽ thành). Đắc Tát Bà Nhã (Sarvajña) thì gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. “Chủng” (種) là chủng loại. Dù Không hay Hữu, dù Sự hay Lý, đều được gọi là Nhất Thiết Chủng. Đều đạt được các điều ấy thì gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Đó là xét theo chủ thể (Trí) để giải thích. Nhất Thiết Chủng chính là cảnh của

cái trí ấy.

(Kinh) Hàng ma quân chúng, nhi kích pháp cổ.

(經)降魔軍眾，而擊法鼓。

(Kinh: Do hàng phục lũ quân ma mà đánh trống pháp).

Tán rằng: Phẩm đức thứ tám là “hàng phục ma oán”. Ma chính là Tứ Ma, “Quân” chính là mười quân, nói cặn kẽ thì như chương Phá Ma của sách Pháp Uyển (Đại Thừa Pháp Uyển Nghĩa Lâm Chương) đã biện định. Ma quân thuận theo sự giáo hóa. Thắng địch thì trước hết bèn báo rõ, hiển Thật, khai Quyền; đó là “kích pháp cổ” (đánh trống pháp).

(Kinh) Chế chư ngoại đạo, linh khởi tịnh tâm.

(經)制諸外道，令起淨心。

(Kinh: Chế phục các ngoại đạo, khiến cho họ sanh khởi tâm thanh tịnh).

Tán rằng: Phẩm đức thứ chín là “dẹp tan các ngoại đạo”. Trọn đủ Tứ Vô Úy, dẹp tan các ngoại đạo, khiến cho họ sanh chánh tín thì gọi là “khởi tịnh tâm” (sanh khởi tâm thanh tịnh).

(Kinh) Chuyển diệu pháp luân, độ nhân thiên chúng.

(經)轉妙法輪，度人天眾。

(Kinh: Chuyển pháp luân mầu nhiệm, độ đại chúng trời người).

Tán rằng: Phẩm đức thứ mười là “kế thừa Phật, tuyên dương [chánh pháp]”. Đối với năm địa vị như Tư Lương v.v…, Chuyển Pháp Luân thuộc địa vị thứ tư, [địa vị] thứ hai là Bất Thoái Pháp Luân như trong Pháp Hoa Sớ đã biện định.

(Kinh) Thập phương Phật độ tất dĩ trang nghiêm.

(經)十方佛土悉已莊嚴。

(Kinh: Mười phương cõi Phật đều đã trang nghiêm).

Tán rằng: Phẩm đức thứ mười một là “trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, đóng chặt cửa hết thảy đường ác”. Ý nghĩa của Tịnh Độ thì như Vô Cấu Xưng Sớ [đã biện định].

(Kinh) Lục thú hữu tình, vô bất mông ích.

(經)六趣有情，無不蒙益。

(Kinh: Hữu tình trong sáu đường, không ai chẳng được lợi ích).

Tán rằng: Phẩm đức thứ mười hai là “lợi ích người khác chẳng hư dối”. Từ ngữ Để Lợi Cù Ni Đa (Tiryagyoni) trong tiếng Phạn được phương này dịch nghĩa là Bàng Sanh. Na Lệ Đa trong tiếng Phạn, dịch nghĩa là ngạ quỷ, còn gọi là Bế Lệ Đa (Preta). Mạt Nô Sa (Manuṣya) trong tiếng Phạn dịch nghĩa là Nhân. Đối với các tên gọi thiên thú (đường trời), Tu La, Na Lạc Ca (Naraka, địa ngục) và ý nghĩa của sáu đường thì như Pháp Hoa Sớ [đã giảng]. Khéo biết căn tánh, hiện thân trong năm đường, dùng sức phương tiện thiện xảo để hiện thân thuyết pháp, người thấy, kẻ nghe, không ai chẳng được hưởng lợi ích. Do có thể thành tựu bốn loại pháp, có thể giáo hóa chúng sanh, khiến cho họ đều được hưởng lợi ích. Vì thế, kinh Tư Ích, quyển thứ nhất có nói: “Nhất, thường cầu lợi an chúng sanh. Nhị, tự xả kỷ lạc. Tam, tâm hòa nhẫn. Tứ, trừ kiêu mạn” (Một là thường cầu lợi ích, an lạc chúng sanh. Hai là tự xả sự vui sướng của chính mình. Ba là tâm hòa hợp, nhẫn nại. Bốn là trừ kiêu mạn).

(Kinh) Thành tựu đại trí, cụ túc bất nhẫn.

(經)成就大智，具足不忍。

(Kinh: Thành tựu đại trí, trọn đủ bất nhẫn).

Tán rằng: Phẩm đức thứ mười ba là “tự lợi, trọn đủ các món Nhẫn”. Thành tựu trí tự lợi, sẽ có đủ ba món đại nhẫn, tức là do tương ứng với Thất Đại, cho nên đều gọi là Đại. Hoặc là đại trí, tức là trí đại tánh, do hiểu trọn vẹn hai món Không (Nhân Không và Pháp Không). Nhưng phần Nhiếp Dị Môn trong luận Du Già Sư Địa nói: “Trí huệ do đã trải qua vô lượng kiếp tu tập thì gọi là đại trí”, tức là Thời Đại Tánh trong thất đại tánh. Vì thế biết rằng Nhẫn được gọi là Đại cũng giống như Trí. Lại có thể giải thích như sau: Như Trí Độ Luận quyển sáu nói: “Người thành tựu đại nhẫn là do Đẳng Nhẫn và Pháp Nhẫn hai món cùng tăng tấn, cho nên gọi là Đại Nhẫn”.

“Cụ túc” nghĩa là “thành tựu”, lại có nhiều cách hiểu: Hoặc có thể hiểu “thành tựu” là “đắc” (đạt được), ý nói đạt được phẩm vị thù thắng thì gọi là Đại Nhẫn. Vì thế, luận ấy giải thích rằng: “Hai món Nhẫn ấy tăng trưởng thì gọi là Đại Nhẫn”. Lại có thể hiểu như sau: Nay nói “cụ túc”, tức là có đủ cả ba món Nhẫn, tức là Nại Oán Hại Nhẫn, An Thọ Khổ Nhẫn, và Đế Sát Pháp Nhẫn. Nhưng xét theo kinh Vô Tận Ý, do trọn đủ Đại Nhẫn thì mới có thể thành tựu đại trí. Kinh ấy dạy: “Tu Tứ Nhẫn cụ túc trí huệ: Nhất, ư cầu pháp thời, nhẫn tha ác mạ. Nhị, bất tỵ hàn, nhiệt, phong, vũ đẳng. Tam, tùy hòa thượng A xà lê hành. Tứ, ư cầu pháp thời, nhẫn Không, Vô Tướng” (Tu bốn món Nhẫn trọn đủ trí huệ: Một là khi cầu pháp, sẽ nhẫn kẻ khác chửi rủa ác độc. Hai là chẳng tránh né lạnh, nóng, gió, mưa v.v… Ba là hành theo hòa thượng A xà lê. Bốn là khi cầu pháp bèn nhẫn Không, Vô Tướng). Dựa theo đấy thì đáng nên dùng [lời giải thích] trong phần dưới để giải thích nguyên do của “đại trí” trong phần trên.

(Kinh) Trụ đại từ bi tâm, hữu đại kiên cố lực.

(經)住大慈悲心，有大堅固力。

(Kinh: Trụ trong tâm đại từ bi, có sức kiên cố to lớn).

Tán rằng: Phẩm đức “thường nhiếp thọ hữu tình”. Vì thế, Pháp Hoa Kinh Luận viết: “Phương tiện để nhiếp thủ chúng sanh là như kinh [dạy] dùng lòng Từ để tu thân, bởi Từ là có thể ban vui cho kẻ chẳng vui, Bi là dẹp khổ cho kẻ đang khổ. Vì vậy, có thể nhiếp thủ chúng sanh”. [Từ và bi] đều nói là Đại, [nhằm nhấn mạnh] khác với Nhị Thừa, chẳng phải là đại bi trong phẩm đức bất cộng của Phật, chỉ có [phẩm đức] được thành tựu bởi Phật mới gọi là “bất cộng”. “Hữu đại kiên cố lực” (Có sức kiên cố to lớn): Thường hành chẳng xả thì gọi là “kiên cố”. Vì thế, kinh Tư Ích, quyển một dạy: “Bồ Tát hữu tứ pháp kiên cố kỳ tâm, nhi bất bì quyện: Nhất, ư chúng sanh khởi đại bi. Nhị, tinh tấn bất giải. Tam, tín giải sanh tử như mộng. Tứ, chánh tư duy Phật chi trí huệ” (Bồ Tát có bốn pháp để kiên cố cái tâm, chẳng mệt chán: Một là đối với chúng sanh dấy lòng đại bi, hai là tinh tấn chẳng lười nhác, ba là tin hiểu sanh tử như mộng, bốn là chánh tư duy trí huệ của Phật). Ý nói: Do thương xót chúng sanh mà tinh tấn chẳng lười nhác, thấy sanh tử như mộng chẳng thật mà suy cầu Phật trí. Vì thế, hành từ bi để kiên cố cái tâm.

(Kinh) Lịch sự chư Phật, bất Bát Niết Bàn.

(經)歷事諸佛，不般涅槃。

(Kinh: Phụng sự khắp chư Phật, chẳng nhập Niết Bàn).

Tán rằng: Phẩm đức “hầu Phật, chẳng nhập diệt”. Đối với hết thảy chư Phật, thường tu chánh hạnh thì gọi là “lịch sự chư Phật”. Vì độ chúng sanh không có lúc ngưng nghỉ, cho nên chẳng cầu nhập Niết Bàn. Luận Biện Trung Biên viết: “Do lợi ích người khác chẳng ngưng nghỉ”.

(Kinh) Phát hoằng thệ tâm, tận vị lai tế.

(經)發弘誓心，盡未來際。

(Kinh: Phát tâm hoằng thệ cho đến cùng tận đời vị lai).

Tán rằng: Phẩm đức “hoằng thệ vô cùng”. Phát Tứ Hoằng Nguyện có thể tột cùng đời vị lai.

(Kinh) Quảng ư Phật sở, thâm chủng tịnh nhân.

(經)廣於佛所，深種淨因。

(Kinh: Ở nơi Phật, rộng gieo cái nhân thanh tịnh sâu xa).

Tán rằng: Phẩm đức “gieo sâu nhân lành”, tức là như kinh Pháp Hoa nói: “Ư chư Phật sở, thực chúng đức bổn” (Gieo các cội đức nơi chư Phật), tức là ở nơi Phật, tu mười thứ cúng dường thì gọi là “tịnh nhân” (cái nhân thanh tịnh). Cầu Bồ Đề, tu mười thứ cúng dường, hai loại ấy đều là Nhân. Có thể coi đó là cái nhân của sự thanh tịnh, hoặc cái nhân ấy chính là tịnh.

(Kinh) Ư tam thế pháp, ngộ Vô Sanh Nhẫn.

(經)於三世法，悟無生忍。

(Kinh: Đối với pháp ba đời, ngộ Vô Sanh Nhẫn).

Tán rằng: Phẩm đức “hiểu rõ pháp Vô Sanh, ngộ tam Vô Sanh Nhẫn”. Nương theo Không Giải Thoát Môn mà quán Biến Kế Tánh, ngộ bổn tánh Vô Sanh Nhẫn. Nương theo Vô Nguyện Giải Thoát Môn mà quán Y Tha Khởi, ngộ tự nhiên Vô Sanh Nhẫn. Nương theo Vô Tướng Giải Thoát Môn mà quán Viên Thành Thật, ngộ Hoặc khổ Vô Sanh Nhẫn.

Hỏi: Cái Thể của Biến Kế là không, Viên Thành thì thường trụ, nay kinh này nói nương theo pháp ba đời, sao có thể quán ba tánh (Biến Kế, Y Tha, và Viên Thành Thật) để đắc ba loại Nhẫn?

Đáp: Nơi Y Tha, quán nhị ngã (nhân ngã chấp và pháp ngã chấp) là Không, tức là trong Y Tha cũng có Viên Thành, chẳng phải là rời lìa. Vì thế, kệ tụng trong luận Biện Trung Biên viết: “Do hư vọng phân biệt là có, đối với hai thứ ấy đều là không, trong ấy chỉ có Không”. Ý nói: “Hữu” là hư vọng phân biệt. Trong ấy, hai thứ Ngã đều là Không. Trong Y Tha chỉ có Chân Không. Vì thế, nêu ra “ba đời”, chỉ nói về Y Tha mà hiển lộ cả hai tánh kia.

(Kinh) Du ư Nhị Thừa, sở hành cảnh giới.

(經)逾於二乘，所行境界。

(Kinh: Vượt ngoài cảnh giới do Nhị Thừa đã hành).

Tán rằng: Phẩm đức “duyên cảnh bất cộng”. Nhị Thừa duyên theo cảnh, cho nên hành tướng có thể đạt được. Bồ Tát chẳng vậy. Vì thế, Vô Tánh Nhiếp Luận, quyển thứ tám viết: “Trí vô phân biệt hành tương tự nơi cảnh Chân Như”. Ý nói: Chân Như chẳng có hết thảy các tướng, trí tương xứng với Chân Như cũng chẳng có hành tướng. Lại nữa, đối với chuyện hiểu rõ Nhị Không, họ (người Tiểu Thừa) chỉ hiểu rõ một điều (tức Ngã Không), cho nên [cảnh giới của Bồ Tát] vượt xa Nhị Thừa.

(Kinh) Dĩ đại thiện xảo hóa thế gian.

(經)以大善巧化世間。

(Kinh: Dùng đại thiện xảo giáo hóa thế gian).

Tán rằng: Phẩm đức “thiện xảo giáo hóa chúng sanh”. Nương theo sáu thần thông và sáu loại ngoại phương tiện thuộc mười hai loại phương tiện thiện xảo để giáo hóa thế gian; hoặc nương theo các pháp thiện xảo như Uẩn, Giới v.v… được nói trong Đại Thừa để giáo hóa thế gian. Do vạch rõ khác với Tiểu Thừa mà gọi là “đại thiện xảo”.

(Kinh) Ư đại sư giáo năng phu diễn.

(經)於大師教能敷演。

(Kinh: Có thể phô diễn giáo pháp của đấng đại sư).

Tán rằng: Phẩm đức “xiển dương thánh giáo”. Do có thể nương theo pháp được giải thích trong phần Nhiếp Thích thuộc quyển tám mươi mốt của luận Du Già Sư Địa, cho nên nói là “ư đại sư giáo, năng phu diễn” (đối với giáo pháp của đấng đại sư có thể phô diễn). Đã đạt được Tứ Biện Tài thù thắng, đắc Tổng Trì, cho nên có thể phô diễn, trụ trong địa vị Thiện Huệ.

(Kinh) Bí mật chi pháp thậm thâm Không tánh, giai dĩ liễu tri, vô phục nghi hoặc.

(經)祕密之法甚深空性，皆已了知，無復疑惑。

(Kinh: Đối với pháp bí mật tánh Không rất sâu đã đều biết rõ, chẳng còn ngờ vực).

Tán rằng: Phẩm đức “hiểu rõ pháp chẳng nghi”. Bí Mật chính là bốn thứ bí mật. Do chính là ba món tánh Không, cho nên gọi là “thậm thâm” (rất sâu) như trong Pháp Hoa Luận đã giải thích. Trí huệ của chư Phật có năm món rất sâu, tánh của trí huệ cũng được gọi là trí huệ: Một là nghĩa rất sâu, hai là Thể, ba là nội chứng, bốn là y chỉ, năm là vô thượng. Do chẳng phải là cảnh của Nhị Thừa, nên gọi là “thậm thâm”. Hậu Trí (Hậu Đắc Trí) có thể hiểu rõ, Căn Bản Trí đã biết, nỗi nghi đối với Sự và Lý đều đã hết. Do vậy, chẳng còn nghi hoặc!

(Kinh) Kỳ danh viết: Vô Chướng Ngại Chuyển Pháp Luân Bồ Tát, Thường Phát Tâm Chuyển Pháp Luân Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát, Bất Hưu Tức Bồ Tát.

(經)其名曰：無障礙轉法輪菩薩、常發心轉法輪菩薩、常精進菩薩、不休息菩薩。

(Kinh: Tên các Ngài là: Vô Chướng Ngại Chuyển Pháp Luân Bồ Tát, Thường Phát Tâm Chuyển Pháp Luân Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát, Bất Hưu Tức Bồ Tát).

Tán rằng: [Tiểu đoạn] thứ ba là liệt kê danh hiệu [các vị Bồ Tát], gồm năm mươi ba vị. Đức rộng, danh cao, [khiến cho] kẻ thấy nghe đều đạt được lợi ích, chẳng thể nêu trọn hết, chỉ nêu đại lược vài vị. Trong số ấy, [các vị Bồ Tát] lập danh hiệu hoặc do từ bổn nguyện, hoặc do đức hạnh, lợi ích ta lẫn người đều thù thắng, dùng các điều đó để đặt tên. [Trong đoạn này], tên hai vị đầu nói về sự thuyết pháp, tên hai vị sau nói về sự siêng ròng. Cặp đôi “thuyết pháp” và “siêng tu” có thể hàng phục bốn loại ma; do vậy, chuyển pháp luân chẳng bị chướng ngại, có thể thuyết pháp chẳng thoái chuyển. Vì thế, chuyển pháp luân bất thoái, chẳng bị chướng ngại. Hoằng pháp không ngơi nghỉ do nghĩ thương xót các hữu tình. Thường phát tâm vì chúng sanh chuyển pháp luân do đã đạt được biện tài nhạo thuyết bất đoạn. Thường phát tâm chuyển pháp luân, luôn siêng năng tự lợi. Do vậy, gọi là Thường Tinh Tấn. Thường sách tấn lợi lạc người khác, cho nên tên là Bất Hưu Tức. Hoặc [có thể hiểu danh hiệu của bốn vị Bồ Tát này] hình thành một cặp “tự lợi, lợi tha”.

(Kinh) Từ Thị Bồ Tát, Diệu Cát Tường Bồ Tát, Quán Tự Tại Bồ Tát.

(經)慈氏菩薩、妙吉祥菩薩、觀自在菩薩。

(Kinh: Từ Thị Bồ Tát, Diệu Cát Tường Bồ Tát, Quán Tự Tại Bồ Tát).

Tán rằng: Từ Thị âm tiếng Phạn là Mai Đát Lệ Duệ (Maitreya), phương này dịch là Từ Thị, hoặc dịch là Na, tức là Ngài sanh trong dòng họ Từ, hoặc bản tánh hành Từ. Hoặc phiên âm là Duệ Ni, tức là nói về người nữ, do mẹ Ngài sẵn có lòng từ. Mạn Thù Thất Lợi (Mañjuśrī), phương này dịch là Diệu Cát Tường. A Phược Lô Chỉ Đế Thấp Phạt Ra Da (Avalokiteśvara), phương này dịch là Quán Tự Tại. Ba vị này chính là ban vui, dẹp khổ, Cát Tường ban vui, Quán Âm dẹp khổ. Đây là cặp ý nghĩa “ban vui, dẹp khổ”.

(Kinh) Tổng Trì Tự Tại Vương Bồ Tát, Đại Biện Trang Nghiêm Vương Bồ Tát.

(經)總持自在王菩薩、大辯莊嚴王菩薩。

(Kinh: Tổng Trì Tự Tại Vương Bồ Tát, Đại Biện Trang Nghiêm Vương Bồ Tát).

Tán rằng: Nơi Đệ Cửu Địa, có thể lìa hai thứ ngu, trọn đủ bốn món biện tài. Do vậy, tổng trì tự tại, trọn đủ bảy món biện tài, thường vì Đại Thừa, gọi là Đại Biện Trang Nghiêm. Đây là cặp ý nghĩa “trì pháp, thuyết pháp”.

(Kinh) Diệu Cao Sơn Vương Bồ Tát, Đại Hải Thâm Vương Bồ Tát.

(經)妙高山王菩薩、大海深王菩薩。

(Kinh: Diệu Cao Sơn Vương Bồ Tát, Đại Hải Thâm Vương Bồ Tát).

Tán rằng: Trí huệ khó ngửa đầu lên trông như núi chúa Diệu Cao. Định chẳng lường dường như biển cả. Trí và Định đều tự tại, đều được ví như Vương. Đây là cặp ý nghĩa “trí cao, định thẳm”.

(Kinh) Bảo Tràng Bồ Tát, Đại Bảo Tràng Bồ Tát, Địa Tạng Bồ Tát, Hư Không Tạng Bồ Tát.

(經)寶幢菩薩、大寶幢菩薩、地藏菩薩、虛空藏菩 薩。

(Kinh: Bảo Tràng Bồ Tát, Đại Bảo Tràng Bồ Tát, Địa Tạng Bồ Tát, Hư Không Tạng Bồ Tát).

Tán rằng: Hiểu rõ Hữu cao cả, thù thắng như Bảo Tràng (tràng báu). Hiểu rõ Không cao cả, thù thắng thì gọi là Đại Bảo Tràng. Đây là cặp ý nghĩa “hiểu rõ Hữu, hiểu rõ Không”. [Địa Tạng]: Đất đại bi gánh vác trọn khắp là Tạng. Có thể dùng hư không để làm tạng báu; [đó là ý nghĩa của Hư Không Tạng]. Đây là cặp ý nghĩa “đại bi, đại trí”.

(Kinh) Bảo Thủ Tự Tại Bồ Tát, Kim Cang Thủ Bồ Tát, Hoan Hỷ Lực Bồ Tát, Đại Pháp Lực Bồ Tát.

(經)寶手自在菩薩、金剛手菩薩、歡喜力菩薩、大法力菩薩。

(Kinh: Bảo Thủ Tự Tại Bồ Tát, Kim Cang Thủ Bồ Tát, Hoan Hỷ Lực Bồ Tát, Đại Pháp Lực Bồ Tát).

Tán rằng: Ở đây có hai cặp ý nghĩa. [Bảo Thủ là] tay tuôn ra trân bảo, có thể phá trừ bần cùng. Trí thủ (tay trí) có thể phá hoại tự chướng (chướng của chính mình) và tha chướng (chướng của người khác), thì gọi là Kim Cang Thủ. Đây là cặp ý nghĩa “giúp nghèo, phá chướng”. Hoan hỷ ưa thích thường hành, khó thể khuất phục, thì gọi là Hoan Hỷ Lực. Pháp thí Đại Thừa có thể dẹp tan các chướng như Vô Minh v.v… của kẻ khác, gọi là Đại Pháp Lực. Đây là cặp ý nghĩa “khó thể khuất phục, hàng phục kẻ khác”.

(Kinh) Đại Trang Nghiêm Quang Bồ Tát, Đại Kim Quang Trang Nghiêm Bồ Tát.

(經)大莊嚴光菩薩、大金光莊嚴菩薩。

(Kinh: Đại Trang Nghiêm Quang Bồ Tát, Đại Kim Quang Trang Nghiêm Bồ Tát).

Tán rằng: Dùng định quang trí huệ để tự trang nghiêm, thì gọi là Đại Trang Nghiêm Quang. Dùng kinh Kim Quang Minh Tối Thắng Vương để lợi lạc chúng sanh, thì gọi là Đại Kim Quang Trang Nghiêm. Giảm thiểu [sự thọ dụng của] chính mình để lợi lạc người khác, cho nên gọi là Đại. Đây là cặp ý nghĩa “tự trang nghiêm chính mình, trang nghiêm người khác”.

(Kinh) Tịnh Giới Bồ Tát, Thường Định Bồ Tát, Cực Thanh Tịnh Huệ Bồ Tát.

(經)淨戒菩薩、常定菩薩、極清淨慧菩薩。

(Kinh: Tịnh Giới Bồ Tát, Thường Định Bồ Tát, Cực Thanh Tịnh Huệ Bồ Tát).

Tán rằng: Ba danh hiệu này chính là cái nhân của Tam Học, mỗi điều đều đạt được hoàn bị trọn vẹn. Dựa theo sự thật để đều tu [Tam Học]. Nói theo bổn nguyện, đây là cặp ý nghĩa “đại phước, đại trí”. Giới là phước, Huệ là Trí, Định gồm chung cả hai thứ. Hoặc [có thể hiểu

là] từ trong trí mà có thể phát khởi trí.

(Kinh) Kiên Cố Tinh Tấn Bồ Tát, Tâm Như Hư Không Bồ Tát, Bất Đoạn Đại Nguyện Bồ Tát.

(經)堅固精進菩薩、心如虛空菩薩、不斷大願菩薩。

(Kinh: Kiên Cố Tinh Tấn Bồ Tát, Tâm Như Hư Không Bồ Tát, Bất Đoạn Đại Nguyện Bồ Tát).

Tán rằng: Do ba thứ giồi mài, sách tấn và siêng năng đều chẳng thoái thất thì gọi là Kiên Cố Tinh Tấn. Cái tâm vô ngại như hư không [là ý nghĩa của danh hiệu Tâm Như Hư Không]. Chẳng xả Tứ Hoằng Nguyện thì gọi là Bất Đoạn Đại Nguyện. Đây là cặp ý nghĩa “bất thoái, thường tu”. Như Không thì bao gồm cả hai [ý nghĩa ấy].

(Kinh) Thí Dược Bồ Tát, Liệu Chư Phiền Não Bệnh Bồ Tát, Y Vương Bồ Tát.

(經)施藥菩薩、療諸煩惱病菩薩、醫王菩薩。

(Kinh: Thí Dược Bồ Tát, Liệu Chư Phiền Não Bệnh Bồ Tát, Y Vương Bồ Tát).

Tán rằng: Thí thuốc chữa bệnh nơi thân, Liệu Phiền Não là trừ bệnh nơi tâm. Y Vương hành trọn đủ. Đây là cặp ý nghĩa “chữa trị thân, chữa trị tâm”.

(Kinh) Hoan Hỷ Cao Vương Bồ Tát, Đắc Thượng Thọ Ký Bồ Tát.

(經)歡喜高王菩薩、得上授記菩薩。

(Kinh: Hoan Hỷ Cao Vương Bồ Tát, Đắc Thượng Thọ Ký Bồ Tát).

Tán rằng: Nếu trông thấy chúng sanh bèn mỉm cười, trước hết là nói: Khiến cho họ sanh lòng hoan hỷ, đạt được tự tại, gọi là Cao Vương. Thuộc địa vị Quán Đảnh, đạt được thọ ký bậc thượng. Đây là cặp ý nghĩa “tăng tấn người khác, tăng tấn chính mình”.

(Kinh) Đại Vân Tịnh Quang Bồ Tát, Đại Vân Trì Pháp Bồ Tát, Đại Vân Danh Xưng Hỷ Nhạo Bồ Tát, Đại Vân Hiện Vô Biên Xưng Bồ Tát.

(經)大雲淨光菩薩、大雲持法菩薩、大雲名稱喜樂菩薩、大雲現無邊稱菩薩。

(Kinh: Đại Vân Tịnh Quang Bồ Tát, Đại Vân Trì Pháp Bồ Tát, Đại Vân Danh Xưng Hỷ Nhạo Bồ Tát, Đại Vân Hiện Vô Biên Xưng Bồ Tát).

Tán rằng: Mây đại pháp trí chứa đựng mưa các đức, gọi là Đại Vân. Các danh hiệu còn lại đều chuẩn theo cách giải thích này. Trí có thể trừ cấu thì gọi là Tịnh Quang. Tham các công đức thì gọi là Trì Pháp. Đây là cặp ý nghĩa “trừ ám, trì pháp”. Tiếng thơm lan xa, người nghe thấy đều sanh lòng ưa thích. Chữ “樂” ở đây phải đọc là Nhạo. Tiếng tăm trọn khắp mười phương, gọi là Hiện Vô Biên Xưng. Đây là cặp ý nghĩa “người khác ưa thích, tiếng tăm vang xa”.

(Kinh) Đại Vân Sư Tử Hống Bồ Tát, Đại Vân Ngưu Vương Hống Bồ Tát, Đại Vân Cát Tường Bồ Tát, Đại Vân Bảo Đức Bồ Tát.

(經)大雲師子吼菩薩、大雲牛王吼菩薩、大雲吉祥菩薩、大雲寶德菩薩。

(Kinh: Đại Vân Sư Tử Hống Bồ Tát, Đại Vân Ngưu Vương Hống Bồ Tát, Đại Vân Cát Tường Bồ Tát, Đại Vân Bảo Đức Bồ Tát).

Tán rằng: Việc làm quyết định thì gọi là Đại Sư Tử Hống. Có thể dẹp tan oán địch, gọi là Đại Vân Ngưu Vương Hống. Hai vị Bồ Tát này chính là cặp ý nghĩa “có thể thực hiện, có thể hàng phục”. Có thể sanh phước lợi to lớn thì gọi là Cát Tường; dùng thiện pháp để tự trang nghiêm thì gọi là Bảo Đức. Đây là cặp ý nghĩa “mình và người đều đạt được lợi ích”.

(Kinh) Đại Vân Nhật Tạng Bồ Tát, Đại Vân Nguyệt Tạng Bồ Tát, Đại Vân Tinh Quang Bồ Tát, Đại Vân Hỏa Quang Bồ Tát.

(經)大雲日藏菩薩、大雲月藏菩薩、大雲星光菩薩、大雲火光菩薩。

(Kinh: Đại Vân Nhật Tạng Bồ Tát, Đại Vân Nguyệt Tạng Bồ Tát, Đại Vân Tinh Quang Bồ Tát, Đại Vân Hỏa Quang Bồ Tát).

Tán rằng: Phá sự tối tăm bất thiện như mặt trời, có thể khiến cho an lạc như mặt trăng. Đây là cặp ý nghĩa “phá ác, chứng chân”. Các thứ chiếu sáng như tinh tú, tùy thuận tình kiến mà thành tựu ánh lửa. Đây là cặp ý nghĩa “có thể chiếu, có thể thành tựu”.

(Kinh) Đại Vân Điện Quang Bồ Tát, Đại Vân Lôi Âm Bồ Tát.

(經)大雲電光菩薩、大雲雷音菩薩。

(Kinh: Đại Vân Điện Quang Bồ Tát, Đại Vân Lôi Âm Bồ Tát).

Tán rằng: Trong đêm sanh tử, có thể soi sáng, chỉ bày chánh đạo thì gọi là Điện Quang (ánh sáng của tia chớp). Thuyết pháp chấn động mạnh mẽ như tiếng sấm (Lôi Âm). Đây là cặp ý nghĩa “chỉ bày đạo, khiến cho người khác mạnh mẽ tỉnh ngộ”.

(Kinh) Đại Vân Huệ Vũ Sung Biến Bồ Tát, Đại Vân Thanh Tịnh Vũ Vương Bồ Tát.

(經)大雲慧雨充遍菩薩、大雲清淨雨王菩薩。

(Kinh: Đại Vân Huệ Vũ Sung Biến Bồ Tát, Đại Vân Thanh Tịnh Vũ Vương Bồ Tát).

Tán rằng: Pháp có thể sanh ra trí thì gọi là Huệ Vũ (mưa trí huệ). Pháp có thể trừ chướng gọi là Thanh Tịnh Vũ (mưa thanh tịnh). Do có oai lực nên như mưa; do không gì chẳng tạo lợi ích, cho nên tràn trề trọn khắp (sung biến, 充遍). Đây là cặp ý nghĩa “sanh thiện, diệt ác”.

(Kinh) Đại Vân Hoa Thụ Vương Bồ Tát, Đại Vân Thanh Liên Hoa Hương Bồ Tát, Đại Vân Bảo Chiên Đàn Hương Thanh Lương Thân Bồ Tát.

(經)大雲華樹王菩薩、大雲青蓮華香菩薩、大雲寶旃檀香清涼身菩薩。

(Kinh: Đại Vân Hoa Thụ Vương Bồ Tát, Đại Vân Thanh Liên Hoa Hương Bồ Tát, Đại Vân Bảo Chiên Đàn Hương Thanh Lương Thân Bồ Tát).

Tán rằng: Nhân hạnh đã viên mãn, sắp đạt được giác quả, gọi là Hoa Thụ Vương. Có thể phô diễn diệu lý, mở mắt cho chúng sanh, công đức đồn xa, gọi là Thanh Liên Hoa Hương. Đạt được thanh tịnh Pháp Thân, trọn đủ ngũ phần hương (giới hương, định hương, huệ hương, giải thoát hương, giải thoát tri kiến hương), gọi là Bảo Chiên Đàn Hương. Thân thanh lương thuộc địa vị Pháp Thân, đạt được các công đức trọn khắp Pháp Thân.

Đây là cặp ý nghĩa “nhân thành tựu, hiện quả”. Hai danh hiệu đầu là nhân, vì do hoa mà có quả. Một danh hiệu sau cùng là quả, vì nói là Thanh Lương Thân.

(Kinh) Đại Vân Trừ Ám Bồ Tát, Đại Vân Phá Ế Bồ Tát.

(經)大雲除闇菩薩、大雲破翳菩薩。

(Kinh: Đại Vân Trừ Ám Bồ Tát, Đại Vân Phá Ế Bồ Tát).

Tán rằng: Có thể phá si ám thì gọi là Trừ Ám. Có thể phá hai thứ chấp thì gọi là Phá Ế (phá trừ sự che lấp). Đây là cặp ý nghĩa “phá ám, trừ chấp”.

(Kinh) Như thị đẳng vô lượng đại Bồ Tát chúng.

(經)如是等無量大菩薩眾。

(Kinh: Vô lượng các vị đại Bồ Tát như thế).

Tán rằng: Tổng kết.

(Kinh) Các ư bô thời, tùng Định nhi khởi, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)各於晡時，從定而起，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Mỗi vị vào lúc buổi chiều, từ Định xuất, đi đến chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân đức Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một bên).

Tán rằng: Đoạn kinh văn [trần thuật các vị Bồ Tát] đến chỗ đức Phật gồm bốn tiểu đoạn, như trong phần trước đã phân biệt.

(Kinh) Phục hữu Lê Xa Tỳ đồng tử ngũ ức bát thiên.

(經)復有梨車毘童子五億八千。

(Kinh: Lại có năm ức tám ngàn đồng tử Lê Xa Tỳ).

Tán rằng: Trong đoạn kinh văn thứ ba (tức phần nói về phàm chúng, sau phần nói về Thanh Văn chúng và Bồ Tát chúng), chia thành bốn tiểu đoạn. Ở đây là nêu ra loại và số. Xưa kia [tộc người này] được dịch là Ly Xa, hoặc Ly Cô Tỳ, nay dịch là Lợi Xa Tỳ (Licchavī), có thuyết nói họ là hoàng tộc, có người nói họ là chủng tánh Bà La Môn. Theo kinh Duy Ma Cật, ngài Vô Cấu Xưng (Duy Ma Cật) nói “năm trăm trưởng giả tử [Ly Xa]”, chẳng nói họ là hoàng tộc. Hoặc có khi [tuy họ là] dòng dõi vua chúa, vẫn gọi là “trưởng giả”, như trưởng giả Kỳ Vực (Jīvaka Kaumārabhṛtya) [chẳng hạn].

(Kinh) Kỳ danh viết: Sư Tử Quang đồng tử, Sư Tử Huệ đồng tử, Pháp Thọ đồng tử.

(經)其名曰：師子光童子、師子慧童子、法授童子。

(Kinh: Tên họ là: Đồng tử Sư Tử Quang, đồng tử Sư Tử Huệ, đồng tử Pháp Thọ).

Tán rằng: Tiểu đoạn thứ hai là liệt kê danh xưng, có hai phần: Một là liệt kê, hai là tiểu kết. Có trí quang quyết định, có huệ quyết định, có thể truyền trao chánh pháp cho hữu tình, [danh xưng của ba đồng tử] theo thứ tự tương ứng với ba điều ấy.

(Kinh) Nhân Đà La Thọ đồng tử, Đại Quang đồng tử, Đại Mãnh đồng tử, Phật Hộ đồng tử, Pháp Hộ đồng tử, Tăng Hộ đồng tử.

(經)因陀羅授童子、大光童子、大猛童子、佛護童子、法護童子、僧護童子。

(Kinh: Đồng tử Nhân Đà La Thọ, đồng tử Đại Quang, đồng tử Đại Mãnh, đồng tử Phật Hộ, đồng tử Pháp Hộ, đồng tử Tăng Hộ).

Tán rằng: Xin từ Thiên Đế, Thiên Đế truyền trao, gọi là Nhân Đà La Thọ. Có thể dùng trí hỏa để phá tối tăm cho mình lẫn người, gọi là Đại Quang. Dũng mãnh nhất quyết tu đạo, gọi là Đại Mãnh. Niệm Phật, Pháp, Tăng thì gọi là Phật Hộ v.v…

(Kinh) Kim Cang Hộ đồng tử, Hư Không Hộ đồng tử, Hư Không Hống đồng tử, Bảo Tạng đồng tử, Cát Tường Diệu Tạng đồng tử.

(經)金剛護童子、虛空護童子、虛空吼童子、寶藏童子、吉祥妙藏童子。

(Kinh: Đồng tử Kim Cang Hộ, đồng tử Hư Không Hộ, đồng tử Hư Không Hống, đồng tử Bảo Tạng, đồng tử Cát Tường Diệu Tạng).

Tán rằng: Dựa theo danh hiệu mà giải thích.

(Kinh) Như thị đẳng nhân nhi vi thượng thủ.

(經)如是等人而為上首。

(Kinh: Những người như thế làm thượng thủ).

Tán rằng: Tiểu kết.

(Kinh) Tất giai an trụ Vô Thượng Bồ Đề, ư Đại Thừa trung thâm tín, hoan hỷ.

(經)悉皆安住無上菩提，於大乘中深信歡喜。

(Kinh: Thảy đều an trụ trong Vô Thượng Bồ Đề, đối với Đại Thừa tin sâu, hoan hỷ).

Tán rằng: Ca ngợi phẩm đức. Đạt tới địa vị Bất Thoái thì nói là “an trụ Bồ Đề”. Lại có thể thủ hộ pháp thành, giữ vững chánh pháp, cho nên nói là “an trụ Bồ Đề”. Chứng tín tâm bất hoại, sanh lòng hoan hỷ sâu xa.

(Kinh) Các ư bô thời, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)各於晡時，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Mỗi người vào lúc buổi chiều, đi đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân đức Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một

phía).

Tán rằng: Đến chỗ đức Phật.

(Kinh) Phục hữu tứ vạn nhị thiên thiên tử, kỳ danh viết: Hỷ Kiến thiên tử, Hỷ Duyệt thiên tử, Nhật Quang thiên tử, Nguyệt Kế thiên tử, Minh Huệ thiên tử, Hư Không Tịnh Huệ thiên tử, Trừ Phiền Não thiên tử, Cát Tường thiên tử. Như thị đẳng thiên tử nhi vi thượng thủ, giai phát hoằng nguyện hộ trì Đại Thừa, thiệu long chánh pháp, năng sử bất tuyệt. Các ư bô thời, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)復有四萬二千天子，其名曰：喜見天子、喜悅天子、日光天子、月髻天子、明慧天子、虛空淨慧天子、除煩惱天子、吉祥天子。如是等天子而為上首，皆發弘願護持大乘，紹隆正法，能使不絕。各於晡時，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Lại có bốn vạn hai ngàn thiên tử, tên là Hỷ Kiến thiên tử, Hỷ Duyệt thiên tử, Nhật Quang thiên tử, Nguyệt Kế thiên tử, Minh Huệ thiên tử, Hư Không Tịnh Huệ thiên tử, Trừ Phiền Não thiên tử, Cát Tường thiên tử. Các vị thiên tử như thế làm thượng thủ, đều phát hoằng nguyện hộ trì Đại Thừa, tiếp nối hưng thịnh chánh pháp, có thể khiến cho [chánh pháp] chẳng dứt. Mỗi vị đều vào buổi chiều, đi đến chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một phía).

Tán rằng: Kế đó, liệt kê chư thiên, kinh văn cũng gồm bốn đoạn giống như trong phần trước. Đa phần là Tam Thập Tam Thiên và Tứ Vương Thiên, do họ ở gần nên liệt kê trước. Thế tục đặt tên, chẳng thể giải thích cặn kẽ được. Trong phần tán thán phẩm đức, có hai ý:

- Một, phát Tứ Hoằng Nguyện.

- Hai, thủ hộ Đại Thừa. Thủ hộ Đại Thừa, tức là nhiếp thọ chánh pháp. Nhiếp thọ chánh pháp sẽ có thể kham gánh vác bốn loại trọng trách như trong kinh Thắng Man đã nói. Vì thế, có thể tiếp nối hưng thịnh chánh pháp. Chánh pháp có ba loại là chánh chứng, chánh hạnh, và chánh giáo. Tự mình có thể khiến cho người khác nương theo chánh giáo, khởi chánh hạnh, chứng chánh quả; vì thế khiến cho [chánh pháp] chẳng đoạn tuyệt. Di Lặc Vấn Luận nói có năm pháp để nhiếp thủ diệu pháp:

- Một, vì báo ân Phật.

- Hai, vì tự thân mà khiến cho diệu pháp trụ thế lâu dài.

- Ba, cúng dường chư Phật.

- Bốn, vì muốn lợi ích chúng sanh.

- Năm, do diệu pháp khó được.

Theo quyển mười của kinh Bảo Vũ, thành tựu mười pháp sẽ có thể nhiếp thọ chánh pháp:

- Một, trong đời Mạt Pháp không có người có thể trì mà có thể thọ trì Đại Tố Đát Lãm (kinh Đại Thừa), cung kính cúng dường.

- Hai, vì người khác thuyết pháp.

- Ba, thấy người có thể tu học, liền sanh lòng hoan hỷ sâu xa.

- Bốn, lắng nghe chánh pháp chẳng mong mỏi.

- Năm, đối với pháp sư tưởng như bậc đạo sư.

- Sáu, có thể đối với chánh pháp tưởng như cam lộ.

- Bảy, có thể đối với chánh pháp, tưởng như thuốc tiên.

- Tám, có thể đối với chánh pháp, tưởng như thuốc tốt lành.

- Chín, có thể chuyên cầu chánh pháp, chẳng đoái hoài thân mạng.

- Mười, mong cầu chánh pháp, dấy lên ý tưởng tu hành.

(Kinh) Phục hữu nhị vạn bát thiên long vương: Liên Hoa long vương, Ế La Diệp Năng vương, Đại Lực long vương, Đại Hống long vương, Tiểu Ba long vương, Trì Sử Thủy long vương, Kim Diện long vương, Như Ý long vương. Như thị đẳng long vương nhi vi thượng thủ, ư Đại Thừa pháp thường nhạo thọ trì, phát thâm tín tâm, xưng dương, ủng hộ. Các ư bô thời, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)復有二萬八千龍王：蓮華龍王、𧫦羅葉能王、大力龍王、大吼龍王、小波龍王、持駛水龍王、金面龍王、如意龍王。如是等龍王而為上首，於大乘法常樂受持，發深信心，稱揚擁護。各於晡時，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Lại có hai vạn tám ngàn long vương: Liên Hoa long vương, Ế La Diệp Năng vương, Đại Lực long vương, Đại Hống long vương, Tiểu Ba long vương, Trì Sử Thủy long vương, Kim Diện long vương, Như Ý long vương. Các long vương như thế làm thượng thủ, đối với pháp Đại Thừa thường thích thọ trì, phát sanh tín tâm sâu xa, xưng dương, ủng hộ. Ai nấy vào lúc buổi chiều đi đến chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một phía).

Tán rằng: Kinh văn cũng gồm bốn tiểu đoạn giống như phần trên. Liên Hoa [long vương] nương vào ao hoa sen để trụ. Chữ Ế La (Elā) được phương này dịch là Thụ (cây cối). Bát Noa (Pattra) được phương này dịch là Diệp (lá). Vị long vương này nương theo lá cây mà trụ, hoặc ăn lá cây, tức là Thiện Trụ long vương. Còn Như Ý là do căn cứ theo [như ý] châu mà đặt tên. Phần tán thán phẩm đức có ba điều:

- Một là thọ trì chánh pháp.

- Hai là khởi tín tâm sâu đậm.

- Ba là tán thán, diễn nói, và thủ hộ.

(Kinh) Phục hữu tam vạn lục thiên chư Dược Xoa chúng, Tỳ Sa Môn thiên vương nhi vi thượng thủ, kỳ danh viết: Am Bà Dược Xoa, Trì Am Bà Dược Xoa, Liên Hoa Quang Tạng Dược Xoa, Liên Hoa Diện Dược Xoa, Tần Mi Dược Xoa, Hiện Đại Bố Dược Xoa, Động Địa Dược Xoa, Thôn Thực Dược Xoa. Thị đẳng Dược Xoa tất giai ái nhạo Như Lai chánh pháp, thâm tâm hộ trì, bất sanh bì giải. Các ư bô thời, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)復有三萬六千諸藥叉眾，毘沙門天王而為上首，其名曰：菴婆藥叉、持菴婆藥叉、蓮華光藏藥叉、蓮華面藥叉、顰眉藥叉、現大怖藥叉、動地藥叉、吞食藥叉。是等藥叉悉皆愛樂如來正法，深心護持，不生疲懈。各於晡時，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Lại có ba vạn sáu ngàn các vị Dược Xoa, Tỳ Sa Môn thiên vương làm thượng thủ, tên họ là: Am Bà Dược Xoa, Trì Am Bà Dược Xoa, Liên Hoa Quang Tạng Dược Xoa, Liên Hoa Diện Dược Xoa, Tần Mi Dược Xoa, Hiện Đại Bố Dược Xoa, Động Địa Dược Xoa, Thôn Thực Dược Xoa. Các Dược Xoa ấy thảy đều yêu thích chánh pháp của Như Lai, thâm tâm hộ trì, chẳng sanh lười mệt. Ai nấy đều vào buổi chiều đi đến chỗ đức Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một phía).

Tán rằng: Liệt kê đại chúng Dược Xoa (Yakṣa), kinh văn cũng chia thành bốn tiểu đoạn. Dược Xoa được phương này dịch là Dũng Kiện (勇健, mạnh mẽ), còn dịch là Tiệp Tật (捷疾, nhanh chóng), còn bao gồm các Địa Hành La Sát Sa. La Sát Sa (Rākṣasa, La Sát) được phương này dịch là Bạo Ác. Tán thán phẩm đức gồm ba điều: Một là yêu mến chánh pháp, hai là có thể hộ trì, ba là chẳng mệt mỏi.

(Kinh) Phục hữu tứ vạn cửu thiên Yết Lộ Đồ vương, Hương Tượng Thế Lực vương nhi vi thượng thủ.

(經)復有四萬九千揭路荼王，香象勢力王而為上首。

(Kinh: Lại có bốn vạn chín ngàn Yết Lộ Đồ (Garuḍa) vương, Hương Tượng Thế Lực vương làm thượng thủ).

Tán rằng: Các điểu vương, phương này dịch là Diệu Xí (妙翅: cánh đẹp đẽ). Nói theo cách dịch cũ thì còn dịch là Kim Xí (金翅: cánh vàng). Có sức mạnh và oai thế như hương tượng, hoặc có thế lực khiến cho hương tượng hoảng sợ. Hoặc có thể hiểu là chim giống như loài hương tượng, tức là hương tượng vương.

(Kinh) Cập dư Kiện Thát Bà, A Tô La, Khẩn Na La, Mạc Hô Lạc Già đẳng, sơn, lâm, hà, hải, nhất thiết thần tiên, tịnh chư đại quốc sở hữu vương chúng, trung cung hậu phi, thanh tín nam nữ, nhân thiên đại chúng, tất giai vân tập.

(經)及餘健闥婆、阿蘇羅、緊那羅、莫呼洛伽等，山林河海，一切神仙，并諸大國所有王眾，中宮后妃，淨信男女，人天大眾，悉皆雲集。

(Kinh: Và các loài Kiện Thát Bà (Gandharva, Càn Thát Bà), A Tô La (A Tu La), Khẩn Na La (Kiṃnara), Mạc Hô Lạc Già (Mahoraga, Ma Hầu La Già) v.v… hết thảy thần tiên trong núi, rừng, sông, biển, và tất cả các vua trong các nước lớn, hậu phi trong nội cung, thanh tín nam nữ, đại chúng trời, người, thảy đều như mây nhóm đến).

Tán rằng: Nêu chung các loại đại chúng khác.

(Kinh) Hàm nguyện ủng hộ Vô Thượng Đại Thừa, độc, tụng, thọ trì, thư tả, lưu bố.

(經)咸願擁護無上大乘，讀誦受持書寫流布。

(Kinh: Đều nguyện ủng hộ Vô Thượng Đại Thừa, đọc, tụng, thọ trì, biên chép, lưu truyền).

Tán rằng: Tán thán phẩm đức gồm bốn điều: Một là nguyện ủng hộ, hai là tự tụng trì, ba là biên chép, bốn là truyền bá.

(Kinh) Các ư bô thời, vãng nghệ Phật sở, đảnh lễ Phật túc, hữu nhiễu tam táp, thoái tọa nhất diện.

(經)各於晡時，往詣佛所，頂禮佛足，右繞三匝，退坐一面。

(Kinh: Đều vào lúc sáng sớm, đi đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, nhiễu theo chiều phải ba vòng, lui qua ngồi một phía).

Tán rằng: Đến chỗ đức Phật.

(Kinh) Như thị đẳng Thanh Văn, Bồ Tát, nhân thiên đại chúng, long thần bát bộ ký vân tập dĩ. Các các chí tâm hiệp chưởng cung kính, chiêm ngưỡng tôn dung, mục vị tằng xả.

(經)如是等聲聞、菩薩、人天大眾、龍神八部既雲集已。各各至心合掌恭敬，瞻仰尊容，目未曾捨。

(Kinh: Các vị Thanh Văn, Bồ Tát, đại chúng trời người, tám bộ long thần như thế đã vân tập. Ai nấy chí tâm chắp tay cung kính, chiêm ngưỡng tôn dung, mắt chưa từng lìa).

Tán rằng: Đây là phần tổng kết, gồm hai tiểu đoạn: Một là tiểu kết, hai là nêu quy cách cầu pháp. Cầu pháp chuyên ròng, chân thành, nên “chí tâm”, ngầm biểu lộ bằng cách chắp tay. Kính trọng là Cung, cung sâu xa là Kính. Ngắm thân tướng trang nghiêm, mong thành Phật quả; vì thế, “chiêm ngưỡng tôn dung”. Trọn chẳng nhìn gì khác, nên nói là “vị tằng xả” (chưa từng bỏ).

(Kinh) Nguyện nhạo dục văn thù thắng diệu pháp.

(經)願樂欲聞殊勝妙法。

(Kinh: Nguyện ưa thích muốn nghe diệu pháp thù thắng).

Tán rằng: Nói về cái nhân thành tựu. Do mọi người muốn nghe, đức Phật mới có thể nói.

(Kinh) Nhĩ thời, Bạc Già Phạm ư nhật bô thời, tùng Định nhi khởi, quán sát đại chúng.

(經)爾時，薄伽梵於日晡時，從定而起，觀察大眾。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Bạc Già Phạm vào lúc buổi chiều, từ Định xuất, quan sát đại chúng).

Tán rằng: Phát Khởi Tự gồm hai phần: Đây là phần thứ nhất, tức Thời Thành Tựu, và thuyết pháp sở y oai nghi thành tựu (sự thành tựu nơi oai nghi thuyết pháp), tức là soi xét cơ nghi. Hoặc có thể nói là ý nghĩa “oai nghi thuyết pháp thành tựu” cũng được bao gồm trong ấy.

(Kinh) Nhi thuyết tụng viết: - Kim Quang Minh diệu pháp, tối thắng chư kinh vương, thậm thâm nan đắc văn, chư Phật chi cảnh giới. Ngã đương vị đại chúng, tuyên thuyết như thị kinh.

(經)而說頌曰：金光明妙法，最勝諸經王，甚深難得聞，諸佛之境界。我當為大眾，宣說如是經。

(Kinh: Bèn nói bài tụng rằng: “Diệu pháp Kim Quang Minh, tối thắng vua các kinh, rất sâu khó được nghe, là cảnh giới chư Phật, ta sẽ vì đại chúng, tuyên nói kinh như thế”).

Tán rằng: Đây là nói đến Thuyết Thành Tựu. Có hai mươi bốn bài kệ tụng, chia đại lược thành ba phần:

- Một bài kệ rưỡi đầu tiên, nêu chung sự sâu mầu, hứa sẽ vì đại chúng tuyên nói.

- Hai mươi bài kệ rưỡi sau đó, riêng nêu những điều sẽ được nói, ca ngợi sự thù thắng, khiến [cho đại chúng nghe xong sẽ] tu tập.

- Hai bài cuối cùng, tổng kết lợi ích thù thắng, tán thán, khuyên học.

Ở đây, thuộc phần thứ nhất. “Tụng” (頌) dịch theo lối cũ là Kệ, tiếng Phạn là Già Tha (Gāthā), bị [phiên âm] sai ngoa thành Kệ (偈). “Tụng” có nghĩa là ca ngợi sự tốt đẹp, chính là “phúng tụng” (諷誦) ở phương này (Trung Hoa). Cuối phần Trường Hàng trong đoạn trên đây

bèn lập ra bài tụng.

Hỏi: Phúng Tụng và Ứng Tụng, hai thể loại tụng có gì khác biệt?

Đáp: Tụng trong Ứng Tụng có nghĩa là “giáo”, còn Tụng trong Phúng Tụng là “ngôn”.

Hỏi: Vì sao phúng tụng là Ngôn? Ứng Tụng là giáo?

Đáp: Du Già Sư Địa Luận, quyển thứ tám mươi mốt viết: “Ứng Tụng nghĩa là sau phần Trường Hàng bèn tuyên nói Già Đà”. Có nghĩa là: Già Đà nhằm nói thẳng thừng các nghĩa (nhắc lại các nghĩa vừa được nói trong phần Trường Hàng). Đối với Phúng Tụng, luận ghi: “Chính là dùng câu để nói”. Ý nói: “Dùng câu văn để diễn tả điều muốn nói”.

Trong một bài tụng rưỡi ở đây, hai câu đầu nêu ra “năng thuyên giáo” (giáo pháp có thể diễn nói, tức kinh Kim Quang Minh), hai câu kế nêu ra “sở thuyên nghĩa” (nghĩa lý được diễn nói trong giáo pháp ấy). Hai câu cuối là [đức Phật] hứa khả sẽ nói. Do [kinh Kim Quang Minh] có thể diễn nói nhân sâu, quả mầu của Bồ Đề và Niết Bàn, cho nên là tối thắng, là vua của các kinh. Trong phần nêu bày “sở thuyên” (điều được diễn nói bởi giáo pháp), theo như Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận đã nói: “Cầu pháp có bốn nhân duyên: Một là sắc, hai là phi sắc, ba là thần thông, bốn là chánh pháp. ‘Là sắc’ tức là do tướng hảo làm cái nhân. ‘Là phi sắc’ vì diệt cái nhân gây ra bệnh phiền não. ‘Là thần thông’ vì là cái nhân của tự tại. ‘Là chánh pháp’ vì là cái nhân vô tận”. Như Phạm Thiên Vương Vấn Kinh có nói: “Bồ Tát cầu pháp cụ túc tứ tưởng: Nhất giả, như diệu bảo tưởng, nan đắc nghĩa cố. Nhị, như lương dược tưởng, trừ bệnh nghĩa cố. Tam, như tài vật tưởng, bất tán nghĩa cố. Tứ giả, như Niết Bàn tưởng, khổ diệt nghĩa cố” (Bồ Tát cầu pháp trọn đủ bốn thứ tưởng: Một là tưởng như của báu mầu nhiệm, do có ý nghĩa khó được. Hai là tưởng như thuốc tốt lành, vì có nghĩa trừ bệnh. Ba là tưởng như tài vật, vì có ý nghĩa chẳng tan tác. Bốn là tưởng như Niết Bàn, vì có ý nghĩa diệt khổ).

Do pháp là cái nhân của tướng hảo trang nghiêm. Do vậy, tưởng pháp như của báu mầu nhiệm. Do pháp là cái nhân để diệt bệnh phiền não, cho nên như thuốc tốt lành. Do pháp là cái nhân của thần thông tự tại, cho nên tưởng pháp như tài vật. Do pháp là cái nhân vô tận của chánh pháp, cho nên tưởng như Niết Bàn. Nay kinh này rất sâu, khó được nghe, nêu ra ba cái nhân đầu tiên đều là “khó được nghe”. Nói “cảnh giới của chư Phật” là nêu ra cái nhân thứ tư, do Đại Niết Bàn thì chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu cùng tận, là sở đắc của Phật, [cho nên nói] “là cảnh giới của chư Phật”. Những nhân quả xuất thế gian và thế gian được nêu ra trong phần sau đều là như thế, tức là nói chung kinh này.

(Kinh) Tịnh tứ phương tứ Phật, oai thần cộng gia hộ, Đông phương A Súc Tôn, Nam phương Bảo Tướng Phật, Tây phương Vô Lượng Thọ, Bắc phương Thiên Cổ Âm.

(經)并四方四佛，威神共加護，東方阿閦尊、南方寶相佛、西方無量壽、北方天鼓音。

(Kinh: Và bốn phương bốn Phật, oai thần cùng gia hộ, phương Đông A Súc Phật, phương Nam Bảo Tướng Phật, phương Tây Vô Lượng Thọ, phương Bắc Thiên Cổ Âm).

Tán rằng: Hai mươi bài kệ rưỡi sau đó là nêu riêng từng điều. Trong đó, chia làm bốn đoạn:

- [Một], ba bài kệ rưỡi đầu tiên, tương ứng với phẩm Thọ Mạng cho đến phẩm Mãn Nguyện, tức là phần Chánh Tông của kinh, chính là pháp được nói trong kinh này, tức là hai nhân và hai quả.

- Hai, từ câu “chúng sanh thân bất cụ” (thân chúng sanh chẳng toàn vẹn) trở đi gồm sáu bài tụng, nêu ra sự khuyên học trong phần Chánh Tông.

- Ba, năm bài tụng từ câu “hộ thế tứ vương chúng” (bốn vị vua hộ thế) trở đi, nêu ra pháp được tu hành trong phần Lưu Thông từ phẩm Quán Sát cho đến phẩm Phó Chúc.

- Bốn, sáu bài tụng từ “nhược hữu văn thị kinh” (nếu ai nghe kinh này) trở đi, nêu ra sự khuyên lơn thọ trì và đọc tụng trong các phẩm.

Ba bài tụng rưỡi đầu tiên lại chia thành bảy phần:

- Một, một bài tụng rưỡi đầu tiên nêu bày phẩm Thọ Lượng.

- Hai, câu “ngã phục diễn diệu pháp” (ta lại diễn diệu pháp), nêu

bày phẩm Tam Thân.

- Ba, hai câu từ “cát tường sám trung thắng” (pháp thù thắng trong pháp sám hối cát tường), nêu ra phẩm Sám Hối.

- Bốn, hai câu từ “tịnh trừ chư ác nghiệp” (trừ sạch các ác nghiệp), nêu ra phẩm Diệt Nghiệp Chướng.

- Năm, câu “thường dữ vô thượng lạc” (thường ban vô lượng lạc), nêu ra phẩm Tịnh Địa, phẩm Liên Hoa Dụ Tán, và phẩm Kim Thắng Đà La Ni.

- Sáu, câu “nhất thiết trí căn bản” (hết thảy trí căn bản) nêu bày phẩm Trùng Hiển Tánh Không.

- Bảy, câu “chư công đức trang nghiêm” (các công đức trang nghiêm), nêu bày phẩm Y Không Mãn Nguyện.