Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Giáo Dục Phật Giáo Có Gì Đổi Mới Hơn Thập Niên Qua

Giáo Dục Phật giáo Có Gì Đổi Mới Hơn Thập Niên Qua ?

Thích Kiên Định

Dân tộc Việt Nam đã trải qua nhiều chặng đường lịch sử đặc thù.Hết sự đô hộ và nô lệ của các thế lực giặc ngoại xâm thì đến các triều đại vua chúa, hết triều đại này đến chế độ khác, nhưng lịch sử Phật giáo Việt Nam vẫn muôn đời bất diệt; vì “trang sử Việt ngời trang sử Phật.” Giáo dục Phật giáo (GDPG) cũng không ngoài ý nghĩa ấy, nhưng trọng tâm nhất là chúng ta nên nhìn lại chặng đường lịch sử của GDPG Việt Nam để tháo gỡ những tiêu cực và những kinh nghiệm nào ưu việt để bảo trì, phát huy và sáng tạo cho nền tảng vững chắc của GDPG Việt Nam. Hơn thập niên qua, sau Hội nghị Giáo dục Phật giáo, Viện Nghiên Cứu Phật học Việt Nam đã xuất bản tác phẩm “Giáo Dục Phật giáo trong thời hiện đại ” gồm nhiều tác giả, do Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2001.[109] Sách này đã tổng hợp những ưu điểm trí tuệ của những vị thường trăn trở, ưu tư và lo cho sự nghiệp GDPG với những bài viết phong phú, khá đủ những tên tuổi của những vị có tâm huyết đối với tiền đồ GDPG Việt Nam. Do đó, việc tìm giải pháp nào để tháo gỡ những tiêu cực và vạch ra phương hướng nào có thể thích ứng và phù hợp cho sự phát triển GDPG chắc hẳn là trọng tâm và chủ đích của Hội nghị GDPG lần này. Để định hướng và phát triển GDPG với tiêu đích chuyển mình khởi sắc và tiến hóa trong thời hội nhập cộng đồng quốc tế, kính chúc hội nghị GDPG kỳ này được thành công tốt đẹp.

Ngưỡng bạch Chư tôn Thiền đức,

Kính thưa quý Đại biểu,

Kính thưa Quý liệt vị,

Hơn thập niên qua dường như GDPG vẫn giẫm chân nếu so với đà tiến hóa của các trường đại học đẳng cấp quốc gia và đại học tầm cỡ quốc tế tại các nước phát triển trên thế giới. Nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan trong các hoạt động GDPG không những thiếu khả quan trong các Học viện Phật giáo. Bài viết này xin nêu lên một vài quan điểm thiển cận và mộ t vài kiến nghị thô thiển như sau.

“Ngoài mục đích tối hậu là giải thoát, các mục tiêu của giáo dục phải đưa vào và mang sắc thái của từng địa phương, đất nước và thời đại ”.[110] Mục tiêu các Học viện Phật giáo là đào tạo “những mẫu người mà giáo dục nhằm đào tạo phải có tiêu chuẩn ngày càng cao ”. Tuy nhiên, nhìn chung trên các lãnh vực, các Học viện Phật giáo chưa linh động “thống nhất triệt để hệ thống giáo dục” giữa các Học viện Phật giáo trong nước với nhau; “thiếu áp dụng linh hoạt giữa các pháp học và pháp hành thực tiễn” cho nên dẫn đến kết quả các pháp học xa rời thực tiễn vàthật sự thiếu sinh khí; “chưa vực dậy tiềm năng tư duy sáng tạo cho mỗi Tăng Ni ở Học viện trong việc nghiên cứu độc lập, tự tin, kiên nhẫn, bản lãnh đúng với chánh kiến.”

1. Tăng cường lực lượng giảng huấn: Giáo sư hay Giảng viên (GS/GV) tại các Học viện hiện nay vẫn còn thiếu nhiều trong các lãnh vực khoa học. Thành phần GS/GV thật sự có chất lượng học vị Tiến sĩ và Thạc sĩ cư trú tại địa phương tuy ít nhưng lại bị phân tán đến các nơi khác, hoặc ra nước ngoài; do đó, tình trạng này có phần ảnh hưởng đến sự nghiệp GDPG ở các Học viện trong thời nay. Nhiều nguyên nhân nội tại và ngoại tạicũng như hoàn cảnh khách quan đã khiến

———

[109] Đó là chưa tính Hội thảo “Củng cố và phát triển” do Ban Giáo dục Tăng Ni TW - GHPGVN tổ chức vào hai ngày 23- 24.12.2008 tại hội trường Khách s ạn Hương Giang, thành phố Huế.

[110] Giáo Dục Phật giáo trong thời hiện đại , Viện Nghiên Cứu Phật Học VN, Nxb Tp. Hồ Chí Minh, 2001, tr. 30.

cho một số Tăng Ni sau khi hoàn tất học vị Thạc sĩ và Tiến sĩ ở hải ngoại tiếp tục lưu trú tại các nước khác. Số Tăng Ni ấy hiện lưu trú nơi tha quốc, như Mỹ, Pháp, Đức, Canada, v.v… dẫn đến tình trạng thiếu nhân sự trong ngành giáo dục đào tạo (GD-ĐT).[111] Vậy có lẽ nên quan tâm hơn nữa đối với những Tăng Ni có đủ duyên du học tại hải ngoại, hoặc những Tăng Ni đang lưu trú tại hải ngoại. Sự quan tâm của quý ngài lãnh đạo Giáo hội ở TW và địa phương nói chung và ngành GDPG nói riêng là nguồn khích lệ lớn, là chất keo tinh thần để động viên cho các Tăng Ni sau khi hoàn tất học vị Thạc sĩ hay Tiến sĩ sẽ vững tin trở về phục vụ và cống hiến trí tuệ và chất xám cho đạo pháp và dân tộc. Đó cũng là nguồn nhân lực trí thức có trình độ và có khả năng trong nhiều lãnh vực khác nhau mà dường như bị lãng quên.

2. Tổng vụ giao lưu và liên kết: Có thể thành lập tổng vụ giao lưu và liên kết, không những với các Tăng Ni đang du học tại các đại học ở nước ngoài mà còn các Tăng Ni đang lưu trú tại hải ngoại nhằm trợ duyên cho sự nghiệp phát triển giáo dục trong nay mai, vậy có nên chăng? Lực lượng giảng dạy sẽ được nhân rộng nếu các Học viện tạo phương tiện hình thành “tổng vụ giao lưu và liên kết” như lực hút của trái đất để tạo nên chất keo gắn kết với số Tăng Ni thật sự có khả năng và trình độ chuyên môn cao, hay các GS/GV trong vùng mà họ lưu trú ở các nơi khác, hoặc trước đây đã có giảng dạy tại các Học viện để cùng nhau phát huy tiềm năng và sức mạnh của GDPG nhằm cống hiến trí tuệ và chất xám cho xã hội.

3. Quyền tự trị của GDPG: GDPG có quyền tự trị riêng nhưng không phải vì thế mà s inh tà kiến để mưu toan chia rẻ và tị hiềm,ngầm tạo ra sự mâu thuẫn và xung đột nhau. Nếu vấp phải tà kiến này sẽ đánh mất giá trị, phẩm chất và uy danh của GDPG. Nếu thi đua đào tạo và phát triển các mẫu người phẩm hạnh có chánh kiến hợp văn hóa GDPG bằng tính nhân bản vô ngã vị tha, không cố chấp và câu nệ vào ý thức hệ bè phái, phe nhóm, khéo sáng tạo nên những công trình khoa học để cống hiến cho đạo pháp và dân tộc, thì đó là việc cần làm và nên dấn thân. Trái lại, nếu tự trị không thống nhất mà có tính cách tự phát để biểu lộ đường hướng giáo dục hữu ngã tà kiến, kể cả hữu ngã trên danh nghĩa Học viện và hữu ngã khuynh loát cả đầu vào và đầu ra mà không đúng quy định của bộ GD-ĐT và quy định đã thống nhất giữa các Học viện thì kịp thời cần nên rà soát, chỉnh đốn và phán quyết để khỏi mất uy tín và thanh danh của GDPG.

4. Kiện toàn chức năng Giáo dục: Muốn kiện toàn chức năng trong hệ thống GDPG thì phải tổng nhiếp cả tầm vi mô và vĩ mô: cơ sở giáo dục hạ tầng và kiến trúc giáo dục thượng tầng. Chức năng kiến trúc giáo dục thượng tầng của cấp đại họctrong xã hội tiến hóa là đáp ứng yêu cầu và nguyện vọng của Tăng Ni về lãnh vực tri thức nhằm giúp họ phát huy tiềm năng vốn có của chính mình để cống hiến cho xã hội; cung ứng những chuyên gia (hoặc các Tăng Ni) có trình độ kỹ thuật và chuyên môn cao để góp phần tái thiết và phát triển kinh tế trong xã hội hiện đại; “khai hóa xã hội, hướng dẫn dư luận, góp ý về đường lối và chính sách của nhà nước ”, tiếp thu và sáng tạo ra kiến thức qua nghiên cứu và chuyển giao những kiến thức ấy cho xã hội.[112]

5. Nâng cấp Học viện tầm cỡ Đại học quốc gia: Các Học viện Phật giáo tại Việt Nam không như các trường đại học công và tư được nhà nước tài trợ trên nhiều lãnh vực cho nên khá đủ các chỉ tiêu giáo dục, nhưng “các tiêu chuẩn” đó lại chưa đạt chuẩn khi so với các trường đại học cấp tiến trên thế giới. Các Học viện Phật giáo hiện nay vẫn chưa được Bộ GD-ĐT chấp nhận là ngang tầm với các trường đại học của nhà nước. Dễ hiểu bởi GDPG chỉ đào tạo cho Tăng Ni như

———

[111] Có thể là s ự kiện ly hương của họ khiến cho s ố Tăng Ni hậu lai có khả năng du học nước ngoài gặp không ít trở ngại trong các thủ tục hành chánh về pháp nhân và pháp lý cũng như khó khăn về tài chánh vì những mạnh thường quân hoặc các nhà tài trợ cho các Tăng Ni s au này càng ngày càng mất tín tâm.

[112] Xem Kinh Nghiệm Thế giới và Việt Nam - Kỷ Yếu Đại Học Humboldt 200 năm - Nxb Tri Thức, 2011, tr. 683.

một trường đại học riêng của Phật giáo, thiếu các trang bị khoa học cần thiết của một trường đại học chuẩn của cấp độ đại học trong nước. Dĩ nhiên các đại học ở Việt Nam còn thua kém xa Thái Lan, huống gì so với các đại học ở Mỹ, Pháp, Anh,… Riêng số Tăng Ni hoàn tất cấp độ Thạc sĩ hay Tiến sĩ thì xưa nay rất hiếm và ít khi tham gia vào các trường đại học trong nước ngoại trừ cống hiến và tham gia các hoạt động trong lãnh vực tôn giáo. Như Thái Lan có Đại học Phật giáo: Mahamongkut và Mahachulalongkorn tuy chưa đạt đẳng cấp Đại học quốc tế nhưng cũng thuộc về “những viện chuyên ngành của đoàn thể quốc gia hay tổ chức quốc tế ”. Do đó, nếu các Học viện Phật giáo có nhiều phân khoa tầm cỡ như Đại học Vạn Hạnh (1964) trước kia thì có lẽ địa vị của Học viện Phật giáo càng trở nên giá trị hơn, khoa học hơn, đa dạng và phong phú hơn. Nếu các Tăng Ni Tiến sĩ tham gia giảng dạy các môn xã hội học tại các Đại học công và tư ở trong nước, và nếu sản phẩm có tỉ lệ phần trăm Tăng Ni Sinh viên tốt nghiệp với trình độ chuyên môn cao và đáp ứng những yêu cầu của các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, thì bộ mặt các Học viện sẽ có thể đủ tiêu chuẩn sáp nhập vào tầm cỡ Đại học quốc gia;và “chữ ký của Viện trưởng trên các Văn bằng Đại học luôn theo sau dòng chữ ‘Thừa ủy nhiệm Bộ trưởng Giáo dục’ ”.[113]

6. Hoạch định đầu tư Tiến sĩ: Nhiệm vụ hiện nay là các Học viện Phật giáo nên hoạch định mức phát triển trong 10, hoặc 20 năm tới, bao nhiêu phần trăm Tăng Ni có học vị Tiến sĩ thật sự đủ chất lượng để giảng dạy và hướng dẫn cho các Tăng Ni theo học ở cấp độ Thạc sĩ (Master of Arts); và bao nhiêu phần trăm Tăng Ni Thạc sĩ và Tiến sĩ còn lại tham gia giảng dạy cho Tăng Ni theo học khóa Cử nhân (Bachelor of Arts), hoặc Cao Đẳng. Ngoài ra, cần lập trình để định mức đầu vào và đầu ra cho cả cấp độ Thạc sĩ, Cử nhân và Cao Đẳng để cung cấp lực lượng Giảng sư cho giáo dục cơ sở hạ tầng. Đó có lẽ là một trong những định hướng thiết thực giải tỏa số lượng Tăng Ni sau khi tốt nghiệp. Ngoài ra, Tăng Ni sau khi Tốt nghiệp Cử nhân đòi hỏi phải thật sự có khả năng tham gia giảng huấn ở các cấp giáo dục cơ sở hạ tầng, các hoạt động Phật sự của giáo hội tại địa phương, và đáp ứng các yêu cầu và nguyện vọng cho số đông đồng bào Phật tử các giới ở nhiều lãnh vực.

7. Nỗ lực đào tạo Thạc sĩ: Để giải quyết "đầu ra‟, vì nhiều Tăng Ni sinh sau khi tốt nghiệp chưa có đủ điều kiện hay thiện duyên xuất ngoại du học, dẫn đến kết quả tồn đọng số lượng lớn Tăng Ni Tốt nghiệp Cử nhân Phật học. Nay kính đề nghị tìm mọi phương án để mở lớp đào tào Thạc sĩ Phật học. Nên mời những Tiến sĩ, hay giáo sư Tiến sĩ thực sự có khả năng giảng dạy tại các Học viện và các trường Đại học trong nước. Về chương trình ngoại khóa, tốt hơn là nên kết hợp những Giáo sư đang lưu trú tại hải ngoại nhân công tác tại Việt Nam, linh động mời Giáo sư ấy giảng ngoại khóa để thay đổi tầm nhận thức và cập nhật thông tin ở các trường Đại học đẳng cấp thế giới và đồng thời giúp cho Tăng Ni được nhìn ra trông rộng hơn. Mặt khác, sự có mặt của giáo sư nước ngoài cũng là nguồn khích lệ lớn cho Tăng Ni nỗ lực tu học, và giúp cho đội ngũ giảng sư tại Học viện càng thêm phong phú.

8. Củng cố và phát triển giáo dục cơ sở hạ tầng: Muốn giáo dục ở hạ tầng cơ sở có nền tảng kiên cố và chất lượng, đòi hỏi sản phẩm đầu ra (Tăng Ni tốt nghiệp Cử nhân) của Học viện phải đạt chuẩn. Hơn nữa, giáo dục ở thượng tầng kiến trúc phải linh hoạt và năng động, kiên nhẫn và sáng suốt, hàm tàng phẩm chất đạo đức Phật giáo chuẩn mực, biểu tượng cho linh khí của dân tộc tính phổ quát, chế ngự quan điểm tiêu cực và tháo gỡ những gì bất cập và lỗi thời trong ngành giáo dục, từng bước vững chắc cập nhật và tiếp nhận sự tiến hóa toàn cầu: cả những trường đại học trong nước và trên thế giới mà không xa rời thực tiễn. Những Tăng Ni tốt nghiệp Cử nhân phải có trình độ thật sự, khả năng tư duy và nghiên cứu độc lập thì mới có thể đáp ứng tiêu chí và chuẩn mực

———

[113] Lê Xuân Khoa, Kinh Nghiệm Thế giới và Việt Nam, Sđd., tr. 540.

cho giáo dục ở các cơ sở hạ tầng. Hoạch định tỉ lệ số Tăng Ni tốt nghiệp và định hướng tham gia vào các công tác Phật sự ở nhiều lãnh vực khác nhau tại địa phương. Cơ sở giáo dục hạ tầng có chất lượng cao và đúng theo quy định của Bộ GD-ĐT đều nhờ vào phần lớn sản phẩm đầu ra của các Học viện và của các trường đại học tầm cỡ quốc gia.

9. Tháo gỡ những thái hóa và bất cập:

a. Chất lượng và bình đẳng: Các Học viện Phật giáo phần lớn thiên về “số lượng” hơn là “chất lượng”; vì đa số khả năng các Tăng Ni tốt nghiệp rất hạn chế. Nhược điểm ấy xảy ra là do cảthầy và trò. Như “thầy” giảng dạy lấy lệ hoặc giảng dạy cho hết giờ, chưa tròn trách nhiệm; vì đương sự kiêm nhiều chức vụ và quá nhiều công việcnên khi đứng lớp hơi mệt mỏi; vì không có thời giờ nghiên cứu chứ không ngụ ý ám chỉ vịthầyấy không có khả năng và không có lương tâm. Còn “trò” thiếu phẩm hạnh, dùng các dụng cụ tin học qua Mobie phone để tiêu khiển mà không chịu chú ý và tập trung… Một số những Tăng Ni sinh ban đầu tuy có nỗ lực để được trúng tuyển vào Học viện nhưng sau khi trúng tuyển thì tự mãn rồi lơ là việc tu học. Một số Tăng Ni nghỉ quá bán thời gian dự lớp, nhưng kết quả vẫn được châm chước và cuối cùng cũng được tốt nghiệp. Vậy cần xét duyệt và xử lý nghiêm minh để bảo đảm chất lượng giáo dục của Phật giáo tại các Học viện. Vấn đề này tuy tiến hành đã lâu nhưng vẫn chưa nhất quán và chưa triệt để. Tuyển sinh tiếp nhận "đầu vào‟ nên ở trình độ trung bình và trung bình khá để bảo đảm chất lượng và uy t ín tuyển sinh trong ngành GDPG.

b. Tận tâm và khoa học: Nên mời những vị thầy (Giáo sư, hoặc Giảng viên thật sự có trình độ Tiến sĩ, không vì tư tình, và không nên quá chuộng “Tiến sĩ bằng cấp”), đúng người và đúng sở trường, ít kiêm nhiệm các chức vụ khác trong giáo hội thì mới đủ thời giờ “nghiên cứu khoa học”. Những vị thầy đó có khả năng truyền đạt kiến thức rộng và sâu, nhằm vực dậy khả năng tư duy và nghiên cứu của Tăng Ni sinh có tính chất giáo dục thực tiễn, giúp cho họ có đủ kiến thức về Phật học và thế học, tự tin và có bản lĩnh trong việc nghiên cứu các ngoại ngữ (English, French) và các cổ ngữ (Pali, Sanskrit, Hoa ngữ).

Tựu trung, Giáo dục và Y tế là hai ngành tôn quý và đáng trân trọng trong xã hội ở mọi thời đại. Giáo dục Phật giáo(GDPG) không những đóng vai trò rất quan trọng một trong hai ngành đó mà trọng tâm là đầu tư phát triển con người giáo dục toàn diện nhân tính trên nền tảng vô ngã và phát triển con người văn hóa Phật giáo phổ quát dân tộc tính trên cơ sở truyền thống văn hóa bản địa và truyền thống văn hóa Phật giáo.Tại Ấn Độ, chói sáng nhất và đáng tôn kính nhất là đức Phật Thích Ca Mâu Ni, bậc Thầy giáo dục Phật giáo siêu việt cả pháp học và pháp hành với những lời huấn thịvi diệu của Ngài đến nay vẫn còn được bảo trì trong Tam tạng: Kinh Luật và Luận Phật giáo. Tam tạng giáo điển ấy - được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác nhau trên thế giới - chỉ là “pháp học” nhưng nếu không có “pháp hành” đúng chánh kiến thì sẽ trở thành những giáo điều, hoặc lý thuyết suông thiếu thực tiễn. GDPG cũng vậy, nếu chỉ có đề ra khuynh hướng - pháp học - mà không ứng dụng vào thực tiễn - pháp hành - thì chắc chắn sẽ khó chuyển biến và tiến triển phù hợp với thời kỳ hội nhập cộng đồng quốc tế.

Xưa nay đã có rất nhiều vị đại đệ tử của Ngài chứng ngộ là nhờ thô ng pháp học và thực chứng pháp hành. Đó là sản phẩm ưu việt của Phật giáo. Thiết nghĩ, Tăng Ni Tiến sĩ chắc hẳn không ngoài thông lệ ấy và như thế mới thật xứng danh với GDPG ở cả hai: pháp học và pháp hành. Chặng đường GDPG hơn mười năm qua đã lắm nhiêu khê và gặp phải muôn vàn khó khăn, nhưng với trí đức của chư vị lãnh đạo trong ngành giáo dục đã kịp thời chỉ đạo sáng suốt và đúng chánh đạo. Tuy nhiên, khó khăn trước mắt của GDPG hơn mười năm qua là bộ phận thừa hành chưa triệt để tuân thủ đúng theo đường lối đó, cho nên dẫn đến những tình trạng thái quá và bất cập.

Vậy phải chăng GDPG thật sự chưa phát huy toàn diện về tinh hoa giáo điển có tính thực tiễn, chưa đáp ứng nguồn sinh lực tâm linh có tính kế thừa và sáng tạo, và chưa vực dậy những tiềm năng tư duy để phát triển con người tri thức văn hóa, nhân bản, dân tộc tính và phổ quátbình đẳng tính với tinh thần vô ngã trong thời nay?

Vâng, có lẽ chúng ta không nên chần chờ hay thụ động với các hoạt động trong ngành giáo dục như tình trạng sa sút và trì trệ trong hơn thập niên qua. Để nhìn xa, trông rộng, chúng ta càng không nên sơ suất - nhất là sau hội nghị giáo dục Phật giáo kỳ này - khiến cho ngành GDPG lại phải bị trượt dài thêm một chu kỳ thái hóa nữa mà chắc hẳnGDPG sẽ bị tụt hậu và dẫn đến hậu quả tệ hại và khó lường trong một tương lai gần.

Vấn đề này cho thấy rằng hội nghị GDPG kỳ này tổ chức đúng lúc nhằm chặn đứng những thái hóa và bất cập, kịp thời chỉnh đốn lại các chức năng phát huy tiềm lực tư duy và sáng tạo ra các công trình khoa học mới nhằm giúp cho ngành giáo dục chuyển biến và tiến hóa khởi sắc hơn. Như một cỗ máy hay một đoàn tàu, nếu đầu tàu bị trục trặc, cỗ máy không đảm bảo cuộc hành trình dài thì kết quả bất như ý, hậu quả sẽ dẫn đến các toa tàu còn lại bị tê liệt bất động. Thành tâm kính chúc Chư tôn Thiền đức, quý Đại biểu cùng những vị khách quý thành đạt mọi sở nguyện và vô lượng cát tường.

T.K.Đ.

Tính Đặc Thù Của Phương Pháp Giáo Dục Phật Giáo

Tính Đặc Thù Của Phương Pháp Giáo Dục Phật Giáo

Tín Hòa

1. Dẫn nhập

Phật giáo chúng ta được người thế gian xem như là một tôn giáo, nhưng Phật giáo lại không hoàn toàn giống với những tôn giáo bình thường đang có mặt trong xã hội chúng ta. Phật giáo không chỉ cần mọi người đặt niềm tin vào mình, mà quan trọng hơn hết là sự hướng dẫn cho mọi người tu học, để chuyển hóa thân và tâm, là một hệ thống giáo dục hướng thiện cho mọi người.

Vì vậy, khi chúng ta tin theo Phật, nương theo sự chỉ dạy của Phật để tu học, đó cũng được gọi là “Học Phật”. Phật giáo đặc biệt chú trọng về s ự tu học, về ứng dụng thực tiễn vào đời sống thực tại. Nói một cách khoa học và hiện đại hơn, thì Phật giáo cũng là một loại hình thức giáo dục, có đầy đủ cả một hệ thống giáo dục hoàn thiện, với những hình thức tổ chức chặt chẽ và nghiêm mật.

Vì vậy, chúng ta nên đứng trên phương diện giáo dục, để đi nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan, từ đó đi sâu vào nghiên cứu tìm hiểu những phương pháp giáo dục mang tính đặc thù của hệ thống giáo dục Phật giáo.

2. Tí nh đặc thù của phương pháp giáo dục Phật giáo

Phật giáo là một hệ thống giáo dục, vậy thì sự giáo dục của Đức Phật là gì? Chúng ta cần phải tu học những nội dung gì? Mục tiêu đạt đến của giáo dục Phật giáo là gì? Những phương pháp giáo dục mang tính đặc thù của giáo dục Phật giáo?

Nền tảng căn bản quan trọng nhất của Phật giáo đó là ba món học Giới, Định, Tuệ. Ba món học này có ý nghĩa giống như ba món giáo dục của xã hội là Đức dục, Thể dục và Trí dục. Cho nên, trong quá trình học Phật cũng được gọi là học nhân cách làm người, mục tiêu là thành Phật. Quá trình tu và học này được tiến hành cho đến khi đạt đến kết quả cuối cùng, là trở thành một con người có nhân cách hoàn thiện, được gọi là chứng đắc thánh quả, và cũng được chứng nhận “tốt nghiệp” là “Vô Học”. Điều đặc biệt là, đức Phật được tôn xưng là Thiên Nhân Sư (thầy của trời, người), Đạo sư (người thầy hướng dẫn); còn những con người tin theo Phật và tu học theo sự hướng dẫn của Phật, được gọi là Phật tử (đệ tử Phật).

Trong hàng đệ tử Phật cũng được chia ra nhiều cấp bậc có trình độ và nhận thức khác nhau. Cấp tiểu học, trung học thì có chúng đệ tử Thanh Văn, Duyên giác, cấp đại học thì có chúng đệ tử Bồ Tát. Nếu đứng trên phương diện hình thức để phân biệt thì có chúng xuất gia và chúng tại gia; chúng xuất gia thì có Tỳ Khưu và Tỳ Khưu Ni, chúng tại gia thì có Ưu Bà Tắc và Ưu Bà Di.

Có thể thấy mối quan hệ giữa đức Phật và hàng đệ tử của ngài là mối quan hệ giữa Thầy và Trò, mà không phải như những mối quan hệ chủ và tớ, hoặc đấng bề trên và bề tôi của các tôn giáo khác. Như vậy, có thể nói rằng Phật giáo là một loại hình giáo dục, có hệ thống giáo dục đào tạo chặt chẽ với những phương pháp giáo dục nhân cách con người có tính đặc thù và mang tính giáo dục xã hội cao.

1) Mục tiêu giáo dục của Phật giáo

Nếu nói một cách bao quát rộng lớn, thì tất cả các pháp thế gian đều là Phật pháp. Có thể nói rằng, tất cả mọi kỷ năng, đức tính, tri thức, đạo đức v.v… những vấn đề hướng đến sự tốt đẹp, hoàn thiện của thế gian đều nằm trọn trong phạm vi giáo dục của đức Phật. Mục đích thiết yếu quan trọng mà đức Phật hướng dẫn cho học trò của mình hướng đến, đó là sự giác ngộ hoàn toàn, tức là đạt đến cảnh giới hoàn thiện về nhân cách, hướng đến sự hoàn hảo không khiếm khuyết và hoàn toàn trọn vẹn.

Ý nghĩa của chử Phật là bậc giác ngộ, tức là tôn xưng con người khi đã đạt đến sự thông hiểu hoàn toàn, rốt ráo về thật tướng của các pháp, liểu ngộ về chân đế của vạn pháp nhân sinh và vũ trụ. Do đó, sự giáo dục của đức Phật cũng không nằm ngoài mục tiêu của sự giác ngộ rốt ráo. Ngài đã dùng nhiều phương tiện quyền xảo, thích ứng với mọi căn cơ của hết thảy chúng sanh, để thực thi phương pháp giáo dục của mình, nhằm hướng dẫn chỉ dạy cho mọi người tu và học, để đạt đến mục đích cuối cùng của sự giác ngộ thành Phật.

Do vậy, mục đích giáo dục mà Phật giáo hướng đến là sự t hông hiểu hoàn toàn (giác ngộ). Dùng thuật ngữ của giáo dục hiện đại mà nói, thì có thể bảo rằng Phật giáo là sự giáo dục nhân cách hoàn thiện; thành Phật chính là sự hoàn thành rốt ráo nhất của nhân cách con người.

2) Nội dung giáo dục của Phật giáo

Học Phật chính là học tập theo sự hướng dẫn của Phật, và Phật cũng chính là biểu tượng mô phạm cao nhất của chúng ta. Tin hiểu hoàn toàn về nhân cách đạo đức của Phật, thì mới có thể tôn Phật làm thầy chỉ dạy và tiếp nhận những sự giáo dục, chỉ dạy của ngài.

Nói đến nhân cách đạo đức của Phật, từ xưa đến nay trong nhiều kinh điển thường ca tụng Phật là “Đại hùng, Đại lực, Đại từ bi”, hay là “Trí đức, Ân đức, Đoạn đức” v.v… với những cách nói và xưng tụng khác nhau. Đại sư Thái Hư thì hợp chung lại có cách nói r õ ràng đầy đủ hơn là “Đại bi, Đại trí, Đại hùng lực”. Cách nói này có thể phân ra diễn giãi như sau:

a.Thứ nhất là “Đại bi” tức là đại từ bi, là tấm lòng yêu thương rộng lớn, bình đẳng không phân biệt, thương yêu hết thảy mọi loài, khiến cho chúng sanh lì a khổ được an vui, xa lìa mê vọng chứng được chơn như, chuyển hóa phiền não nhơ nhớp thành thanh tịnh niết bàn.

Khi chúng sanh đang chìm đắm trong vô minh điên đảo, chưa tiếp nhận được sự hóa độ của Phật, thì ngài không từ nan mà hóa độ bất cứ chúng sanh nào, chỉ cần họ có nhân duyên được hóa độ, thì sớm muộn gì cũng được Phật giáo hóa mà tu tập chuyển hóa thân tâm. Cho nên, tình thương và sự hóa độ của Phật là luôn bình đẳng, luôn xem mọi chúng sanh như con của mình vậy.

b. Thứ hai là “Đại trí” tức là đại trí tuệ, là trí tuệ lớn của Phật, hay còn gọi là Đại giác, là sự nhìn nhận sáng suốt, rốt ráo về thật tướng các Pháp, về thể tánh chơn như; sự liểu ngộ về chơn nghĩa của cuộc đời, sự thông đạt về hết thảy sự lý của vũ trụ; không lìa thế gian mà thành chánh giác, rốt ráo cùng tận, cho nên trí tuệ này hoàn toàn khác xa với tri thức tầm thường của người đời.

c. Thứ ba là “Đại hùng lực” tức là sức mạnh vô cùng lớn, đại hùng là lý tưởng chung cao nhất của các tôn giáo tại Ấn Độ, duy chỉ có Phật mới có thể biểu hiện sức mạnh này một cách toàn vẹn. Bởi do đại bi, đại trí của Phật thâm sâu rộng lớn, thì mới có thể hiển bày được sức mạnh vô cùng đó, như nói Phật có “Thập lực” hay “Tứ vô sở úy” v.v…

Đứng từ phương diện giáo pháp và sự tu chứng của Phật mà nói, thì sự giác ngộ và dứt trừ mọi lậu hoặc phiền não, được gọi là pháp Thánh đạo và pháp chướng đạo; mà Phật là bậc giác ngộ viên mãn, và không một chút do dự đem giáo lý truyền bá cho cuộc đời. Do đó, Tứ vô sở úy, tức là bốn loại niềm tin tuyệt đối vào chính mình, không một chút lo lắng sợ sệt. Vì vậy, đức Phật được tôn xưng là “Nhân trung sư tử”, và lời Phật thuyết pháp là “tiếng sư tử hống”.

Đồng thời, như thân, khẩu, ý tam nghiệp của Phật bất luận ở thời gian nào, không gian nào, trong hội chúng nào đều luôn mẫu mực, không có sai lầm. Cho nên, không cần phải che dấu hay lo lắng về khả năng phạm phải những sai sót, mà quá chú ý mình để sửa đổi mình, còn được gọi là “Tam bất hộ”. Đây chính là sự tự tin tuyệt đối vào sự chân, thiện, mỹ; dù như thế nào cũng không thể làm cho lung lay, thay đổi.

Nếu đứng từ góc độ từ bi và sự lợi lạc quần sanh của Phật mà nói, thì Phật có đủ mười sức mạnh (thập lực), có thể đẩy lui và diệt trừ tất cả mọi tà ma làm chướng ngại, để hoàn thành đại

nghiệp vì lợi lạc cho chúng sanh. Đức Phật có vô lượng Bi nguyện, ngày đêm tinh tấn không ngừng, đây đều là sự biểu hiện của tinh thần Đại hùng lực.

Tóm lại, công đức của Phật là vô lượng và không thể nói hết được. Như đối với các pháp thế gian mà nói, Đại trí có thể là trí tuệ chân thực nhất, Đại từ bi là là nhân cách đạo đức đúng đắn nhất, còn Đại hùng lực lại là năng lực sức mạnh vĩ đại nhất. Cũng có thể nói rằng, đây là những phương diện trí tuệ, tình cảm và ý chí rốt ráo viên mãn nhất. Tuy nhiên trong công đức của Phật, ba loại đó cũng tức là một loại mà thôi, không có ngăn ngại nào. Chẳng qua từ ba góc độ khác nhau mà nói cho rõ, để dễ dàng hiểu rõ một cách đúng đắn nhất, toàn diện nhất về nhân cách đạo đức của Phật.

3) Phương pháp giáo dục của Phật giáo

Như trên đã trình bày, học Phật chính là nương theo nhân cách đạo đức toàn diện của Phật để tu học. Nên học tập theo ba nội dung đạo đức của Phật, chính là ba phương hướng tu tập của đức Phật là Tín nguyện, Từ Bi và Trí huệ. Nhưng ba phương diện này lại y cứ vào ba loại đặc tính thù thắng vốn có của bản tánh chúng sanh là ức niệm, phạm hạnh và kiên nhẫn, mà khiến cho chúng được trở nên thanh tịnh và an lạc, cũng như những thăng tiến phát triển trong cuộc đời.Chúng ta thử tìm hiểu sơ lược xem ba đặc tính thù thắng đó như thế nào:

a. Bản tính con người vốn có sự thù thắng của Ức niệm (đây là cái quan trọng nhất, trong tiếng phạn thì con người nương dựa vào đây để mà có cái tên gọi), tức là con người trải qua sự tích lũy kinh nghiệm, mà có thể khiến cho tri thức phát triển ngày càng cao. Nhưng tr i thức của con người từ khi sinh ra đã mang nặng nhiều chấp kiến. Con người luôn chấp vào cái tri thức của mình, dù đó là những tri thức học được từ thầy cô hay bạn bè, hoặc tự mình gặt hái được cũng đều là những sự sai lầm.

Vì thế cho nên, đứng trên phương diện thế gian mà nói, thì tri thức con người tất nhiên rất cần và có ích cho nhân loại, nhưng khi bị vướng vào sự chấp kiến, thiên kiến và biên kiến, thì lại trở thành những tư tưởng xấu xa và sai lầm. Những tư tường này không ngừng dẫn dắt chúng ta (cá nhân con người hay toàn xã hội) ngày càng lún sâu vào cái xấu ác và sự thối nát, mục rửa về nhân cách đạo đức. Do đó, cần phải tu học để đạt đến cái trí tuệ chân chánh của đại thừa, từ đó làm cho tri thức được gột rửa trong sạch, và có thể thu nhận được những tri kiến đúng đắn với chân lý tuyệt đối.

b. Bản tính con người luôn tồn tại sự thù thắng của Đức Hạnh trong sạch, tức là có thể khắc chế được những ham muốn cá nhân, và cũng kiềm chế được những đòi hỏi về những dục vọng tầm thường của con người; hoặc hình thành nhân cách đạo đức có thể hy sinh những lợi ích của cá nhân, mà sống vì mọi người, mọi loài. Nhưng trí tuệ con người thì quá nông cạn, thói hư tật xấu và sự mê muội thì nhiều, nên thế gian mới có những con người với nhân cách thấp hèn, thậm chí là có một cuộc sống đạo đức giả dối. Vì vậy, chỉ có học tập lòng từ bi, vô ngã, vị tha của Phật, đồng thời thực hiện tinh thần từ bi đối với mọi loài, làm vơi bớt đi nổi khổ đau tăng thêm niềm vui hạnh phúc cho mọi người, thì đó mới được gọi là nhân cách đ ạo đức hoàn thiện.

c. Bản tính con người vốn có sự thù thắng của lòng kiên nhẫn và nghị lực. Con người không những chịu đựng được gian khổ, khó khăn và vất vả, mà còn có tinh thần bác ái, cò thể hy sinh vì sự thanh bình, yên ổn chung của cả nhân loại. Nhưng do đường lối tư tưởng, tri thức cá nhân nhiều sai lầm, cộng với những định kiến bảo thủ chấp chặt, dẫn đến đã có những hành động sai trái, khiến cho lòng kiên nhẫn và nghị lực đó biến thành nguyên nhân dẫn đến những khổ nạn mà loài người đang phải đối mặt, như bùng nổ chiến tranh chết chóc, môi trường bị tàn phá nghiêm trọng v.v...

Như khi chúng ta học tập sự tín nguyện của Đại thừa là Phát tâm bồ đề. Vì Phật pháp, vì chúng sanh mà khởi lên tín nguyện lớn lao vô cùng vô tận. Do đó, nương theo niềm tin kiên cố, mà

khởi lên sự mong cầu giác ngộ; nương theo sự mong cầu giác ngộ, mà siêng năng tinh tiến tu học không lùi bước, đấy cũng chính là nguồn gốc sức mạnh của hạnh nguyện tự giác giác tha. Vì thế, học Phật không phải là chuyện khó, chỉ cần nương theo ba đặc tính thù thắng của bản tánh con người, thì có thể đi vào ba cánh cửa trọng yếu của Phật pháp, mà hoàn thành được nhân cách toàn diện như đức Phật.

Phật tức là sự vắng lặng, thanh tịnh của bản tánh con người khi tiến triển đến mức độ rốt ráo và hoàn toàn viên mãn. Đây cũng chính là phương hướng giáo dục hoàn thiện nhân cách từ con người đến quả vị Phật. Trong Nho giáo tương tợ cũng có ba đặc tính, là Tam đạt đức của Trung Dung như: Trí, Nhân và Dũng, ba loại này gần với tư tưởng của ba đặc tính Phật giáo nói trên. Ba pháp môn trọng yếu cần tu học của Phật giáo cũng tương tự với tư tưởng tam cương của Nho giáo, nhưng mức độ để đạt đến giác ngộ hoàn toàn, vắng lặng, tịch tịnh rốt ráo, thì duy nhất chỉ có trong Phật giáo. Toàn bộ quá trình tu học để đạt đế n tự giác giác tha được Phật giáo trình bày một cách đầy đủ và rõ ràng nhất.

Phương thức giáo dục hoàn thiện nhân cách của Phật giáo là sự tự mình giác ngộ và giúp người khác cùng giác ngộ, cũng chính là sự giáo dục bản thân và giáo dục người khác. Phương pháp tự giáo dục mình và giáo dục người khác đều không phải chỉ đơn thuần là truyền đạt tri thức, mà quan trọng sự giáo dục bản thân, và đưa tri thức đi vào thực tiễn trong đời sống hằng ngày của con người. Sự giáo dục và học tập đơn thuần của xã hội, chỉ là sự truyền trao và thu nhận một số tri thức nào đó, hoặc là học tập những kĩ năng để phát triển và duy trì cuộc sống bình thường, để đáp ứng những nhu cầu hưởng thụ và ham muốn vật chất mà thôi, chứ không có liên quan gì đến việc chuyển hóa thân tâm của mình ngày càng hướng thiện, trong sạch. Đó không phải là ý nghĩa và mục đích chân chính của sự giáo dục.

Quan điểm này, cả Phật giáo và Nho giáo đều có sự chung nhất, cách nhìn nhận không khác nhau. Vì vậy, Ý nghĩa quan trọng và đích thực nhất của Phật giáo chính là sự giác ngộ cuộc đời, khiến cho bản thân từ trong sự mê muội của sóng gió điên đảo của đời người mà tỉnh ngộ ra. Chỉ có duy nhất sự giác ngộ bản thân, mới có thể trở thành là nguồn suối trí tuệ ngọt ngào, lòng bi nguyện tuôn chảy vô tận, và tinh thần dũng mãnh tinh tiến không ngừng hướng thiện.

Trọng tâm của giáo dục Phật giáo là sự giác ngộ bản thân, chuyển hóa thân tâm của mỗi con người, và chú trọng quá trình thực tiễn. Nếu như giáo dục rời xa thực tiễn, thì đó không còn phù hợp với tinh thần của Phật giáo. Vì vậy, những trước tác học thuật hay nghiên cứu giáo lý phật học, đều là một mảng lớn của Phật giáo, nhưng quá đặt nặng về nghiên cứu và lý thuyết học thuật, thì lại không được Phật giáo chú trọng và cổ súy. Đứng trên phương diện lý thuyế t và thực hành, thì Phật giáo thường đứng từ lập trường thực tiễn, để xác định mức độ của trí tuệ.

Như quá trình tu tập Bát Chánh Đạo, thì trước tiên phải tu tập Chánh kiến và Chánh tư duy.

Quá trính giáo dục xuyên suốt của Phật giáo là lấy trí tuệ để dẫn lối đi vào thực tiễn, và lấy thực tiễn để khiến trí tuệ phát sinh; nương vào trí tuệ để dẫn lối cho những hành động của mình, cũng giống như mắt chúng ta nhìn rõ được đường đi, thì mới có thể cất bước di chuyển về phía trước. Đồng thời, nương vào thực hành để phát sinh trí tuệ, cũng giống như khi chúng ta đi về phía trước, thì mới có thể phát hiện và nhìn rõ được mọi sự vật hiện tượng trước mặt mình. Có trí tuệ mới có hành động và việc làm đúng đắn, và ngược lại có hành động, việc làm đúng đắn thì mới khiế n trí tuệ phát sinh.

Khi càng có trí tuệ thì hành động, việc làm của chúng ta càng đúng đắn chuẩn mực, và khi có hành động, việc làm càng đúng đắn chuẩn mực thì càng phát sinh nhiều trí tuệ. Vì vậy, Trong qua trình tu học này, mục đích cuối cùng là đạt đế n trí tuệ rốt ráo nhất, và y theo sự dẫn dắt của trí

trí tuệ mà tu học. Như đức Phật được tôn xưng là “Minh Hạnh túc”, tức là đã đạt đến sự rốt ráo và viên mãn của Trí tuệ và Công hạnh.

Như vậy, có thể thấy nền tảng giáo dục của Phật giáo là lấy thực tiễn làm trọng, mà thực tiễn trước tiên cũng cần phải có trí tuệ trước. Cho nên, những người học Phật phải có lập trường vững vàng này, để đi tìm cầu cái trí tuệ xuất thế gian, trí tuệ của Phật.

Tuy nói rằng, Phật giáo chú trọng thực tiễn, không chỉ là sự truyền đạt tri thức suông. Nhưng trên phương diện giáo hóa, truyền đạt và tu học Phật học, thì không thể không dùng đến ngôn ngữ văn tự, vì ngôn ngữ và văn tự chính là công cụ chủ yếu để tiến hành quá trình dạy và học. Trình độ học vấn không thể rời ngôn ngữ văn tự được. Từ xưa, bồ tát Di Lặc đã tóm lược quá trình tu học bao gồm: “Bồ tát cầu pháp, không thể không cần đến Ngũ minh”. Ngũ minh chính là năm loại học thuật mà một người đệ tử Phật cần phải tu học. Năm loại học thuật này bao gồm:

- Thanh minh: chính là ngôn ngữ văn tự học, bao gồm ngôn ngữ, chữ viết, âm vận, âm nhạc, ngữ pháp v.v…

- Nhân minh: Nhân là nguyên nhân, lý do. Đây chính là dựa vào cái đã biết để tìm cầu cái chưa biết, nâng cao trình độ và khả năng phân tích và biện luận. Về phương diện ngôn ngữ là thuật hùng biện; về phương diện tư tưởng là lô rích học và lý luận học.

- Y phương minh: đây chính là những khả năng về y dược, thuốc men, sinh học, sinh lý học, hóa học v.v…

- Công xảo minh: là những bô môn toán học, khoa học, vật lý học và những tay nghề kĩ thuật công việc ứng dụng trong cuộc sống.

- Nội minh: bốn loại trên được gọi là ngoại minh của thế gian; còn giáo dục Phật giáo là trên cả bốn loại học thuật trên, đó là Phật học, cho nên được gọi là nội minh.

Hai học thuật Thanh minh và Nhân minh là trình độ tri thức chuẩn bị cho tiến trình tu tập để tự giác và giác tha. Thanh minh là ngôn ngữ văn tự, còn Nhân minh là Phương pháp hùng biện, lý luận. Nếu không có hai loại học thuật này, sẽ khiến cho tư tưởng con người bị xáo trộn lộn xộn, không phân rõ đúng sai, chân đế hay tục đế. Không những thiếu đi khả năng giáo dục người khác, mà còn tự cho mình là phải, nhưng chưa chắc đã hoàn toàn chính xác. Do đó, muốn Phật giáo phát triển thì phải hướng những con người học Phật rèn luyện học tập hai học thuật này một cách vững chắc, không được xem nhẹ.

Về loại học thuật Y phương minh, là có thể khiến cho thân và tâm được tiêu trừ các bệnh khổ, những đau đớn về thể xác và tinh thần, mà được an lạc, thảnh thơi. Công xảo minh là tận dụng các tiến bộ về kĩ thuật, để phát triển xã hội đem đến hạnh phúc vật chất cho con người. Vì vậy, cho nên Y phương minh và Công xảo minh chính là khả năng thực tiễn của một vị Bồ tát làm lợi lạc cho chúng sanh. Tiêu biểu là ngài Thiện Tài Đồng Tử, Trong quá trình tham cứu học hỏi với các bậc Đại thiện tri thức, ngài đều đến học hỏi với các nhà toán học, kiến trúc sư, bác sĩ, kĩ sư, nhà hóa học v.v…Như Bồ Tát Long Thọ là một nhà hóa học nổi tiếng, chuyên chế tác các loại hương thơm và luyện kim, được sự hướng dẫn của ngài có biết bao ngôi chùa và thạch động hùng tràng với quy mô lớn được xây dựng nên, và ngài được mệnh danh là “Đệ nhất kiến trúc sư” của Ấn Độ.

Như thế có thể thấy, nội dung giáo dục phật giáo, không chỉ là Nhân quả, nguyên lý Tánh Không v.v… mà còn có Ngũ minh. Chẳng qua từ trước đến nay, những người đệ tử Phật như chúng ta, đã ít nhiều chịu sự ảnh hưởng của tư tưởng Tiểu thừa, nên thường cho rằng bốn loại minh trước là những pháp của thế gian, còn Nội minh mới chính là pháp xuất thế. Nhưng không biết rằng, trong tư tưởng giáo lý Đại thừa thì thế gian và xuất thế gian là không phân biệt, thế gian và xuất thế gian tuy hai mà một, không có sự phân chia riêng lẻ như Thanh minh, hay Nhân minh

v.v…, đều là việc tu học xuất thế chung của thế gian mà thôi. Chân đế và tục đế đ ều dung thông, không chướng ngại, đều chung là một nội dung giáo dục của Phật giáo.

Trọng tâm của Phật giáo là chuyển hóa những con người từ phàm phu, mê muội trở thành người giác ngộ, tức là sự giáo dục khiến con người đạt đến nhân cách hoàn thiện nhất. Phương pháp chủ yếu là giáo dục thực tiễn, nội dung giáo dục là Ngũ minh như đã trình bày sơ lược ở trên.

Nếu đứng trên thời gian hiện tại mà nói, thì hình thức thuyết pháp, khai thị, cũng như những tác phẩm Phật học của Phật giáo; hoặc là những hình thức nghệ thuật âm nhạc; hay là những hình thức nghiên cứu, thu thập, phiên dịch kinh điển v.v… chung quy đều là những hoạt động văn hóa của Phật giáo. Nhưng đã là những hoạt động giáo dục Phật giáo, thì không thể hạn hẹp trong những phạm vi như vừa nêu trên. Trong kinh điển thường nói về vấn đề đức Phật hay tán thán, khen ngợi sự bố thí Pháp. Vì Pháp là những học thuyết, giáo lý mang tính chơn lý, đức hạnh, lương thiện, lễ nghi v.v… Nói một cách khác hơn, thì Pháp là hết thảy các pháp của thế gian và xuất thế gian. Đệ tử Phật cần phải tu học các pháp này, và hoằng dương Phật pháp, đó chính là việc bố thí Pháp.

Bố thí Pháp thì có thể phân làm hai loại:

- Một là bố thí Pháp xuất thế, như việc truyền bá, hoằng dương Nội minh, đem Phật pháp đi vào thực tiễn.

- Hai là bố thí Pháp thế gian, như việc giáo dục, truyền bá nội dung của Thanh minh, Nhân minh, Y phương minh hay công xảo minh v.v…

Như vậy có thể thấy, hình thức bố thí pháp thế gian, chính là quá trình giáo dục của thế gian. Từ góc độ Chân và Tục không phân biệt của tư tưởng Đại thừa mà nói, thì việc giáo dục của thế gian cũng là một phần của các pháp Đại thừa, đó cũng là nền tảng cơ sở để đưa con người đi vào con đường tu học tư tưởng Đại thừa. Vì vậy, cho nên khi tiến hành các hoạt động giáo dục Phật giáo, thì không nên xem chúng như là những hình thức để thích ứng với thời đại, với xã hội, mà là Phật giáo mang tính giáo dục, và những hoạt động dạy và học, đều trở thành một trong những hình thức tu học quan trọng của giáo dục Phật giáo.

3. Kết luận

Những nội dung và phương pháp giáo dục Phật giáo đã trình bày ở trên, trong Phật giáo đều gọi chung là bố thí Pháp. Vì bố thí pháp là có công đức vô lượng, cho nên chúng ta phải không ngừng nổ lực để truyền bá, hoằng hóa các pháp thế gian và xuất thế gian. Bất l uận là đối với cá nhân hay tổ chức nào cũng đều có công đức. Nhưng nếu như pháp bố thí một cách chân chánh, thì phải giúp con người diệt trừ khổ đau, phiền não, để tăng thêm niềm an lạc hạnh phúc.

Bố thí pháp mà vô cầu không vụ lợi, không có điều kiện, cũng như không vì tâm niệm nhận được quả báo tốt lành mà làm việc giáo hóa. Vì thế, việc lựa chọn theo con đường giáo dục Phật giáo, không những không nên vì những danh lợi, chức vụ, địa vị của bản thân; mà cũng không nên quá vì muốn phát triển mở rộng tổ chức giáo hội mà làm giáo dục. chúng ta hãy nên vì Chánh pháp, vì lợi ích của nhân loại, mà phát tâm tinh tấn đi theo con đường đem chánh pháp đến với mọi người, để họ được bớt khổ thêm vui, và tiến dần về quả vị giải thoát, hoàn thiện về nhân cách đạo đức . Đây mới chính là nhiệm vụ giáo dục đích thực của Phật giáo, và là tinh thần của những người làm công tác giáo dục Phật giáo cần phải có.

THÍCH TÍN HÒA

Giảng viên Học viện Phật giáo Việt Nam tại Tp. Hồ Chí Minh

Đôi Điều Trăn Trở Về Ni Trẻ Và Giáo Dục Phật Giáo Trong Thời Đại Mới

Đôi Điều Trăn Trở Về Ni Trẻ

Và Giáo Dục Phật Giáo Trong Thời Đại Mới

Tỳ kheo ni THÍCH NỮ HUỆ HƯƠNG

Ủy viên HĐTS GHPGVN

Phó Phân ban đặc trách ni giới thuộc BTS TW

Phó Ban Trị Sự kiêm Trưởng Phân ban đặc trách ni giới thuộc BTS tỉnh ĐN

Trụ trì Bửu Phong Cổ Tự

Phật giáo được truyền vào Việt Nam trên hai ngàn năm lịch sử, trải qua bao thăng trầm, thạnh suy theo vận mệnh dân tộc và đất nước của mỗi thời đại khác nhau. Đặc biệt là đất nước Việt Nam chúng ta hiện nay hội nhập thế giới, như văn hóa, kinh tế.v.v..mọi mặt đều phát triển, trong đó có Phật giáo chúng ta, và bên cạnh sự phát triển ấy cũng có nhiều thách thức.

Sự phát triển nào cũng luôn luôn tồn tại song song hai mặt, đó là tốt và xấu, nói theo Phật giáo “Thiện” và “Bất thiện”. Cho nên ngành giáo dục Phật giáo cũng rất quan trọng. Chúng ta cần phải xác định đúng hướng đi tới mục đích của ngành là gì? Đó là chúng ta phải thật sự hy sinh và quan tâm thật nhiều đến chương trình đào tạo thế hệ trẻ kế thừa. Tương lai Phật giáo Việt Nam, còn tồn tại đậm màu sắc dân tộc, và phát triển bền bỉ trong nước và quốc tế hay không, là trách nhiệm ngành giáo dục Phật giáo chúng ta. Đó là kế sách giáo dục Tăng Ni trẻ mà trước kia chư Tổ sư chúng ta đã từng dạy, như Ngài Pháp Loa, Nhị Tổ Thiền Trúc Lâm dạy trong bài “Khuyến xuất gia tiến đạo ngôn”[114] , trước tiên người xuất gia phải học hai pháp: Thứ nhất, có ba điều: 1. Biết rõ tông sư, 2. Thông suốt chân ngụy và 3. Thấu đạt thiện ác. Thứ nhì là phải học pháp cầu thầy. Vấn đề giáo dục Phật giáo của GHPGVN còn nhiều điều trăn trở, nhưng trong bài này chúng tôi chỉ gởi đến một đôi điều suy nghĩ về Ni trẻ và giáo dục Phật trong thời đại mới mà thôi.

1. Ngành giáo dục Phật giáo của GHPGVN đã thành tựu hiện nay:

Hiện nay cả nước có 04 học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, Huế, TP. HCM và TP. Cần Thơ (Phật giáo Nam Tông Khmer), 31 trường Trung cấp Phật học, 03 trường Trung cấp Pàli, 08 lớp Cao đẳng Phật học chuyên khoa, 50 lớp Sơ cấp Phật học và 36 lớp Sơ cấp Pàli. Số Tăng Ni tốt nghiệp Tiến sĩ trên 100 vị và Cử nhân Phật học 4 .826 vị và 476 Tăng Ni đang du học các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Myanmar, Srilanka, Thái Loan, Đài Loan, Nhật Bản v.v..Ngoài ra có 14. 571 Tăng Ni đã được đào tạo cấp đại học và trung cấp. Trên 10.152 Tăng Ni còn đang học từ Sơ cấp Phật học đến Cao đẳng Phật học[115]. Vậy 30 năm qua, ngành giáo dục Phật giáo đã đào tạo cấp đại học và trên đại học cho GHPGVN đã được 10,6 %, so với tổng số Tăng Ni cả nước là 46. 495 vị.

2. Ngành giáo dục Phật giáo cần quan tâm hơn về chất lượng:

Số lượng thành công của ngành quá lớn như trên đã nói, nhưng cần quan tâm nhiều hơn về chất lượng đào tạo đạo đức và kiến thức:

a. Chất lượng về đạo đức: Giáo dục Ni trẻ Phật giáo là nuôi dưỡng tài năng rường cột cho Đạo pháp, dân tộc và đất nước sau này. Cho nên đào tạo về mặt chất lượng đạo đức là hàng đầu, như Cổ Đức dạy: “Đức là gốc, tài là ngọn .” Đây là điều chúng ta hết sức quan tâm, nhất là thời đại hội nhập kinh tế, văn hóa….làm cho con người chạy theo cái gì đó mới lạ mà quên đi nguồn cội, truyền thống văn hóa đạo đức của chính dân tộc mình. Điều đó đã xuất hiện, khi đời

———

[114] Thích Thanh Từ, TAM TỔ TRÚC LÂM GIẢNG GIẢI, Nxb Tổng Hợp TP Hồ Chí Minh, 2008, tr. 424-425.

[115] Xem thêm HỘI THẢO KỶ NIỆM 30 NĂM THÀNH LẬP GHPGVN (1981 – 20110), Nxb VP2 TƯ GHPGVN, 2011, tr. 16-17.

sống vật chất quá đầy đủ, thì đời sống đạo đức bị sụt giảm đi. Ngoài xã hội ai cũng cảm nhận được điều này, thì trong đạo cũng thế. Vì sự nghiệp―Trăm năm trồng người”, chúng tôi xin đề nghị Chư Tôn Đức Ni bổn sư nên có kế hoạch đào tạo người kế thừa và phải chọn lọc. Đó là cách giáo dưỡng các Ni trẻ trước tiên, là theo khuôn mẫu truyền thống, như lời Phật dạy: ―16 tuổi sắp lên mới nên làm sa di ni”[116] và giữ 10 giới cấm. Tổ Độc Thể cũng dạy sa di ni phải thông suốt và thực hành thuần thục 22 Thiên Oai Nghi: từ kính Tam Bảo, kính Đại Sa Môn, thờ Thầy.v.v…cho đến làm gì cũng (xin phép thầy) không được tự ý[117]. Theo Tổ Vân Thê nói: “Phật qui định, người xuấ t gia 5 hạ về trước phải chuyên học tinh tường về giới luật, 5 hạ về sau mới học hỏi giáo lý, tham cứu thiền học”[118] Chúng ta nghe qua thấy rất là khắt khe với Ni trẻ…nhưng chư vị tiền bối Ni của chúng ta đều thực hành được và rất thành công trên con đường giáo dục và hoằng pháp của quý Ngài. Hơn ngàn năm trước, và nhiều thập kỷ qua, lịch sử Phật giáo Việt Nam đã ghi lại những tấm gương sáng về đạo hạnh và tinh thần tu học nghiêm túc, như công chúa Bát Nàn, Bà Thiều Hoa, Vĩnh Huy, Phương Dung…. từ thời Hai Bà Trưng, Ni Sư Diệu Nhân, thời Nhà Lý. Đến thế kỷ XX, đã có nhiều bậc trưởng lão Ni, như Sư bà Diệu Tịnh, Sư bà Hồng Nga, Sư Bà Diệu Kim, Sư Trưởng Như Thanh, Ni Trưởng Đàm Minh, Ni Trưởng Diệu Không, Ni Trưởng Giác Nhẫn……Nhìn lại chư Ni trẻ ngày nay trình độ cấp bằng học vị không thiếu. Nếu so kiến thức chiều ngang (thế học), như là ngoại ngữ, khoa học, hoạt động ngoại giao quốc tế và các cấp bằng học vị thì có thể nói, các Ni trẻ hơn quý trưởng lão Ni thời trước, nhưng kiến thức Phật học uyên thâm và nội lực tu tập, tinh thần khiêm cung còn phải nương vào học tập ở quý trưởng lão Ni tiền bối rất nhiều. Chính vì chỉ có kiến thức bên ngoài, thích hoạt động bề nổi nên đưa đến Ni trẻ ngày nay nhiều thất bại. Một bằng chứng cho thấy các Ni trẻ có học vị cao, có tài năng thật sự được nhiều nơi mời giảng dạy, ngay cả vào học viện TP. HCM dạy cả Tăng sinh….nhưng công việc không được tồn tại bền lâu, như ánh lữa rơm bùng cháy lên rồi vội tắt. Kể cả thầy bổn sư các vị Ni trẻ đó còn từ chối họ. Đó là kết quả đào tạo thiếu nền tảng, hành điệu và chất liệu đạo đức khiêm cung của các Ni trẻ ngày nay.

b. Chất lượng về kiến thức: Số lượng Tăng Ni đã có bằng cấp đại học và trên đại học gần 4.900 vị[119], nhưng mọi hoạt động các ngành của Giáo hội vẫn còn thiếu, ngay cả đội ngũ giảng dạy cấp trung học và đại học vẫn còn hạn chế. Cho nên có dư luận nói rằng: “Bằng thật mà học giả”, nghĩa là bằng cấp là thật nhưng trình độ thì còn yếu, không xứng với học vị của cấp bằng, lại thêm đào tạo thiếu tính chất quy hoạch. Từ đó dẫn đến hệ quả kém chất lượng, hoặc có việc thì thừa người, và có việc lại thiếu người đảm trách. Qua thực tế trên chúng tôi xin đề nghị ngành Giáo dục Phật giáo nên đào tạo có kế hoạch lâu dài.

- Lập trường nội trú riêng cho Ni : Hiện nay Ni giới rất đông[120] và Ni giới được sự quan tâm của HĐTS đã thành lập được Phân ban đặc trách Ni giới thuộc Ban Tăng sự trung ương GHPGVN và nhiều hoạt động trong và ngoài nước của Phân ban Ni giới cấp trung ương và một số tỉnh cũng đạt được thành quả tốt. Vậy xin cho lập trường nội trú dành riêng đào tạo chư Ni. Tùy tình hình mỗi địa phương có khác nhau, nhưng trước tiên xin lập trường nội trú 2 cấp (Trung cấp và Lớp Sơ cấp Phật học). Sau thời gian thử nghiệm có kết quả tốt, tiếp tục xin lập trường nội trú

———

[116] Tỷ kheo Trí Quang biên tập, TỔNG TẬP GIỚI PHÁP XUẤT GIA, Tập 2, Nxb Văn hóa Sài gòn, 2010, tr. 1533

[117] Xem thêm như trên, tr. 1561 – 1637.

[118] Tỷ kheo Trí Quang biên tập, TỔNG TẬP GIỚI PHÁP XUẤT GIA, Tập 2, Nxb Văn hóa Sài gòn, 2010, tr. 1219 - 1220

[119] Theo báo cáo HỘI THẢO KỶ NIỆM 30 NĂM THÀNH LẬP GHPGVN (1981 – 20110), Nxb VP2 TƯ GHPGVN, 2011

[120] Tăng Ni cả nước là 46.495 vị (Tăng: 25.924, Ni: 20.571)

cấp đại học dành riêng cho Ni giới. Hiện nay tỉnh Đồng Nai đã có trường riêng Trung cấp nội trú Ni, hoạt động bao năm qua rất ổn định.

- Cần có chương trình giảng dạy áp dụng chung cho cả nước : 30 năm qua, ngành giáo dục Phật giáo của GHPGVN phát triển rất mạnh nhưng đến nay Ban giáo dục trung ương chưa soạn thảo hoàn thành bộ giáo án chung cho các cấp học, có hệ thống và áp dụng chung cho cả nước, chỉ có các bộ giáo án mang tính cách cá nhân từng trường và từng miền, vùng. Đây không phải là thiếu nhân tài, lại không phải thiếu tài chánh, mà là ngành chưa có kết nối được thế hệ trước và sau quý trường khu vực ngồi lại để biên soạn. Ni giới chúng con kỳ vọng nhiệm kỳ (2012 - 2017) tới đây ngành giáo dục Phật giáo trung ương cho ra đời bộ giáo án hoàn chỉnh của các cấp ở các trường trong cả nước. Được như vậy, việc dạy và học mới thống nhất thành một hệ thống giáo dục.

- Giáo dục của vị Bổn sư : Đây được xem là giáo dục cơ sở hay nói chính xác là xây dựng nền tảng. Có thể nói sự thành đạt tương đối của Ni trẻ là 50% do sự giáo dục của vị Bổn sư tại tự viện, 30% yếu tố tính tấn tu tập và 20% học vấn ở trường lớp. Vị Ni gương mẫu là phải tài đức song toàn, thực sự hy sinh cho sự nghiệp giáo dục Phật giáo ở tương lai. Cho nên 50% thời gian sống với Bổn sư là học nội điển thâm hậu, còn 20% học trường lớp là hợp thức hóa bằng cấp. Cho nên trách nhiệm vị Bổn sư là yếu tố rất quan trọng. Vị Thầy bổn sư phải thể hiện được lòng từ bi, vị tha, có tâm huyết, sự nhiệt tình và hy sinh. Nhất là phong cách sống hằng ngày phải thể hiện được tinh thần thân giáo, khẩu giáo, ý giáo để cho Ni trẻ hậu tấn noi theo. Điều quan trọng không nên để đệ tử trẻ học chạy theo bằng cấp học vị cử nhân hay tiến sĩ Phật học quá sớm. Không khéo chính vị thầy Bổn sư hại đệ tử lúc nào không hay, như ánh sáng lữa rơm không bền, mà trên chúng tôi đã nêu.

Thay lời kết:

Ni giới của Giáo hội Phật giáo Việt Nam phát triển rất nhanh. Đó là nhờ sự giúp đỡ của các ngành có liên qua và trung ương Giáo hội đã cho tái lập Phân ban đặc trách ni giới thuộc Ban Tăng sự trung ương GHPGVN. Điều này đã đánh giá được tầm nhìn sáng suốt của quý vị lãnh đạo nhà nước Việt Nam và Chư Tôn Đức lãnh đạo GHPGVN, đã kịp thời thành lập Phân ban đặc trách ni giới để chấp cánh cho Ni giới Việt Nam đi vào bầu trời thế giới hội nhập. Từ đó Ni giới đã tổ chức thành công tốt đẹp Hội nghị Nữ giới Phật giáo Thế giới Sakyadhita lần thứ 11 năm 2010 tại TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam. Qua hội nghị trên, Nữ giới Phật giáo thế giới biết nhiều về Ni giới Việt Nam chúng ta. Năm 2011, Ni giới Việt Nam đã được mời tiếp tục Hội nghị Nữ gi ới Phật giáo Thế giới Sakyadhita lần thứ 12 tại Bangkok, Thái Lan…..Tương lai Ni giới sẽ còn tham gia các hoạt động khác trong và ngoài nước. Hiện nay, có thể nói Ni giới của GHPGVN đủ điều kiện phát triển, nhưng điều quan tâm ở đây là phát triển như thế nào cho được vững chắc và tồn tại lâu dài. Điều này là mong đợi cách giáo dục của Thầy Bổn sư (cơ sở) và chương trình giáo dục đào tạo của ngành, nên kết hợp như nào vừa giáo dục chương trình truyền thống (khuôn khổ); vừa chương trình hiện đại, thì mới đáp ứng được nhu cầu xã hội hiện tại. Thực hiện được điều này, là chờ đợi ngành giáo dục Phật giáo trung ương, hoạch định chương trình đào tạo cụ thể. Nhưng trước tiên, mong quý trưởng lão Ni quan tâm nhiều hơn về giáo dục thế hệ Ni trẻ kế thừa ở tương lai./.