Kim Quang Minh Tối Thắng Vương Kinh Sớ

“Thiện tác ư ca vũ” (Khéo có thể ca múa): “Ca” ví như thuyết pháp, tức hạnh lợi tha. “Vũ” ví như hạnh tự lợi. Xét theo kinh văn ở đây, dường như chỉ là thí dụ chung cho điều thứ tư. Xét theo bản dịch của ngài Chân Đế, từ chữ “tức thiện tác” trở đi là phần kết luận chung của cả bốn điều trước đó. Vì thế, kinh ấy (bản dịch của ngài Chân Đế) ghi: “Phàm phu cập nhị vô năng thuyết, cập năng hành tự tha, vô thị xứ cố. Tổng bất năng thuyết Như Lai Tứ Đức, cập tu tứ nhân” (Phàm phu và Nhị Thừa chẳng thể nói, và có thể hành hạnh lợi lạc ta lẫn người, do chẳng có lẽ ấy! Nói chung là chẳng thể nói Tứ Đức của Như Lai và tu bốn cái nhân được). Nhưng đoạn kinh văn ở đây có nghĩa là: Tạm thời, họ chẳng thể nói và tu hành, hoặc là xét theo định tánh Nhị Thừa, vô tánh Xiển Đề, và ngoại đạo. [Tuy họ chẳng thể tu hành Tứ Đức được], nhưng có thể nói: Do vì trừ chướng cho hàng bất định tánh và những ai có chủng tánh, bèn dạy họ tu tập cái nhân của Tứ Đức hòng chứng Tứ Đức. Hoặc có thể hiểu là đối với kẻ định tánh [Nhị Thừa], nhưng chẳng ngu muội đối với pháp, cũng có thể nói [Tứ Đức] khiến cho họ biết, giáo hóa họ đôi chút. Hoặc có thể hiểu kinh văn trong phần này chỉ nhằm kết lại thí dụ về hạng người thứ tư, liên hệ đến ba loại người trước đó.

(Kinh) Ô dữ hưu lưu điểu, đồng cộng nhất xứ du, bỉ thử tương thuận tùng, phương cầu Phật xá lợi.

(經)烏與鵂鶹鳥，同共一處遊，彼此相順從，方求佛舍利。

(Kinh: Quạ và chim cú vọ, cùng bay chung một chỗ, đôi bên tùy thuận nhau, mới cầu Phật xá lợi).

Tán rằng: Nêu rõ Pháp Thân chân thật trọn đủ Tứ Đức, cho nên chẳng có xá lợi. Đoạn này cũng chia thành bốn ý; đây là ý thứ nhất: Chỉ rõ thật đức Thường chẳng cùng ở chung với vô thường hư vọng, cho nên chẳng có xá lợi. Lại do Vô Thường Quán, sẽ chẳng đạt được Thường đức. Nếu như đạt được thì mới có thể cầu xá lợi. Do đã chẳng thể đạt được, cho nên chẳng thể cầu!

(Kinh) Giả sử Ba La diệp, khả thành ư tán cái, năng giá ư đại vũ, phương cầu Phật xá lợi.

(經)假使波羅葉，可成於傘蓋，能遮於大雨，方求佛舍利。

(Kinh: Giả sử lá Ba La, có thể thành dù, lọng, che được trận mưa to, mới cầu Phật xá lợi.

Tán rằng: Nói về Đại Lạc đức. Nếu bảo là khổ, như lá cây Ba La, Tây Vực Truyện nói mỗi lá Ba La đều tách thành ba phiến, chẳng thể dùng làm dù để che mưa to được. Mưa to ví như Biến Dịch Khổ. Thanh Văn cho là khổ, cho nên chẳng thể phá nỗi khổ do trận mưa to của Biến Dịch Tứ Ma. Nhị Thừa hành Vô Thường Quán và Khổ Quán, chẳng thể đạt được thường lạc.

(Kinh) Giả sử đại thuyền bạc, thịnh mãn chư tài bảo, năng linh lục địa hành, phương cầu Phật xá lợi.

(經)假使大船舶，盛滿諸財寶，能令陸地行，方求佛舍利。

(Kinh: Giả sử chiếc thuyền lớn, chứa đầy các của báu, có thể đi trên đất, mới cầu Phật xá lợi).

Tán rằng: Nói về Đại Ngã đức. Do Ngã của Pháp Thân như chiếc thuyền to lớn, trọn đủ hằng sa đức như chứa đầy của báu. “Khiến cho đi trên đất” ví như ngã kiến của ngoại đạo. Do cái tâm ngã kiến, ngoại đạo chẳng thể thấy Chân Ngã. Chân Ngã như thuyền, chẳng thể đi trên đất bằng “ngã kiến” của ngoại đạo được!

(Kinh) Giả sử tiêu liêu điểu, dĩ chủy hàm Hương Sơn, tùy xứ nhậm du hành, phương cầu Phật xá lợi.

(經)假使鷦鷯鳥，以嘴銜香山，隨處任遊行 ，方求佛

舍利。

(Kinh: Giả sử chim tiêu liêu, dùng mỏ ngậm Hương Sơn, tùy ý đi khắp nơi, mới cầu Phật xá lợi).

Tán rằng: Nói về đại tịnh đức. Ngoại đạo chẳng tin tịnh đức của Niết Bàn, hư vọng so đo: “Do các thứ tịnh khác, sẽ có thể đạt được chân tịnh đức của Niết Bàn”. Giống như chim tiêu liêu chẳng thể ngậm Hương Sơn bay đi được! Hương Sơn sánh ví tịnh đức của Niết Bàn. Chim ví như ngoại đạo. Chẳng tin lời Phật, cứ nương theo kiến giải của chính mình để hành, cho là đã đạt được chân tịnh, chắc chắn chẳng thể được! Chân Pháp Thân đã chẳng có nỗi khổ “vô thường, vô ngã, bất tịnh”, biết rõ xá lợi quyết chẳng thể được! Vì thế, cầu xá lợi để nương vào đó mà cúng dường, hòng làm cái nhân an lạc để thành tựu bổn nguyện, ắt chẳng thể được! Do vậy, phải nên quán Phật lìa ba tướng, thành tựu ba đức, tu bốn cái nhân, chắc chắn được mãn nguyện.

5.2.4.1.4.8. Kiều Trần Như lãnh ngộ, thấu hiểu Pháp Thân thường trụ

(Kinh) Nhĩ thời, Pháp Sư Thọ Ký Bà la môn văn thử tụng dĩ, diệc dĩ già tha đáp Nhất Thiết Chúng Sanh Hỷ Kiến đồng tử viết:

(經)爾時，法師授記婆羅門聞此頌已，亦以伽他答一切眾生喜見童子曰：

(Kinh: Lúc bấy giờ, Pháp Sư Thọ Ký Bà la môn nghe tụng xong, cũng dùng già tha (kệ tụng) đáp lời đồng tử Nhất Thiết Chúng Sanh Hỷ Kiến rằng).

Tán rằng: Điều thứ tám, Kiều Trần Như lãnh ngộ, thấu hiểu sự thường trụ. Kinh văn chia thành hai phần:

- Một, người kết tập kinh nêu bày.

- Hai, phần lãnh ngộ, thấu hiểu [của ngài Kiều Trần Như].

Đoạn này thuộc phần đầu.

(Kinh) Thiện tai đại đồng tử, thử chúng trung cát tường, thiện xảo phương tiện tâm, đắc Phật vô thượng ký.

(經)善哉大童子，此眾中吉祥，善巧方便心，得佛無上記。

(Kinh: Lành thay đại đồng tử, cát tường trong chúng này, tâm phương tiện thiện xảo, Phật thọ ký vô thượng).

Tán rằng: Chánh thức trần thuật sự lãnh ngộ, thấu hiểu. Bảy bài tụng [trong phần này] được chia thành ba đoạn:

- Hai bài tụng đầu tán thán phẩm đức sẽ được trần thuật.

- Bốn bài tụng kế đó nói rõ sự giải ngộ.

- Bài tụng cuối cùng kết lại ý nghĩa “thân Phật thường trụ”.

Kinh văn thuộc phần thứ nhất chia thành ba phần:

- Bài tụng đầu tiên tán thán đức của Hỷ Kiến.

- Nửa bài tụng kế đó nêu ra sự thành tựu của Phật.

- Nửa bài tụng kế đó, răn bảo hãy nghe vì sẽ nói.

Đoạn này chính là “tán thán Hỷ Kiến”, [lại gồm hai tiểu đoạn]:

- Một là tán thán chung.

- Hai là tán thán riêng biệt.

Phần tán thán chung thì tán thán sự thuyết pháp trên đây và tán thán nội đức. Do các điều được nói trong phần trước là nương theo Vô Nhiễm Trí để nói Tứ Đức của Phật. Đời này trừ chướng, tu nhân sẽ chứng. Vì thế, khen rằng “lành thay!”

Tán thán nội đức chính là phần tán thán các công đức trong phần sau, gồm sáu đức thù thắng:

- Một, tương ứng phẩm đức thù thắng.

- Hai, phẩm đức sanh trong địa vị thù thắng.

- Ba, phát nguyện thù thắng.

- Bốn, thiện xảo thù thắng.

- Năm, phương tiện thù thắng.

- Sáu, nhiếp thọ thù thắng.

Nói “đại đồng tử” là do tương ứng với bảy đại tánh. Như trong Bát Nhã Luận của ngài Vô Trước có nói: “Vị Bồ Tát ấy tương ứng với bảy đại tánh, cho nên gọi là Đại”. Ở đây, cũng có ý nghĩa giống như vậy. Nói “đồng tử” nhằm tỏ rõ [Hỷ Kiến] đã sanh trong địa vị thù thắng: Do dự vào Sơ Địa, sanh trong nhà Như Lai, thì gọi là “đồng tử”, nghĩa là “chân Phật tử”. Điều này lại có bốn ý:

- Một, chủng tử thù thắng, do tin đại pháp làm chủng tử.

- Hai, sanh mẫu (mẹ đẻ) thù thắng, do lấy Bát Nhã làm mẹ ruột.

- Ba, thai tạng thù thắng, do dùng Thiền Định làm thai tạng.

- Bốn, nhũ mẫu thù thắng, dùng đại bi trưởng dưỡng làm nhũ mẫu.

“Chúng trung cát tường” (Cát tường trong đại chúng), tức là đại nguyện thù thắng, nghĩa là đã phát mười đại nguyện hoặc tứ hoằng nguyện. Nói “thiện xảo” tức là thiện xảo thù thắng, đạt được phương tiện để tiến lên địa vị cao hơn. Nói “phương tiện tâm” tức là phương tiện thù thắng. Nương vào hai thứ để lợi sanh: Một là biết chính mình gần với Bồ Đề, hai là do biết phương tiện lợi tha. Nói “được Phật thọ ký” tức là nhiếp thọ thù thắng, tức là được chư Như Lai nhiếp thọ và thọ ký.

(Kinh) Như Lai đại oai đức, năng cứu hộ thế gian. Nhân khả chí tâm thính, ngã kim thứ đệ thuyết.

(經)如來大威德，能救護世間。仁可至心聽，我今次第說。

(Kinh: Như Lai oai đức lớn, hay cứu hộ thế gian. Nhân giả chí tâm nghe, nay tôi lần lượt nói).

Tán rằng: Hai câu đầu tán thán bi và trí của Phật. “Đại oai đức” là Trí Đức, có đủ các thần thông v.v… “Năng cứu hộ” (Có thể cứu vớt, bảo vệ) là Bi Đức, do lợi ích thế gian. “Ngã kim thứ đệ thuyết” (Tôi nay nói theo thứ tự): Trần thuật các điều sẽ nói. Các điều sẽ nói chính là ba thân của Phật. Phần Quả Trí trong Vô Tánh Nhiếp Luận nói: “Hãy nên biết Pháp Thân đại lược có năm tướng: Một là chuyển y tướng, hai là tướng do bạch pháp (thiện pháp) tạo thành, ba là tướng vô nhị, bốn là tướng thường trụ, năm là tướng chẳng thể nghĩ bàn”. Năm nghĩa ấy tôi sẽ lần lượt nói.

(Kinh) Chư Phật cảnh nan tư, thế gian vô dữ đẳng. Pháp Thân tánh thường trụ, tu hành vô sai biệt.

(經)諸佛境難思，世間無與等。法身性常住，修行無差別。

(Kinh: Cảnh chư Phật khó nghĩ, thế gian chẳng sánh bằng. Tánh Pháp Thân thường trụ, tu hành chẳng sai biệt).

Tán rằng: Bốn bài kệ sau đây nhằm nêu bày sự lãnh ngộ, thấu hiểu. Hai bài đầu [trần thuật sự] thấu hiểu lẽ thường trụ, hai bài sau trần thuật vì sao không có xá lợi.

Phần đầu [nói về sự] thấu hiểu thường trụ, tức là Quả Trí Phần [trong Nhiếp Luận]. Trong Quả Trí Phần, đại lược có năm tướng:

- “Chư Phật cảnh nan tư” (Cảnh của chư Phật khó nghĩ) chính là tướng chẳng thể nghĩ bàn.

- “Thế gian vô dữ đẳng” (Thế gian chẳng sánh bằng) là tướng chuyển y.

- “Pháp Thân tánh thường trụ” (Tánh của Pháp Thân là thường trụ) chính là tướng thường trụ.

- “Tu hành vô sai biệt” là tướng do bạch pháp (thiện pháp) hợp thành.

- Thể của chư Phật đều là cùng một hạnh, chính là “vô nhị vi tướng” (tướng chẳng hai), có nghĩa là dùng cội gốc của các pháp như thế để mê hay ngộ nương vào. Vì thế, trước hết, nêu ra tướng chẳng thể nghĩ bàn.

Đã biết cái gốc rồi; kế đó, biện định Chuyển Y tướng. Đã “chuyển y” tức là đã đắc Pháp Thân. Kế đó, biện định tướng thường trụ của Pháp Thân. Thân do nhân mà chứng. Kế đó, biện định tướng do các bạch pháp hợp thành. Đã là do các bạch pháp hợp thành, chẳng biết là giống hay khác. Kế đó, biện định tướng vô nhị. Luận ấy dựa theo thứ tự của năng y (chủ thể nương vào) và sở y (cái được nương vào), cho nên theo thứ tự nói riêng biệt [từng điều]. Cảnh giới của Phật khó thể nghĩ bàn chính là tướng thứ năm trong luận ấy (Nhiếp Luận). Luận ấy viết: “Nói Chân Như thanh tịnh chính là tự nội chứng, chẳng phải là cảnh hiện hành bởi tầm, tư”. Các thứ tầm, tư (思, suy nghĩ) chỉ nên tin hiểu, chớ nên nghĩ bàn; [do vậy] được gọi là “khó nghĩ bàn”.

“Thế gian vô dữ đẳng” (Thế gian chẳng có ai sánh bằng) tức là tướng thứ nhất, tức Chuyển Y Tướng; nghĩa là chuyển diệt Y Tha Khởi Tánh thuộc vào phần tạp nhiễm trong hết thảy các chướng, chuyển thành giải thoát hết thảy các chướng nơi Y Tha Khởi Tánh thuộc vào pháp tự tại chuyển hiện tiền thanh tịnh. Điều này có nghĩa là chuyển y đã viên mãn, trong thế gian chẳng có ai sánh bằng!

“Pháp Thân tánh thường trụ” chính là tướng thường trụ thứ tư trong luận ấy. Luận ấy viết: “Nói đến tướng Chân Như thanh tịnh thì do bổn nguyện dẫn khởi, đối với chuyện đã nên làm chẳng còn mong mỏi nữa”. Ngài Vô Tánh giảng rằng: “Đấy là nêu rõ tánh Chân Như thường hằng, chẳng biến đổi, tỏ rõ thành tựu Phật quả thì được gọi là Pháp Thân. Nếu tánh ấy biến đổi, sẽ chẳng phải là Chân Như. Vì thế là thường trụ. Do bổn nguyện dẫn khởi, đối với việc cần làm chẳng mong mỏi, hiển hiện các vị Phật ứng hóa khác”.

“Tu hành vô sai biệt” chính là tướng thứ hai, tức “tướng do các bạch pháp hợp thành”, nghĩa là Lục Ba La Mật Đa viên mãn, đạt được mười món tự tại. Mười nghĩa tự tại ấy sẽ được giải thích trong phần sau.

(Kinh) Chư Phật thể giai đồng, sở thuyết pháp diệc nhĩ. Chư Phật vô tác giả, diệc phục bổn vô sanh.

(經)諸佛體皆同，所說法亦爾。諸佛無作者，亦復本無生。

(Kinh: Chư Phật Thể đều đồng, pháp nói ra cũng thế. Chư Phật chẳng tạo tác, lại cũng vốn vô sanh).

Tán rằng: Đây là tướng thứ ba, tức vô nhị. Có ba thứ vô nhị:

- Một, Hữu và Vô vô nhị.

- Hai, hữu vi và vô vi vô nhị.

- Ba, hết thảy chư Phật vô nhị.

“Đồng” được nói ở đây chính là ý nghĩa “vô nhị”. “Chư Phật thể giai đồng” (Bản thể của chư Phật đều giống nhau) chính là câu tổng quát, cũng chính là “Hữu và Vô đều vô nhị”. Câu “chư Phật vô nhị” là câu nói riêng, hàm ý: “Hữu và Vô vô nhị” chính là tướng, do hết thảy các pháp vô sở hữu. Giải rằng: Nơi Pháp Thân chẳng có Biến Kế, cho nên chẳng phải là hữu tướng. Do tự tánh được hiển thị bởi Không, cho nên chẳng phải là vô tướng.

Từ “chư Phật vô tác giả” trở đi, chỉ rõ hữu vi và vô vi chẳng hai. “Diệc phục bổn vô sanh” (Cũng lại vốn là vô sanh) nêu rõ nơi Ứng Hóa Thân thì hữu vi và vô vi chẳng phải là hai tướng. Vì thế, luận nói: “Do nghiệp phiền não chẳng phải là cái được thực hiện, cho nên gọi là ‘vô tác giả’ (chẳng có người tạo tác). Đã chẳng phải do phiền não tạo tác, mà cũng chẳng phải sanh từ Hoặc nghiệp; cho nên nói là Vô Sanh. Điều này cũng chỉ rõ: Cái Thể của tự tánh Pháp Thân là vốn có, chẳng phải là mới sanh hay tạo tác”. Pháp được nói ra cũng thế, do vậy giải thích là “thuyết pháp cũng chẳng sai khác”, vì chư Phật Như Lai có cùng sự nghiệp. Lại còn có thể hiểu là: Đoạn kinh văn này nhằm giải thích sự cứu vớt, bảo vệ thế gian trong đoạn trước. Nếu chẳng thuyết pháp, sao có thể cứu vớt, bảo vệ? Do đó, trong phần sau, kinh này nhiều lượt nói: “Thử kinh lưu bố ư thế gian trung, hữu đa lợi ích” (Kinh này lưu truyền trong thế gian, có nhiều lợi ích).

(Kinh) Thế Tôn kim cang thể, quyền hiện ư hóa thân. Thị cố, Phật xá lợi, vô như giới tử hứa. Phật phi huyết nhục thân, vân hà hữu xá lợi?

(經)世尊金剛體，權現於化身。是故，佛舍利，無如芥子許。佛非血肉身，云何有舍利？

(Kinh: Thế Tôn kim cang thể, quyền hiện nơi hóa thân. Vì thế, xá lợi Phật, chừng hạt cải chẳng có! Phật chẳng thân máu thịt, làm sao có xá lợi?)

Tán rằng: Hai bài tụng kế đó, giảng giải [vì sao] “không có xá lợi”. Một bài tụng rưỡi đầu trần thuật sự lãnh ngộ, thấu hiểu [Phật thật sự chẳng có xá lợi], nửa bài tụng sau đó nêu ra sự thấu hiểu về [chuyện đức Phật] thị hiện có [xá lợi]. Đoạn này thuộc về phần thứ nhất. Do ba nghĩa mà chẳng có xá lợi:

- Một là kiên cố khó phá hoại, do kim cang thể khó thể phá hoại.

- Hai, thân quyền biến hóa hiện. Các vị hóa sanh còn chẳng có xương sót lại. Vì thế, thân quyền biến thị hiện của đức Phật chẳng có xá lợi chừng bằng hạt cải.

- Ba, [thân Phật] chẳng phải là thân máu thịt, sao có xá lợi cho được?

Hỏi: Nếu bảo là quyền biến thị hiện, cớ sao Điều Đạt (Đề Bà Đạt Đa) làm cho thân Phật chảy máu vậy?

Đáp: Theo quyển bốn kinh Đại Phương Đẳng Vô Tướng Đại Vân, Thiện Đức đã hỏi [chuyện này], đức Thế Tôn đáp rằng: “Như Lai thân huyết thật vô hữu xuất, Đề Bà Đạt Đa diệc bất năng xuất. Nhược ngôn thụ ảnh hữu xuất huyết giả, vô hữu thị xứ! Như Lai chi thân diệc phục như thị, nhược ngôn xuất huyết, đương tri tức thị thiện quyền phương tiện bất khả tư nghị” (Thân Như Lai thật sự không có chảy máu. Đề Bà Đạt Đa cũng chẳng thể làm thân Phật chảy máu. Nếu nói bóng cây có chảy máu thì chẳng có lẽ ấy! Thân Như Lai cũng giống như thế, nếu nói là “chảy máu”, hãy nên biết đó chính là phương tiện thiện xảo quyền biến chẳng thể nghĩ bàn vậy!)

(Kinh) Phương tiện lưu thân cốt, vị ích chư chúng sanh.

(經)方便留身骨，為益諸眾生。

(Kinh: Phương tiện lưu xương cốt, vì lợi ích chúng sanh).

Tán rằng: Thấu hiểu sự thị hiện. Dùng phương tiện thần thông trí lực thiện xảo để thị hiện lưu lại xá lợi hòng lợi ích chúng sanh.

(Kinh) Pháp Thân thị Chánh Giác, pháp giới tức Như Lai, thử thị Phật chân thân, diệc thuyết như thị pháp.

(經)法身是正覺，法界即如來，此是佛真身，亦說如是法。

(Kinh: Pháp Thân là Chánh Giác, pháp giới tức Như Lai, đó là chân thân Phật, cũng nói pháp như thế).

Tán rằng: Ý thứ ba là kết lại phần nói “thân Phật là thường hằng”. Do là chỗ để công đức nương vào và tích tụ, nên gọi là Pháp Thân. Do thông cả ba thân, giác tánh và giác tướng đều gọi là Chánh Giác. Nhân của các pháp chính là chỗ để các pháp nương vào, cho nên gọi là “pháp giới”. “Đó là chân thân [của Phật]” có hai nghĩa:

- Một là đối với xá lợi, cả ba thân đều là chân thật.

- Tương ứng với điều được biến hóa, Ứng Thân và Hóa Thân chẳng thật. Thân đã là như thế, đức Phật cũng nói như thế, hòng để hiển thị, chứng tỏ lời dạy, cả hai đều như nhau.

5.2.4.1.5. Đại chúng trong pháp hội thuở ấy lãnh ngộ, thấu hiểu, đạt được lợi ích

(Kinh) Nhĩ thời, hội trung tam vạn nhị thiên thiên tử, văn thuyết Như Lai thọ mạng trường viễn, giai phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm, hoan hỷ, dũng dược, đắc vị tằng hữu.

(經)爾時，會中三萬二千天子，聞說如來壽命長遠，皆發阿耨多羅三藐三菩提心，歡喜踊躍，得未曾有。

(Kinh: Lúc bấy giờ, trong hội có ba vạn hai ngàn thiên tử, nghe nói Như Lai thọ mạng dài lâu, đều phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, hoan hỷ, hớn hở, đạt được điều chưa từng có).

Tán rằng: Đại chúng thuở đó lãnh ngộ, thấu hiểu, đạt được lợi ích. Kinh văn chia làm hai đoạn:

- Một là Trường Hàng, [trần thuật chuyện do] nghe pháp đạt được lợi ích.

- Hai, kệ tụng, trần thuật sự lãnh ngộ, thấu hiểu ấy.

Trong phần kinh văn thứ nhất, có bốn ý:

- Một, nêu ra số lượng người đạt được lợi ích, tức là ba vạn hai ngàn thiên tử.

- Hai, trần thuật pháp được nghe, tức là nghe nói thọ lượng của Như Lai.

- Ba, đạt được lợi ích thù thắng, tức là phát Bồ Đề tâm.

- Bốn, tâm hoan hỷ, phát Bồ Đề tâm.

Kinh luật nói [phát Bồ Đề tâm] đại lược hay cặn kẽ khác nhau, nay đại lược phân biệt thành bảy môn:

- Một, nhân duyên phát tâm.

- Hai, phận vị phát tâm.

- Ba, nghi quỹ phát tâm.

- Bốn, phát tâm thù thắng hay kém cỏi.

- Năm, phát tâm sai biệt.

- Sáu, lợi ích thù thắng do phát tâm.

- Bảy, thí dụ về phát tâm.

1) Nói tới nhân duyên, lại có ba loại: Một là do bốn nhân, hai là do bốn duyên, ba là do bốn lực, chi tiết như trong quyển ba mươi lăm luận Du Già Sư Địa đã nói.

2) Phận vị phát tâm thì như Đại Trang Nghiêm Luận quyển hai và luận Hiển Dương Thánh Giáo quyển thứ hai đều nói: “Một là thế tục phát tâm. Hai là thắng nghĩa phát tâm”. Theo quyển thứ bảy mươi hai của Du Già Sư Địa Luận, có mười thứ phát tâm, tức là phát tâm do tiếp nhận thế tục, do đạt được pháp tánh mà phát tâm, phát tâm chẳng quyết định, phát tâm quyết định, phát tâm chẳng thanh tịnh, phát tâm thanh tịnh, phát tâm yếu kém, phát tâm mạnh mẽ, phát tâm chưa thành tựu cái quả, phát tâm đã thành tựu cái quả. Trong ấy, có năm cặp:

- Một, cặp địa tiền và địa thượng.

- Hai, cặp thoái và bất thoái.

- Ba, cặp hữu nhiễm và vô nhiễm.

- Bốn, cặp bị che lấp và không che lấp.

- Năm, cặp nhân quả địa vị khác biệt.

“Thoái và bất thoái” là xét theo bốn địa vị để nói, tức là Tín Bất Thoái v.v… Cặp “nhiễm và bất nhiễm” xét theo lúc chưa trụ trong Bất Thoái. Trước khi trụ trong Bất Thoái thì có khi là do thuận theo người khác, hoặc do bị kẻ khác bức bách, hoặc vì hoảng sợ, hoặc dối trá, hoặc vì cầu lợi lộc thế gian mà phát tâm thì gọi là Nhiễm. Tương phản những điều đó thì gọi là Bất Nhiễm. Trước khi đạt tới địa vị Noãn, Đảnh, bị các thứ như tham v.v… phủ lấp, chế phục thì gọi là “kém”. Trụ trong Nhẫn Đệ Nhất Vị, chẳng bị che lấp thì gọi là “thù thắng”. Thập Địa thì gọi là “chưa đắc quả”, địa vị Phật thì gọi là “thành tựu quả”.

3) Nói tới nghi quỹ, luận Du Già Sư Địa chỉ nói: “Phát tâm như thế, nói lời như thế này: Nguyện con quyết định sẽ chứng Vô Thượng Chánh Đẳng Bồ Đề”, [tức là] chẳng nói tới nghi quỹ, chỉ biện định hành tướng. Theo luận Hiển Dương Thánh Giáo quyển thứ hai có nói: “Tức là như thế này: Lần thứ nhất, cung kính đối trước bậc có trí, khởi ý tăng thượng, phát lời thệ nguyện rằng: ‘Trưởng lão nghĩ nhớ’. Hoặc nói ‘thánh giả nghĩ nhớ’, hoặc nói: ‘Ổ ba đả da (Upādhyāya, hòa thượng), con tên là như thế, từ ngày nay bắt đầu phát tâm Vô Thượng Bồ Đề, vì muốn lợi ích các hữu tình. Từ hôm nay trở đi, con nguyện tu Lục Ba La Mật, hết thảy vạn hạnh, đều vì chứng đắc Vô Thượng Bồ Đề. Con nay cùng với các Bồ Tát Ma Ha Tát hòa hợp xuất gia, nguyện đức Thế Tôn chứng tri con là Bồ Tát’. Lần thứ hai, thứ ba cũng như thế”. Đó là nói đến nghi quỹ phát tâm của thế tục, chẳng thấy nghi quỹ phát tâm xuất thế.

4) Phát tâm thù thắng hay kém cỏi. Trang Nghiêm Luận viết: “Đệ Nhất Nghĩa phát tâm có ba loại thù thắng: Một là giáo thọ thù thắng, do thân cận đấng Chánh Biến Tri. Hai là tùy thuận tu tập thù thắng, do khéo tụ tập phước trí. Ba là đắc quả thù thắng, do sanh ra Vô Phân Biệt Trí”. Lại có sáu thứ thù thắng:

- Một là chỗ sanh.

- Hai là nguyện.

- Ba là dũng mãnh.

- Bốn là nương cậy thanh tịnh.

- Năm là các sự khéo léo khác.

- Bảy là các thứ thoát ly khác.

Chỗ sanh thù thắng gồm bốn điều:

- Một, chủng tử thù thắng, do tin tưởng đại pháp làm chủng tử.

- Hai, sanh mẫu thù thắng, do dùng Bát Nhã làm mẹ đẻ.

- Ba, thai tạng thù thắng, do đại Thiền Định lạc làm thai tạng.

- Bốn, nhũ mẫu thù thắng, do đại bi trưởng dưỡng làm nhũ mẫu.

“Nguyện” tức là mười đại nguyện v.v… đều như luận ấy đã nói.

5) Phát tâm sai biệt: Theo kinh Kim Cang Bát Nhã dạy thì có ba loại, tức là “vân hà trụ” (trụ như thế nào, đó là ước nguyện), “vân hà tu hành” (tu hành như thế nào, tức là do đã nguyện nên tu hành), và “vân hà hàng phục kỳ tâm” (hàng phục cái tâm như thế nào, tức là do tu hành nên đoạn chướng). Vì thế, kinh ấy dạy: “Ưng đương phát khởi như thị chi tâm” (Hãy nên phát khởi cái tâm như thế). Luận Du Già Sư Địa, quyển ba mươi lăm nói có năm loại:

- Một là tự tánh.

- Hai là hành tướng.

- Ba là sở duyên.

- Bốn là công đức.

- Năm là tối thắng. Tức là dùng chánh nguyện làm tự tánh, đối với Bồ Đề và Niết Bàn nhất định tự mong cầu, và cầu “có thể tạo tác nghĩa lợi cho hữu tình”. “Mong cầu” là hành tướng, dùng Đại Bồ Đề và các hữu tình để làm cảnh hòng duyên theo. Thoạt đầu phát tâm sẽ có thể thâu nhiếp thiện căn thù thắng của hết thảy các pháp thuộc vào Bồ Đề phần, là các công đức thượng thủ v.v… tương ứng với chánh nguyện tối sơ. Đó là điều mong cầu bậc nhất trong các điều thiện mầu nhiệm và ý nguyện chân chánh thuộc thế gian và xuất thế gian.

Đại Trang Nghiêm Luận, quyển thứ hai nói: “Bồ Tát phát tâm, dùng gì làm căn bản? Cho đến dùng gì để rốt ráo? Nói chung, có mười một điều: Dùng đại bi làm căn bản, dùng lợi lạc chúng sanh để làm y chỉ, dùng pháp Đại Thừa làm đối tượng để tin tưởng, dùng Chủng Trí làm đối tượng để duyên theo. Vì cầu điều đó mà dùng thắng dục để nương vào. Do mong muốn Vô Thượng Thừa mà dùng đại hộ (sự thủ hộ to lớn) để làm chỗ trụ. Trụ trong Bồ Tát giới để tiếp nhận chướng nạn. Do tâm khởi thừa khác, cho nên dùng sự tăng trưởng điều thiện làm công đức. Dùng phước trí làm tự tánh. Dùng tu tập các Độ (Ba La Mật) để xuất ly. Coi viên mãn địa vị là rốt ráo. Do trong mỗi địa vị đều siêng tu phương tiện để tương ứng với địa vị ấy”.

Theo kinh Văn Thù Vấn Bồ Đề Tâm, có mười loại phát:

- Một là thân phát, hai là khẩu phát, ba là ý phát, do khiến cho ba nghiệp thanh tịnh.

- Bốn là nội phát, do chẳng hư luống phân biệt hết thảy chúng sanh.

- Năm là ngoại phát, tức là đối với hết thảy chúng sanh đều hành bình đẳng.

- Sáu là trí phát, do trọn đủ Phật trí thanh tịnh.

- Bảy là quốc độ thanh tịnh phát, do chỉ bày sự trang nghiêm trong hết thảy các cõi nước của chư Phật.

- Tám là giáo hóa chúng sanh phát, do biết đó là thuốc trị hết thảy các bệnh phiền não. Đấy chính là hiểu cách đối trị, trừ khử.

- Chín là thật phát, do thành tựu Định Tụ, liền tùy theo căn cơ mà thuyết pháp.

- Mười là trí vô vi trọn vẹn phát tâm, do chẳng chấp trước tam giới.

Theo Phát Bồ Đề Tâm Luận, có bốn thứ phát tâm:

- Một, tư duy chư Phật mà phát Bồ Đề tâm.

- Hai, quán các lỗi lầm nơi thân.

- Ba, từ mẫn chúng sanh.

- Bốn, cầu cái quả tối thắng.

Bốn thứ phát tâm ấy, mỗi thứ lại có năm điều, chi tiết thì như trong hai bộ luận ấy đã nói.

6) Hai môn lợi ích thù thắng và thí dụ thì chi tiết như trong Đại Trang Nghiêm Kinh Luận và Phát Bồ Đề Tâm Kinh Luận đã nói.

Nay đối với sự phát tâm ở đây, trong bốn duyên thì là duyên thứ nhất, [tức là] do thấy, nghe công đức, thần thông của Phật và Bồ Tát. Trong bốn nhân thì là hai cái nhân đầu tiên, [tức là] “do có đủ các chủng tánh” và “được Phật, Bồ Tát, bạn lành nhiếp thọ”. Trong bốn lực thì có thể là trọn đủ bốn lực: Do thế lực từ công năng nơi chủng tử của chính mình, do tu tập Đại Thừa từ trước, do từ sức nghe người khác nói, và do thân cận bạn lành.

“Hoan hỷ, hớn hở”: Theo Văn Thù Sở Vấn Kinh Luận: “Do ba loại nghĩa, cho nên hoan hỷ phụng hành: Một là người nói thanh tịnh, do được tự tại trong các pháp. Hai là pháp được nói thanh tịnh, do như thật biết pháp thể thanh tịnh, lại còn tương ứng với mười loại thù thắng thanh tịnh thuộc chặng đầu, chặng giữa, chặng cuối. Ba là nương theo pháp đã nói mà đạt được cái quả thanh tịnh, vì đạt được cảnh giới mầu nhiệm”. Điều này có nghĩa là nương theo giáo pháp để chứng lý, đắc quả vậy!

(Kinh) Dị khẩu đồng âm nhi thuyết tụng viết: “Phật bất Bát Niết Bàn, chánh pháp diệc bất diệt, vị lợi chúng sanh cố, thị hiện hữu diệt tận. Thế Tôn bất tư nghị, diệu thể vô dị tướng, vị lợi chúng sanh cố, hiện chủng chủng trang nghiêm”.

(經)異口同音而說頌曰：佛不般涅槃，正法亦不滅，為利眾生故，示現有滅盡。世尊不思議，妙體無異相，為利眾生故，現種種莊嚴。

(Kinh: Khác miệng cùng tiếng mà nói kệ tụng rằng: - Phật chẳng Bát Niết Bàn, chánh pháp cũng chẳng diệt, vì lợi ích chúng sanh, thị hiện có diệt tận. Thế Tôn chẳng nghĩ bàn, diệu thể chẳng tướng khác. Vì lợi ích chúng sanh, hiện các thứ trang nghiêm).

Tán rằng: Trần thuật sự giải ngộ. Bài tụng thứ nhất nói về sự lãnh ngộ thường trụ, bài thứ hai nói về sự lãnh ngộ các tướng thị hiện.

5.2.4.2. Riêng nói về Niết Bàn

5.2.4.2.1. Trần thuật điều nghi, khải thỉnh

5.2.4.2.1.1. Kết lại điều đã được nghe trên đây

(Kinh) Nhĩ thời, Diệu Tràng Bồ Tát thân ư Phật tiền, cập tứ Như Lai, tịnh nhị đại sĩ, chư thiên tử sở, văn thuyết Thích Ca Mâu Ni Như Lai thọ lượng sự dĩ.

(經)爾時，妙幢菩薩親於佛前，及四如來，并二大士，諸天子所，聞說釋迦牟尼如來壽量事已。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Diệu Tràng Bồ Tát đích thân đối trước Phật và bốn đức Như Lai, cùng hai vị đại sĩ, các thiên tử, nghe nói thọ lượng của Thích Ca Mâu Ni Như Lai xong).

Tán rằng: Đoạn lớn thứ hai từ đây trở đi, [là phần] “riêng nói về Niết Bàn”. Kinh văn được chia thành ba phần:

- Một, trần thuật điều nghi, khải thỉnh.

- Hai, đức Phật giải thích cho Bồ Tát.

- Ba, lãnh ngộ, đạt được lợi ích.

Phần thứ nhất lại có hai đoạn:

- Một, kết lại điều đã được nghe trên đây.

- Hai, thỉnh vấn điều nghi ngờ.

Đoạn này chính là ý thứ nhất.

5.2.4.2.1.2. Thỉnh vấn điều nghi ngờ

(Kinh) Phục tùng tòa khởi, hiệp chưởng, cung kính bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Nhược thật như thị, chư Phật Như Lai bất Bát Niết Bàn, vô xá lợi giả.

(經)復從座起，合掌恭敬白佛言：世尊！若實如是，諸佛如來不般涅槃，無舍利者。

(Kinh: Lại từ chỗ ngồi đứng dậy, chắp tay, cung kính bạch cùng đức Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Nếu thật sự là như thế, chư Phật Như Lai chẳng Bát Niết Bàn, chẳng có xá lợi).

Phần chánh thỉnh gồm năm điều:

- Một, nghi thức thỉnh pháp.

- Hai, nhắc lại điều được nghe.

- Ba, nêu ra điều vấn nạn về chỗ mâu thuẫn.

- Bốn, kết lại ý nghi.

- Năm, thỉnh cầu quyết nghi.

Ở đây đã gồm hai điều đầu.

(Kinh) Vân hà kinh trung thuyết hữu Niết Bàn, cập Phật xá lợi, linh chư nhân thiên cung kính cúng dường; quá khứ chư Phật hiện hữu thân cốt lưu bố ư thế, nhân thiên cúng dường, đắc phước vô biên?

(經)云何經中說有涅槃，及佛舍利，令諸人天恭敬供養；過去諸佛現有身骨流布於世，人天供養，得福無邊？

(Kinh: Vì sao trong kinh nói có Niết Bàn và xá lợi của Phật, dạy các trời, người cung kính, cúng dường, quá khứ chư Phật hiện có xá lợi lưu truyền trong cõi đời, trời, người cúng dường, được phước vô biên?)

Tán rằng: Nêu ra vấn nạn về chuyện mâu thuẫn, có ba ý:

- Một, vì sao gọi là Niết Bàn?

- Hai, vì sao chẳng nhập [Niết Bàn]?

- Ba, nếu đã chẳng nhập, sao lại nói “lưu lại xá lợi nơi thân?”

Ở đây, nêu ra hai điều mâu thuẫn:

- Một là mâu thuẫn với giáo pháp.

- Hai là mâu thuẫn với thế gian. Nói “thế gian” tức là [thế gian đều thấy] quá khứ chư Phật thị hiện có xá lợi.

(Kinh) Kim phục ngôn vô, trí sanh nghi hoặc. Duy nguyện Thế

Tôn ai mẫn ngã đẳng, quảng vị phân biệt.

(經)今復言無，致生疑惑。惟願世尊哀愍我等，廣為分別。

(Kinh: Nay lại nói là không, khiến cho con sanh nghi hoặc. Kính mong đức Thế Tôn thương xót chúng con, rộng phân biệt cho).

Tán rằng: Đoạn này bao gồm hai ý “kết lại lời nghi’ và “thỉnh cầu giải quyết mối nghi”.

5.2.4.2.2. Đức Phật giải thích cho Diệu Tràng Bồ Tát

5.2.4.2.2.1. Nhắc lại nghi tình, sắc truyền hãy nghe

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Diệu Tràng Bồ Tát, cập chư đại chúng: - Nhữ đẳng đương tri, vân “Bát Niết Bàn, hữu xá lợi” giả, thị mật ý thuyết. Như thị chi nghĩa, đương nhất tâm thính.

(經)爾時，佛告妙幢菩薩，及諸大眾：汝等當知，云般涅槃有舍利者，是密意說。如是之義，當一心聽。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo Diệu Tràng Bồ Tát và các đại chúng: - Các ông nên biết, nói “Bát Niết Bàn và có xá lợi” là nói theo mật ý. Nghĩa như thế, hãy nên nhất tâm nghe).

Tán rằng: Đức Phật giải thích cho Bồ Tát. Kinh văn chia thành ba phần:

- Một, nhắc lại nỗi nghi tình, sắc truyền hãy nghe.

- Hai, giải thích thẳng vào vấn đề.

- Ba, từ “như thị diệu hạnh, nhữ đẳng cần tu” (diệu hạnh như thế, các ông hãy nên siêng tu) trở đi là phần kết lại, khuyên hãy học tập.

Ở đây là phần thứ nhất.

Nói “có xá lợi” là nói theo mật ý thì như trong quyển thứ mười hai của Tạp Tập Luận nói có bốn loại bí mật:

- Một là khiến nhập.

- Hai là tướng.

- Ba là đối trị.

- Bốn là chuyển biến.

Đối trị gồm tám ý:

- Một, chướng ngại do khinh Phật.

- Hai, chướng ngại do khinh Pháp.

- Ba, chướng ngại do giải đãi.

- Bốn, chướng ngại do được chút ít thiện căn đã sanh lòng vui mừng, cho là đủ.

- Năm là chướng ngại do tham hạnh.

- Sáu là chướng ngại gây ra bởi mạn hạnh.

- Bảy là chướng ngại bởi ác hạnh.

- Tám là chướng ngại do bất định tánh.

Ở đây, do trừ hai thứ chướng ngại do khinh Phật và giải đãi mà nói Bát Niết Bàn, lưu lại xá lợi nơi thân, đó gọi là “mật ý” (ý nghĩa bí mật). “Nhất tâm thính” (Hãy nhất tâm nghe) là sắc truyền hãy nghe. Nghe âm thanh lọt vào tai, hãy quét sạch [nghi nan], nhiếp trì [lời dạy] hòng sanh Tam Huệ vậy!

5.2.4.2.2.2. Giải thích thẳng vào vấn đề

5.2.4.2.2.2.1. Giải thích cái Thể của Niết Bàn

(Kinh) Thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát như thị ưng tri, hữu kỳ thập pháp, năng giải Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác chân thật lý thú, thuyết hữu cứu cánh Đại Bát Niết Bàn.

(經)善男子！菩薩摩訶薩如是應知，有其十法，能解如來、應、正等覺真實理趣，說有究竟大般涅槃。

(Kinh: Thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát hãy nên biết có mười pháp như thế để có thể hiểu lý thú chân thật của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, nói có rốt ráo Đại Bát Niết Bàn).

Tán rằng: Chính thức giải thích, có ba phần:

- Đầu tiên, giải thích cái Thể của Niết Bàn.

- Kế đó, nói về tướng của nó, tức là chỉ rõ [vì sao] “chẳng nhập [Niết Bàn]”.

- Sau cùng, giải thích nguyên do nói “nhập Niết Bàn” và “lưu xá lợi”.

Đoạn này thuộc phần đầu.

Hỏi: Vì sao trước là nói về cái Thể của Niết Bàn, sau là nói về tướng của Niết Bàn?

Đáp: Nói về Thể nhằm nêu rõ: Nương theo ba sự mà nói có Niết Bàn bất đồng. Nhị Thừa ở trong chỗ diệt thân trí thì gọi là Niết Bàn. Nói về tướng tức là nêu rõ: Có đại bi và đại trí khác nhau. Nhị Thừa nhập vĩnh diệt (vĩnh viễn diệt độ), cho nên hành hy hữu.

Nói về Thể, có ba lượt giải thích:

- Đầu tiên, dựa theo ba sự và bản thể của bốn loại Niết Bàn để giải thích.

- Kế đó, dựa theo sự lần lượt chứng đắc để giải thích.

- Cuối cùng, xét theo “do cái nhân viên mãn bèn có thể chứng” để giải thích.

Đối với nghĩa Niết Bàn, đại lược dùng năm môn để phân biệt:

- Một, liệt kê để giải thích danh xưng.

- Hai, nêu ra cái Thể [của Niết Bàn].

- Ba, biện định sự tấn nhập.

- Bốn, biện định thời điểm đạt được.

- Năm, vấn đáp.

5.2.4.2.2.2.1.1. Liệt kê để giải thích danh xưng Niết Bàn

Gồm hai phần: Một là liệt kê, hai là giải thích.

1) Trong phần liệt kê thì trước là Tổng, sau là Biệt.

a. Tổng thì như các kinh Nê Hoàn v.v… gọi [Niết Bàn] là Nê Hoàn, cũng gọi là Nê Viết, đều là phiên âm sai tiếng Phạn, nói cho đúng thì phải là Ba Lợi Nê Phược Nam (Parinirvāṇa), dịch sang nghĩa tiếng Hán là Viên Tịch. Còn phiên âm là Ba Lợi Niết Bà Nam, lại cũng dịch là Diệt Độ, hoặc dịch là Thanh Tịnh, còn dịch là Bỉ Ngạn (bờ kia). Kinh Niết Bàn cũng nói nhiều danh xưng như “vô sanh, vô xuất, vô tác, vô vi, quy y quật trạch, giải thoát chuyển y” v.v…

b. Liệt kê biệt danh thì chỉ dựa vào bất cộng [để phân định]. Trong Đoạn Quả Phần của Nhiếp Luận, chỉ nói Vô Trụ. Trong kinh Niết Bàn và kinh này thì nói là Đại Niết Bàn. Có khi dựa theo chuyện có thể chứng đại hay tiểu [Niết Bàn] để phân biệt, như trong kinh Niết Bàn nói có hai loại: Một là tiểu, hai là đại. [Niết Bàn] do hàng Nhị Thừa đạt được thì gọi là Tiểu Niết Bàn, còn [Niết Bàn] do hàng Đại Thừa đạt được thì gọi là Đại Niết Bàn. Có khi dựa theo Tổng và Biệt để so sánh, như trong Thập Địa Luận nói có hai thứ: Một là đồng tướng, hai là biệt tướng. “Biệt tướng” tức là ba loại Niết Bàn kia. Có khi xét theo tam thừa cùng đoạn nhân quả của phiền não để nói thành hai loại. [Chẳng hạn như] trong kinh Thắng Man chỉ nói hai loại, tức là Hữu Dư Y và Vô Dư Y. Lại có khi do dựa theo “chứng” và “chẳng chứng” mà phân biệt để chỉ nói thành hai loại, tức như bộ Nhiếp Luận đời Lương viết: “Một là tự tánh tịnh, tức điều thứ nhất trong bốn điều. Hai là phương tiện tịnh, tức ba điều sau trong bốn điều”. Có khi dựa theo “cộng” và “bất cộng” để nói có ba loại, chính là ba loại [Niết Bàn] trong kinh này, tức là Hữu Dư, Vô Dư, và Vô Trụ Xứ. Có khi dựa theo “chứng, không chứng, tận lý, thông biệt” trong ba thừa mà nói thành bốn loại Niết Bàn, tức là như trong Nhiếp Luận đời Lương, hoặc Thành Duy Thức Luận v.v… [Bốn loại Niết Bàn] thì một là tự tánh thanh tịnh, hai là Hữu Dư Y, ba là Vô Dư Y, bốn là Vô Trụ Xứ.

2) Giải thích danh xưng, thì âm chính xác là Ba Lợi Nệ Phược Nam (Parinirvāṇa, Đại Bát Niết Bàn), hoặc Niết Ba Nam (Nirvāṇa), dịch sát nghĩa là Viên Tịch. “Viên” là viên mãn, [hàm nghĩa] các công đức viên mãn, lý được chứng viên mãn, năng chứng (người chứng) và sở chứng (pháp được chứng) đều viên mãn. “Tịch” là tịch tĩnh. Tự thể lặng trong, lìa khỏi nhuốm bẩn, náo động, cũng thông với năng chứng và sở chứng. Nhưng từ phương diện công đức tăng trưởng thù thắng mà nói là Viên; do quả vị viên mãn mà lý thể được gọi là Tịch, vốn luôn tĩnh lặng. Do trọn vẹn các đức thì mới chứng lý tịch. Vì thế, gọi là Viên Tịch. Nếu đều là viên tịch, tức là vừa Viên vừa Tịch thì gọi là Viên Tịch, đó là giải thích theo lối Trì Nghiệp (cách giải thích dựa theo tác dụng từ bản thể của một pháp). Nếu do Viên mà có thể chứng Tịch trong Viên thì gọi là Viên Tịch, đó là Y Chủ Thích.

Lại nữa, nếu công đức có thể viên, có thể tịch, nếu cái để nương vào (sở y, tức pháp để tu chứng) giống như cái được viên, cái được tịch (sở viên, sở tịch, tức là công đức viên tịch) [thì gọi là Viên Tịch]; đó đều là giải thích theo lối Trì Nghiệp. Nếu dựa theo Duy Thức, chỉ có lý Chân Như là cái Thể của Niết Bàn, hoặc là Tịch trong Viên, hoặc là cái được Viên cũng là cái được Tịch. Nếu dựa theo ba sự (Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát) của kinh Niết Bàn để nói về danh xưng Đại Niết Bàn thì chính là “trí, như, giải thoát đều viên tịch”; đấy đều là giải thích theo lối Trì Nghiệp. Lại như trong kinh ấy (kinh Niết Bàn) nói: Như [ba chấm của] chữ Y [trong văn tự Tất Đàm (Siddhaṃ) của tiếng Phạn, chữ này do ba chấm hợp lại] chẳng đồng, chẳng dị, thông với các pháp “giả, thật, tánh, tướng”, đều gọi là Viên Tịch. Đó đều là giải thích danh xưng theo lối Trì Nghiệp. Giải thoát là nghĩa Giả, Bát Nhã là tướng, Pháp Thân là tánh. Nếu xét theo nghĩa, có ba thứ được gọi là “tam sự”, tức Bát Nhã là [giải thích theo lối] Y Chủ, còn hai thứ kia (giải thoát và Pháp Thân) là Trì Nghiệp; nhưng gọi là Niết Bàn thì chính là giải thích theo lối Trì Nghiệp.

Nói “diệt độ” thì Độ chính là “đến”. Dùng hai nghĩa để giải thích thì:

- Một, Chân Như vốn sẵn thanh tịnh, tánh là “bờ kia”, cho nên gọi là “đến”. Vì thế, kinh Duy Ma dạy: “Nhất thiết chúng sanh tức Niết Bàn tướng, bất phục cánh diệt” (Hết thảy chúng sanh chính là tướng Niết Bàn, chẳng còn diệt nữa).

- Hai, Diệt là cái để đạt đến, Độ là chủ thể [thực hiện hành động] “đạt đến” ấy, tức là nói Diệt nơi Độ thì là giải thích theo lối Y Chủ. Lại nữa, đối với cái có thể diệt, cái có thể độ, cái được diệt, cái được độ thì Độ là đến, cho nên đều bao gồm Năng (chủ thể thực hiện) và Sở (đối tượng được tác động bởi chủ thể). Cái có thể diệt, có thể độ (năng diệt, năng độ) chính là Niết Bàn tướng. Cái được diệt, cái được độ (sở diệt, sở độ) chính là Niết Bàn tánh, giống như do ba sự trong Đại Niết Bàn mà được thành lập. Kinh Niết Bàn dạy: “Vô nhân duyên cố, danh Vô Sanh. Dĩ vô vi cố, danh Vô Xuất. Vô tạo nghiệp cố, danh Vô Tác” (Do không có nhân duyên, nên gọi là Vô Sanh. Do vô vi, nên gọi là Vô Xuất. Do chẳng tạo nghiệp, nên gọi là Vô Tác). Những danh xưng khác cứ dựa theo đó mà suy ra.

Giải thích biệt danh, thì chẳng do huệ chọn lựa, bản thể vô nhiễm, bèn gọi là “tự tánh thanh tịnh Niết Bàn”, giống như [cách nói] “tự tánh thanh tịnh thì gọi là Niết Bàn” trong phần trước. Đó là giải thích theo lối Trì Nghiệp. “Dư” [trong Hữu Dư và Vô Dư] là nói đến Khổ Đế, chính là cái còn sót lại của Tập. Hữu tức là “chẳng phải không có”, Y là “nương dựa vào”. Có hai thứ để nương vào:

- Một, thân hiện tại, giống như nương vào các Hành Khổ còn sót lại.

- Hai, Hữu Dư Y tức là loại Niết Bàn mà vẫn còn có những thứ khổ sót lại để nương vào.

Niết Bàn [được giải thích theo kiểu đó] thì đều là giải thích theo cách Y Chủ.

Khổ và Tập đều hết thì gọi là Vô Dư, tức là chẳng còn sót lại Khổ để nương vào. “Vô” tức là “chẳng có”. [Vô Dư] hàm nghĩa “chẳng có khổ để nương vào”. Tứ Trí (Đại Viên Kính Trí, Bình Đẳng Tánh Trí, Diệu Quán Sát Trí, và Thành Sở Tác Trí) cũng thế, được gọi là Vô Dư Y, tức là chẳng còn có sự khổ nào sót lại để nương vào. Niết Bàn [được giải thích theo kiểu này] đều là giải thích theo lối Y Chủ, do nói về cái hiển lộ.

Lại có thể hiểu rằng: Hữu Dư và Vô Dư là chủ thể có thể chứng (năng chứng), cho nên nêu ra cái này hòng làm rõ cái kia, chủ yếu là dựa theo đối tượng nương vào mà gọi là Niết Bàn, nghĩa là:

- Còn có khổ sót lại để nương vào thì gọi là [Hữu Dư Y] Niết Bàn.

- Chẳng có khổ còn sót lại để nương vào thì gọi là [Vô Dư Y] Niết Bàn.

Đấy đều là giải thích theo lối Trì Nghiệp. Xét theo hàng Nhị Thừa, chẳng thể nói [Niết Bàn do họ chứng đắc] là Vô Dư Y. Nếu là Đại Thừa thì Tứ Trí chẳng nương vào khổ, cho nên cũng có thể chứng, có thể y trụ được. Cách giải thích này là đúng, do Bi chẳng trụ Niết Bàn, do Trí chẳng trụ trong sanh tử. Do nếu có thể thông đạt cái năng chứng, thì vì đều chẳng trụ [sanh tử lẫn Niết Bàn], cho nên gọi là Vô Trụ, sở y (cái để nương vào) chính là Niết Bàn. Hoặc từ phương diện “Chân Như như hư không, ở trong sanh tử mà chẳng vướng mắc, ở trong Niết Bàn mà chẳng chấp trước”, Niết Bàn là tướng, Chân Như là tánh, ví như tự tánh Pháp Thân và tánh tướng của Chân Như khác biệt, tức là tướng thuộc tánh. Vô Trụ Niết Bàn là cách giải thích theo lối Y Chủ. Lại nữa, ngay cả cái tướng ấy cũng đều vô trụ; do vậy, cũng có thể nói “vô trụ chính là Niết Bàn”. Nhưng Duy Thức Luận nói bốn thứ Niết Bàn đều lấy Như làm Thể, tức là thâu nhiếp nghĩa vào tánh, đều là giải thích theo lối Trì Nghiệp.

5.2.4.2.2.2.1.2. Nêu ra cái Thể của Niết Bàn

Trước là trần thuật [sự biện định Thể] theo lối cổ; kế đó, trần thuật theo cách hiện thời.

1) Biện định theo lối cổ thì Cơ pháp sư ở đất Thục nói: “Pháp sư Đàm Vô Sấm và pháp sư Đạo Lãng ở Hà Tây v.v… cho rằng: Vì Niết Bàn là nơi tụ tập tông nghĩa ‘thường, lạc, ngã, tịnh’, mở ra chỉ thú sâu xa huyền diệu rốt ráo làm cái gốc cho Niết Bàn”. Cách nói ấy nhằm giải thích ý nghĩa, chẳng phải là thật sự biện định cái Thể [của Niết Bàn]. Chân Đế Tam Tạng nói: “Niết Bàn có bốn thứ, ba thứ là đạo quả, một thứ chẳng phải là đạo quả. Thành tựu Bát Nhã, đại bi Niết Bàn của Bồ Tát để làm đạo quả. Từ Sơ Địa trở lên, dùng trí vô phân biệt làm cái Thể của Niết Bàn”. Cũng có người cho rằng: “Bi và Trí làm Thể [của Niết Bàn]”. Nhưng đấy chỉ là tướng, đấy chỉ là năng chứng (chủ thể có thể chứng), chẳng chánh xác! Kinh Niết Bàn dạy: “Niết Bàn liễu nhân chi sở đắc, phi sanh nhân đắc cố. Nhược trí vi Niết Bàn, tức ưng sanh nhân đắc” (Sở đắc (cái đạt được) bởi liễu nhân của Niết Bàn chẳng phải là sở đắc của sanh nhân. Nếu trí là Niết Bàn thì nó phải là sở đắc của sanh nhân). Vì thế, các sư ở Nghiệp Thành, Hà Sóc, hoặc là nói Niết Bàn có bốn loại Thể:

- Một là lý diệt, tức là Chân Như pháp giới.

- Ha là sự diệt, tức là Diệt do lìa tam chướng nhiều lần mà diệt.

- Ba là đức diệt, tức là công đức tịch diệt.

- Bốn là ứng diệt, tức là [đức Phật Thích Ca] ở nơi Song Lâm (rừng Sa La Song Thụ), thị hiện vô thường diệt giống như chúng sanh.

Đối với ba loại đầu [của Niết Bàn] thì có thể là như thế (tức lấy Chân Như làm Thể), như luận Thành Duy Thức đã nói: “Đều lấy như làm Thể”, tức là lý diệt. Lại nói “hai thứ giữa thuộc về Trạch Diệt”, tức là diệt nhiều lần. Theo ý của cổ nhân, Trạch Diệt chính là do Sự Thức biến ra, cho nên chẳng phải là Niết Bàn.

Đối với Đại Bát Niết Bàn, cổ nhân phần nhiều coi Như được nói theo tánh Bát Nhã như thế chính là Bát Nhã, do chẳng khác lý, cho nên chẳng cần phải mất công nói riêng! Nếu xét theo ba sự (Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát) để gọi là Đại Niết Bàn thì Bát Nhã chính là đức diệt, nhưng sở dĩ chẳng nói là vì trái nghịch với sở đắc của liễu nhân, cho nên nói là “chẳng rốt ráo!”

Nay thật sự nêu ra cái Thể [của Niết Bàn] thì có bốn môn:

- Một, dùng tánh và tướng khác biệt để luận định cái Thể.

- Hai, dùng tánh tướng hòa hợp để luận định cái Thể.

- Ba, [biện định] cái Thể bằng cách thâu nhiếp Giả về Thật.

- Bốn, hợp chung Giả và Thật để luận định cái Thể.

1) Coi tánh và tướng là khác biệt để luận định cái Thể: Thành Duy Thức Luận nói: “Bốn loại Niết Bàn đều lấy Chân Như làm Thể, chẳng phải là phẩm đức hữu vi. Lại nữa, xét theo ý nghĩa của Thể, tự tánh vô trụ chính là cái Thể của Chân Như. Hai thứ trong ấy đều là Trạch Diệt. Lại nữa, đoạn trí chướng thì sẽ đạt được Trạch Diệt, tức là Vô Trụ Xứ cũng thuộc vào Trạch Diệt. Tuy chúng nó là giả, nhưng so với tướng Y Tha thì đều được gọi là Tánh, đều do liễu nhân mà đạt được. Xét theo ý nghĩa của Thể thì đều là Thường”. Vì thế, tam sự Đại Bát Niết Bàn (tức Niết Bàn có ba đặc tánh Pháp Thân, Bát Nhã và Giải Thoát) đều chấp nhận cả ba nghĩa ấy, đều coi Chân Như là Thể.

2) Hòa hợp tánh và tướng để luận định cái Thể [của Niết Bàn]: Chính là Bát Nhã, Giải Thoát và Chân Như đều là Thể của Niết Bàn. Tức là ba sự trong kinh Niết Bàn đều được gọi là Đại Bát, được diễn tả là “như chữ Y [gồm ba điểm hợp lại], cũng giống như ba con mắt [trên mặt của Đại Phạm Vương]”. Nếu chỉ nói Như là duy nhất, chẳng khác, thì Tạp Tập Luận nói: “Tướng của Diệt Đế được gọi là Chân Như thánh đạo, chẳng sanh phiền não. Dù là diệt y (pháp để Diệt nương vào) hay năng diệt (chủ thể thực hiện hành động diệt), hay diệt tánh (tánh của Diệt), đều là tướng của Diệt Đế. ‘Tướng’ là thể tướng. Cái có thể diệt (năng diệt), cái bị diệt (sở diệt), và cái để diệt nương vào (diệt y) đều gọi là Diệt Đế. Cái có thể diệt là Bát Nhã, diệt tánh chính là Giải Thoát Trạch Diệt, cái để diệt nương vào chính là Chân Như”. Nhưng luận ấy lại nói: “Ý nói nơi cảnh, Chân Như chẳng sanh hữu lậu thì gọi là Diệt Đế, tức là xét khít khao theo tánh để nói. Trên đây là dựa theo tướng, nói gộp chung tánh và tướng”.

3) Nhiếp Giả về Thật để biện định cái Thể: Tức là như Duy Thức Luận nói: “Đấy chính là nương vào Chân Như lìa chướng mà lập bày, do Thể chính là pháp giới thanh tịnh, cho nên bốn loại Niết Bàn đều dùng Chân Như làm Thể”.

4) Gộp chung Giả và Thật để luận định cái Thể: Tức là như Duy Thức Luận nói: “Trong bốn thứ Niết Bàn, thứ đầu tiên và cuối cùng chính là Chân Như. Xét theo thật thể, hai thứ giữa thuộc về Trạch Diệt. Trạch Diệt là Giả, hoặc nói Vô Trụ Xứ là Trạch Diệt, tức ba Giả một Thật đều là cái Thể của Niết Bàn”. Lại theo quyển hai của Thành Duy Thức, có hai loại vô vi:

- Một là nương vào thức mà biến.

- Hai là nương vào Chân Như.

Trong bốn loại Niết Bàn, cũng có thể coi ba loại sau thuộc về Vô Vi, mà cũng là thức biến. Lại nữa, sáu thứ vô vi đều có thể coi là do thức biến. Cái Thể của tự tánh thanh tịnh chính là Chân Như, cũng nên giống như Trạch Diệt v.v… đều có thể coi là do thức biến.

Lại giải rằng: Kinh Giải Thâm Mật dạy: “Chư thức sở duyên, duy thức sở hiện cố, khả thông hứa thức biến” (Do duyên theo các thức, chỉ do thức hiện, nên đều có thể coi là do thức biến ra). Do Niết Bàn chẳng phải là thật, chẳng phải do liễu nhân mà đạt được, các kinh luận chẳng nói Niết Bàn cũng do Diệt biến thành. Thế nhưng, tuy Hữu Dư và Vô Dư đều là Trạch Diệt, xét theo ý nghĩa thì có khác biệt. Do đó, chúng được chia thành hai loại, gồm năm cặp:

- Một, cặp “nhân quả phiền não”: Do cái nhân phiền não đã hết thì gọi là Hữu Dư, nếu cái quả phiền não đã hết thì gọi là Vô Dư.

- Hai, cặp “Đại Thừa, Tiểu Thừa”: [Niết Bàn] đạt được bởi Tiểu Thừa thì gọi là Hữu Dư, bởi Đại Thừa thì gọi là Vô Dư. Kinh Thắng Man dạy: “A La Hán nhân đoạn hữu dư Tập, chứng hữu dư Diệt” (Bậc A La Hán đoạn hữu dư Tập, chứng hữu dư Diệt).

- Ba, cặp Nhị Tử (Phần Đoạn và Biến Dịch): Diệt Phần Đoạn sanh tử thì gọi là Hữu Dư, diệt Biến Dịch sanh tử thì gọi là Vô Dư. Đấy cũng chính là cặp Đại Thừa và Tiểu Thừa trên đây.

- Bốn, cặp “viên mãn, chẳng viên mãn”: [Niết Bàn] do Bồ Tát đạt được thì gọi là Hữu Dư, [Niết Bàn] do Như Lai đạt được thì gọi là Vô Dư. Kinh Thắng Man dạy: “Hậu thân Bồ Tát vô minh sở phú, đoạn hữu dư Tập, chứng Hữu Dư diệt, danh Tiểu Phần Niết Bàn” (Hậu thân Bồ Tát bị vô minh che lấp, đoạn hữu dư Tập, chứng hữu dư Diệt, được gọi là Tiểu Phần Niết Bàn). Tiểu Phần tức là Hữu Dư.

- Năm, cặp tướng tam thân. Kinh này nói Ứng Thân và Hóa Thân được gọi là Hữu Dư, Pháp Thân được gọi là Vô Dư.

Trong các kinh luận, phần nhiều coi cặp đầu tiên là hai loại Niết Bàn. Ý nghĩa của các môn khác được biện định trong Bổn Pháp Hoa và Duy Thức Sớ. Nay trong phần kinh văn này, phần nhiều dựa theo Vô Trụ mà gọi là Đại Niết Bàn. Phần biện định về Quả Đoạn trong Nhiếp Luận cũng giống như thế. Theo lời Vô Sở Phát Bồ Tát giải đáp cho Phấn Tấn Huệ Bồ Tát trong quyển một của kinh Pháp Tập thì do có mười pháp mà biết Như Lai là thường, do mười pháp mà biết Như Lai là thật, do mười pháp mà biết Như Lai Niết Bàn. [Trong kinh ấy], lại có ba đoạn bắt đầu bằng chữ “phục thứ” (lại nữa) tương đồng với các ý nghĩa được nói trong kinh này, nhưng nói hơi rộng hơn! Lại còn có hai đoạn “phục thứ” nêu ra mười pháp để biết Như Lai hạnh. Kinh văn trong lần thứ nhất [nói “phục thứ” của kinh Pháp Tập] giản lược, kinh văn trong lần thứ hai đại để tương đồng kinh này, nhưng văn từ hơi rộng hơn. Trong ba đoạn “phục thứ” giảng về Niết Bàn [trong kinh Pháp Tập], đoạn “phục thứ” thứ nhất kinh văn hơi rộng hơn, chỉ có điều trong dòng thứ tư, kinh ấy nói là “bất tức” (chẳng nghỉ ngơi), kinh này nói là “hưu tức” (nghỉ ngơi). Kiểm lại trong Tam Tạng cũng thấy nói là “bất tri” (chẳng biết), những điều khác đều tương đồng.

5.2.4.2.2.2.2. Tánh và tướng của Niết Bàn

Lại có mười pháp để biết Không, mười pháp để biết tướng thí dụ v.v… Nhưng trong bốn đoạn “phục thứ”, mỗi đoạn đều gồm bốn phần: Một là nêu ra [đề mục], hai là gạn hỏi, ba là giải thích, bốn là kết lại. Trong phần nêu ra, trước hết là đối ứng với căn cơ, kế đó là trần thuật, cuối cùng là liệu giản. Nói “Bồ Tát” tức là đối ứng với căn cơ. Vì hàng Nhị Thừa mà nói giả Niết Bàn, vì hàng Đại Thừa mà nói đại Niết Bàn. [Chánh kinh nói] “mười pháp” tức là vừa mở đầu chương này, bèn nói “hữu cứu cánh Đại Bát Niết Bàn” (có Đại Bát Niết Bàn rốt ráo), nhằm vạch rõ [Niết Bàn được nhắc đến ở đây] khác với Niết Bàn do Tiểu Thừa đạt được, cho nên gọi là Đại Bát.

Kinh văn nói “mười pháp”, đúng ra phải nên nói là “do mười nghĩa mà gọi là Niết Bàn”. Có thể biết như thế tức là có thể hiểu [nghĩa chân thật của] Niết Bàn đúng như Như Lai đã nói. Ý chánh yếu trong phần này là “tánh và tướng của Niết Bàn đều gọi là Niết Bàn”, giống như Tương Tự Bồ Đề và Bồ Đề Đoạn đều được gọi là Bồ Đề. Ba sự trong kinh Niết Bàn đều là Niết Bàn. Nếu xét theo Thành Duy Thức v.v… bốn loại Niết Bàn đều là lý Chân Như. Tứ trí tâm phẩm được gọi là Bồ Đề chính là luận định bằng cách tách riêng tánh và tướng. Mười pháp chính là mười đoạn; [đối với] các đoạn “phục thứ” [trong phần sau], đều chuẩn theo đó để biết.

(Kinh) Vân hà vi thập?

(經)云何為十？

(Kinh: Những gì là mười?)

Tán rằng: Gạn hỏi.

(Kinh) Nhất giả, chư Phật Như Lai cứu cánh đoạn tận chư Phiền Não Chướng, Sở Tri Chướng cố, danh vi Niết Bàn. Nhị giả, chư Phật Như Lai thiện năng giải liễu hữu tình vô tánh cập pháp vô tánh cố, danh vi Niết Bàn. Tam giả, năng chuyển thân y cập pháp y cố, danh vi Niết Bàn. Tứ giả, ư chư hữu tình, nhậm vận hưu tức hóa nhân duyên cố, danh vi Niết Bàn. Ngũ giả, chứng đắc chân thật vô sai biệt tướng bình đẳng Pháp Thân cố, danh vi Niết Bàn. Lục giả, liễu tri sanh tử, cập dĩ Niết Bàn vô nhị tánh cố, danh vi Niết Bàn. Thất giả, ư nhất thiết pháp, liễu kỳ căn bản, chứng thanh tịnh cố, danh vi Niết Bàn. Bát giả, ư nhất thiết pháp vô sanh, vô diệt, thiện tu hành cố, danh vi Niết Bàn. Cửu giả, Chân Như pháp giới Thật Tế bình đẳng, đắc chánh trí cố, danh vi Niết Bàn. Thập giả, ư chư pháp tánh cập Niết Bàn tánh, đắc vô sai biệt cố, danh vi Niết Bàn. Thị vị thập pháp thuyết hữu Niết Bàn.

(經)一者，諸佛如來究竟斷盡諸煩惱障、所知障故，名為涅槃。二者，諸佛如來善能解了有情無性及法無性故，名為涅槃。三者，能轉身依及法依故，名為涅槃。四者，於諸有情任運休息化因緣故，名為涅槃。五者，證得真實無差別相平等法身故，名為涅槃。六者，了知生死及以涅槃無二性故，名為涅槃。七者，於一切法了其根本證清淨故，名為涅槃。八者，於一切法無生無滅善修行故，名為涅槃。九者，真如法界實際平等得正智故，名為涅槃。十者，於諸法性及涅槃性得無差別故，名為涅槃。是謂十法說有涅槃。

(Kinh: Một là do chư Phật Như Lai rốt ráo đoạn hết các Phiền

Não Chướng và Sở Tri Chướng mà gọi là Niết Bàn. Hai là do chư Phật Như Lai có thể khéo hiểu rõ hữu tình vô tánh và pháp vô tánh mà gọi là Niết Bàn. Ba là do có thể chuyển thân y (chỗ để thân nương vào) và pháp y (chỗ để pháp nương vào) mà gọi là Niết Bàn. Bốn là do đối với các hữu tình, tùy ý ngưng dứt nhân duyên giáo hóa mà gọi là Niết Bàn. Năm là do chứng đắc Pháp Thân chân thật, bình đẳng, chẳng có tướng sai biệt mà gọi là Niết Bàn. Sáu là do biết rõ sanh tử và Niết Bàn tánh chẳng hai mà gọi là Niết Bàn. Bảy là do đối với hết thảy các pháp, hiểu rõ căn bản của chúng, chứng thanh tịnh mà gọi là Niết Bàn. Tám là đối với hết thảy các pháp chẳng sanh, chẳng diệt, khéo tu hành mà gọi là Niết Bàn. Chín là do đối với Chân Như pháp giới Thật Tế bình đẳng mà đắc chánh trí, nên gọi là Niết Bàn. Mười là do đối với tánh của các pháp và tánh của Niết Bàn đạt được chẳng sai biệt, mà gọi là Niết Bàn. Đó gọi là do mười pháp mà nói có Niết Bàn).

Tán rằng: Ba pháp đầu là dựa theo ba sự để giải thích:

- Rốt ráo đoạn hết Phiền Não và Sở Tri chính là Giải Thoát.

- Liễu giải hữu tình và pháp tánh đều vô tánh thì chính là Bát Nhã.

- Có thể chuyển thân y và pháp y thì là Pháp Thân.

Ba chuyện ấy chẳng một, chẳng khác, gọi là Đại Bát Niết Bàn.

Thân chính là chỗ để thức thứ tám nương vào mà lưu chuyển và hoàn diệt; [đó gọi là “thân y”]. “Pháp” tức là Chân Như, chính là chỗ để mê hay ngộ nương vào; [do vậy, Chân Như được gọi là “pháp y”]. Do Tạng Thức nắm giữ chủng tử của các chướng, chướng ngại Pháp Thân thù thắng, cho nên gộp chung sự chuyển biến thức thứ tám và Chân Như để nói.

Ba pháp tiếp đó chính là xét theo bốn loại Niết Bàn:

- Pháp thứ tư là thị hiện giáo hóa chẳng thừa sót (giáo hóa đã hoàn tất) bèn ngưng nghỉ, tức là tướng thứ tám [trong tám tướng thành đạo] “thị hiện nhập Vô Dư [Niết Bàn]”. Theo như kinh Pháp Tập nói “hóa sanh vô hưu tức” (giáo hóa chúng sanh chẳng ngưng nghỉ), tức là Hữu Dư Niết Bàn.

- Pháp thứ năm chính là Vô Dư, do nói “chứng đắc”.

Hoặc [có thể hiểu] pháp thứ tư cũng giống như kinh Pháp Tập nói, hoặc pháp thứ năm giống như luận Biện Trung Biên nói “nhị Thật Tướng, chân thật tự tánh thanh tịnh Niết Bàn vô sai biệt tướng tướng” (hai thứ Thật Tướng là tướng “chẳng có tướng sai biệt của tự tánh thanh tịnh Niết Bàn chân thật”). Tức là như Duy Thức Luận nói: “Lý Chân Như nơi tướng, phàm phu chẳng thể chứng đắc, nhưng chư Phật đã chứng”.

- Pháp thứ sáu là Vô Trụ Niết Bàn, biết rõ sanh tử và Niết Bàn chẳng có hai tánh. “Tánh” chính là Chân Như; do tánh chẳng khác, mà “hai” cũng chẳng khác. Vì vậy, chẳng trụ trong sanh tử hay Niết Bàn.

- Bốn nghĩa từ pháp thứ bảy trở đi là do dựa theo ba tánh tổng hay biệt mà nói. Nói “ư nhất thiết pháp, liễu kỳ căn bản, chứng thanh tịnh cố” (do đối với hết thảy các pháp, hiểu rõ căn bản của chúng mà chứng thanh tịnh). Luận Biện Trung Biên viết: “Trong ấy, những gì là căn bản chân thật? Chính là sau khi đã đắc ba tự tánh, bèn có thể chứng Biến Kế và Y Tha thanh tịnh. Do trí năng vốn có bèn chứng tánh Viên Thành thanh tịnh”.

- Pháp thứ tám dựa theo Biến Kế để tỏ lộ, [tức là] nói “hết thảy các pháp chẳng sanh, chẳng diệt”. Kinh Giải Thâm Mật nói: “Ư nhất thiết pháp vô sanh, vô diệt đẳng, dĩ hiển liễu tướng chuyển chánh pháp luân. Y Biến Kế thuyết liễu đạt bỉ vô, năng chánh tu hành” (Đối với hết thảy các pháp vô sanh, vô diệt v.v… do hiển lộ rõ tướng mà chuyển chánh pháp luân. Nương theo Biến Kế để nói liễu đạt các thứ ấy là không có, bèn có thể chân chánh tu hành).

- Pháp thứ chín là do có thể giữ lấy chánh trí “có thể chứng Chân Như bình đẳng vô lậu”, nương theo phần thanh tịnh nơi Y Tha Khởi Tánh để nói tướng Niết Bàn, bèn gọi là Niết Bàn. Do nhiễm chẳng thể chứng, cho nên chẳng phải là Niết Bàn.

- Pháp thứ mười là đối với hai tánh đều đạt được chẳng sai biệt, hàm ý chú trọng “sở đắc” (cái đạt được). “Cái đạt được” chính là chứng đắc lý vô sai biệt, chứng Viên Thành Thật tánh.

Câu “thị vị” (đó là nói) nhằm kết lại [lý do vì sao nói] có Niết Bàn.

(Kinh) Phục thứ thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát như thị ưng tri, phục hữu thập pháp năng giải Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác chân thật lý thú, thuyết hữu cứu cánh Đại Bát Niết Bàn.

(經)復次善男子！菩薩摩訶薩如是應知，復有十法能解如來、應、正等覺真實理趣，說有究竟大般涅槃。

(Kinh: Lại này thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát hãy nên biết như thế này: Lại có mười pháp để có thể hiểu lý thú chân thật của Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác, nói có Đại Bát Niết Bàn rốt ráo).

Tán rằng: Đoạn “phục thứ” thứ hai, lần lượt giải thích, phân đoạn kinh văn giống như trong phần trên.

(Kinh) Vân hà vi thập?

(經)云何為十？

(Kinh: Những gì là mười?)

Tán rằng: Gạn hỏi.

(Kinh) Nhất giả, nhất thiết phiền não dĩ lạc dục vi bổn, tùng lạc dục sanh. Chư Phật Thế Tôn đoạn lạc dục cố, danh vi Niết Bàn. Nhị giả, dĩ chư Như Lai đoạn chư lạc dục, bất thủ nhất pháp. Dĩ bất thủ cố, vô khứ, vô lai, vô sở thủ cố, danh vi Niết Bàn. Tam giả, dĩ vô khứ lai, cập vô sở thủ, thị tắc Pháp Thân bất sanh, bất diệt. Vô sanh diệt cố, danh vi Niết Bàn. Tứ giả, thử vô sanh diệt phi ngôn sở tuyên, ngôn ngữ đoạn cố, danh vi Niết Bàn. Ngũ giả, vô hữu ngã nhân, duy pháp sanh diệt, đắc chuyển y cố, danh vi Niết Bàn. Lục giả, phiền não tùy Hoặc, giai thị khách trần, pháp tánh thị chủ, vô lai, vô khứ, Phật liễu tri cố, danh vi Niết Bàn. Thất giả, Chân Như thị thật, dư giai hư vọng, thật tánh Thể giả, tức thị Chân Như. Chân Như tánh giả tức thị Như Lai, danh vi Niết Bàn. Bát giả, Thật Tế chi tánh vô hữu hý luận, duy độc Như Lai chứng Thật Tế pháp, hý luận vĩnh đoạn, danh vi Niết Bàn. Cửu giả, vô sanh thị thật, sanh thị hư vọng, ngu si chi nhân phiêu nịch sanh tử, Như Lai thể thật vô hữu hư vọng, danh vi Niết Bàn. Thập giả, bất thật chi pháp thị tùng duyên sanh, chân thật chi pháp bất tùng duyên khởi. Như Lai Pháp Thân thể thị chân thật, danh vi Niết Bàn. Thiện nam tử! Thị vị thập pháp thuyết hữu Niết Bàn.

(經)一者，一切煩惱以樂欲為本，從樂欲生，諸佛世尊斷樂欲故名為涅槃。二者，以諸如來斷諸樂欲不取一法，以不取故無去無來，無所取故名為涅槃。三者，以無去來及無所取，是則法身不生不滅，無生滅故名為涅槃。四者，此無生滅非言所宣，言語斷故名為涅槃。五者，無有我人，唯法生滅，得轉依故名為涅槃。六者，煩惱隨惑皆是客塵，法性是主無來無去，佛了知故名為涅槃。七者，真如是實餘皆虛妄，實性體者即是真如，真如性者即是如來，名為涅槃。八者，實際之性無有戲論，唯獨如來證實際法、戲論永斷，名為涅槃。九者，無生是實、生是虛妄，愚癡之人漂溺生死，如來體實無有虛妄，名為涅槃。十者，不實之法是從緣生，真實之法不從緣起，如來法身體是真實，名為涅槃。善男子！是謂十法說有涅槃。

(Kinh: Một là hết thảy phiền não lấy lạc dục làm gốc, từ lạc dục mà sanh. Do chư Phật Thế Tôn đoạn lạc dục, gọi là Niết Bàn. Hai là do các đức Như Lai đoạn các lạc dục, chẳng chấp lấy một pháp nào. Do chẳng chấp giữ, chẳng đến, chẳng đi. Do chẳng chấp giữ, gọi là Niết Bàn. Ba là do chẳng đến đi và chẳng có gì chấp giữ, cho nên Pháp Thân chẳng sanh, chẳng diệt. Do chẳng sanh diệt, gọi là Niết Bàn. Bốn là sự vô sanh diệt ấy chẳng thể tuyên nói được. Do ngôn ngữ dứt bặt, gọi là Niết Bàn. Năm là chẳng có ta, người, chỉ có pháp sanh diệt, do được chuyển y mà gọi là Niết Bàn. Sáu là phiền não, tùy Hoặc, đều là khách trần, pháp tánh là chủ, chẳng đến, chẳng đi, do Phật biết rõ, gọi là Niết Bàn. Bảy là Chân Như là thật, các thứ khác đều là hư vọng, cái Thể của thật tánh chính là Chân Như. Tánh của Chân Như chính là Như Lai, gọi là Niết Bàn. Tám là tánh của Thật Tế chẳng có hý luận, chỉ riêng Như Lai chứng pháp Thật Tế, vĩnh viễn đoạn dứt hý luận, gọi là Niết Bàn. Chín là vô sanh là thật, sanh là hư vọng, kẻ ngu si trôi giạt, chết chìm trong sanh tử, Thể của Như Lai là chân thật, chẳng có hư vọng, gọi là Niết Bàn. Mười là pháp chẳng thật sanh từ duyên, pháp chân thật chẳng do duyên khởi. Cái Thể của Như Lai Pháp Thân là chân thật, gọi là Niết Bàn. Thiện nam tử! Đó gọi là do mười pháp mà nói có Niết Bàn).

Tán rằng: Giải thích.

- “Lạc dục là gốc của hết thảy phiền não”: Như kinh Niết Bàn dạy: “Nhiễm tịnh đẳng pháp giai dục vi bổn, như nhập Thập Thiện pháp, dục vi căn bản” (Hết thảy các pháp nhiễm hay tịnh đều do dục làm gốc, như nhập pháp Thập Thiện, dục là căn bản). Khởi lên các nhiễm pháp thì cũng giống như nói về tịnh, hãy nên kiểm xem bản kinh ấy. Do Phật có thể đoạn, chứng cái lý đã được hiển lộ thì gọi là Niết Bàn.

- Nói “bất thủ pháp” (chẳng chấp giữ pháp) thì đó là vô dục (không ham muốn). Đối với hết thảy các cảnh, chẳng sanh yêu đắm. Do đã chẳng yêu đắm, sẽ chẳng sanh. Vì thế, chẳng đến sanh vào đường kia, chẳng sanh trở lại trong đường này. Cái bị chấp giữ chính là Ngũ Uẩn. Trong phần trước là xét theo cái nhân đã mất, ở đây là xét theo cái quả đã diệt, cái lý được hiển lộ bèn gọi là Niết Bàn.

- Pháp thứ ba, Chân Như được hiển lộ do nương vào chuyện diệt hết hữu lậu chính là công đức y (nương vào công đức), được gọi là Pháp Thân. Vì thế, kinh Thắng Man nói: “Tại triền danh Như Lai Tạng, xuất triền danh Pháp Thân” (Khi còn bị [phiền não] trói buộc thì gọi là Như Lai Tạng, khi thoát khỏi phiền não trói buộc thì gọi là Pháp Thân). “Chẳng đến đi” là nói theo chuyện “chẳng có tướng hữu vi”. “Vô sở thủ” (Chẳng có gì để chấp giữ) là nói theo cái Thể của Sắc Uẩn v.v… Cái chẳng được hiển lộ ở đây chính là Niết Bàn.

- Pháp thứ tư xét theo tánh chất “lìa nói năng” nơi cái Thể của Niết Bàn mà gọi là Niết Bàn.

- Pháp thứ năm là “lìa nói năng” chính là chuyển y lý “nhị vô ngã”. “Vô ngã nhân” (Chẳng có ta hay người) là chẳng có Sanh Chấp (chấp trước có chúng sanh), “chỉ có pháp sanh diệt” tức là ngộ pháp vô ngã. Vì cớ sao vậy? Bát Nhã Luận của ngài Vô Trước giải thích rằng: “Nếu tùy thuận Pháp Chấp thì chính là có Ngã Chấp”. Vì thế, do ngộ lý luận này mà được chuyển y, gọi là Niết Bàn. Đấy là sự chuyển y thô nặng.

- Pháp thứ sáu, do nhị chấp Hoặc Trần là khách, cho nên có sanh diệt, đến đi. Chân Như là chủ, do Thể là thường trụ, mà chẳng có “sanh, diệt, đến, đi”. Nay Phật đã biết rõ, chứng đắc chuyển y, [tức là] chuyển y cái tâm này.

- Pháp thứ bảy, do Hoặc điên đảo sanh khởi thì được gọi là “hư vọng”. Nếu chẳng do điên đảo sanh thì gọi là Thật. Thật thường hằng, chẳng điên đảo, bèn gọi là Chân Như. Thể tánh của Chân Như chính là Pháp Thân Như Lai, cũng là tâm chuyển y, chỉ chuyển đổi để giải thích sự khác biệt đó thôi.

- Pháp thứ tám, Chân Như Pháp Thân chính là Thật Tế, do lìa điên đảo và hư vọng mà được hiển lộ, cho nên chẳng có hý luận. Do Phật đã chứng Thật Tế nên đoạn trừ hý luận, gọi là Niết Bàn, tức là Đạo chuyển y (chuyển sang nương vào Đạo, chẳng còn tùy thuận Tập và Khổ).

- Pháp thứ chín, Phật vĩnh viễn đoạn trừ hư vọng, hý luận; do vậy đắc Vô Sanh. Vô Sanh là thật, nhưng ngu phu chưa đoạn [hư vọng, điên đảo], do sanh khởi hư vọng nên trôi giạt, chìm đắm trong sanh tử. Như Lai chẳng có chuyện ấy, gọi đó là Niết Bàn, đấy chính là “chuyển rộng lớn”.

- Pháp thứ mười, hữu vi chẳng chân thật, do duyên sanh ra. Thật

thể của Pháp Thân chẳng do duyên sanh, nên gọi là Niết Bàn. Quy vào Viên Thành Thật là chỗ quy hướng của hết thảy các pháp.

(Kinh) Phục thứ, thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát như thị ưng tri, phục hữu thập pháp năng giải Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác chân thật lý thú, thuyết hữu cứu cánh Đại Bát Niết Bàn. Vân hà vi thập? Nhất giả, Như Lai thiện tri thí cập thí quả vô ngã, ngã sở. Thử thí cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Nhị giả, Như Lai thiện tri giới cập giới quả vô ngã, ngã sở. Thử giới cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Tam giả, Như Lai thiện tri nhẫn cập nhẫn quả vô ngã, ngã sở. Thử nhẫn cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Tứ giả, Như Lai thiện tri cần cập cần quả vô ngã, ngã sở. Thử cần cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Ngũ giả, Như Lai thiện tri định cập định quả vô ngã, ngã sở. Thử định cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Lục giả, Như Lai thiện tri huệ cập huệ quả vô ngã, ngã sở. Thử huệ cập quả bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Thất giả, chư Phật Như Lai thiện năng liễu tri nhất thiết hữu tình phi hữu tình, nhất thiết chư pháp giai vô tánh, bất chánh phân biệt vĩnh trừ diệt cố, danh vi Niết Bàn. Bát giả, nhược tự ái giả, tiện khởi truy cầu. Do truy cầu cố, thọ chúng khổ não, chư Phật Như Lai trừ tự ái cố, vĩnh tuyệt truy cầu. Vô truy cầu cố, danh vi Niết Bàn. Cửu giả, hữu vi chi pháp giai hữu số lượng, vô vi pháp giả, số lượng giai trừ. Phật ly hữu vi, chứng vô vi pháp. Vô số lượng cố, danh vi Niết Bàn. Thập giả, Như Lai liễu tri hữu tình cập pháp thể tánh giai không, ly không phi hữu Không tánh, tức thị chân Pháp Thân cố, danh vi Niết Bàn. Thiện nam tử! Thị vị thập pháp thuyết hữu Niết Bàn.

(經)復次，善男子！菩薩摩訶薩如是應知，復有十法能解如來、應、正等覺真實理趣，說有究竟大般涅槃。云何為十？一者，如來善知施及施果無我我所，此施及果不正分別永除滅故，名為涅槃。二者，如來善知戒及戒果無我我所，此戒及果不正分別永除滅故，名為涅槃。三者，如來善知忍及忍果無我我所，此忍及果不正分別永除滅故，名為涅槃。四者，如來善知勤及勤果無我我所，此勤及果不正分別永除滅故，名為涅槃。五者，如來善知定及定果無我我所，此定及果不正分別永除滅故，名為涅槃。六者，如來善知慧及慧果無我我所，此慧及果不正分別永除滅故，名為涅槃。七者，諸佛如來善能了知一切有情非有情一切諸法皆無性，不正分別永除滅故，名為涅槃。八者，若自愛者便起追求，由追求故受眾苦惱，諸佛如來除自愛故永絕追求，無追求故名為涅槃。九者，有為之法皆有數量，無為法者數量皆除，佛離有為證無為法，無數量故名為涅槃。十者，如來了知有情及法體性皆空、離空非有空性，即是真法身故，名為涅槃。善男子！是謂十法說有涅槃。

(Kinh: Lại này thiện nam tử! Bồ Tát Ma Ha Tát hãy nên biết như thế này: Lại có mười pháp có thể hiểu lý thú chân thật của Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác, nói có rốt ráo Đại Bát Niết Bàn. Những gì là mười? Một là Như Lai khéo biết thí và quả của thí là vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh đối với thí và quả ấy, gọi là Niết Bàn. Hai là Như Lai khéo biết giới và quả của giới vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh đối với giới và quả ấy, gọi là Niết Bàn. Ba là Như Lai khéo biết nhẫn và quả của nhẫn là vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn diệt trừ diệt phân biệt bất chánh đối với nhẫn và quả ấy, gọi là Niết Bàn. Bốn là Như Lai khéo biết siêng năng và cái quả của siêng năng là vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh đối với sự siêng năng và cái quả ấy, gọi là Niết Bàn. Năm là Như Lai khéo biết định và cái quả của định là vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh đối với định và cái quả ấy, gọi là Niết Bàn. Sáu là Như Lai khéo biết huệ và cái quả của huệ là vô ngã, ngã sở. Do vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh đối với huệ và cái quả ấy, gọi là Niết Bàn. Bảy là chư Phật Như Lai có thể khéo biết rõ hết thảy hữu tình, chẳng phải hữu tình, và hết thảy các pháp đều là vô tánh, vĩnh viễn trừ diệt phân biệt bất chánh, gọi là Niết Bàn. Tám là nếu kẻ tự yêu mến chính mình liền dấy lên sự truy cầu, do truy cầu mà hứng chịu các thứ khổ não. Chư Phật Như Lai do trừ tự ái, vĩnh viễn dứt bặt sự truy cầu. Do chẳng truy cầu, gọi là Niết Bàn. Chín là pháp hữu vi đều có số lượng, pháp vô vi thì số lượng đều trừ. Phật lìa hữu vi, chứng pháp vô vi, chẳng có số lượng, gọi là Niết Bàn. Mười là Như Lai biết rõ thể tánh của hữu tình và pháp đều là Không. Lìa khỏi Không chẳng có tánh Không, tức là chân Pháp Thân, gọi là Niết Bàn. Thiện nam tử! Đó gọi là do mười pháp nên nói có Niết Bàn).

Tán rằng: Đây là đoạn “phục thứ” thứ ba, kinh văn chia làm bốn phần như trong đoạn trước. Đây là giải thích [Niết Bàn] dựa theo “do cái nhân viên mãn, bèn có thể chứng”, tức là do cái nhân Thập Độ viên mãn, sẽ có thể chứng Đại Bát Niết Bàn. Sáu pháp đầu chính là Lục Độ trong phần trước. Tu hành Thí, Giới v.v… sẽ thành tựu pháp thứ bảy là pháp tối thắng thuộc về các Độ thành tựu. Nay trong kinh này lại nêu ra một pháp tối thắng thiện xảo, tam luân thanh tịnh tiến hướng Niết Bàn thù thắng để nêu bày những điều còn lại. Nếu tu chưa viên mãn, chưa chứng Niết Bàn, đối với Thí, sẽ thấy có người bố thí, vật để bố thí, và người nhận bố thí. “Quả” chính là thấy có quả, tức là mong báo ân, và các loại quả Đẳng Lưu, Dị Thục, Sĩ Dụng, Ly Hệ. Ngã Pháp Chấp ấy được là “phân biệt bất chánh”, do thấy có người thí và người được thí, cho nên gọi là Ngã Chấp. Thấy có vật để bố thí tức là Ngã Sở. Vĩnh viễn trừ diệt những thứ ấy thì lý được hiển, hoặc tướng Niết Bàn của Lục Độ đều được gọi là Niết Bàn. Đối với những điều kia, hãy dựa theo cách giải thích này [để hiểu].

Điều thứ bảy là do phương tiện dẹp trừ, cứu vớt, biết các hữu tình và hết thảy các pháp đều chẳng thật, tam luân thanh tịnh. Do vậy, cứu giúp vô phân biệt, vô nhiễm.

Điều thứ tám là nếu thấy tự thân vì cầu Bồ Đề, do ái chưa mất, bèn dấy lên sự truy cầu, tức là nhiễm nguyện, do chẳng vong tướng cho nên hứng chịu các khổ não. Tam luân đã là Không, chẳng yêu mến bản thân. Chẳng còn nhiễm đắm truy cầu tức là chánh nguyện viên mãn.

Điều thứ chín là sức suy nghĩ, quyết trạch biết pháp hữu vi có số lượng, vì có số lượng sanh diệt, hình thành và diệt mất. Vô vi chẳng vậy, cho nên tương xứng với Như (Chân Như). Do chẳng có suy nghĩ chọn lựa năng hay sở, bèn nói là “pháp vô vi chẳng có số lượng”.

Điều thứ mười là do có thể biết rõ hữu tình là Không, thành thục hữu tình trí; biết rõ pháp là Không, thành thục Phật pháp trí. Do đều cùng vong tướng, cho nên đều là Không. Do lìa Không, chẳng có tánh Hữu. Cái lý được chứng ấy gọi là Pháp Thân, gọi là Niết Bàn.

(Kinh) Phục thứ, thiện nam tử! Khởi duy Như Lai bất bát Niết Bàn thị vi hy hữu? Phục hữu thập chủng hy hữu chi pháp thị Như Lai hạnh. Vân hà vi thập?

(經)復次，善男子！豈唯如來不般涅槃是為希有？復有十種希有之法是如來行。云何為十？

(Kinh: Lại này thiện nam tử! Há có phải chỉ Như Lai không nhập Niết Bàn là điều hy hữu ư? Lại có mười loại pháp hy hữu là Như Lai hạnh. Những gì là mười?)

Tán rằng: Nói về tướng của Niết Bàn nhằm giải đáp [thắc mắc] “chẳng nhập Niết Bàn”. Kinh văn cũng được chia thành bốn phần: Một là nêu bày [đề mục], hai là gạn hỏi, ba là giải thích, bốn là kết lại. Trước hết là nêu ra chuyện “chẳng nhập Niết Bàn”. Kế đó, từ “phục hữu thập chủng” (lại có mười loại) trở đi, nêu ra lý do [vì sao] chẳng nhập. Phần kinh văn gạn hỏi dễ hiểu!

(Kinh) Nhất giả, sanh tử quá thất, Niết Bàn tịch tĩnh, do ư sanh tử cập dĩ Niết Bàn, chứng bình đẳng cố, bất xử lưu chuyển, bất trụ Niết Bàn, ư chư hữu tình, bất sanh yếm bối, thị Như Lai hạnh.

(經)一者，生死過失、涅槃寂靜，由於生死及以涅槃證平等故，不處流轉、不住涅槃，於諸有情不生厭背，是如來行。

(Kinh: Một là sanh tử lầm lỗi, Niết Bàn tịch tĩnh. Do chứng bình đẳng đối với sanh tử và Niết Bàn, chẳng ở trong lưu chuyển, chẳng trụ trong Niết Bàn, chẳng sanh mệt mỏi, chống trái đối với các hữu tình. Đó

là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Kế đó, giải thích hạnh thứ nhất là “chẳng trụ nhị biên”, gồm ba ý:

- Một, chứng sanh tử và Niết Bàn bình đẳng.

- Hai, từ “bất xử lưu chuyển” (chẳng ở trong lưu chuyển) trở đi, nêu rõ chẳng trụ vào nhị biên.

- Ba, từ “ư chư hữu tình” (đối với các hữu tình) trở đi, nói rõ chẳng xả hữu tình. Nếu hàng Nhị Thừa thấy lỗi họa của sanh tử, thấy Niết Bàn tịch tĩnh, sẽ liền chán, bỏ [sanh tử], nhập vào Niết Bàn.

(Kinh) Nhị giả, Phật ư chúng sanh bất tác thị niệm: Thử chư ngu phu hành điên đảo kiến, vị chư phiền não chi sở triền bách, ngã kim khai ngộ, linh đắc giải thoát.

(經)二者，佛於眾生不作是念：此諸愚夫行顛倒見，為諸煩惱之所纏迫，我今開悟令得解脫。

(Kinh: Hai là đối với chúng sanh, Phật chẳng nghĩ như thế này: “Các kẻ ngu này hành kiến giải điên đảo, bị các phiền não trói buộc, bức bách, nay ta khai ngộ, khiến cho họ được giải thoát”).

Tán rằng: Hạnh “luôn độ hữu tình”. Trước là quán Không, sau là quán Hữu. Tức là do phương tiện Không, phát khởi hạnh Hữu. Đó là lúc thoạt đầu, giống như kinh Bát Nhã nói “nhi vô hữu tình đắc diệt độ giả” (nhưng chẳng có hữu tình được diệt độ).

(Kinh) Nhiên do vãng tích Từ thiện căn lực, ư bỉ hữu tình, tùy kỳ căn tánh, ý nhạo, thắng giải, bất khởi phân biệt, nhậm vận tế độ, thị giáo lợi hỷ tận vị lai tế, vô hữu cùng tận, thị Như Lai hạnh.

(經)然由往昔慈善根力，於彼有情，隨其根性，意樂勝解，不起分別，任運濟度，示教利喜盡未來際，無有窮盡，是如來行。

(Kinh: Nhưng do sức thiện căn của lòng Từ xưa kia, đối với các hữu tình ấy, thuận theo căn tánh, ý thích, và thắng giải của họ, chẳng dấy lên phân biệt, tùy ý tế độ, dạy bảo, khiến cho họ được lợi ích, hoan hỷ tới tận cùng đời vị lai chẳng có cùng tận. Đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu. Do viên mãn nguyện lực lợi tha từ xưa, như người biến hóa, hiện ra các thứ sự nghiệp, như Như Ý Châu tuôn ra các thứ vật, do trí lực tùy thuận căn tánh thù thắng hay kém cỏi, do tánh chủng chủng giới trí lực, do trí lực thuận theo ý thích của chúng sanh mà đến khắp các đường, hoặc trí lực thù thắng luôn thông hiểu ý thích và thắng giải [của chúng sanh] mà chỉ dạy vô phân biệt, tạo lợi ích, hoan hỷ, như quyển mười hai của luận Hiển Dương Thánh Giáo và quyển tám mươi mốt của Du Già Sư Địa Luận đã nói năm điều:

- Một, khiến cho họ lìa dục, tức là quở trách lỗi hại của hết thảy các dục.

- Hai là Thị, tức thị hiện bốn loại đạo lý.

- Ba là Giáo, tức răn dạy khiến cho họ học.

- Bốn là Lợi, tức là thấy kẻ thoái thất, sẽ khuyến khích, cổ vũ, khiến cho họ đạt được lợi ích.

- Năm là Hỷ, tức thấy họ tăng tấn, sẽ sanh lòng vui mừng.

“Tận vị lai tế…” (đến tột cùng đời vị lai) tức là thường độ.

(Kinh) Tam giả, Phật vô thị niệm: Ngã kim diễn thuyết thập nhị phần giáo lợi ích hữu tình.

(經)三者，佛無是念：我今演說十二分教利益有情。

(Kinh: Ba là Phật chẳng nghĩ như thế này: Ta nay diễn nói mười hai phần giáo để lợi ích hữu tình).

Tán rằng: Hạnh “chẳng thấy pháp được nói”. Trước hết là khuyên học Không.

(Kinh) Nhiên do vãng tích Từ thiện căn lực, ư bỉ hữu tình quảng thuyết, nãi chí tận vị lai tế, vô hữu cùng tận, thị Như Lai hạnh.

(經)然由往昔慈善根力，於彼有情廣說，乃至盡未來際無有窮盡，是如來行。

(Kinh: Nhưng do sức thiện căn của lòng Từ xưa kia, đối với các hữu tình bèn rộng nói cho đến tận cùng đời vị lai chẳng có cùng tận. Đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu. Giống như cái trống cõi trời vang ra các thứ tiếng. Nói “quảng thuyết nãi chí” (rộng nói cho tới…) thì phải nên hiểu là “ư bỉ hữu tình tùy kỳ căn tánh, ý nhạo, thắng giải, bất khởi phân biệt, nhậm vận tế bạt, thị giáo lợi hỷ tận vị lai tế” (đối với các hữu tình ý, tùy theo căn tánh, ý thích, thắng giải của họ, chẳng dấy lên phân biệt, tùy ý cứu vớt, dạy bảo khiến cho họ được lợi ích hoan hỷ đến tột cùng đời vị lai).

(Kinh) Tứ giả, Phật vô thị niệm: Ngã kim vãng bỉ thành ấp, tụ lạc, vương cập đại thần, Bà la môn, Sát đế lợi, Bệ xá, Thú đạt la đẳng xá, tùng kỳ khất thực.

(經)四者，佛無是念：我今往彼城邑聚落王及大臣、婆羅門、剎帝利、薜舍、戍達羅等舍，從其乞食。

(Kinh: Bốn là Phật chẳng nghĩ thế này: Ta nay đến nhà của vua và đại thần, Bà la môn (Brāhmaṇa, tu sĩ, tư tế), Sát đế lợi (Kṣatriya, quý tộc cầm quyền), Bệ xá (Vaiśya, thường dân và thương nhân), Thú đạt la (Śūdra, lao động, kẻ hầu, kể cả các nghệ sĩ) v.v… trong thành, ấp, xóm, làng để theo thứ tự khất thực).

Tán rằng: Hạnh “chẳng nghĩ khất thực”. Trước hết là hạnh quán Không.

(Kinh) Nhiên do vãng tích thân ngữ ý hạnh quán tập lực cố, nhậm vận nghệ bỉ, vị lợi ích sự, nhi hành khất thực, thị Như Lai hạnh.

(經)然由往昔身語意行慣習力故，任運詣彼，為利益事而行乞食，是如來行。

(Kinh: Nhưng do sức thói quen nơi thân, ngữ, ý hạnh mà tùy ý đến đó, vì chuyện lợi ích mà đi khất thực. Đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu. Theo quyển tám mươi sáu của Du Già Sư Địa Luận, do mười nhân duyên mà Như Lai khất thực:

- Một, vì hiển thị công đức của hạnh Đỗ Đa (Đầu Đà, Dhūta).

- Hai, vì tỏ lộ một phần, hòng dẫn khởi họ tiến nhập mà khất thực.

- Ba, vì muốn dùng sự hạnh thuộc cái nhân đó để phần nào nhiếp thọ họ.

- Bốn, vì ban sự sáng suốt to lớn cho chúng sanh trong đời vị lai.

- Năm, vì muốn dẫn dắt các ngoại đạo [là những kẻ vốn có] thắng giải thô tệ.

- Sáu, vì những kẻ do nương vào thanh giáo mà dấy lòng phỉ báng, liền hiện oai nghi diệu sắc tịch tĩnh, khiến cho họ kinh ngạc, tán thán, sanh tâm hồi hướng.

- Bảy, vì khiến cho chúng sanh sống trong đó, sẽ do chút công mà gieo nhiều phước.

- Tám, vì khiến cho kẻ hư hoại tín tâm, buông lung, sẽ sanh lòng hổ thẹn sâu xa, tuy dùng công ít mà đạt được phước lớn.

- Chín, vì các chúng sanh mù, điếc v.v… bị các thứ tai hoạn sẽ đều được trừ yên, liền vào thành ấy để người trông thấy đều đạt được lợi ích như trong phẩm Oai Lực của Du Già Sư Địa Luận đã nói.

- Mười, vì khiến cho vô lượng vô biên các trời, rồng v.v… oai đức rộng lớn sẽ theo Như Lai vào nhà người ấy, [khiến cho người ấy] sanh lòng khâm phục, ngưỡng mộ sâu xa, càng thêm siêng năng bảo vệ, chẳng não hại.

(Kinh) Ngũ giả, Như Lai chi thân vô hữu cơ khát, diệc vô tiện lợi, luy bại chi tướng, tuy hành khất thủ, nhi vô sở thực, diệc vô phân biệt.

(經)五者，如來之身無有饑渴，亦無便利羸憊之相，雖行乞取而無所食，亦無分別。

(Kinh: Năm là thân Như Lai chẳng có đói khát, cũng chẳng có các tướng đại tiểu tiện, gầy mòn, hư hao, tuy hành khất thực, nhận lấy [thức ăn được cúng dường], nhưng chẳng ăn, cũng chẳng phân biệt).

Tán rằng: Hạnh “chẳng nghĩ vun đắp cái thân”. Kinh văn chia thành hai phần như trước, phần này là Không hạnh. Chữ Bại (憊) đọc là Bại, có nghĩa là “hư rỗng”.

(Kinh) Nhiên vị nhậm vận lợi ích hữu tình, thị hữu thực tướng, thị Như Lai hạnh.

(經)然為任運利益有情，示有食相，是如來行。

(Kinh: Nhưng vì tùy ý lợi ích hữu tình mà thị hiện có tướng ăn, đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu. Nhiếp Đại Thừa Luận nói có bốn loại ăn, ở đây là thị hiện có nương ở, cư trụ, ăn uống.

(Kinh) Lục giả, Phật vô thị niệm: “Thử chư chúng sanh hữu thượng, trung, hạ, tùy bỉ cơ tánh, nhi vị thuyết pháp”.

(經)六者，佛無是念：此諸眾生有上中下，隨彼機性，而為說法。

(Kinh: Sáu là Phật chẳng nghĩ như thế này: Các chúng sanh này có thượng, trung, hạ, ta sẽ thuận theo căn cơ và tánh tình của họ mà thuyết pháp cho họ).

Tán rằng: Hạnh “chẳng nghĩ thuyết pháp”. Trong phần trước là “không thấy có pháp để nói”, phần này là “chẳng nghĩ tới người được hóa độ”. Kinh văn chia thành hai phần như trước; ở đây là quán Không.

(Kinh) Nhiên Phật Thế Tôn vô hữu phân biệt, tùy kỳ khí lượng, thiện ứng cơ duyên, vị bỉ thuyết pháp, thị Như Lai hạnh.

(經)然佛世尊無有分別，隨其器量，善應機緣，為彼說法，是如來行。

(Kinh: Nhưng Phật Thế Tôn chẳng có phân biệt, thuận theo khí lượng của họ, khéo ứng cơ duyên, vì họ thuyết pháp. Đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu.

(Kinh) Thất giả, Phật vô thị niệm: “Thử loại hữu tình bất cung kính ngã, thường ư ngã sở xuất ha mạ ngôn, bất năng dữ bỉ cộng vi ngôn luận; bỉ loại hữu tình cung kính ư ngã, thường ư ngã sở cộng tương tán thán, ngã đương dữ bỉ cộng vị ngôn thuyết”.

(經)七者，佛無是念：此類有情不恭敬我，常於我所出訶罵言，不能與彼共為言論；彼類有情恭敬於我，常於我所共相讚歎，我當與彼共為言說。

(Kinh: Bảy là Phật chẳng nghĩ như thế này: “Loại hữu tình này chẳng cung kính ta, ở nơi ta thường thốt lời chửi bới, chẳng thể nói bàn cùng họ được. Loại hữu tình kia cung kính ta, thường ở chỗ ta cùng nhau tán thán, ta sẽ nói năng với họ”).

Tán rằng: Hạnh “chẳng nghĩ thiện ác”. Kinh văn chia thành hai phần như trước, đây là quán Không.

(Kinh) Nhiên nhi Như Lai khởi từ bi tâm, bình đẳng vô nhị. Thị Như Lai hạnh.

(經)然而如來起慈悲心，平等無二。是如來行。

(Kinh: Nhưng Như Lai khởi tâm từ bi, bình đẳng chẳng hai. Đó là Như Lai hạnh).

Tán rằng: Quán Hữu. Đây là ba Niệm Xứ.

(Kinh) Bát giả, chư Phật Như Lai vô hữu ái, tăng, kiêu mạn, tham tích, cập chư phiền não, nhiên nhi Như Lai thường nhạo tịch tĩnh, tán thán thiểu dục, ly chư huyên náo. Thị Như Lai hạnh.

(經)八者，諸佛如來無有愛憎、憍慢貪惜及諸煩惱，然而如來常樂寂靜，讚歎少欲離諸諠鬧。是如來行。

(Kinh: Tám là chư Phật Như Lai chẳng có yêu, ghét, kiêu mạn, tham tiếc, và các phiền não, nhưng Như Lai thường chuộng tịch tĩnh, tán thán thiểu dục, lìa các ồn náo. Đó là Như Lai hạnh).

Thứ tám là hạnh “Đầu Đà vô nhiễm”.

(Kinh) Cửu giả, Như Lai vô hữu nhất pháp bất tri, bất thiện thông đạt. Ư nhất thiết xứ, cảnh trí hiện tiền, vô hữu phân biệt, nhiên nhi Như Lai kiến bỉ hữu tình sở tác sự nghiệp, tùy bỉ ý chuyển phương tiện dụ dẫn, linh đắc xuất ly. Thị Như Lai hạnh.

(經)九者，如來無有一法不知、不善通達。於一切處，境智現前，無有分別，然而如來見彼有情所作事業，隨彼意轉方便誘引令得出離。是如來行。

(Kinh: Chín là Như Lai chẳng có một pháp nào chẳng biết, hoặc chẳng khéo thông đạt. Trong hết thảy các chỗ, cảnh trí hiện tiền, chẳng có phân biệt, nhưng Như Lai thấy các hữu tình ấy tạo tác sự nghiệp, bèn thuận theo ý họ, vận dụng phương tiện hòng dụ dẫn họ được xuất ly. Đó là Như Lai hạnh).

Chín, hạnh “tùy ý lợi ích”. Không một pháp nào chẳng biết là do trí duyên vào. Không một pháp nào chẳng thông đạt, tức là cảnh được hiểu rõ bởi trí. Tùy ý có thể nhanh chóng hiểu biết, thông đạt, nhưng thuận theo ý [của đối tượng được hóa độ] mà chuyển, [tùy thuận] căn tánh, ý thích, [do căn cơ của họ] chín muồi trước hay sau mà phương tiện dẫn dụ, khiến cho họ thoát khỏi sanh tử.

(Kinh) Thập giả, Như Lai nhược kiến nhất phần hữu tình đắc phú thịnh thời, bất sanh hoan hỷ, kiến kỳ suy tổn, bất khởi ưu thích, nhiên nhi Như Lai kiến bỉ hữu tình tu tập chánh hạnh, vô ngại đại từ, tự nhiên cứu nhiếp. Nhược kiến hữu tình tu tập tà hạnh, vô ngại đại bi tự nhiên cứu nhiếp. Thị Như Lai hạnh.

(經)十者，如來若見一分有情得富盛時，不生歡喜，見其衰損，不起憂慼，然而如來見彼有情修習正行，無礙大慈，自然救攝。若見有情修習邪行，無礙大悲自然救攝。是如來行。

(Kinh: Mười là Như Lai nếu thấy một phần hữu tình giàu có, thịnh vượng, chẳng sanh hoan hỷ. Thấy họ suy bại, hao tổn, chẳng dấy lòng sầu lo. Nhưng Như Lai thấy các hữu tình đó tu tập chánh hạnh, do lòng đại từ vô ngại, sẽ tự nhiên cứu vớt, nhiếp thủ. Nếu thấy hữu tình tu tập tà hạnh, sẽ do lòng vô ngại đại bi mà tự nhiên cứu vớt, nhiếp thủ. Đó là hạnh của Như Lai).

Mười, hạnh “ban vui, dẹp khổ”. Kinh văn đều có hai phần, dựa theo phần trên để biết.

(Kinh) Thiện nam tử! Như thị đương tri, Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác thuyết hữu như thị vô biên chánh hạnh, nhữ đẳng đương tri, thị vị Niết Bàn chân thật chi tướng.

(經)善男子！如是當知，如來、應、正等覺說有如是無邊正行，汝等當知，是謂涅槃真實之相。

(Kinh: Thiện nam tử! Hãy nên biết như thế, Như Lai, Ứng Chánh Đẳng Giác nói có vô biên chánh hạnh như thế, các ông hãy nên biết. Đó gọi là tướng Niết Bàn chân thật).

Tán rằng: Kết lại.

5.2.4.2.2.2.3. Giải thích nguyên do nhập Niết Bàn

(Kinh) Hoặc thời kiến hữu Bát Niết Bàn giả, thị quyền phương tiện cập lưu xá lợi.

(經)或時見有般涅槃者，是權方便及留舍利。

(Kinh: Hoặc có lúc thấy bát Niết Bàn, thì là thị hiện phương tiện quyền biến và lưu lại xá lợi).

Tán rằng: Đây là giải trừ mối nghi về chuyện thị hiện diệt độ và lưu xá lợi. Trước tiên là nhắc lại chuyện thị hiện diệt độ và lưu xá lợi; sau đó, giải thích nguyên do. Đoạn này là phần đầu. Không nói “hoặc thời Phật hiện Niết Bàn cập lưu xá lợi” (hoặc có lúc Phật hiện Niết Bàn và lưu xá lợi) mà nói là “kiến” (thấy), vì muốn chỉ rõ: Phật thường trụ, thật sự chẳng có xá lợi, nhưng do chúng sanh tâm tự cảm vời mà biến hiện, như thể chất từ xa chiếu xuống đài, liếc thấy bóng dáng bèn cúi mình, do cưỡi chiếc thuyền bơi nhanh về phương Đông, sẽ thấy tuy nước ao yên tĩnh mà dường như đều chảy về Tây.

(Kinh) Linh chư hữu tình cung kính cúng dường, giai thị Như Lai từ thiện căn lực.

(經)令諸有情恭敬供養，皆是如來慈善根力。

(Kinh: Khiến cho các hữu tình cung kính cúng dường, đều là do sức thiện căn bởi lòng Từ của Như Lai).

Tán rằng: Giải thích nguyên do. Trước là nêu nguyên do, sau là đạt được lợi ích.

(Kinh) Nhược cúng dường giả, ư vị lai thế, viễn ly bát nạn, phùng trị chư Phật, ngộ thiện tri thức, bất thất thiện tâm, phước báo vô biên, tốc đương xuất ly, bất vị sanh tử chi sở triền phược.

(經)若供養者，於未來世，遠離八難，逢值諸佛、遇善知識，不失善心、福報無邊，速當出離，不為生死之所纏縛。

(Kinh: Nếu có người cúng dường, sẽ trong đời vị lai, xa lìa tám nạn, gặp gỡ chư Phật, gặp thiện tri thức, chẳng mất tâm lành, phước báo vô biên, sẽ nhanh chóng thoát lìa, chẳng bị sanh tử trói buộc).

Tán rằng: Đạt được lợi ích.

Đạt được lợi gồm bảy điều:

- Một là lìa tám nạn.

- Hai là gặp gỡ, phụng sự chư Phật.

- Ba là gặp bạn lành.

- Bốn là chẳng đánh mất thiện tâm.

- Năm là đạt được phước báo thế gian.

- Sáu là chứng Niết Bàn.

- Bảy là được giải thoát.

5.2.4.2.2.3. Kết lại, khuyên hãy tu học

(Kinh) Như thị diệu hạnh, nhữ đẳng cần tu, bất vi phóng dật.

(經)如是妙行，汝等勤修，勿為放逸。

(Kinh: Diệu hạnh như thế, các ông hãy nên siêng tu, chớ nên buông lung).

Tán rằng: Kết lại bằng cách khuyên tu học.

5.2.4.2.3. Lãnh ngộ, đạt được lợi ích

5.2.4.2.3.1. Lãnh ngộ

(Kinh) Nhĩ thời, Diệu Tràng Bồ Tát văn Phật thân thuyết bất Bát Niết Bàn, cập thậm thâm hạnh, hiệp chưởng cung kính, bạch ngôn: - Ngã kim thỉ tri Như Lai đại sư bất Bát Niết Bàn cập lưu xá lợi, phổ ích chúng sanh, thân tâm dũng duyệt, thán vị tằng hữu.

(經)爾時，妙幢菩薩聞佛親說不般涅槃，及甚深行，合掌恭敬白言：我今始知如來大師不般涅槃及留舍利，普益眾生，身心踊悅，歎未曾有。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Diệu Tràng Bồ Tát nghe đức Phật đích thân nói chẳng bát Niết Bàn và hạnh rất sâu, chắp tay cung kính, bạch rằng: - Con nay mới biết Như Lai đại sư chẳng bát Niết Bàn và lưu xá lợi, lợi ích chúng sanh rộng khắp, thân tâm vui mừng, hớn hở, than là chưa từng có).

Tán rằng: Đây là đoạn thứ ba, lãnh ngộ, đạt được lợi ích. Điều thứ nhất là lãnh ngộ.

5.2.4.2.3.2. Đại chúng đạt được lợi ích

(Kinh) Thuyết thị Như Lai Thọ Lượng phẩm thời, vô lượng vô số vô biên chúng sanh giai phát vô đẳng đẳng A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm.

(經)說是如來壽量品時，無量無數無邊眾生皆發無等等阿耨多羅三藐三菩提心。

(Kinh: Khi nói phẩm Như Lai Thọ Lượng này, vô lượng vô số vô biên chúng sanh đều phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác không gì sánh bằng).

Tán rằng: Đạt được lợi ích.

5.2.4.2.4. Diệu Tràng nghe xong, lìa khỏi pháp hội

(Kinh) Thời, tứ Như Lai hốt nhiên bất hiện. Diệu Tràng Bồ Tát lễ Phật túc dĩ, tùng tòa nhi khởi, hoàn kỳ bổn xứ.

(經)時，四如來忽然不現。妙幢菩薩禮佛足已，從座而起還其本處。

(Kinh: Khi đó, bốn vị Như Lai bỗng dưng chẳng hiện, Diệu Tràng Bồ Tát lễ dưới chân đức Phật xong, từ chỗ ngồi đứng dậy, trở về nơi ở của mình).

Tán rằng: Đoạn lớn thứ tư của phẩm này là “nghe xong, lìa khỏi pháp hội”, chỉ nói “bốn vị Phật chẳng hiện, Diệu Tràng trở về thất”, chẳng nói đến các đại chúng khác. Có hai cách giải thích:

- Một, nêu ra vị thượng thủ ấy [để người nghe] liên tưởng những người khác.

- Hai, trong bản dịch cũ [có bản thì chép là] trong hội ấy, chỉ có Phật Thích Ca ở lại, bản khác thì nói chỉ có bốn vị Như Lai và Diệu Tràng trở về, những người khác vẫn còn đó. Vì lẽ nào? Do nói chưa trọn. Phần sau nói về tam thân, [nếu mọi người đã lui về hết, kinh lại] chẳng nói nhóm họp đại chúng lần nữa, sao có thể nói là ngài Hư Không Tạng từ trong đại chúng từ chỗ ngồi đứng dậy [thưa thỉnh] cho được?

Hỏi: Vì sao riêng Diệu Tràng Bồ Tát trở về tuy chưa nói xong?

Đáp: Vì muốn phát khởi hạnh sám hối. Nếu Ngài chẳng trở về nhà nằm ngủ, sao có thể mộng thấy cái trống bằng vàng?

Hỏi: Sao không hỏi thẳng, mà cần phải đợi nằm mộng?

Đáp: Ấy là vì hạnh khó khăn, cho nên dùng mộng làm điềm báo trước, lại do cơ duyên như thế!