Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

5.27. Phẩm Thứ Hai Mươi Bảy: Mười Phương Bồ Tát Tán Thán — Thập Phương Bồ Tát Tán Thán Phẩm Đệ Nhị Thập Thất

Phẩm Thập Phương Bồ Tát Tán Thán gồm ba môn phân biệt.

5.27.1. Ý nghĩa vì sao có phẩm này

Phần Lưu Thông gồm ba phần khác nhau, tức là Học Hạnh, Tán Trọng (tán thán, tôn trọng) và Phó Chúc, khiến cho người đời sau nương theo pháp mà tu hành. Đạt lợi ích đã nhiều; vì thế, [thính chúng] bày tỏ ý vui mừng, tán thán. Do vậy, sau phẩm trước, bèn có phẩm này sanh khởi.

5.27.2. Giải thích danh xưng

“Tán” là khen ngợi, “Thán” là ca ngâm, tức xưng dương ngâm vịnh. Phải nên nói là: Gặp chuyện bèn ca ngợi đức đẹp; đó là Tán. Dùng lý để công bố, tuyên dương là Thán. Điều trước là nhân, điều sau là pháp. Hoặc bao gồm cả nhân và pháp đều gọi là Tán Thán. Bồ Tát là người tán thán. Thập Phương là nói nơi họ đến. Muốn khiến cho hữu tình ân cần, trân trọng, cho nên nêu ra [các vị Bồ Tát] từ mười phương xa xôi tìm đến. Bậc thù thắng mà còn ca ngợi, tuyên dương, kẻ kém hơn sao không ca vịnh? Lại còn nêu rõ: Bậc thù thắng mới có thể làm vậy, kẻ kém hèn chẳng thể, muốn khiến cho [người nghe] sẽ hâm mộ sự thù thắng mà tăng tấn tu tập. Vì thế, trong phần sau có nói: “Linh vị tri giả tùy thuận tu học” (khiến cho người chưa biết tùy thuận tu học).

5.27.3. Giải thích vấn nạn

* Hỏi: Vì sao bản dịch cũ gộp thành một phẩm mà bản dịch mới tách thành bốn phẩm?

Đáp: Dựa theo bản tiếng Phạn, đầu mỗi phẩm đều ghi một vị Bồ Tát, hoặc là đánh dấu. Nay dựa theo bản tiếng Phạn, bốn người tán thán, mỗi vị đều được chép riêng. Vì thế, nay chia thành bốn phẩm. Người xưa do thấy cùng là tán Phật, nên gộp chung thành một phẩm. Lại có thể hiểu là: Văn bản gốc dùng cho bản dịch cũ bị sót phần ghi chép ấy, nên [dường như đều là cùng một ý] tán thán. Bản dịch mới [có bản gốc ghi rõ] bốn người [riêng biệt], bản dịch cũ không có phần Đại Biện Tài tán thán, cho nên có tách ra hay gộp vào sai khác.

* Hỏi: Theo bản dịch cũ của kinh này, vô lượng Bồ Tát từ thế giới này tới quốc độ của Kim Bảo Cái Sơn Như Lai để lễ bái, tán thán đức Phật ấy. Bản dịch mới thì ghi: “Các tùng bổn độ, nghệ Thứu Phong sơn, lễ Thế Tôn dĩ, đồng âm nhi tán” (Đều từ cõi mình đến núi Thứu Phong, lễ đức Thế Tôn xong, đồng âm tán thán). Vì sao trái ngược?

Đáp: Bản dịch cũ sai lầm, bản dịch mới này là đúng. Vì sao? Nghe kinh ở nơi đây, theo đúng lẽ thì phải tán vị Phật ở nơi đây. Lại dựa theo các phần trước thì chính là có mười phương Bồ Tát, sao lại đều cùng qua cõi Kim Bảo Sơn tán thán vị Phật ấy? Nếu nói kinh này do Tín Tướng [Bồ Tát phát khởi], sau này Tín Tướng sẽ thành Phật tên là Kim Bảo Sơn, cho nên qua đó tán thán vị Phật ấy. Nói như thế cũng chẳng suông, vì sao? Bảo Sơn Phật trong hiện tại chẳng phải là thân của Tín Tướng! Vị Phật ấy lại chẳng phải là vị chánh yếu nói lời thọ ký. Hơn nữa, sau đó chẳng nói các vị Bồ Tát ấy đến từ cõi đó, sao có thể nói là nương vào Phật lực của vị ấy? Vì thế, [kinh này] tuy do Diệu Tràng khải thỉnh, mà vị nói pháp là Phật Thích Ca, [thính chúng] nghe pháp đến nơi đây cũng do sức của Phật Thích Ca, Ngài là thầy của Diệu Tràng, cho nên [Diệu Tràng] tán thán Phật Thích Ca. [Do vậy] bản dịch mới chép đúng!

5.27.4. Giải thích kinh văn

Kinh văn chia thành ba phần:

- Một, Bồ Tát vân tập.

- Hai, Bồ Tát lễ tán.

- Ba, Như Lai tán thán, ấn khả.

5.27.4.1. Bồ Tát vân tập

(Kinh) Nhĩ thời, Thích Ca Mâu Ni Như Lai thuyết thị kinh thời, ư thập phương thế giới, hữu vô lượng bách thiên vạn ức chư Bồ Tát

chúng, các tùng bổn độ, nghệ Thứu Phong sơn.

(經)爾時，釋迦牟尼如來說是經時，於十方世界有無量百千萬億諸菩薩眾，各從本土詣鷲峯山。

(Kinh: Lúc bấy giờ, khi Thích Ca Mâu Ni Như Lai nói kinh này, từ mười phương thế giới có vô lượng trăm ngàn vạn ức các vị Bồ Tát ai nấy từ cõi mình đến núi Thứu Phong).

Đây chính là đoạn thứ nhất. Trước tiên là lời dẫn khởi của người kết tập kinh, sau đó từ “ư thập phương thế giới” (trong mười phương thế giới) trở đi là Bồ Tát như mây nhóm đến.

5.27.4.2. Bồ Tát lễ tán

5.27.4.2.1. Thân nghiệp lễ bái

(Kinh) Chí Thế Tôn sở, ngũ luân trước địa, lễ Thế Tôn dĩ.

(經)至世尊所，五輪著地禮世尊已。

(Kinh: Tới chỗ đức Thế Tôn, năm vóc mọp sát đất, lễ đức Thế Tôn xong).

Kế đó là lễ bái, tán thán. Trước là dùng thân lễ bái, sau là dùng lời lẽ tán thán. Đoạn này thuộc ý thứ nhất. Có thể phát khởi thân và ngữ chính là ý nghiệp. Ba nghiệp lễ tán biểu thị lòng tôn kính sâu đậm.

5.27.4.2.2. Ngữ nghiệp tán thán

(Kinh) Nhất tâm hiệp chưởng, dị khẩu đồng âm, nhi tán thán viết.

(經)一心合掌異口同音而讚歎曰：

(Kinh: Nhất tâm chắp tay, khác miệng cùng lời, mà tán thán rằng).

Kế đó, dâng lời tán thán. Trước là nêu ra, sau là tán thán. Đoạn này thuộc ý thứ nhất. Đối với cảnh chuyên niệm thì gọi là “nhất tâm”. Tình tôn trọng sâu xa cho nên chắp tay, thân khác nên “dị khẩu”, cùng tán thán nên “đồng âm”.

5.27.4.2.2.1. Tán thán ba thân

5.27.4.2.2.1.1. Tán thán ân đức của Hóa Thân

5.27.4.2.2.1.1.1. Tán thán thân hiện tại

(Kinh) Phật thân vi diệu chân kim sắc, kỳ quang phổ chiếu đẳng kim sơn, thanh tịnh nhu nhuyễn nhược liên hoa, vô lượng diệu thái nhi nghiêm sức. Tam thập nhị tướng biến trang nghiêm, bát thập chủng hảo giai viên bị, quang minh bỉnh trước vô dữ đẳng, ly cấu do như tịnh mãn nguyệt.

(經)佛身微妙真金色，其光普照等金山，清淨柔軟若蓮華，無量妙彩而嚴飾。三十二相遍莊嚴，八十種好皆圓備，光明炳著無與等，離垢猶如淨滿月。

(Kinh: Thân Phật vi diệu, chân kim sắc. Quang minh chiếu khắp tợ núi vàng. Thanh tịnh mềm mại như hoa sen, vô lượng diệu sắc để trang nghiêm. Ba mươi hai tướng trang nghiêm khắp, tám mươi thứ hảo đều trọn vẹn. Quang minh chói lọi không ai bằng, lìa cấu giống như mặt trăng sạch).

Kế đó, có mười một bài tụng để tán thán, chia thành hai phần:

- Một, mười bài tụng tán thán ba thân.

- Hai, một bài tụng sau đó đại lược kết lại và phát nguyện.

Trong phần “tán thán ba thân”, tám bài tụng đầu tán thán ân đức của Hóa Thân, bài tụng kế đó tán thán Trí Đức của Báo Thân, một bài tụng sau đó là Đoạn Đức của Pháp Thân. Trong phần tán thán Ân Đức, hai bài tụng đầu tán thán thân hiện tại, bài tụng kế đó tán thán sự thuyết pháp, bài tụng kế đó tán thán phước trí, bốn bài tụng kế đó tán thán lợi sanh. Trong phần tán thán “thân hiện tại”, bài tụng thứ nhất tán thán chung thân để nương vào (Hóa Thân), bài tụng kế tiếp nói về tướng tốt và tùy hảo, chi tiết thì như trong phần trước đã biện định.

5.27.4.2.2.1.1.2. Tán thán sự thuyết pháp của Hóa Thân

(Kinh) Kỳ thanh thanh triệt thậm vi diệu, như sư tử hống chấn lôi âm, bát chủng vi diệu ứng quần cơ, siêu thắng Ca Lăng Tần Già đẳng.

(經)其聲清徹甚微妙，如師子吼震雷音，八種微妙應群機，超勝迦陵頻伽等。

(Kinh: Tiếng Ngài trong trẻo rất vi diệu, như sư tử rống, rền tiếng sấm, tám thứ vi diệu ứng quần cơ, vượt xa Ca Lăng Tần Già thảy).

Kế đó, tán thán sự thuyết pháp. Đối với “bát chủng vi diệu thanh” (tám loại âm thanh vi diệu), ba kinh [giải thích] bất đồng:

- Một, theo kinh Phạm Ma Dụ nói: Một là âm thanh mầu nhiệm nhất, hai là dễ hiểu, ba là sâu xa, bốn là mềm mại, năm là chẳng hư dối, sáu là chẳng sai lầm, bảy là tôn huệ (trọn đủ trí huệ cao quý), tám là điều hòa.

- Hai là kinh Trung Ấm nói: Một, chẳng phải nam, hai là chẳng phải nữ, ba là chẳng dài, bốn là chẳng ngắn, năm là chẳng quý, sáu là chẳng hèn, bảy là chẳng khổ, tám là chẳng lạc.

- Ba là theo kinh Thập Trụ Đoạn Kết thì một là chẳng nam, hai là chẳng nữ, ba là chẳng mạnh, bốn là chẳng mềm mại, năm là chẳng trong, sáu là chẳng đục, bảy là chẳng đực, tám là chẳng cái.

Hai kinh trước là Tiểu Thừa. Thập Trụ Đoạn Kết là Đại Thừa, cho thấy nghe khác biệt. “Ca Lăng Tần Già” v.v… là loài chim hót tuyệt hay!

5.27.4.2.2.1.1.3. Tán thán phước trí

(Kinh) Bách phước diệu tướng dĩ nghiêm dung, quang minh cụ túc tịnh vô cấu, trí huệ trừng minh như đại hải, công đức quảng đại nhược hư không.

(經)百福妙相以嚴容，光明具足淨無垢，智慧澄明如大海，功德廣大若虛空。

(Kinh: Diệu tướng trăm phước để nghiêm dung, quang minh trọn đủ, sạch vô cấu, trí huệ trong sáng như biển cả, công đức rộng lớn dường hư không).

Kế đó, tán thán phước trí, nửa đầu nói về phước, nửa sau nói về trí. Mỗi tướng hảo đều được trang nghiêm bằng trăm phước. Trong phần trước, tán thán quang minh nơi thân là dựa trên tổng thân, phần này tán thán quang minh là [tán thán theo] từng tướng hảo riêng biệt. Nói “trăm phước” thì theo Đại Tỳ Bà Sa Luận, quyển một trăm bảy mươi bảy giảng: “Thế nào là trăm phước? Đáp: Trăm điều tư duy trong ấy gọi là trăm phước. Trăm điều tư duy là gì? Tức là như khi Bồ Tát tạo tác nghiệp tăng trưởng túc thiện trụ tướng, năm mươi điều tư duy đầu tiên nhằm tu tập, đối trị, khiến cho thân khí (thân căn) thanh tịnh, điều hòa, mềm mỏng. Kế đó, khởi một ý niệm tư duy để dẫn dắt, sau đấy, khởi lên năm mươi ý niệm tư duy khiến cho viên mãn. Cho đến đối với nghiệp tướng ô sắt nị sa (uṣṇīṣa, nhục kế) trên đỉnh đầu cũng giống như thế. Vì vậy, nói ‘mỗi tướng của đức Phật đều được trang nghiêm bởi trăm phước’. Năm mươi ý niệm tư duy là gì? Đáp: Nương vào Thập Thiện Nghiệp Đạo, đối với mỗi điều thiện đều có năm tư duy: Một là suy nghĩ lìa giết chóc, hai là suy nghĩ khuyên [chúng sanh] hướng về đạo, ba là suy nghĩ tán thán, bốn là tùy hỷ, năm là hồi hướng. Nói ‘hồi hướng’ tức là những điều đã tu đều hướng về Bồ Đề. Cho đến chánh kiến cũng giống như thế, thì gọi là năm mươi ý niệm tư duy. Có người nói: Đối với mỗi nghiệp trong mười nghiệp, đều khởi lên năm phẩm thiện tư duy là hạ, trung, thượng, thượng thắng, thượng cực, như tu xen tạp các thứ Tĩnh Lự. Có người nói: Đối với mỗi nghiệp trong Thập Thiện, đều khởi lên năm sự tư duy: Một là gia hạnh tịnh, hai là căn bản tịnh, ba là hậu khởi tịnh, bốn là chẳng tìm tòi kẻ gây hại, năm là niệm nhiếp thọ. Có người nói: Duyên theo mỗi tướng của Phật, khởi lên năm mươi suy nghĩ chưa từng tu tập trong mỗi sát na, liên tục mà chuyển”.

Tuy không có người bình luận [các cách nói trên đây], nhưng xét theo đạo lý, cách nói đầu tiên hay nhất. Nếu là hạ, trung, thượng v.v… giống như cách tu Tĩnh Lự xen tạp, phải nên có tướng hảo hơn kém khác nhau! Nếu nói là năm thứ gia hạnh, căn bản, hậu khởi v.v… tức là phương tiện khởi lên về sau, phải nên cảm vời giống như nhau chẳng khác. Đã chấp thuận là “cùng cảm vời”, lẽ ra ba thời há có sự khác biệt hơn, kém? Đối với cách nói “tướng hảo” cũng thế, nếu nói là “khởi năm mươi suy nghĩ chưa từng tu tập [trong mỗi sát na]”, do nhân nào mà chẳng chấp nhận có tăng giảm? Nếu xét theo Đại Thừa, tuy chưa thấy nghe [kinh văn để xác chứng], nhưng tương truyền có hai cách giải thích. Tức là đối với Thập Thiện nghiệp, do giúp đỡ lẫn nhau, bèn thành một trăm nghiệp. Một cách giải thích khác là mỗi nghiệp [trong Thập Thiện Nghiệp] đều có mười loại, tức là: Một là tự làm, hai là dạy người khác làm, ba là cảm thấy mừng rỡ, an ủi, bốn là tùy hỷ, năm là thực hiện ít phần, sáu là nhiều phần, bảy là thực hiện toàn bộ, tám là [thực hiện] ít thời, chín là [thực hiện trong] thời gian lâu dài, mười là [thực hiện cho đến] hết tuổi thọ. Do vậy, thành một trăm nghiệp!

5.27.4.2.2.1.1.4. Tán thán lợi sanh

(Kinh) Viên quang biến mãn thập phương giới, tùy duyên phổ tế chư hữu tình, phiền não ái nhiễm tập giai trừ, pháp cự hằng nhiên bất hưu tức.

(經)圓光遍滿十方界，隨緣普濟諸有情，煩惱愛染集皆除，法炬恒然不休息。

(Kinh: Viên quang trọn khắp mười phương cõi, tùy duyên cứu khắp các hữu tình, phiền não ái nhiễm tập đều trừ, thường thắp đuốc pháp chẳng ngưng nghỉ).

Kế đó, tán thán lợi sanh. Bài tụng đầu tiên là tổng tán. Vì lợi sanh nên hiện thân thuyết pháp. Câu đầu nói về thân [trọn khắp mười phương thế giới], câu thứ hai nói về lợi ích (cứu độ trọn khắp các hữu tình), câu thứ ba tán thán [tâm Phật] thanh tịnh, câu thứ tư nói về pháp (đuốc pháp luôn cháy rực). Tức là hai câu trong ấy bao gồm cả thân và pháp.

(Kinh) Ai mẫn lợi ích chư chúng sanh, hiện tại, vị lai năng dữ lạc, thường vị tuyên thuyết Đệ Nhất Nghĩa, linh chứng Niết Bàn chân tịch tĩnh. Phật thuyết cam lộ thù thắng pháp, năng dữ cam lộ vi diệu nghĩa, dẫn nhập cam lộ Niết Bàn thành, linh thọ cam lộ vô vi lạc.

(經)哀愍利益諸眾生，現在未來能與樂，常為宣說第一義，令證涅槃真寂靜。佛說甘露殊勝法，能與甘露微妙義，引入甘露涅槃城，令受甘露無為樂。

(Kinh: Thương xót lợi ích các chúng sanh, hiện tại, tương lai, ban cho lạc. Thường vì tuyên nói Đệ Nhất Nghĩa, khiến chứng Niết Bàn chân tịch tĩnh. Phật nói pháp cam lộ thù thắng, hay ban nghĩa cam lộ vi diệu, dẫn nhập thành cam lộ Niết Bàn, khiến thọ vô vi lạc cam lộ).

Kế đó là tán thán riêng. Hai bài tụng đầu tán thán “nhờ pháp do đức Phật nói mà có thể đạt được Niết Bàn”. Bài tụng sau đó tán thán “do pháp đã nói, có thể đạt được Bồ Đề”. Trong phần “đạt được Niết Bàn”, một bài tụng nói “sẽ khiến cho [người nghe pháp và hành trì theo đó, sẽ] đạt được [Niết Bàn]”, một bài tụng nhằm nhắc lại lần nữa [ý đó]: Pháp được nói và quả đạt được đều có thể trừ khổ, ban cho an lạc, nên như cam lộ!

(Kinh) Thường ư sanh tử đại hải trung, giải thoát nhất thiết chúng sanh khổ, linh bỉ năng trụ an ổn lộ, hằng dữ nan tư như ý lạc.

(經)常於生死大海中，解脫一切眾生苦，令彼能住安隱路，恒與難思如意樂。

(Kinh: Thường ở trong biển cả sanh tử, giải thoát hết thảy chúng sanh khổ, khiến họ trụ trong đường an ổn, luôn ban vui như ý khó nghĩ).

Tiếp theo đó là kệ tụng “khiến đắc Bồ Đề”, tức là Bát Chánh Đạo được gọi là “an ổn lộ” (con đường an ổn).

5.27.4.2.2.1.2. Tán thán trí đức của Báo Thân

(Kinh) Như Lai đức hải thậm thâm quảng, phi chư thí dụ sở năng tri, ư chúng thường khởi đại bi tâm, phương tiện tinh cần hằng bất tức.

(經)如來德海甚深廣，非諸譬喻所能知，於眾常起大悲心，方便精勤恒不息。

(Kinh: Biển đức Như Lai rất sâu rộng, dẫu các thí dụ chẳng thể biết, với chúng, thường khởi tâm đại bi, phương tiện siêng ròng luôn chẳng dứt).

Bài tụng tiếp theo tán thán Trí Đức của Báo Thân. Do đại bi nên thường lợi ích hữu tình, chẳng nhập Niết Bàn, luôn không ngưng nghỉ. Vì thế, luận Biện Trung Biên tụng rằng: “Do thù thắng cho nên vô tận, do lợi tha nên chẳng ngưng dứt”.

5.27.4.2.2.1.3. Tán thán đoạn đức của Pháp Thân

(Kinh) Như Lai trí hải vô biên tế, nhất thiết nhân thiên cộng trắc lượng, giả sử thiên vạn ức kiếp trung, bất năng đắc tri kỳ thiểu phần.

(經)如來智海無邊際，一切人天共測量，假使千萬億劫中，不能得知其少分。

(Kinh: Biển trí Như Lai chẳng ngằn mé, hết thảy trời người cùng dò lường, giả sử trong ngàn vạn ức kiếp, chẳng hề biết được một chút phần).

Kế đó, tán thán Đoạn Đức của Pháp Thân.

5.27.4.2.2.2. Kết lại, phát nguyện

(Kinh) Ngã kim lược tán Phật công đức, ư đức hải trung duy nhất đế, hồi tư phước tụ thí quần sanh, giai nguyện tốc chứng Bồ Đề quả.

(經)我今略讚佛功德，於德海中唯一渧，迴斯福聚施群生，皆願速證菩提果。

(Kinh: Nay con lược tán công đức Phật, chỉ một giọt nước trong biển đức, khối phước này hồi thí quần sanh, đều nguyện mau chứng quả Bồ Đề).

Kế đó, đại lược phát nguyện.

5.27.4.3. Như Lai tán thán, ấn khả

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn cáo chư Bồ Tát ngôn: - Thiện tai! Thiện tai! Nhữ đẳng thiện năng như thị tán Phật công đức, lợi ích hữu tình, quảng hưng Phật sự, năng diệt chư tội, sanh vô lượng phước.

(經)爾時，世尊告諸菩薩言：善哉善哉！汝等善能如是讚佛功德、利益有情、廣興佛事，能滅諸罪，生無量福。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bảo các Bồ Tát rằng: - Lành thay! Lành thay! Các ông có thể khéo tán thán công đức của Phật như thế, lợi ích hữu tình, rộng hưng khởi Phật sự, có thể diệt các tội, sanh vô lượng phước).

Kế đó, Như Lai tán thán, ấn khả. Trước là tán thán, sau đó từ “nhữ đẳng” trở đi là ấn khả. Tâm vô nhiễm nên tán thán, xứng lý, ích lợi chúng sanh, nên ấn khả!

5.28. Phẩm Thứ Hai Mươi Tám: Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán — Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán Phẩm Đệ Nhị Thập Bát

5.28.1. Dẫn khởi

Ý nghĩa vì sao có phẩm Diệu Tràng Bồ Tát Tán Thán giống như trong phần trước. Giải thích tên gọi thì Cù Rô Chỉ Ra [trong tiếng Phạn], phương này dịch là Diệu. Kê Đầu được phương này dịch là Tràng. Tức là trí thù thắng lỗi lạc được ví như tràng cao, riêng siêu việt trần lụy nên gọi là Diệu. Tràng được xưng là diệu, nên gọi là Diệu Tràng. Đó là cách giải thích theo lối Trì Nghiệp. Từ thí dụ mà lập danh xưng, nên gọi là Diệu Tràng. Bản dịch cũ dịch [Diệu Tràng] thành Tín Tướng. Tướng trong tiếng Phạn là Da Sắt Trí, nay đã nói là Cù Rô Chỉ Ra, nên dịch thành Tràng. Tánh của tín là tịnh, có ý nghĩa tương tự với Diệu. Tràng là “cao rạng”; vì thế nói lầm thành Tướng.

Giải thích vấn nạn, hỏi: Nghe pháp đạt được lợi ích, không phải chỉ là Diệu Tràng, vì sao phần tán thán chỉ riêng nêu ra vị đại sĩ này? Đáp: Do Ngài đứng đầu.

5.28.2. Giải thích kinh văn

5.28.2.1. Nghi quỹ để tán thán

(Kinh) Nhĩ thời, Diệu Tràng Bồ Tát tức tùng tòa khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hiệp chưởng hướng Phật.

(經)爾時，妙幢菩薩即從座起，偏袒右肩右膝著地，合掌向佛。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Diệu Tràng Bồ Tát liền từ chỗ ngồi đứng dậy, trật vai áo phải, gối phải đặt sát đất, chắp tay hướng về Phật).

Kế đó, kinh văn được chia thành ba phần:

- Một, nghi quỹ của người tán thán.

- Hai, từ “nhi thuyết tán viết” (mà nói lời tán thán rằng), giãi bày lời tán thán.

- Ba, từ “Phật cáo Diệu Tràng” (đức Phật bảo Diệu Tràng) trở đi, đức Thế Tôn tán thán, ấn khả.

Đoạn này thuộc ý thứ nhất.

5.28.2.2. Giãi bày lời tán thán

5.28.2.2.1. Tán thán Biến Hóa Phật

(Kinh) Nhi thuyết tán viết: - Mâu Ni bách phước tướng viên mãn, vô lượng công đức dĩ nghiêm thân, quảng đại thanh tịnh nhân nhạo quán, do như thiên nhật quang minh chiếu. Diễm thái vô biên quang xí thịnh, như diệu bảo tụ tướng đoan nghiêm, như nhật sơ xuất ánh hư không. Hồng bạch phân minh gián kim sắc, diệc như kim sơn quang phổ chiếu, tất năng châu biến bách thiên độ, năng diệt chúng sanh vô lượng khổ, giai dữ vô biên thắng diệu lạc. Chư tướng cụ túc tất nghiêm tịnh, chúng sanh nhạo đổ vô yếm túc, đầu phát nhu nhuyễn cám thanh sắc, do như hắc phong tập diệu hoa.

(經)而說讚曰：牟尼百福相圓滿，無量功德以嚴身，廣大清淨人樂觀，猶如千日光明照。焰彩無邊光熾盛，如妙寶聚相端嚴，如日初出映虛空，紅白分明間金色。亦如金山光普照，悉能周遍百千土，能滅眾生無量苦，皆與無邊勝妙樂。諸相具足悉嚴淨，眾生樂覩無厭足，頭髮柔軟紺青色，猶如黑蜂集妙華。

(Kinh: Bèn nói lời tán thán rằng: - Mâu Ni tướng trăm phước viên mãn, vô lượng công đức trang nghiêm thân, rộng lớn thanh tịnh người thích thấy, như ngàn vầng nhật chiếu quang minh. Vô biên quang chiếu sáng rực rỡ, như khối diệu bảo, tướng đoan nghiêm, vầng dương vừa mọc rạng hư không. Trắng đỏ phân minh, chen sắc vàng, cũng như núi vàng chiếu trọn khắp, đều soi trọn khắp trăm ngàn cõi. Diệt trừ chúng sanh vô lượng khổ, đều ban vô biên vui thắng diệu. Các tướng trọn đủ đều nghiêm tịnh, chúng sanh thích thấy không chán đủ. Đầu tóc mềm mại sắc xanh biếc, ví như ong đen gom diệu hoa).

Kế đó, có tám bài tụng rưỡi, chia thành ba phần:

- Một, bốn bài tụng tán thán Biến Hóa Phật.

- Hai, ba bài tụng từ “đại hỷ” trở đi, tán thán Thọ Dụng Phật.

- Ba, một bài tụng rưỡi từ “Như Lai kim khẩu” trở đi, tán tụng cả hai loại Phật. Lược đi, không tán thán Pháp Thân, do ẩn sâu. Tán thán năng y (thân có thể nương tựa) để liên tưởng sở y.

Trước hết là [tán thán] Hóa Thân, chia thành bốn phần:

- Bài tụng thứ nhất tán thán thân tướng [của Hóa Thân].

- Bài tụng kế đó tán thán quang minh,

- Bài kệ tụng kế đó tán thán chung thân và quang minh. Nửa đầu [bài tụng] tán thán [quang minh] có thể trọn khắp, nửa sau tán thán [thân Phật và quang minh của Ngài đều] có thể lợi ích.

- Bài tụng kế đó tán thán tướng hảo.

5.28.2.2.2. Tán thán Thọ Dụng Phật

(Kinh) Đại hỷ đại xả tịnh trang nghiêm, đại từ đại bi giai cụ túc, chúng diệu tướng hảo vi nghiêm sức, Bồ Đề phần pháp chi sở thành. Như Lai năng thí chúng phước lợi, linh bỉ thường hoạch đại an lạc, chủng chủng diệu đức cộng trang nghiêm, quang minh phổ chiếu thiên vạn độ. Như Lai quang minh cực viên mãn, do như hách nhật biến không trung. Phật như Tu Di công đức cụ, thị hiện năng châu ư thập phương.

(經)大喜大捨淨莊嚴，大慈大悲皆具足，眾妙相好為嚴飾，菩提分法之所成。如來能施眾福利，令彼常獲大安樂，種種妙德共莊嚴，光明普照千萬土。如來光明極圓滿，猶如赫日遍空中，佛如須彌功德具，示現能周於十方。

(Kinh: Đại hỷ đại xả tịnh trang nghiêm, đại từ đại bi đều trọn đủ, các diệu tướng hảo để trang nghiêm, do Bồ Đề phần pháp tạo thành. Như Lai ban thí các phước lợi, khiến họ thường được đại an lạc, các thứ diệu đức cùng trang nghiêm, quang minh chiếu khắp ngàn vạn cõi. Quang minh Như Lai cực viên mãn, như mặt trời rạng rỡ trên không. Phật như Tu Di, công đức vẹn, thị hiện trọn khắp cả mười phương).

Kế đó, tán thán Thọ Dụng Thân, bao gồm cả Tha Thọ Dụng, chia thành bốn phần:

- Nửa bài tụng đầu tán thán tứ vô lượng (từ, bi, hỷ, xả).

- Nửa bài tụng kế đó tán thán tướng hảo. Nói “Bồ Đề phần pháp chi sở thành” (do Bồ Đề phần pháp tạo thành) tức là tán thán cái nhân của tướng hảo.

- Nửa bài tụng kế đó tán thán [Như Lai ban thí chúng sanh các] lợi ích.

- Một bài tụng rưỡi kế đó tán thán thân và quang minh.

Trong phần [tán thán] thân và quang minh, nửa đầu là Tổng, một bài tụng sau đó là Biệt. Trong phần đầu, câu thứ nhất tán thán thân, bao gồm Ngũ Uẩn. Câu sau tán thán quang minh, cũng bao gồm trí sắc. Từ “Như Lai quang tướng” trở đi là tán thán riêng, nửa đầu tán thán quang minh, nửa kế đó tán thán thân.

5.28.2.2.3. Tán thán chung hai loại Phật

(Kinh) Như Lai kim khẩu diệu đoan nghiêm, xỉ bạch tề mật như kha tuyết, Như Lai diện mạo vô luân thất, mi gian hào tướng thường hữu toàn, quang nhuận tiễn bạch đẳng pha lê, do như mãn nguyệt cư không giới.

(經)如來金口妙端嚴，齒白齊密如珂雪，如來面貌無倫匹，眉間毫相常右旋，光潤鮮白等玻瓈，猶如滿月居空界。

(Kinh: Như Lai miệng vàng, diệu đoan nghiêm, răng trắng khít bằng như kha tuyết, Như Lai diện mạo khôn sánh bằng. Hào tướng giữa mày xoay bên phải, tươi sáng, trắng sạch dường pha lê, ví như trăng tròn trên không trung).

Kế đó, tán thán chung tướng và hảo của hai loại Phật.

5.28.2.3. Như Lai tán thán, ấn khả

(Kinh) Phật cáo Diệu Tràng Bồ Tát: - Nhữ năng như thị tán Phật công đức bất khả tư nghị, lợi ích nhất thiết, linh vị tri giả tùy thuận tu học.

(經)佛告妙幢菩薩：汝能如是讚佛功德不可思議，利益一切，令未知者隨順修學。

(Kinh: Đức Phật bảo Diệu Tràng Bồ Tát: - Ông có thể tán thán công đức của Phật chẳng thể nghĩ bàn như thế, lợi ích hết thảy, khiến cho người chưa biết sẽ tùy thuận tu học).

Kế đó, Như Lai tán thán, ấn khả.

5.29. Phẩm Thứ Hai Mươi Chín: Thần Cây Bồ Đề Tán Thán — Bồ Đề Thụ Thần Tán Thán Phẩm Đệ Nhị Thập Cửu

5.29.1. Dẫn khởi

Ý nghĩa vì sao có phẩm Bồ Đề Thụ Thần Tán Thán giống như trên. Giải thích danh xưng thì như Tây Vực Truyện chép: “Cây vốn tên là cây Tất Bát La (Pipala), ở trên tòa kim cang. Tòa kim cang ấy đã hình thành từ xưa kia trong Hiền Kiếp, cùng nổi lên với đại địa. Xét trong tam thiên đại thiên thế giới, [tòa ấy] dưới thấu tột kim luân, trên thấu tận địa tế, do kim cang hợp thành, kích thước mỗi bề hơn một trăm bước. Một ngàn vị Phật trong Hiền Kiếp ngồi đó nhập Kim Cang Định, vì thế gọi là Kim Cang Tòa. Đức Phật ngồi dưới cây Tất Bát La thành Đẳng Chánh Giác, cho nên gọi là cây Bồ Đề. Thân cây sắc trắng pha vàng, cành lá xanh biếc, tiết Đông hay trời Hạ đều chẳng tiêu điều, tươi nhuận chẳng biến đổi. Mỗi khi đến ngày Như Lai nhập Niết Bàn, lá đều rụng sạch, trong chốc lát mọc lại như cũ”. Đại địa Bồ Tát làm thiên nữ, làm thần cai quản cây Bồ Đề ấy. Đó là giải thích theo lối Y Chủ.

Giải thích vấn nạn thì hỏi: Sao không nói tới các vị thần khác? Đáp: [Do vị thần này] thấy Phật trước hết, do thường chẳng lìa Phật.

Hỏi: Thần cây Bồ Đề và thần đại địa là một hay khác?

Đáp: Có người nói là một, có người nói là khác.

5.29.2. Giải thích kinh văn

5.29.2.1. Nêu ra người tán thán

(Kinh) Nhĩ thời, Bồ Đề thụ thần.

(經)爾時，菩提樹神。

(Kinh: Lúc bấy giờ, thần cây Bồ Đề).

Kế đó, kinh văn chia thành ba phần:

- Một, nêu ra người tán thán.

- Hai, từ “diệc dĩ già đà” (cũng dùng kệ tụng) trở đi, trần thuật lời tán thán.

- Ba, từ “nhĩ thời, Thế Tôn” (Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn) trở đi, Như Lai tán thán, ấn khả.

Đoạn này thuộc phần thứ nhất.

5.29.2.2. Trần thuật lời tán thán

5.29.2.2.1. Tán thán

5.29.2.2.1.1. Tán thán trí thể

(Kinh) Diệc dĩ già đà tán Thế Tôn viết: - Kính lễ Như Lai thanh tịnh huệ, kính lễ thường cầu chánh pháp huệ, kính lễ năng ly phi pháp huệ, kính lễ hằng vô phân biệt huệ.

(經)亦以伽陀讚世尊曰：敬禮如來清淨慧，敬禮常求正法慧，敬禮能離非法慧，敬禮恒無分別慧。

(Kinh: Cũng dùng già đà tán thán đức Thế Tôn rằng: - Kính lễ Như Lai thanh tịnh huệ, kính lễ huệ thường cầu chánh pháp, kính lễ huệ hay lìa phi pháp, kính lễ huệ thường chẳng phân biệt).

Kế đó, lời tán thán có mười một bài tụng, đại lược chia thành hai phần:

- Năm bài tụng đầu là tán thán.

- Sáu bài tụng sau đó là phát nguyện.

Trong phần tán thán, một bài tụng tán thán trí thể (bản thể của trí), bốn bài sau tán thán trí dụng (tác dụng của trí).

Trong phần “tán thán trí thể”, câu thứ nhất tán thán chung trí thể. Trí viên mãn lìa chướng gọi là “thanh tịnh huệ”. Hai câu kế đó tán thán trí năng (năng lực của trí huệ): Có thể khiến cho chúng sanh tu thiện. Vì thế nói là “thường cầu chánh pháp”. Nếu không, quả đã mãn, còn có gì để cầu nữa? Có thể khiến cho chúng sanh xả ác, vì thế nói là “ly phi pháp huệ”. Tuy có thể [có tác dụng] như thế, nhưng tam luân thanh tịnh, luôn chẳng phân biệt. Hoặc câu thứ nhất tán thán cái quả, ba câu sau tán thán cái nhân.

Trong [phần tán thán cái] nhân, câu đầu tiên là gia hạnh trí. Câu kế tiếp là Bổn Trí (Căn Bản Trí), câu cuối là Hậu Đắc Trí. Do lìa tà phân biệt, nên nói là “vô phân biệt”. Hoặc theo thứ tự, thường có thể tiến nhập điều thiện, bèn có thể lìa các ác, thường thuận theo vô vi, nên “hằng vô phân biệt” (luôn vô phân biệt). Hoặc có thể hiểu câu thứ nhất bao gồm Pháp và Báo, ba câu còn lại chỉ tán thán Báo Thân. Tán thán trí dụng tức là [tán thán] Hóa Thân. Vì thế, bản dịch cũ của kinh này có câu: “Nam mô thanh tịnh vô thượng chánh giác thậm thâm diệu pháp”. Do đó, thanh tịnh huệ bao gồm Pháp Thân.

5.29.2.2.1.2. Tán thán trí dụng

5.29.2.2.1.2.1. Tán thán tác dụng lợi tha

(Kinh) Hy hữu Thế Tôn vô biên hạnh, hy hữu nan kiến tỷ ưu đàm, hy hữu như hải trấn sơn huyền, hy hữu Thiện Thệ quang vô lượng. Hy hữu điều ngự hoằng từ nguyện, hy hữu Thích chủng minh du nhật, năng thuyết như thị kinh trung bảo, ai mẫn lợi ích chư quần sanh.

(經)希有世尊無邊行，希有難見比優曇，希有如海鎮山玄，希有善逝光無量。希有調御弘慈願，希有釋種明逾日，能說如是經中寶，哀愍利益諸群生。

(Kinh: Hy hữu Thế Tôn vô biên hạnh, hy hữu khó thấy hơn Ưu Đàm, hy hữu như núi trấn trên biển, hy hữu Thiện Thệ quang vô lượng. Hy hữu điều ngự từ nguyện lớn. Thích chủng hy hữu hơn mặt trời, hay thuyết kinh báu như thế này, xót thương lợi ích các quần sanh).

Kế đó, tán thán trí dụng. Hai bài tụng đầu tán thán tác dụng lợi tha, hai bài sau tán thán tác dụng tự lợi. Trong phần lợi tha, câu thứ nhất tán thán [Như Lai] trọn đủ hạnh hy hữu. Câu kế đó tán thán [Như Lai] xuất hiện hy hữu, thân ngự trong đại chúng, như núi Diệu Cao trấn ngự trong biển cả. Câu kế đó tán thán quang minh vô lượng hy hữu. Câu kế đó tán thán hoằng nguyện hy hữu. Câu kế đó tán thán chủng tánh hy hữu. Đức Thế Tôn sanh trong dòng họ Nhật Chích (mặt trời nung nấu, Sūryavaṃśa), nên nói là “du nhật’ (vượt hơn mặt trời). Câu kế đó nói kinh này hy hữu. Câu kế đó là [tán thán đức Phật] có thể lợi sanh hy hữu. Tức là đủ tám điều hy hữu.

5.29.2.2.1.2.2. Tán thán tác dụng tự lợi

(Kinh) Mâu Ni tịch tĩnh chư căn định, năng nhập tịch tĩnh Niết Bàn thành, năng trụ tịch tĩnh Đẳng Trì môn, năng tri tịch tĩnh thâm cảnh giới. Lưỡng Túc trung tôn trụ không tịch, Thanh Văn đệ tử thân diệc không, nhất thiết pháp thể tánh giai vô. Nhất thiết chúng sanh tất không tịch.

(經)牟尼寂靜諸根定，能入寂靜涅槃城，能住寂靜等持門，能知寂靜深境界。兩足中尊住空寂，聲聞弟子身亦空，一切法體性皆無，一切眾生悉空寂。

(Kinh: Mâu Ni tịch tĩnh, các căn định, hay nhập thành Niết Bàn tịch tĩnh, hay trụ trong môn Đẳng Trì tịch tĩnh, hay biết cảnh giới tịch tĩnh sâu. Lưỡng Túc Tôn trụ trong không tịch, đệ tử Thanh Văn thân cũng không, thể tánh hết thảy pháp đều không, hết thảy chúng sanh đều không tịch).

Hai bài tụng kế đó tán thán tác dụng tự lợi. Hóa tướng trụ trong tịch tĩnh, có thể nhập Niết Bàn v.v… là nói tới Mâu Ni và đệ tử Thanh Văn. Hoặc có thể hiểu là bao gồm tác dụng tự lợi và lợi tha, do nói “chư căn định, trụ Đẳng Trì môn” v.v… Nhưng Chân Đế Tam Tạng bảo đó là tán thán Pháp Thân thì ý nghĩa của đoạn văn này hơi xa! Hai bài tụng này được chia thành ba tiểu đoạn:

- Bài tụng thứ nhất tán thán tự lợi, trụ trong Tịch đức.

- Nửa bài tụng kế đó nêu ra nguyên do có thể trụ trong tịch tĩnh.

- Nửa bài tụng sau đó, kết lại nguyên do. Do pháp thể là Không, tự tánh đều tịch, cho nên trụ trong không tịch. Do trụ trong không tịch, nên có thể tĩnh các căn, có thể nhập viên tịch, có thể ở trong tịch định, có thể chứng tịch cảnh. Do vậy, kinh Vô Cấu Xưng chép: “Kỳ luân năng tịch, bổn tánh tịch dã” (Pháp luân có thể tịch tĩnh [các căn cơ được nghe pháp] vì bổn tánh của nó là tịch tĩnh). Lại có thể hiểu là: Bài tụng đầu tiên nhằm tán thán “trụ trong tịch tĩnh” [như đã nói] trên đây. Bài tụng sau tán thán đắc “đạt được tứ bình đẳng”: Một là pháp bình đẳng, hai là chúng sanh, ba là đối tượng được hóa độ, bốn là Phật thể. Chuẩn theo kinh văn sẽ biết.

5.29.2.2. Phát nguyện

(Kinh) Ngã thường ức niệm ư chư Phật, ngã thường nhạo kiến chư Thế Tôn, ngã thường phát khởi ân trọng tâm, thường đắc trị ngộ Như Lai nhật. Ngã thường đảnh lễ ư Thế Tôn, nguyện thường khát ngưỡng, tâm bất xả, bi khấp lưu lệ, tình vô gián, thường đắc phụng sự bất tri yếm. Duy nguyện Thế Tôn khởi bi tâm, hòa nhan thường đắc linh ngã kiến, Phật cập Thanh Văn chúng thanh tịnh, nguyện thường phổ tế ư nhân thiên. Phật thân bổn tịnh nhược hư không, diệc như huyễn diễm cập thủy nguyệt. Nguyện thuyết Niết Bàn cam lộ pháp, năng sanh nhất thiết công đức tụ. Thế Tôn sở hữu tịnh cảnh giới, từ bi chánh hạnh bất tư nghị, Thanh Văn, Độc Giác phi sở lượng, đại tiên Bồ Tát bất năng trắc. Duy nguyện Như Lai ai mẫn ngã, thường linh đổ kiến đại bi thân. Tam nghiệp vô quyện phụng từ tôn, tốc xuất sanh tử, quy Chân Tế.

(經)我常憶念於諸佛，我常樂見諸世尊，我常發起殷重心，常得值遇如來日。我常頂禮於世尊，願常渴仰心不捨，悲泣流淚情無間，常得奉事不知厭。唯願世尊起悲心，和顏常得令我見，佛及聲聞眾清淨，願常普濟於人天。佛身本淨若虛空，亦如幻焰及水月，願說涅槃甘露法，能生一切功德聚。世尊所有淨境界，慈悲正行不思議，聲聞獨覺非所量，大仙菩薩不能測。唯願如來哀愍我，常令覩見大悲身，三業無倦奉慈尊，速出生死歸真際。

(Kinh: Con thường nghĩ nhớ các đức Phật, con thường thích thấy các Thế Tôn. Con thường phát khởi tâm trân trọng, thường được gặp mặt trời Như Lai. Con thường đảnh lễ đức Thế Tôn, nguyện thường khát ngưỡng, tâm chẳng xả, buồn khóc, tâm tình chẳng gián đoạn. Thường được phụng sự, chẳng biết chán. Kính mong Thế Tôn khởi bi tâm, con thường thấy dung nhan từ hòa. Phật và các Thanh Văn thanh tịnh, nguyện thường cứu độ khắp trời, người. Thân Phật vốn tịnh như hư không, cũng như huyễn diễm, trăng trong nước. Nguyện nói pháp cam lộ Niết Bàn. Hay sanh hết thảy khối công đức. Thế Tôn tất cả cảnh giới tịnh, từ bi, chánh hạnh chẳng nghĩ bàn. Thanh Văn, Độc Giác chẳng lường được, đại tiên Bồ Tát chẳng thể suy. Kính mong Như Lai thương xót con, thường cho con thấy thân đại bi. Ba nghiệp chẳng mệt phụng từ tôn, mau thoát sanh tử, về Chân Tế).

Kế đó là phát nguyện, có sáu điều:

- Nửa bài tụng đầu tiên là nghĩ nhớ, nguyện thường được thấy [chư Phật Thế Tôn] nơi chỗ [hành nhân đang] ở.

- Nửa bài tụng kế tiếp là trân trọng, nguyện trong cuộc sống thường được gặp gỡ.

- Bài tụng kế đó là nguyện cúng dường phụng sự [Như Lai], luôn cúng dường không chán ngán.

- Nửa bài tụng kế đó là nguyện [Như Lai] luôn gia hộ khiến cho [chúng sanh] được thấy. Phải nên nói là “kiến đẳng” (thấy, nghe v.v…) do số chữ của bài kệ hạn chế, lược bớt chữ Đẳng v.v…

- Một bài tụng rưỡi kế đó là nguyện luôn lợi ích hữu tình. Nói “nhân, thiên” là xét theo phương diện có thể chứng ngộ. Nói “bổn tịnh như không” (vốn thanh tịnh như hư không) là nói theo Pháp Thân. “Thọ dụng như huyễn” v.v… là [nói về] thân Biến Hóa.

- Hai bài tụng kế đó là nguyện được chứng nhập. Trong ấy, bài tụng đầu tiên tán thán sự thù thắng mầu nhiệm. Cảnh sở hành tức pháp tánh thân. Từ bi chánh hạnh tức là bi trí, đều chẳng thể nghĩ bàn. “Đại tiên Bồ Tát” tức là Đẳng Giác Bồ Tát. Nửa bài tụng kế đó là nguyện gia bị. Nửa bài tụng tiếp đó nhằm nêu rõ: Do tu mà được chứng.

5.29.2.3. Đức Thế Tôn tán thán, ấn khả

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn văn thị tán dĩ, dĩ phạm âm thanh, cáo thụ thần viết: - Thiện tai! Thiện tai! Thiện nữ nhân! Nhữ năng ư ngã chân thật vô vọng thanh tịnh Pháp Thân tự lợi, lợi tha, tuyên dương diệu tướng, dĩ thử công đức, linh nhữ tốc chứng tối thượng Bồ Đề, nhất thiết hữu tình đồng sở tu tập, nhược đắc văn giả, giai nhập cam lộ vô sanh pháp môn.

(經)爾時，世尊聞是讚已，以梵音聲告樹神曰：善哉善哉！善女人！汝能於我真實無妄清淨法身自利利他宣揚妙相，以此功德，令汝速證最上菩提，一切有情同所修習，若得聞者，皆入甘露無生法門。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn nghe lời tán thán ấy xong, dùng phạm âm thanh bảo thần cây rằng: - Lành thay! Lành thay! Thiện nữ nhân! Bà có thể đối với Pháp Thân thanh tịnh chân thật chẳng hư vọng, tự lợi, lợi tha của ta mà tuyên dương diệu tướng, do công đức này khiến cho bà mau chứng Bồ Đề tối thượng, hết thảy hữu tình cùng tu tập. Nếu ai được nghe, sẽ đều nhập pháp môn vô sanh cam lộ).

Kế đó, là tán thán, ấn khả. Trước là tán thán, sau là từ “Thiện Nữ Thiên” trở đi thì:

- Một là ấn khả lời tán thán.

- Hai, từ “dĩ thử công đức” (do công đức này) trở đi, ấn khả sở nguyện.

5.30. Phẩm Thứ Ba Mươi: Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán — Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán Phẩm Đệ Tam Thập

5.30.1. Dẫn khởi

Ý nghĩa vì sao có phẩm Đại Biện Tài Thiên Nữ Tán Thán này giống như trong phần trên. Do trọn đủ bốn thứ biện tài của Bồ Tát, nên gọi là Đại Biện Tài. Do tự tại nên gọi là Thiên, hiện làm thiên nữ. Đấy là giải thích theo lối Trì Nghiệp. Hoặc chỉ rõ vị này khác đối với các thiên nữ khác, vị này là thiên nữ Đại Biện Tài, cũng là giải thích theo lối Y Chủ.

* Hỏi: Vì sao không nói các vị khác, mà [chỉ nói] vị thiên nữ này tán thán?

Đáp: Do vị này có biện tài thù thắng trong các thần. Do vậy, không nói các vị khác.

5.30.2. Giải thích kinh văn

5.30.2.1. Chỉ ra người tán thán

(Kinh) Nhĩ thời, Đại Biện Tài thiên nữ tức tùng tòa khởi, hiệp chưởng cung kính, dĩ trực ngôn từ.

(經)爾時，大辯才天女即從座起，合掌恭敬以直言辭。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Đại Biện Tài thiên nữ liền từ chỗ ngồi đứng dậy, chắp tay cung kính, dùng ngôn từ trực tiếp).

Kế đó, kinh văn được chia thành ba phần. Phần này nêu ra người tán thán, gồm ba ý:

- Một là nêu ra người [thực hiện sự tán thán].

- Hai là oai nghi.

- Ba là dùng ngôn từ trực tiếp để biểu lộ chẳng giống người khác. Chẳng dùng kệ tụng để tán thán, nên nói là “trực ngôn từ”.

5.30.2.2. Tán thán

(Kinh) Tán Thế Tôn viết: - Nam mô Thích Ca Mâu Ni Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác, thân chân kim sắc, yết như loa bối, diện như mãn nguyệt, mục loại thanh liên, thần khẩu xích hảo như pha lê sắc, tỵ cao tu trực như tải kim đĩnh, xỉ bạch tề mật như Câu Vật Đầu hoa, thân quang phổ chiếu như bách thiên nhật, quang thái ánh triệt như Thiệm Bộ kim. Sở hữu ngôn từ giai vô mậu thất, thị tam giải thoát môn, khai Tam Bồ Đề lộ, tâm thường thanh tịnh, ý lạc diệc nhiên. Phật sở trụ xứ cập sở hành cảnh, diệc thường thanh tịnh, ly phi oai nghi, tấn chỉ vô mậu. Lục niên khổ hạnh, tam chuyển pháp luân, độ khổ chúng sanh, linh quy bỉ ngạn. Thân tướng viên mãn, như Câu Đà thụ. Lục Độ huân tu, tam nghiệp vô thất. Cụ Nhất Thiết Trí, tự tha lợi mãn. Sở hữu tuyên thuyết thường vị chúng sanh, ngôn bất hư thiết. Ư Thích chủng trung, vi đại sư tử, kiên cố dũng mãnh, cụ bát giải thoát.

(經)讚世尊曰：南謨釋迦牟尼如來、應、正等覺。身真金色，咽如螺貝，面如滿月，目類青蓮，脣口赤好如玻瓈色，鼻高修直如載金鋌，齒白齊密如拘物頭華，身光普照如百千日，光彩映徹如贍部金。所有言辭皆無謬失，示三解脫門，開三菩提路，心常清淨意樂亦然。佛所住處及所行境亦常清淨，離非威儀，進止無謬。六年苦行，三轉法輪，度苦眾生，令歸彼岸。身相圓滿，如拘陀樹。六度熏修，三業無失。具一切智，自他利滿。所有宣說常為眾生，言不虛設。於釋種中為大師子，堅固勇猛，具八解脫。

(Kinh: Tán thán đức Thế Tôn rằng: - Nam mô Thích Ca Mâu Ni Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác, thân màu vàng ròng, họng như vỏ ốc, mặt như trăng tròn, mắt như sen xanh, môi miệng đỏ đẹp như sắc pha lê, mũi cao ngay thẳng như đĩnh vàng cắt, răng trắng khít bằng như hoa Câu Vật Đầu, quang minh nơi thân chiếu khắp như trăm ngàn mặt trời, màu sắc chói lọi như vàng Thiệm Bộ. Tất cả lời nói đều chẳng sai lầm, chỉ bày ba môn giải thoát, mở đường Chánh Giác, tâm thường thanh tịnh, ý lạc cũng thế. Trụ xứ và cảnh sở hành của Phật cũng thường thanh tịnh, lìa chẳng oai nghi, hành xử không sai lầm. Sáu năm khổ hạnh, tam chuyển pháp luân, độ chúng sanh khổ, khiến họ trở về bờ kia. Thân tướng viên mãn như cây Câu Đà. Lục Độ huân tu, ba nghiệp chẳng sai sót. Trọn đủ Nhất Thiết Trí, tự lợi và lợi tha viên mãn. Tất cả tuyên thuyết thường vì chúng sanh, lời nói chẳng dối lập. Là đại sư tử trong dòng họ Thích, kiên cố, dũng mãnh, đủ tám giải thoát).

Kế đó là tán thán, có hai phần:

- Một là tán thán đức.

- Hai, từ “nguyện dĩ thử phước” (nguyện dùng phước này) là phát nguyện.

Trong phần tán thán có ba ý:

- Một là thân lễ.

- Hai là tán thán riêng biệt.

- Ba, từ “ngã kim tùy lực” (con nay tùy sức) trở đi, kết lại.

Phần “tán thán riêng biệt” có mười ý:

- Một, từ “thân chân kim sắc” trở đi, tán thán tướng hảo.

- Hai, từ “sở hữu” (tất cả) trở đi, tán thán lời lẽ chẳng sai lầm. Trong mười tám pháp bất cộng thì thuyết pháp thù thắng nhất, nên riêng tán thán ngữ nghiệp của Phật.

- Ba, từ “thị tam giải thoát môn” (chỉ bày ba môn giải thoát) trở đi, tán thán đức thuyết pháp hóa độ người bên ngoài, có hai ý:

a. Một là chỉ dạy ba môn giải thoát, tức Niết Bàn môn.

b. Hai là mở ra đường Tam Bồ Đề (ứng hóa Phật Bồ Đề, báo Phật Bồ Đề, pháp Phật Bồ Đề), tức là ba món Bồ Đề của Phật. Hai thừa kia do nương vào đây mà có.

- Bốn, từ “tâm thường” trở đi, tán thán bốn đức thanh tịnh nội chứng. “Bốn thanh tịnh”: Một là tự tánh tịnh, hai là ly cấu tịnh, ba là đắc đạo tịnh, bốn là thanh tịnh do sanh vào cảnh này, tức là phối ứng theo chiều ngược. Do tâm thanh tịnh lưu xuất giáo pháp, có thể sanh ra hết thảy Bồ Đề phần pháp (các pháp thuộc về Bồ Đề), tức là cái có thể sanh và cái được sanh, hết thảy đều thanh tịnh. Vì thế, kinh Vô Cấu Xưng nói: “Tùy kỳ tâm tịnh, tức hữu thanh tịnh Phật độ. Tùy kỳ thanh tịnh Phật độ, tức hữu thanh tịnh pháp giáo” (Tùy thuận tâm tịnh liền có cõi Phật thanh tịnh. Thuận theo cõi Phật thanh tịnh, bèn có giáo pháp thanh tịnh). Cho đến nói: “Thanh tịnh công đức ý lạc, tức đắc thử đạo tịnh” (Do công đức ý lạc thanh tịnh liền đạt được đạo này thanh tịnh). Chỗ Phật trụ chính là chỗ trụ của Chân Như Pháp Thân ly cấu. Tánh và tướng chia làm hai; vì thế, kinh Thắng Man dạy: “Tại triền, danh Như Lai Tạng; xuất triền, danh Pháp Thân” (Còn bị trói buộc trong phiền não thì gọi là Như Lai Tạng, thoát khỏi trói buộc thì gọi là Pháp Thân). Cảnh được hành chính là tự tánh tịnh. Nhất Chân pháp giới chính là hành cảnh của Phật. Vô Tánh Nhiếp Luận, quyển thứ năm viết: “Bốn thứ thanh tịnh ấy chính là Viên Thành Thật”. Lại giải thích rằng: “Đấy là bốn món hết thảy các tướng thanh tịnh”. Theo quyển thứ chín của Vô Tánh Nhiếp Luận nói: “Do cái để nương vào là thanh tịnh, tức là y chỉ Tĩnh Lự. Hai là cái để duyên theo là thanh tịnh, tức biến hóa thành hết thảy các sắc. Ba là tâm thanh tịnh, tức thuận theo môn Tam ma địa mong muốn mà tự tại chuyển, tức là tự tại xuất nhập các Định. Bốn là trí tự tại, tức là trụ trì tự tại trong Đà La Ni môn như tâm mong muốn”. Ở đây, tâm thanh tịnh là điều thứ ba, ý lạc là điều thứ tư, “sở trụ” chính là điều thứ nhất, “sở hành” là điều thứ hai. Lại giải rằng: “Tâm” tức là tâm vương, “ý lạc” tức là thắng giải. Nêu ra môn thắng giải này để nói chung các tâm sở khác. “Sở trụ” chính là Chân Như, “sở hành” chính là tục cảnh.

- Năm, từ “ly phi oai nghi” (lìa các thứ chẳng phải là oai nghi) trở đi, tán thán sự vĩnh viễn dẹp trừ [các lầm lỗi]. “Tập” chính là tập khí. Vô Tánh Nhiếp Luận viết: “Trọn khắp hết thảy đi, đứng, nghĩa là khất thực trong thành, ấp, xóm làng, qua lại, kinh hành, bốn oai nghi nơi thân đều trụ trong tịch tĩnh”. Lại nữa, thân chẳng sai phạm, trong bốn oai nghi thường vì lợi lạc chúng sanh. Vì thế, kinh Vô Cấu Xưng nói: “Như Lai sở hữu tấn chỉ, oai nghi, vô phi Phật sự, hàm linh sở hóa hữu tình nhiêu ích” (Tất cả cử chỉ và oai nghi của Như Lai, không gì chẳng phải là Phật sự, đều nhằm lợi ích hữu tình được giáo hóa).

- Sáu, “sáu năm khổ hạnh” v.v… là tán thán [đức Phật đã thị] hiện tám tướng [thành đạo]. Trong tám tướng, chỉ nêu ra hai tướng khổ hạnh và chuyển pháp luân. Từ “vị độ khổ sanh” (vì độ chúng sanh khổ sở) trở đi, tán thán sự hiện tướng, mang ý nghĩa “khiến cho [người được hóa độ] trở về bờ kia” để làm mẫu cho các tướng khác.

- Bảy, “thân tướng viên mãn” là tán thán thân tướng.

- Tám, “Lục Độ huân tu”, tán thán sự tu hành.

- Chín, “tam nghiệp vô thất” (ba nghiệp không lầm lỗi), tán thán đức bất cộng của ba nghiệp, nêu ra ba điều để đại biểu cho các điều khác.

- Mười, từ “cụ Nhất Thiết Trí” (trọn đủ Nhất Thiết Trí) trở đi, tán thán Trí Đức. Trước là nêu chung; sau đó từ “sở hữu tuyên thuyết” (tất cả tuyên nói) trở đi là giải thích riêng biệt. Trong phần giải thích riêng biệt, trước là lợi tha, còn từ “ư Thích Chủng” (trong dòng họ Thích) trở đi là tự lợi. Thật ra, hiện sanh đều vì lợi tha, do xét theo tướng mà nói là “tự lợi”.

(Kinh) Ngã kim tùy lực xưng tán Như Lai thiểu phần công đức, do như văn tử ẩm đại hải thủy.

(經)我今隨力稱讚如來少分功德，猶如蚊子飲大海水。

(Kinh: Con nay tùy sức ca ngợi chút phần công đức của Như Lai, ví như con muỗi uống nước trong biển cả).

Kế đó là tiểu kết.

(Kinh) Nguyện dĩ thử phước, quảng cập hữu tình, vĩnh ly sanh tử, thành vô thượng đạo.

(經)願以此福，廣及有情，永離生死，成無上道。

(Kinh: Nguyện do phước này, rộng lợi lạc hữu tình, vĩnh viễn lìa sanh tử, thành vô thượng đạo).

Kế đó là phát nguyện.

5.30.2.3. Đức Thế Tôn tán thán, ấn khả

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn cáo Đại Biện Tài Thiên viết: - Thiện tai! Thiện tai! Nhữ cửu tu tập, cụ đại biện tài, kim phục ư ngã, quảng trần tán thán, linh nhữ tốc chứng vô thượng pháp môn, tướng hảo viên minh, phổ lợi nhất thiết.

(經)爾時，世尊告大辯才天曰：善哉善哉！汝久修習具大辯才，今復於我廣陳讚歎，令汝速證無上法門，相好圓明普利一切。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bảo Đại Biện Tài Thiên rằng: - Lành thay! Lành thay! Bà tu tập đã lâu, trọn đủ đại biện tài, nay lại ở nơi ta rộng trần thuật tán thán, khiến cho bà mau chứng pháp môn vô thượng, tướng hảo viên minh lợi khắp hết thảy).

Kế đó là tán thán, ấn khả. Trong phần tán thán, trước là tán thán chung, từ “nhữ cửu tu tập” (bà tu tập đã lâu) trở đi là tán thán riêng. Trong phần tán thán riêng, trước là tán thán cái nhân, tức do tu tập đã lâu nên trọn đủ biện tài; sau là tán thán cái quả, nay [do thiên nữ] lại có thể tán thán [vi diệu như thế, nên sẽ đắc quả vi diệu như thế]. Từ “linh nhữ tốc chứng” (khiến cho bà mau chứng) trở đi là ấn khả, phát nguyện.

5.31. Phẩm Thứ Ba Mươi Mốt: Phó Chúc — Phó Chúc Phẩm Đệ Tam Thập Nhất

5.31.1. Dẫn khởi

Phẩm Phó Chúc gồm hai môn phân biệt. Nói về ý nghĩa vì sao có phẩm này thì từ phẩm Tứ Thiên Vương trở đi, thuộc vào Lưu Thông Phần, có ba tiểu loại. Trong phần trên là Học Hạnh Lưu Thông, đại chúng nghe nói tâm sanh hoan hỷ tán thán. Vì thế, nay là loại thứ ba, tức [đức Phật] sẽ phó chúc (căn dặn, giao phó), khiến cho họ hộ trì, truyền tới đời Mạt. Vì thế sau phẩm trước, bèn có phẩm này sanh khởi.

Giải thích danh xưng: Phó (付) là trao cho, Chúc (囑) là cậy nhờ. Dùng pháp để phó thác, trao cho, khiến cho [người được phó thác sẽ] hộ trì, lưu thông trong đời Mạt. Vì thế nói là Phó Chúc.

5.31.2. Giải thích kinh văn

5.31.2.1. Phật tuyển mộ người phát tâm hộ trì

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn phổ cáo vô lượng Bồ Tát, cập chư nhân thiên, nhất thiết đại chúng: - Nhữ đẳng đương tri, ngã ư vô lượng vô số đại kiếp, cần tu khổ hạnh, hoạch thậm thâm pháp Bồ Đề chánh nhân, dĩ vị nhữ thuyết.

(經)爾時，世尊普告無量菩薩及諸人天一切大眾：汝等當知，我於無量無數大劫勤修苦行獲甚深法菩提正因，已為汝說。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bảo khắp vô lượng Bồ Tát và các trời, người, hết thảy đại chúng: - Các vị nên biết, ta trong vô lượng vô số đại kiếp, siêng tu khổ hạnh, đạt được pháp rất sâu, chánh nhân Bồ Đề, đã vì các vị nói).

Kế đó, kinh văn chia thành bốn phần:

- Một, đức Phật tuyển mộ người [sẽ phát tâm] hộ trì.

- Hai, từ “nhĩ thời, chúng trung” (lúc bấy giờ, trong đại chúng) trở đi, đại chúng nghe nói bèn phát nguyện hộ trì.

- Ba, từ “nhĩ thời, Thế Tôn” (lúc bấy giờ, đức Thế Tôn) trở đi, đức Phật lại tán thán, khuyên lơn lần nữa.

- Bốn, từ “nhĩ thời, vô lượng” (lúc bấy giờ, vô lượng) trở đi, [đại chúng] nghe dạy, hoan hỷ phụng hành.

Trong phần thứ nhất có hai ý. Ý thứ nhất là bảo khắp đại chúng, kết lại các điều đã nói trên đây.

(Kinh) Nhữ đẳng thùy năng phát dũng mãnh tâm, cung kính thủ hộ, ngã Niết Bàn hậu, ư thử pháp môn, quảng tuyên lưu bố, năng linh chánh pháp cửu trụ thế gian?

(經)汝等誰能發勇猛心恭敬守護，我涅槃後於此法門廣宣流布，能令正法久住世間？

(Kinh: Trong các vị, ai có thể phát tâm dũng mãnh, cung kính thủ hộ, sau khi ta Niết Bàn, đối với pháp môn này sẽ rộng tuyên nói, lưu truyền, khiến cho chánh pháp trụ lâu trong thế gian?)

Kế đó, tuyển mộ người hộ trì trong trọn khắp đại chúng.

5.31.2.2. Đại chúng nghe [đức Phật nói] bèn phát nguyện hộ trì

5.31.2.2.1. Tổng nguyện

(Kinh) Nhĩ thời, chúng trung hữu lục thập câu chi chư đại Bồ Tát, lục thập câu chi chư thiên đại chúng, dị khẩu đồng âm, tác như thị ngữ: - Thế Tôn! Ngã đẳng hàm hữu hân nhạo chi tâm, ư Phật Thế Tôn vô lượng đại kiếp cần tu khổ hạnh, sở hoạch thậm thâm vi diệu chi pháp Bồ Đề chánh nhân, cung kính hộ trì, bất tích thân mạng. Phật Niết Bàn hậu, ư thử pháp môn, quảng tuyên, lưu bố, đương linh chánh pháp cửu trụ thế gian.

(經)爾時，眾中有六十俱胝諸大菩薩、六十俱胝諸天大眾，異口同音作如是語：世尊！我等咸有欣樂之心，於佛世尊無量大劫勤修苦行所獲甚深微妙之法菩提正因，恭敬護持不惜身命，佛涅槃後，於此法門廣宣流布，當令正法久住世間。

(Kinh: Lúc bấy giờ, trong đại chúng có sáu mươi câu chi các vị đại Bồ Tát, sáu mươi câu chi đại chúng chư thiên, khác miệng cùng tiếng, nói như thế này: - Bạch Thế Tôn! Chúng con đều có tâm ưa thích, đối với chánh nhân Bồ Đề là pháp vi diệu rất sâu do Phật Thế Tôn đã đạt được vì siêng tu khổ hạnh trong vô lượng đại kiếp, sẽ cung kính hộ trì, chẳng tiếc thân mạng. Sau khi đức Phật nhập Niết Bàn, đối với pháp môn này, sẽ rộng tuyên nói, lưu truyền, khiến cho chánh pháp trụ lâu trong thế gian).

Kế đó, hai hàng đại chúng nghe nói bèn nguyện thủ hộ. Có hai ý: Một là Tổng, hai là từ “nhĩ thời, chư đại Bồ Tát” (lúc bấy giờ, các đại Bồ Tát) trở đi là Biệt. Trong phần Tổng, có bốn ý:

- Một, nêu ra số lượng đại chúng (sáu mươi câu chi).

- Hai, từ “dị khẩu đồng âm” trở đi, trần thuật tâm vui thích, phát nguyện.

- Ba, từ “ư Phật Thế Tôn” (đối với đức Phật Thế Tôn) trở đi, thề tự hộ trì.

- Bốn, từ “Phật Niết Bàn hậu” (sau khi đức Phật nhập Niết Bàn) trở đi, kiêm lưu truyền tới đời Mạt.

5.31.2.2.2. Biệt nguyện

5.31.2.2.2.1. Các đại Bồ Tát phát nguyện

(Kinh) Nhĩ thời, chư đại Bồ Tát tức ư Phật tiền, thuyết già đà viết:

(經)爾時，諸大菩薩即於佛前說伽陀曰：

(Kinh: Lúc bấy giờ, các đại Bồ Tát liền đối trước Phật, nói già đà rằng).

Kế đó là biệt nguyện, có mười một đoạn. Đây chính là đoạn thứ nhất, “Bồ Tát nguyện thủ hộ”, lại bao gồm hai ý. Ý thứ nhất là người kết tập kinh dẫn giải.

(Kinh) Thế Tôn chân thật ngữ, an trụ ư thật pháp, do bỉ chân thật cố, hộ trì ư thử kinh. Đại bi vi giáp trụ, an trụ ư đại từ, do bỉ từ bi lực, hộ trì ư thử kinh. Phước tư lương viên mãn, sanh khởi trí tư lương, do tư lương mãn cố, hộ trì ư thử kinh. Hàng phục nhất thiết ma, phá diệt chư tà luận, đoạn trừ ác kiến cố, hộ trì ư thử kinh. Hộ thế tịnh Thích Phạm, nãi chí A Tô La, long thần Dược Xoa đẳng, hộ trì ư thử kinh. Địa thượng cập hư không, cửu trụ ư tư giả, phụng trì Phật giáo cố, hộ trì ư thử kinh. Tứ phạm trụ tương ứng, Tứ Thánh Đế nghiêm sức, hàng phục tứ ma cố, hộ trì ư thử kinh. Hư không thành chất ngại, chất ngại thành hư không, chư Phật sở hộ trì, vô năng khuynh động giả.

(經)世尊真實語，安住於實法，由彼真實故，護持於此經。大悲為甲冑，安住於大慈，由彼慈悲力，護持於此經。福資糧圓滿，生起智資糧，由資糧滿故，護持於此經。降伏一切魔，破滅諸邪論，斷除惡見故，護持於此經。護世并釋梵，乃至阿蘇羅，龍神藥叉等，護持於此經。地上及虛空，久住於斯者，奉持佛教故，護持於此經。四梵住相應，四聖諦嚴飾，降伏四魔故，護持於此經。虛空成質礙，質礙成虛空，諸佛所護持，無能傾動者。

(Kinh: Thế Tôn chân thật ngữ, an trụ trong thật pháp, do sự chân thật ấy, hộ trì bộ kinh này. Đại bi làm giáp trụ, an trụ trong đại từ, do sức từ bi ấy, hộ trì bộ kinh này. Phước tư lương viên mãn, sanh khởi trí tư lương, do tư lương viên mãn, hộ trì bộ kinh này. Hàng phục hết thảy ma, phá diệt các tà luận, do đoạn trừ ác kiến, hộ trì bộ kinh này. Hộ thế và Thích Phạm, cho đến A Tô La, long, thần, Dược Xoa thảy, hộ trì bộ kinh này. Trên đất và hư không, trụ đã lâu nơi ấy, do phụng trì Phật giáo, hộ trì bộ kinh này. Tương ứng tứ phạm trụ, Tứ Thánh Đế trang nghiêm, do hàng phục tứ ma, hộ trì bộ kinh này. Hư không thành ngăn ngại, ngăn ngại thành hư không, được chư Phật hộ trì, không ai khuynh động được).

Kế đó, trần thuật lời thệ nguyện, gồm tám bài tụng, chia thành hai phần:

- Bốn bài tụng đầu, do thấy lợi ích, nên tự nguyện thủ hộ. Trong ấy, một bài tụng có ý nói: Do biết Phật ngữ là chân thật, bài tụng kế đó là do biết Phật đại bi, bài tụng kế đó là do biết trọn đủ tư lương, cho nên phát nguyện. Bài tụng kế đó, [ý nói] do biết có thể diệt chướng nên nguyện.

- Bốn bài tụng kế đó là thấy người khác thủ hộ bèn tùy hỷ. Trong ấy, bài tụng thứ nhất là thấy Phạm vương, Đế Thích, tám bộ thủ hộ. Bài tụng kế đó là thấy các thần trên đất và hư không thủ hộ. Hai bài tụng kế đó là thấy Phật tự thủ hộ: Bài tụng thứ nhất tán thán Phật trọn đủ công đức hộ trì kinh này. Bài tụng kế đó tỏ lộ ý nguyện thủ hộ quyết định. Có nghĩa là do thấy đức Phật và Đế Thích, Phạm vương v.v… hết thảy đều thủ hộ, bèn sanh lòng tùy hỷ sâu xa. Vì thế, nguyện tự thủ hộ.

Hỏi: Nếu [bảo là ở đây do đại chúng đã] thấy Đế Thích, Phạm vương v.v… hộ trì kinh này, bèn sanh tâm tùy hỷ, nhưng kinh văn trong phần sau mới nói Phạm vương, Đế Thích v.v… nguyện thủ hộ?

Đáp: Do thấy phẩm Tứ Thiên Vương Hộ Trì và các phẩm Dược Xoa v.v... hộ trì đã nói [các vị ấy phát tâm hộ trì], nên sanh lòng tùy hỷ. Lại có thể hiểu: Tức là nhìn vào phần Tổng Nguyện thuộc phần Trường Hàng trên đây, sáu mươi câu chi chư thiên đại chúng cung kính hộ trì, tức là Phạm vương, Đế Thích v.v… [đã được gộp trong đó]; vì thế, [nói như vậy] chẳng có lầm lỗi.

5.31.2.2.2.2. Tứ đại thiên vương phát nguện

(Kinh) Nhĩ thời, Tứ Đại Thiên Vương văn Phật thuyết thử hộ trì diệu pháp, các sanh tùy hỷ, hộ chánh pháp tâm.

(經)爾時，四大天王聞佛說此護持妙法，各生隨喜護正法心。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Tứ Đại Thiên Vương nghe đức Phật nói hộ trì diệu pháp này, ai nấy đều sanh tâm tùy hỷ, hộ trì chánh pháp).

Kế đó, điều thứ hai là bốn thiên vương hộ trì, cũng có hai đoạn:

- Một, nghe dạy sanh lòng vui sướng.

- Hai, từ “nhất tâm đồng thanh” trở đi, đồng tâm nói thủ hộ.

Đoạn này là ý đầu tiên.

Hỏi: Người nói hộ trì trong phần trước là các vị Bồ Tát, vì sao nói “nghe đức Phật nói hộ trì diệu pháp này, ai nấy đều sanh tâm tùy hỷ, thủ hộ chánh pháp”?

Đáp: Nghe trong phần trước, đức Phật khuyên hộ trì diệu pháp, nên nói là “văn thuyết” (nghe nói).

(Kinh) Nhất thời đồng thanh thuyết già đà viết: - Ngã kim ư thử kinh, cập nam nữ quyến thuộc, giai nhất tâm ủng hộ, linh đắc quảng lưu thông. Nhược hữu trì kinh giả, năng tác Bồ Đề nhân, ngã thường ư tứ phương, ủng hộ nhi thừa sự.

(經)一時同聲說伽陀曰：我今於此經，及男女眷屬，皆一心擁護，令得廣流通。若有持經者，能作菩提因，我常於四方，擁護而承事。

(Kinh: Cùng lúc đồng thanh nói già đà rằng: - Con nay với kinh này, và nam nữ quyến thuộc, đều nhất tâm ủng hộ, khiến được lưu truyền rộng. Nếu có ai trì kinh, sẽ làm nhân Bồ Đề, con thường ở bốn phương, ủng hộ và phụng sự).

Kế đó, đồng tâm nói thủ hộ. Trước là người kết tập kinh dẫn giải, kế đến là [tứ thiên vương] nói thủ hộ. Trong phần thủ hộ, có hai bài tụng: Bài tụng đầu là hộ pháp, bài sau đó là thủ hộ người.

5.31.2.2.2.3. Đế Thích phát nguyện thủ hộ

(Kinh) Nhĩ thời, Thiên Đế Thích hiệp chưởng cung kính, thuyết già đà viết: - Chư Phật chứng thử pháp, vị dục báo ân cố, nhiêu ích Bồ Tát chúng, xuất thế diễn tư kinh. Ngã ư bỉ chư Phật, báo ân thường cúng dường, hộ trì như thị kinh, cập dĩ trì kinh giả.

(經)爾時，天帝釋合掌恭敬說伽陀曰：諸佛證此法，為欲報恩故，饒益菩薩眾，出世演斯經。我於彼諸佛，報恩常供養，護持如是經，及以持經者。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Thiên Đế Thích chắp tay cung kính, nói già đà rằng: - Chư Phật chứng pháp này, do vì muốn báo ân, lợi ích các Bồ Tát, ra đời diễn kinh này. Con đối với chư Phật, báo ân thường cúng dường, hộ trì kinh như thế, cùng với người trì kinh).

Kế đó, loại đại chúng thủ hộ thứ ba. Trước hết là nêu ra người thủ hộ. Từ “thuyết già đà” trở đi, nói đến người hộ trì, gồm hai bài tụng:

- Bài tụng thứ nhất trần thuật nguyên do thủ hộ.

- Bài tụng sau đó trần thuật sự hộ pháp.

Xưa kia đức Phật nghe pháp mà thành Bồ Đề, vì báo ân của kinh, bèn vì Bồ Tát nói [pháp này]. Con nay được nghe pháp, cũng nên báo ân, thọ trì, lưu truyền.

5.31.2.2.2.4. Đâu Suất thiên phát nguyện ủng hộ

(Kinh) Nhĩ thời, Đổ Sử Đa thiên tử hiệp chưởng cung kính, thuyết già đà viết: - Phật thuyết như thị kinh, nhược hữu năng trì giả, đương trụ Bồ Đề vị, lai sanh Đổ Sử Thiên. Thế Tôn ngã khánh duyệt, xả thiên thù thắng báo, trụ ư Thiệm Bộ châu, tuyên dương thị kinh điển.

(經)爾時，覩史多天子合掌恭敬說伽陀曰：佛說如是經，若有能持者，當住菩提位，來生覩史天。世尊我慶悅，捨天殊勝報，住於贍部洲，宣揚是經典。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Đổ Sử Đa thiên tử chắp tay cung kính nói già đà rằng: - Phật nói kinh như thế, nếu ai hay thọ trì, sẽ trụ Bồ Đề vị, sanh về Đổ Sử Thiên. Thế Tôn! Con vui mừng, xả báo trời thù thắng, trụ trong châu Thiệm Bộ, tuyên dương kinh điển này).

Kế đến là [loại đại chúng thủ hộ kinh] thứ tư: Trước là nêu ra người có thể thủ hộ. Từ “thuyết già đà” (nói kệ tụng) trở đi, nói về sự hộ trì, gồm hai bài tụng: Bài tụng thứ nhất trần thuật sự lợi ích, bài sau đó trần thuật sự hộ pháp.

5.31.2.2.2.5. Phạm vương phát nguyện thủ hộ

(Kinh) Nhĩ thời, Sách Ha thế giới chủ Phạm thiên vương hiệp chưởng cung kính, thuyết già đà viết: - Chư Tĩnh Lự vô lượng, chư thừa cập giải thoát, giai tùng thử kinh xuất. Thị cố, diễn tư kinh. Nhược thuyết thị kinh xứ, ngã xả Phạm Thiên lạc, vị thính như thị kinh, diệc thường vi ủng hộ.

(經)爾時，索訶世界主梵天王合掌恭敬說伽陀曰：諸靜慮無量，諸乘及解脫，皆從此經出。是故，演斯經。若說是經處，我捨梵天樂，為聽如是經，亦常為擁護。

(Kinh: Lúc bấy giờ, chủ của thế giới Sách Ha là Phạm thiên vương

chắp tay, cung kính, nói già đà rằng: - Các Tĩnh Lự vô lượng, các thừa và giải thoát, đều từ kinh này ra. Vì thế, diễn kinh này. Nếu chỗ nói kinh này, con bỏ vui Phạm Thiên, vì nghe kinh như thế, cũng thường luôn ủng hộ).

[Đây là] loại [người thủ hộ] thứ năm, kinh văn cũng phân đoạn giống như trên.

5.31.2.2.2.6. Ma tử phát nguyện thủ hộ

(Kinh) Nhĩ thời, ma vương tử danh viết Thương Chủ, hiệp chưởng cung kính, thuyết già đà viết: - Nhược hữu thọ trì thử, chánh nghĩa tương ứng kinh, bất tùy ma sở hành, tịnh trừ ma ác nghiệp. Ngã đẳng ư thử kinh, diệc đương cần thủ hộ, phát đại tinh tấn ý, tùy xứ quảng lưu thông.

(經)爾時，魔王子名曰商主，合掌恭敬說伽陀曰：若有受持此，正義相應經，不隨魔所行，淨除魔惡業。我等於此經，亦當勤守護，發大精進意，隨處廣流通。

(Kinh: Lúc bấy giờ, con trai của ma vương tên là Thương Chủ, chắp tay, cung kính, nói già đà rằng: - Nếu có người thọ trì, kinh tương ứng chánh nghĩa, chẳng theo hạnh của ma, trừ sạch ác nghiệp ma. Chúng con đối kinh này, cũng sẽ siêng thủ hộ, phát đại tinh tấn ý, rộng lưu thông khắp chốn).

Kế đó là loại người [thủ hộ] thứ sáu, kinh văn cũng [phân đoạn] giống như trên.

5.31.2.2.2.7. Ma vương, Diệu Cát Tường, Di Lặc, Đại Ca Diếp, A Nan phát nguyện thủ hộ

(Kinh) Nhĩ thời, ma vương hiệp chưởng cung kính, thuyết già đà viết: “Nhược hữu trì thử kinh, năng phục chư phiền não, như thị chúng sanh loại, ủng hộ linh an lạc. Nhược hữu thuyết thị kinh, chư ma bất đắc tiện, do Phật oai thần lực, ngã đương ủng hộ bỉ”. Nhĩ thời, Diệu Cát Tường thiên tử diệc ư Phật tiền, thuyết già đà viết: “Chư Phật diệu Bồ Đề, ư thử kinh trung thuyết, nhược trì thử kinh giả, thị cúng dường Như Lai. Ngã đương trì thử kinh, vị câu chi thiên thuyết. Cung kính thính văn giả, khuyến chí Bồ Đề xứ”. Nhĩ thời, Từ Thị Bồ Tát hiệp chưởng, cung kính thuyết già đà viết: “Nhược kiến trụ Bồ Đề, dữ vi bất thỉnh hữu, nãi chí xả thân mạng, vị hộ thử kinh vương. Ngã văn như thị pháp, đương vãng Đổ Sử Thiên, do Thế Tôn gia hộ, quảng vị nhân thiên thuyết”. Nhĩ thời, thượng tọa Đại Ca Diếp Ba hiệp chưởng, cung kính thuyết già đà viết: “Phật ư Thanh Văn thừa, thuyết ngã tiển trí huệ. Ngã kim tùy tự lực, hộ trì như thị kinh. Nhược hữu trì thử kinh, ngã đương nhiếp thọ bỉ, thọ kỳ từ biện lực, thường tùy tán thiện tai.” Nhĩ thời, Cụ Thọ A Nan Đà hiệp chưởng, hướng Phật, thuyết già đà viết: “Ngã thân tùng Phật văn, vô lượng chúng kinh điển, vị tằng văn như thị, thâm diệu pháp trung vương. Ngã kim văn thị kinh, thân ư Phật tiền thọ, chư nhạo Bồ Đề giả, đương vị quảng tuyên thông”.

(經)爾時，魔王合掌恭敬說伽陀曰：若有持此經，能伏諸煩惱，如是眾生類，擁護令安樂。若有說是經，諸魔不得便，由佛威神力，我當擁護彼。爾時，妙吉祥天子亦於佛前說伽陀曰：諸佛妙菩提，於此經中說，若持此經者，是供養如來。我當持此經，為俱胝天說，恭敬聽聞者，勸至菩提處。爾時，慈氏菩薩合掌恭敬說伽陀曰：若見住菩提，與為不請友，乃至捨身命，為護此經王。我聞如是法，當往覩史天，由世尊加護，廣為人天說。爾時，上座大迦葉波合掌恭敬說伽陀曰：佛於聲聞乘，說我鮮智慧，我今隨自力，護持如是經。若有持此經，我當攝受彼，授其辭辨力，常隨讚善哉。爾時，具壽阿難陀合掌向佛說伽陀曰：我親從佛聞，無量眾經典，未曾聞如是，深妙法中王。我今聞是經，親於佛前受，諸樂菩提者，當為廣宣通。

(Kinh: Lúc bấy giờ, ma vương chắp tay cung kính, nói già đà rằng: “Nếu ai trì kinh này, chế phục các phiền não, ủng hộ chúng sanh ấy, khiến cho được an lạc. Nếu người nói kinh này, các ma chẳng thừa dịp, do sức Phật oai thần, con sẽ ủng hộ họ”. Lúc bấy giờ, Diệu Cát Tường thiên tử cũng đối trước Phật, nói già đà rằng: “Chư Phật diệu Bồ Đề, được nói trong kinh này, nếu ai trì kinh này, là cúng dường Như Lai. Con sẽ trì kinh này, vì câu chi trời nói. Kẻ cung kính lắng nghe, khuyên tới chốn Bồ Đề”. Lúc bấy giờ, Từ Thị Bồ Tát chắp tay, cung kính nói già đà rằng: “Nếu thấy trụ Bồ Đề, sẽ làm bạn chẳng thỉnh, cho tới xả thân mạng, vì hộ kinh vương này. Con nghe pháp như thế, sẽ về trời Đâu Suất, do Thế Tôn gia hộ, rộng vì trời, người nói”. Lúc bấy giờ, thượng tọa Đại Ca Diếp Ba chắp tay, cung kính nói già đà rằng: “Phật trong Thanh Văn thừa, nói con trí huệ kém. Con nay theo sức mình, hộ trì kinh như thế. Nếu ai trì kinh này, con nhiếp thọ người ấy. Trao cho sức từ biện, thường theo tán lành thay!” Lúc bấy giờ, Cụ Thọ A Nan Đà chắp tay, hướng về đức Phật, nói già đà rằng: “Con được nghe từ Phật, vô lượng các kinh điển, chưa từng nghe như thế, vua các pháp sâu mầu. Nay con nghe kinh này, đích thân nghe từ Phật, với người thích Bồ Đề, sẽ rộng tuyên nói cho”).

Đối với loại [người thủ hộ kinh] thứ bảy, kinh văn cũng [chia đoạn] giống phần trên. Trong phần trần thuật sự hộ pháp, bài tụng đầu nói thủ hộ người trì kinh. Bài tụng sau đó nói sẽ thủ hộ người thuyết kinh, do thủ hộ người thì cũng chính là thủ hộ pháp. Mỗi phần đều trước là trần thuật người có thể thực hiện, sau đó mới trần thuật sự thủ hộ. Đối với người thứ tám là Diệu Cát Tường, kinh văn cũng [phân đoạn] giống như trên. Trong phần trần thuật sự hộ pháp, trước là trần thuật lợi ích của kinh, sau là nói về sự hộ pháp. Vì câu chi chư thiên nói pháp thì là hộ pháp, cung kính người nghe pháp thì là hộ nhân. [Người thủ hộ] thứ chín là Từ Thị, kinh văn cũng [phân đoạn] giống như trên. Trong phần trần thuật sự hộ pháp, bài tụng đầu là người thủ hộ, bài tụng sau đó là hộ pháp. [Đối với người thủ hộ] thứ mười, kinh văn cũng [phân đoạn] giống như phần trên. Trong phần trần thuật hộ pháp, bài tụng thứ nhất hộ pháp, bài tụng sau đó là hộ nhân. [Đối với người thủ hộ kinh] thứ mười một, kinh văn cũng [chia đoạn] giống như phần trên. Trong phần trần thuật hộ pháp, bài tụng thứ nhất là tán thán, bài tụng sau đó là sự thủ hộ. “Nhạo Bồ Đề giả” (Người ưa thích Bồ Đề) là hộ nhân, “vị quảng tuyên lưu thông” (vì người ấy mà rộng tuyên nói, lưu thông) là hộ pháp.

5.31.2.2.3. Đức Thế Tôn tán thán và khuyên lơn lần nữa

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn kiến chư Bồ Tát, nhân thiên đại chúng, các các phát tâm, ư thử kinh điển, lưu thông, ủng hộ, khuyến tấn Bồ Tát quảng lợi chúng sanh, tán ngôn: - Thiện tai! Thiện tai! Nhữ đẳng năng ư như thị vi diệu kinh vương, kiền thành lưu bố, nãi chí ư ngã bát Niết Bàn hậu, bất linh tán diệt, tức thị vô thượng Bồ Đề chánh nhân, sở hoạch công đức, ư hằng sa kiếp, thuyết bất năng tận. Nhược hữu bật sô, bật sô ni, ổ ba sách ca, ổ ba tư ca, cập dư thiện nam tử, thiện nữ nhân đẳng, cúng dường, cung kính, thư tả, lưu thông, vị nhân giải thuyết, sở hoạch công đức, diệc phục như thị. Thị cố, nhữ đẳng ưng cần tu tập.

(經)爾時，世尊見諸菩薩人天大眾各各發心，於此經典流通擁護，勸進菩薩廣利眾生。讚言：善哉善哉！汝等能於如是微妙經王虔誠流布，乃至於我般涅槃後不令散滅，即是無上菩提正因，所獲功德於恒沙劫說不能盡。若有苾芻、苾芻尼、鄔波索迦、鄔波斯迦，及餘善男子善女人等，供養、恭敬、書寫、流通、為人解說，所獲功德亦復如是。是故，汝等應勤修習。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn thấy các Bồ Tát, đại chúng trời, người, ai nấy đều phát tâm lưu thông, ủng hộ kinh điển này, khuyên lơn, sách tấn Bồ Tát rộng lợi ích chúng sanh, tán rằng: - Lành thay! Lành thay! Các vị có thể đối với kinh vương vi diệu như thế này mà kiền thành lưu truyền, cho đến sau khi ta nhập Niết Bàn, chẳng bị tan diệt, đấy tức là chánh nhân của Vô Thượng Bồ Đề, đạt được công đức trong hằng sa kiếp nói chẳng thể hết. Nếu có bật sô, bật sô ni, ổ ba sách ca, ổ ba tư ca, và các thiện nam tử, thiện nữ nhân khác cúng dường, cung kính, biên chép lưu truyền, vì người khác giải nói, đạt được công đức cũng giống như thế. Vì vậy, các vị đều nên siêng năng tu tập).

Kế đó, đoạn lớn thứ ba là “đức Phật lại tán thán và khuyên lơn lần nữa”. Kinh văn chia thành ba phần: Một là tán thán, từ “nhữ đẳng” (các vị) trở đi là ấn khả. Từ “nhược hữu bật sô” (nếu có tỳ kheo) trở đi là khuyên lơn. Trong phần khuyên lơn, trước là khuyên tứ chúng: Nếu có thể hộ pháp, sẽ có thể đạt được phước giống như trên. Hành mười pháp hạnh đều là hộ pháp. Trong mười pháp hạnh ấy, nêu đại lược bốn hạnh, tức: Một là cúng dường, hai là biên chép, ba là lưu thông, tức thí cho người khác, bốn là giải nói, tức khai diễn. Lắng nghe, giở ra đọc, thọ trì, phúng tụng, tư duy, tu tập đều thuộc về cung kính. Do cung kính pháp mà lắng nghe. Từ “thị cố” (do vậy) trở đi, kết lại lời khuyên đại chúng.

5.31.2.2.4. Đại chúng nghe dạy, hoan hỷ phụng hành

(Kinh) Nhĩ thời, vô lượng vô biên hằng sa đại chúng văn Phật thuyết dĩ, giai đại hoan hỷ, tín thọ phụng hành.

(經)爾時，無量無邊恒沙大眾聞佛說已，皆大歡喜信受奉行。

(Kinh: Lúc bấy giờ, vô lượng vô biên hằng sa đại chúng nghe đức Phật nói xong, đều hết sức hoan hỷ, tin nhận, phụng hành).

Kế đó, [đại chúng] nghe dạy, hoan hỷ hành trì. Theo Văn Thù Vấn Kinh Luận: “Hữu tam chủng nghĩa, thị cố hoan hỷ. Nhất, thuyết giả thanh tịnh, dĩ ư chư pháp đắc tự tại cố. Thử ý dĩ vô nhiễm trước, đắc thuyết tự tại cố. Nhị sở thuyết pháp thanh tịnh, dĩ như thật chứng tri thanh tịnh pháp thể cố. Tam, y sở thuyết pháp đắc quả thanh tịnh, dĩ đắc diệu cảnh giới” (Có ba loại nghĩa cho nên hoan hỷ. Một, người nói thanh tịnh, do được tự tại trong các pháp. Đấy là do ý không nhiễm đắm, nên được thuyết pháp tự tại. Hai, pháp được nói là thanh tịnh, do như thật chứng biết pháp thể thanh tịnh. Ba, nương vào pháp đã nói mà đắc quả thanh tịnh, do đạt được cảnh giới mầu nhiệm). Có nghĩa do nương vào pháp đã nói mà chứng nhập chân lý, đạt được Niết Bàn. Nói khế cơ, khế lý, quả tương ứng với nhân.

Vì thế, được một câu bèn vui vì “sáng nghe, tối chết”. Do vậy, thấy [diệu pháp] được phơi bày trọn vẹn mà tích tụ niềm vui mừng, học tập, hành trì.

Pháp tối diệu chư Phật,

Đại từ bi lưu xuất,

Vì lợi lạc quần sanh,

Rất sâu khó thể lường,

Nay nhờ các gia hộ,

Tùy sức tán kinh này,

Được phước lợi mình, người.

Cùng thành vô thượng giác.

Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

(trọn bộ)

Được khắc ván nhằm ngày lành thuộc tháng Sương (tháng 11) năm Bính Tuất trong niên hiệu Bảo Vĩnh thứ ba (1707).

Tàng bản của Tỉnh Thượng Thu Nhàn (Inoue Shukan) tại Tuyên Phong Phường Thư Lâm tại thành Bình An.

Hoàn tất cảo bản ngày 23 tháng 10 năm 2023.