Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Tầm Quan Trọng Của Phật Giáo Trong Nền Giáo Dục Quốc Dân

Tầm Quan Trọng Của Phật Giáo Trong Nền Giáo Dục Quốc Dân

Thích Quán Như

Khi con người có mặt trên trái đất này, họ đã sớm ý thức được tầm quan trọng của giáo dục thông qua lối tư duy nhạy bén và hành động cụ thể. Kể từ đó giáo dục được coi như bản lề để hướng dẫn con người bước vào cánh cửa cuộc đời, nó là hành trang mà tất cả chúng ta phải mang theo.

Trải qua từng thời kỳ, giáo dục có những bước tiến mới và định hướng phù hợp với sự phát triển của xã hội ở thời điểm đó. Giáo dục không chỉ bó hẹp trong phạm vi đạo đức, kiến thức chuyên sâu hay giữ trọn nhân lễ nghĩa trí tín với đời, mà nó bao quát tất cả các phạm trù tương quan mật thiết với nhau.

Trong những năm qua nền giáo dục và khoa học kỹ thuật thế giới phát triển như vũ bão: nếu như những năm 90 của thế kỷ trước, cứ 7 năm thì người ta lại thay đổi và có hướng phát triể n giáo dục một lần; đến những năm 20 con số đã rút ngắn lại chỉ còn 5 năm; và đến những năm của thế kỷ 21 thì con số này thay đổi và dừng lại ở con số 2.

Qua đó chứng minh một điều rằng, xã hội phát triển, khoa học tiến bộ dẫn đến các ứng dụng trong giáo dục phải thay đổi theo. Tuy nhiên, thay đổi theo chiều hướng tích cực hay tiêu cực phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố.

Công nghệ tiên tiến của thế giới đang trên đà phát triển không ngừng, nhu cầu xã hội tăng cao, dịch vụ phát triển rộng rãi, người ta không c òn chú ý tới số lượng mà thay vào đó là chất lượng. Muốn có cuộc sống bình ổn, mỗi người phải tự trang bị cho mình một khối lượng tri thức vừa đủ để cảm nhận cái hay cái tốt đẹp, vậy tri thức ấy ở đâu mà có? Nó ở ngay cạnh ta, bất cứ nơi nào ta đến. Nó không chỉ có trên giảng đường đại học hay trong các học viện v.v... mà nó là sự tổng hợp của cả một xã hội thu nhỏ, khi ta biết mở cánh cửa tâm hồn đón nhận thế giới xung quanh.

Các nhà nghiên cứu giáo dục nhận định rằng: chưa bao giờ đạo đức con người, văn hóa xã hội lại xuống cấp trầm trọng như thế kỷ 21, nó lan tràn khắp mọi nơi. Cái gọi là sự nhẫn và nhường nhịn lẫn nhau trong xã hội dường như nó không còn tồn tại. Thay vào đó là những trận chiến bằng vũ lực hay những cuộc khẩu chiến không bao giờ có hồi kết, và đó không phải là cách thể hiện tri thức của con người sống trong thời đại tân tiến. Khi ấy người ta đã đặt ngược lại vấn đề, phải chăng xã hội phát triển quá nhanh làm cho con người không kịp thích nghi với sự thay đổi đó, dẫn đến tình trạng chắp vá kiến thức và có những suy nghĩ bồng bột nông nổi.

Việt Nam – một đất nước đang trên đà phát triển, cũng không nằm ngoài vòng xoáy đó. Một đất nước với hơn bốn ngàn năm văn hiến, có bề dày về văn hoá lịch sử, đạo đức làm người được coi trọng hàng đầu, đâu đó những quan niệm xưa ít nhiều cũng còn lưu giữ, vì vậy họ không chấp nhận việc, con cháu trong gia tộc dòng họ bị tha hóa về đạo đức. Nhưng đó chỉ là trên lý thuyết, cuộc đời vẫn cứ trôi và ta thì không thể dừng lại. Nếu ai đó có đủ bản lĩnh để vững bước bước tiếp con đường mà mình đang đi, thì đó tạm gọi là người chiến thắng chính bản thân mình, nếu ai đó có chút do dự hay chần chừ lập tức sẽ bị cuốn theo những cơn lốc xoáy vô định.

Đổi mới là quy luật tất yếu nhưng đổi mới như thế nào, đổi mới ra sao, điều đó được xem như một bài toán khó. Chúng ta không chỉ mãi hô hào bằng những khẩu hiệu, mà hãy hợp thức hóa bằng những hành động cụ thể, lối suy nghĩ tích cực, thái độ ứng xử có văn hóa giữa người này với người kia, giữa người với muôn vật, với thiên nhiên.

Một đất nước, một dân tộc hay một vùng miền nào đó không thể phát triển nếu như không có nền giáo dục phát triển và có những con người được đào tạo bài bản chính quy nhất. Đó là điều

kiện cần nhưng chưa đủ, một thành phần xã hội không được học tại các trường lớp chính quy nhưng họ có tố chất và có tư duy nhạy bén với thời cuộc, thì tự bản thân họ cũng đang đóng góp làm tăng GDP của đất nước, góp phần làm cho nền kinh tế nước nhà phồn vinh. Ở đây ta chỉ nên hướng dẫn để nhân rộng lòng nhân ái của những người này tới mọi người, đó là một trong những hướng giáo dục tốt và hiệu quả nhất.

Trong giáo dục, vai trò người thầy thật sự quan trọng, nếu như ngày xưa cả làng trên xóm dưới, chỉ có một ông thầy đồ cho xin cái chữ, thì ngày nay cũng một ngôi làng nhưng đã có tới 5-7 người thầy. Người thầy nào cũng giỏi cũng hay, quả là khó cho đám học trò khi đưa ra quyết định nên theo học thầy nào. Và lúc này xã hội sẽ đóng vai trò là người nhận định, một người thầy không chỉ giỏi về kiến thức chuyên môn, mà họ phải c òn có đạo đức nghề nghiệp, thái độ ứng xử có văn hoá, lời ăn tiếng nói chuẩn mực… ấy là điều mà học trò ở thời đại mới cần ở người thầy.

Khoa học kỹ thuật phát triển, người thầy giáo không chỉ giới hạn trong giáo án đã soạn sẵn, mà họ phải thường xuyên cập nhật thông tin làm phong phú cho bài giảng, tài liệu thầy có thì học trò cũng có, đôi lúc tài liệu tham khảo cho môn học, trò đầy đủ hơn thầy và lúc này người thầy chỉ hơn trò về kỹ năng sống và kiến thức xã hội. Một bài toán được đặt ra ở đây, là làm thế nào để giữ được cái gọi là “tôn sư trọng đạo”, “muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy”. Người thầy lúc này chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn và định hướng cho quá trình học tập của học trò.

Đầu tư cho giáo dục được coi là kênh đầu tư không lợi nhuận, không có tiếng vỗ tay nhiệt liệt hoan nghênh, không băng rôn hay khẩu hiệu, không có ánh đèn sân khấu lung linh huyền ảo, không có những bữa tiệc đầy nến, hoa và sâm-banh, mà thay vào đó là sự hy sinh thầm lặng cả cuộc đời, và kết quả nó mang lại không tức thời nhưng lại có sức hút lâu dài.

Nếu như 375 năm qua, đại học Harvard danh tiếng được coi là thiên đường của những giấc mơ, là nơi đào tạo ra những thiên tài phục vụ cho nhân loại, thì đến năm 2011 nó đã không còn là trường đại học duy nhất được đánh giá cao về chất lượng đào tạo, thay vào đó là sự hoán vị của những ngôi trường mới hiện đại hơn và có nhiều công trình nghiên cứu khoa học áp dụng vào thực tiễn đời sống hơn.

Giáo dục nếu như không có sự đầu tư đúng mức sẽ đi vào lối mòn, và sự thất bại sẽ gõ cửa bất kỳ lúc nào. Cũng như vậy, bức tranh giáo dục Việt Nam trong 5 năm trở lại đây đầy ảm đạm và thiếu màu sắc. Đội ngũ Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ được coi là tinh hoa của tri thức, cũng không thể vực dậy nền giáo dục đang xuống cấp một cách trầm trọng, phải chăng chúng ta đang thiếu sót và bỏ trống ở điểm nào trong chuỗi phản ứng.

Có phải đó chính là vấn đề “tài chính”, người thầy sẽ không thể tậm tâm tận lực nếu như cái dạ dày bị đói, bị bỏ lửng. Bậc thang như cầu của Maslow đã thể hiện rất rõ, nhìn vào những bậc thang đó, chúng ta nhận thấy rằng, các nhà quản lý mới chỉ đáp ứng cho người làm công tác giáo dục ở mức độ cơ bản, còn lại những nhu cầu khác bị lãng quên, vậy thì làm sao có thể đưa giáo dục phát triển mạnh như các nước trong khu vực.

Nếu như chúng ta chú ý và quan tâm sẽ nhận thấy một điều rằng, khoảng 3 - 4 năm trở lại đây đã có sự ảnh hưởng của tín ngưỡng tôn giáo tới một phần của giáo dục Việt Nam. Nói cụ thể hơn đó chính là Phật giáo. Với một xã hội mà ở đó trình độ dân trí được nâng cao, nhưng lại tỷ lệ nghịch với văn hóa và đạo đức con người, thì Phật giáo là biện pháp và lựa chọn tối ưu cho chúng ta.

Vì giáo lý nhà Phật không chỉ là những lý thuyết suông hay những lời sáo rỗng mà là nguyên lý trường tồn qua bao thế kỷ qua, đã được ông cha ta kiểm nghiệm ứng dụng hơn 2500 năm. Ở đó ta được trở về với chính mình, tâm linh của chính mình. Những đau đớn muộn phiền

khổ ải ngoài kia được hóa giải khi ta có niềm tin. Hành động bên ngoài thể hiện cái nội tâm bên trong của ta, nếu tâm ta thảnh thơi, không oán hận thì hành động sẽ trở lên nhẹ nhàng, ngôn ngữ từ ái, yêu thương mọi người, cảm nhận nỗi khổ của người khác như của chính mình. Như vậy cũng đã góp phần làm đẹp cho đời cho xã hội và khi ấy ta trở thành tấm gương cho những bạn trẻ khác noi theo, người làm giáo dục chỉ với mong muốn tìm được những con người đủ chuẩn mực đạo đức, tri thức, đủ lòng bao dung rộng lượng, để hướng dẫn cho thế hệ trẻ, tránh lầm đường lạc lối vào những cạm bẫy tội lỗi.

Thời gian gần đây có một dấu hiệu khả quan, vào những ngày lễ lớn của Phật giáo các bạn trẻ đều về chùa tham dự và tu tập tìm chốn bình yên nơi tâm hồn, đó được coi là một dấu hiệu đáng mừng cho giáo dục Việt Nam nói chung, và đạo đức của thế hệ trẻ nói riêng. Ở chốn thiền môn họ không còn ảnh hưởng bởi những thói hư tật xấu, những trò lố làm đạo đức con người suy đồi. Họ sẽ được dạy những điều cơ bản nhất để hoàn thiện một con người có ích cho xã hội, gạt bỏ đi những tham sân si đang ngự trị trong tâm trí họ.

Giáo dục là một phạm trù khoa học trừu tượng và sâu rộng, nó không thể tách rời các hiện tượng xã hội và nó cũng không phải là một đường thẳng mà đâu đó cũng phải có những chỗ khúc khuỷu, gập ghềnh để ta biết rằng giáo dục không chỉ gói gọn trong những điều rập khuôn c ó sẵn.

Vì đạo đức làm người, tri thức xã hội là điều kiện cần và đủ để hình thành một con người hoàn thiện trong thời đại mới. Nói - làm - đúc kết thành nguyên lý. Nghĩ kỹ, nói ít, tư duy nhiều, mất cả đời người để suy nghĩ nhưng lại chỉ để nói hoặc trình bày từ 3-5 phút đồng hồ. Như vậy có nghĩa là gì? Giáo dục phải đào tạo ra những con người có chiều sâu nhận thức và chiều rộng về lòng nhân ái.

Công tác giáo dục không chỉ là trách nhiệm của người làm giáo dục mà còn là trách nhiệm của xã hội, của cộng đồng của gia đình của những người làm cha làm mẹ. Giáo dục không chỉ dừng lại ở việc dạy cho con người cách sống cách hoàn thiện về kỹ năng chuyên môn mà còn dạy cho chúng ta những kỹ năng mềm và đạo đức làm người. Chỉ có đáp ứng được những yêu cầu như vậy mới xây dựng được một đất nước phồn vinh và thịnh vượng trên hai phương diện vật chất và tinh thần, nơi đó giáo dục Phật giáo đóng một vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực nhất quán này.

Đạo Làm Người

Mối Liên Hệ Giữa Thầy Và Trò, Trò Và Thầy Trong Giáo Dục Phật Giáo

Mối Liên Hệ Giữa Thầy Và Trò, Trò Và Thầy

Trong Giáo Dục Phật Giáo

By Ven. Thích Trừng Sỹ

Tất cả mọi người và mọi vật trên cõi đời này không ít thì nhiều đều có các mối tương quan và tương duyên với nhau hoặc gián tiếp hoặc trực tiếp giữa người và người, giữa người và động vật, giữa người và thực vật, giữa người và môi trường thiên nhiên, v. v và v. v… Trong tất cả các mối liên hệ đó, mối liên hệ giữa người và người, đặc biệt là mối quan hệ giữa thầy và trò, trò và thầy được trình bày trong bài viết này.

Trong chủ đề của bài viết này, ta bắt gặp từ giáo dục Phật giáo được chia thành hai từ khác nhau: Giáo dục và giáo dục Phật giáo. Những từ Pāli của “giáo dục” là “Sikkhā, Sikkhana, hoặc Sikkhāpana” bao hàm ý nghĩa giảng dạy, giáo huấn, hướng dẫn, đào tạo, nghiên cứu, học tập1… và đề cập tới việc tu tập và phát triển đạo đức và tinh thần của con người. Giáo dục đúng có khả năng ngăn ngừa con người ra khỏi thân tâm bất tịnh,1 không những dạy cho con người một vài phương tiện kiếm sống, mà còn giúp con người sống đời sống tinh thần và đạo đức vững chãi.

Giáo dục Phật giáo có nghĩa là tránh làm các điều ác, làm các việc lành, giữ tâm ý trong sạch, là tiến trình tu tập, nhận diện, sửa đổi và chuyển hóa điều sai thành điều đúng, điều bất thiện thành điều thiện, vô minh (Avijjā) thành minh (Avijjā), nhân tánh thành Phật tánh, khổ đau thành hạnh phúc, phiền não thành Bồ đề (Bodhi), v. v… Giáo dục Phật giáo nhằm đào tạo chúng ta trở thành con người chánh niệm và tỉnh giác, vững chãi và thảnh thơi, an vui và hạnh phúc như Bậc giác ngộ.

Đối tượng của giáo dục và giáo dục Phật giáo ở đây chính là con người tỉnh thức, con người này có nhiều mối liên hệ với nhau rất gần gũi, được hiểu là thầy và trò.

Thực vậy, trong giáo dục Phật giáo, các mối liên hệ giữa thầy và trò, trò và thầy là những mối liên hệ đặc thù được nối kết với nhau bằng tình thầy trò, tình huynh đệ, tình pháp lữ, tình đồng tu, tình tương trợ, tương thân, tương ái, tương kính, v. v… qua việc hành trì và ứng dụng giáo pháp của đức Thế Tôn vào trong cuộc sống hằng ngày của mình một cách chánh niệm và tỉnh giác, vững chãi và thảnh thơi ngay tại thế gian này.

Như quý vị biết thầy là người đi trước được hiểu là người hướng dẫn, dẫn đường; trò là người đi sau được hiểu là người được hướng dẫn, có khả năng đi theo con đường thiện mà thầy đã chỉ dẫn. Cả người hướng dẫn và người được hướng dẫn đều có nhiều mối liên quan với nhau rất mật thiết qua việc tu học, hành trì, ứng dụng, và nếm được hương vị an lạc của chánh pháp để đe m lại an lạc và hạnh phúc cho số đông.

Theo cái nhìn tương tức, thầy và trò, trò và thầy đều là những người kế thừa, trao truyền và tiếp nối từ nhiều thế hệ đi trước đến các thế hệ hiện tại và các thế hệ tương lai. Thầy là người thuộc thế hệ đi trước có trách nhiệm tiếp nối những uy nghi, tế hạnh, ý nghĩ, lời nói, và việc làm chân chánh của những người thầy của thầy mình, và truyền trao lại cho những người đi sau. Trò là người thuộc thế hệ đi sau có bổn phận và trách nhiệm tiếp nối thân giáo, khẩu giáo, và ý giáo của người thầy mình, và truyền trao lại cho các thế hệ đi sau, tức đệ tử của mình.

Thầy và trò, trò và thầy vừa là người trao truyền vừa là người tiếp nối, vừa là người tiếp nối, vừa là người trao truyền, vừa là người hướng dẫn vừa là người kế thừa, vừa là người kế thừa vừa là người hướng dẫn, song cả hai đều có khả năng học đạo, hiểu đạo, hành đạo, hoằng đạo và hộ trì đạo pháp của đức Thế Tôn trong hiện tại cũng như trong tương lai trên khắp hành tinh này. Hiểu và thực hành được như vậy, cả thầy lẫn trò đều có khả năng đưa đạo Phật đi về tương lai một cách

vững chãi và thảnh thơi qua việc thực tập và ứng dụng giáo pháp của đức Thế Tôn vào trong cuộc sống hằng ngày của mình để đem lại lợi ích cho tự thân và cho tha nhân ngay cuộc đời này. Do vậy, các mối liên hệ giữa thầy và trò, trò và thầy là những mối liên hệ rất đặc biệt, quan trọng, thân thiện, gần gũi và chặt chẽ.

Chúng ta biết các mối liên hệ giữa thầy với trò, và trò với thầy được đề cập rõ trong Kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda Sutta) số 3 thuộc Kinh Trung Bộ I (Majjhima Nikāya) qua việc tu học và ứng dụng giáo pháp của đức Thế Tôn để đem lại tiếng tốt, uy tín, uy nghi, hòa hợp, đoàn kết, sức mạnh, vững chãi, và thảnh thơi cho tự thân, cho đoàn thể tu học, cho cộng đồng, và cho xã hội.

Trong quá trình hoằng dương chánh pháp và phục vụ nhân sinh, trước hết, cả thầy lẫn trò phải là những người sống đời sống gương mẫu, chánh niệm và tỉnh giác thông qua việc thừa tự pháp, hơn là thừa tự tài vật. Tuy nhiên, thừa tự tài vật thích hợp, đúng người, đúng việc, đúng chỗ và đúng lúc, cả thầy lẫn trò đều có thể đem lại lợi ích cho nhiều người bởi vì họ là những hành giả tỉnh thức nguyện sống cuộc đời tỉnh thức, cùng đi trên đường vui, tu tập giải thoát, làm an lạc cuộc đời.

Chúng ta biết thừa tự pháp là nghĩa đen, nghĩa bóng của nó có nghĩa là cả thầy lẫn trò cùng nhau học pháp, hiểu pháp, hành pháp, hộ pháp, hoằng pháp, và ứng dụng Phật pháp trong đời sống hàng ngày của mình để đem lại an lạc và lợi ích cho tự thân và cho tha nhân ngay cuộc đời này. Thừa tự pháp có nghĩa là quá trình tu tập và chuyển hóa thân tâm của thầy và trò. Trong quá trình tu tập này, cả thầy và trò đều có khả năng chuyển hóa những tập khí bất thiện như tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến… thành việc thực hành, nuôi dưỡng và phát khởi tâm bố thí, từ bi, trí huệ, khiêm nhường, tin tưởng, chánh kiến…

Nhờ thực tập pháp thừa một các chuyên cần, cả thầy lẫn trò đều có khả năng đem lại hạnh phúc cho người, yên vui cho gia đình, và thanh bình cho thế giới trong ánh sáng từ bi và trí tuệ của đức Thế tôn. Thầy và trò ở đây có thể là người xuất gia, hoặc có thể là người tại gia. Cả hai hạng người này tu tập ngon lành thì có thể đem lại hòa bình và hạnh phúc đích thực cho số đông. Những ai mà thực tập pháp thừa tự của đức Thế Tôn một cách vững chãi và thảnh thơi, thì họ sẽ thấy rằng thân tâm của họ luôn được thanh thản, nhẹ nhàng, và thư thái trong từng hơi thở, ý nghĩ, lời nói và việc làm chánh niệm, từ đây, an lạc và hạnh phúc có thể thấm nhuần và làm mát dịu thân tâm của hành giả.

Mặt khác, thừa tự tài vật, chúng ta chỉ có nhu cầu lợi dưỡng cho cá nhân, không có ý thức tu tập cho tự thân và cho tha nhân, thì chúng ta chắc chắn sẽ bị thế gian chê cười và chỉ trích. Việc thừa tự tài vật như vậy mang ý nghĩa tự lợi, không mang ý nghĩa tu tập cho tự thân và tha nhân.

Thừa tự tài vật trong trường hợp này có nghĩa là không rộng lượng, không vị tha, và chỉ biết thụ hưởng lợi ích cho cá nhân. Tài vật ở đây được hiểu là vật chất như đồ mặt, đồ dùng, đồ ăn thức uống, thuốc men, tiền bạc…

Tuy nhiên, nếu thừa tự tài vật do người đàn việt cúng dường, thì cả thầy lẫn trò phải có ý thức biết đủ, nương vào đó để tu tập, để nuôi dưỡng thân tâm, để hoằng dương chánh pháp và làm lợi lạc cho nhân sanh. Thừa tự tài vật trong trường hợp này mang nhiều ý nghĩa tự lợi và lợ i tha. Cả thầy lẫn trò sẽ không bao giờ bị thế gian chê cười và chỉ trích.

Người có tu có học thừa tự tài vật thích hợp để làm lợi ích đúng người, đúng việc, đúng nơi, đúng lúc, và đúng mục đích, thì họ có thể gặt hái được nhiều công đức; người không tu không học, hoặc có tu có học lai rai thừa tự tài vật không thích hợp không làm lợi ích đúng người, đúng việc, đúng nơi, đúng lúc, và không đúng mục đích, thì họ sẽ không gặt hái được nhiều công đức, hoặc đôi lúc họ không gặt hái được công đức nào cả.

Qua việc làm từ thiện chân chánh và thừa tự tài vật thích hợp, thì chúng ta có thể gặt hái được nhiều phước đức; phước đức có được là do quá trình chúng ta tu tập, vun trồng và tạo tác công đức như tham gia các việc từ thiện, ủng hộ sinh viên nghèo, giúp người nghèo khổ… Có phước đức, chúng ta phát triển đời sống tâm linh rất vững chãi bằng cách hành trì và ứng dụng giáo pháp của đức Thế Tôn vào trong đời sống tu tập hằng ngày của mình để đem lại an lạc và hạnh phúc cho số đông.

Ví dụ tiêu biểu, nếu tiền được người thí chủ cúng dường dùng để nuôi Tăng chúng tu học, và đào tạo Tăng tài, thì mình phải sử dùng đồng tiền đó lo cho việc nuôi tăng chúng mà thôi. Ngược lại, nếu mình dùng đồng tiền đó lo cho việc xây Chùa, đúc chuông, và tạo tượng, mặc dù các việc làm đó đều mang ý nghĩa là làm việc cho Tam Bảo, nhưng trong trường hợp này, các việc làm trên đều không mang ý nghĩa thích hợp vì chúng ta sử dụng đồng tiền đó không đúng người, đúng chỗ, đúng việc, và không đúng lúc.

Tuy nhiên, có đôi lúc mình sử dụng đồng tiền của thí chủ cúng dường không thích hợp, không đúng người, và không đúng việc, chẳng hạn như, tiền thí chủ cúng dường cho việc xây Chùa, Tháp, mình sử dụng tiền đó cho việc in Kinh sách. Là hành giả, chúng ta cố gắng sửa đổi và chuyển hóa những ý nghĩ, lời nói và việc làm không chân chánh thành những ý nghĩ, lời nói và việc làm chân chánh để đem lại niềm tin và uy tín cho tự thân và cho đoàn thể. Do vậy, tiền cúng dường để đào tạo Tăng tài, thì mình chỉ sử dụng đồng tiền đó lo cho việc đào tạo Tăng tài. Tiền cúng dường để xây Chùa, thì mình chỉ dùng đồng tiền đó cho việc xây Chùa mà thôi…

Trong các tình huống đề cập ở trên, chúng ta cần phải cẩn thận và có ý thức rất rõ về việc thừa tự tài vật do người đàn việt cúng dường. Dù các việc nhỏ hay việc lớn, miễn là mình làm trong ý thức chánh niệm và tỉnh giác, mình làm việc thích hợp với chánh pháp và thọ nhận tài vật với cái tâm chân chánh, thì các việc làm đó có khả năng đem lại an lạc và hạnh phúc cho số đông. Mình có thể vun trồng và gặt hái được công đức và phước đức ngay bây giờ và ở đây trong cuộc sống hiện tại. Khi người khác nghe và thấy việc mình làm trong chánh niệm, thì họ đều cảm thấy hoan hỷ và ủng hộ những việc làm chân chánh của chúng ta. Năng lượng tu tập, kinh nghiệm sống, áng sáng từ bi và trí huệ, an lạc và hạnh phúc trong ta có khả năng tỏa sáng đến nhiều người.

Như vậy, thừa tự tài vật, nếu ta tiêu thụ mỗi ngày một lượng vàng cho các việc từ thiện đúng người, đúng việc, đúng chỗ, và đúng lúc, chúng ta cảm thấy an vui và an tâm, và người khác cũng cảm thấy hoan hỷ. Nếu chúng ta dùng tài vật cho việc làm từ thiện không thích hợp, không đúng người, đúng việc, đúng chỗ, và không đúng lúc, khi chúng ta tiêu thụ mỗi ngày chỉ một tí vàng, tâm ta cảm thấy không an, không vui, lòng ta cảm thấy nao nao khó chịu, và đôi lúc chúng ta lại bị thế gian chê trách. Trong trường này, người cúng được phước rất nhiều, còn chúng ta được phước rất ít. Những ai thừa tự tài vật mà không nỗ lực tu tập và chuyển hóa nội tâm, thì họ không dễ gì gặt hái được công đức và phước đức.

Ví dụ, người cúng, tức là người thí chủ được ví như con dao , người được cúng, tức là hành giả được ví như cục đá mài . Nếu nhận của cúng dường của người thí chủ, hành giả không lo tu tập tinh chuyên, không sống đời sống chánh niệm và tỉnh giác, dùng đồ cúng dường của người thí chủ để làm việc từ thiện không thích hợp, không đúng người, đúng việc, đúng chỗ, và không đúng lúc. Cục đá mài của hành giả càng ngày càng mòn; điều đó có nghĩa là phước đức của hành giả càng ngày càng giảm. Ngược lại, con dao của người thí chủ cúng dường càng ngày càng bén; tức phước đức của người thí chủ càng ngày càng tăng trưởng .

Phước đức không có hình tướng, nhưng nó biểu hiện qua đời sống tu tập của mỗi chúng ta. Phước đức có thể thấy được qua đời sống an vui và hạnh phúc của tự viện, trong đó thầy và trò là

những thức giả và hành giả xuất sĩ nguyện sống cuộc đời tỉnh thức có tình đồng tu, tình huynh đệ, có thời gian tu tập để hoằng dương chánh pháp và làm lợi lạc nhân sanh.

Ý thức các việc ấy rõ được như vậy, chúng ta khéo biết tu tập, sống đời sống chánh niệm và tỉnh giác, biết sử dụng vật chất cúng dường của người đàn việt để làm việc từ thiện thích hợp, thì niềm tin và uy tín của ta tăng trưởng. Khi nghe những việc ta làm chân chánh, mọi người ai nấy đều hoan hỷ phát tâm và ủng hộ cho ta cả vật chất lẫn tinh thần. Hiểu và thực tập được như vậy, thì thầy và trò cùng người đàn việt đều cảm thấy vui trong lòng. Từ đây, an lạc và hạnh phúc có khả năng thấm nhuần và mát dịu thân tâm qua việc hành trì và ứng dụng những lời Phật dạy vào trong cuộc sống hằng ngày một cách uyển chuyển, thích hợp và khéo léo.

Trên đây, người viết nói về việc thừa tự pháp và thừa tự tài vật. Tiếp theo, ông ta nói về mặt tri ân và nhớ ân giữa thầy và trò, trò và thầy trong buổi Lễ Tạ Ơn hay Lễ Thù Ân của Phật giáo.

Chúng ta biết cứ mỗi nữa tháng vào buổi sáng sớm, nhà Chùa thường làm lễ Tạ ơn. Trong buổi lễ này, nhà Chùa có đảnh lễ các ơn như ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ; ơn dạy dỗ, trao truyền và hướng dẫn của thầy lành bạn tốt; ơn hỗ trợ và cúng dường của các người đàn việt; ơn dựng nước và giữ nước của những anh hùng dân tộc tại các quốc gia, nơi mình sinh ra, lớn lên, làm việc và đang sống; ơn che chở và bảo hộ của môi trường thiên nhiên; ơn hoằng dương chánh pháp và phục vụ nhân sinh từ xưa cho tới ngày nay của các vị Tổ Sư; ơn tiếp nối và kế thừa của những người đệ tử, vân vân và vân vân.

Trong các ơn đó, trong bài viết này, người viết chỉ đề cập tới các mối liên hệ tốt đẹp và mật thiết giữa thầy và trò, trò và thầy mà thôi.

Trong buổi Lễ Thù Ân, ngoài việc xướng và đảnh lễ các ơn trên ra, người hành giả còn đảnh lễ ơn thầy và ơn trò tiếp theo. Để tỏ lòng tôn kính và quý trọng người thầy, người trò đảnh lễ người thầy như thế này. “Đệ tử chúng con nhớ ơn sự che chở, bảo hộ và dạy dỗ của Thầy Tổ, cúi đầu đảnh lễ Phật, Pháp và Tăng thường trú trong nhiều phương. ”

Trong quá trình tu và học, người học trò học rất nhiều lời hay ý đẹp, đặc biệt là kinh nghiệm sống và kinh nghiệm tu tập từ người thầy bổn sư. Ngoài vị thầy bổn sư của mình ra, người học trò còn học nhiều điều đạo đức, giáo dục, khoa học, y học, triết học… từ những thầy đạo cũng như thầy đời, những người học trò đều ghi ơn và nhớ ơn họ sâu sắc.

Theo văn hóa Á châu, đặc biệt là văn hóa của người Việt Nam, những ai mà dạy cho ta một kinh nghiệm ý nghĩa, một lời nói hay, một ý nghĩa hay, một việc làm hữu ích và thiết thực, thì họ là thầy ta cả. Thật vậy, trong giáo dục Phật giáo, người thầy đóng vai trò quan trọng của người chỉ đường, chỉ cho các đệ tử thấy rõ con đường an vui và hạnh phúc. Con đường an lạc này được ví như con đường xa lộ có tám làn xe chạy (lane). Mỗi làn xe chạy tượng trưng cho một điều chân chánh, tám làn xe chạy tượng trưng cho tám điều chân chánh gồm có: “Cái nhìn chân chánh, ý nghĩ chân chánh, lời nói chân chánh, hành động chân chánh, nghề nghiệp chân chánh, tinh tấn chân chánh, nhớ nghĩ chân chánh, định tĩnh chân chánh. ”

Tám làn xe được thâu nhiếp trong một con đường, tám điều chân chánh được thâu nhiếp trong an vui và giải thoát; an vui trong tu tập, giải thoát trong hành trì và ứng dụng giáo pháp của đức Thế Tôn vào trong cuộc sống hằng ngày của mình. Một là tám và tám là một là tất cả. Cả t ám và một, một và tám đều bổ sung với nhau như hình với bóng. Cả thầy và trò, trò và thầy đều nương tựa và hỗ trợ với nhau trong đời sống tu tập và hướng tới giác ngộ và giải thoát tâm linh như sóng với nước không thể tách rời nhau được. Hiểu và thực hành được như vậy, thì trò cảm thấy hạnh phúc và thầy cảm thấy an vui. Cả thầy và trò đều có khả năng đem lại hoa trái an lạc và hạnh phúc ngay bây giờ và ở đây trong cuộc sống hiện tại.

Tiếp đến, để tỏ lòng vui mừng khi thấy các người học trò của mình giỏi hơn mình, người thầy khởi tâm niệm động viên và nói như thế này: Con giỏi hơn cha mẹ là nhà có phúc, trò giỏi hơn thầy là trường có phúc, đệ tử giỏi hơn thầy là Chùa có phúc. Dĩ nhiên, nơi nào gia đình và nhà Chùa có phúc, thì nơi đó cha mẹ và thầy tổ giỏi hơn con cái và đệ tử của họ, nhưng chúng ta biết trong giáo dục đạo học cũng như thế học, người ta luôn mong muốn thế hệ đi sau giỏi hơn thế hệ đi trước về khía cạnh tài năng, trí tuệ, đức hạnh… Thực vậy, trong ngữ cảnh giáo dục Phật giáo, nhà trường được xem là Tu viện, nhà Chùa được xem là Tùng Lâm, học trò được xem là đệ tử, những người này có khả năng đem đạo pháp và dân tộc đi về tương lai một cách tươi sáng và vững chãi trên thế gian này.

Khi đào tạo các thế hệ tuổi trẻ, các người cha, người mẹ và người thầy luôn mong muốn các người con, người học trò và người đệ tử của mình giỏi hơn mình. Với cái nhìn trong sáng về tương lai, các thế hệ đi sau mà giỏi hơn các thế hệ đi trước, đặc biệt là tài năng, trí tuệ và đức hạnh, thì họ có khả năng xây dựng và phát triển đạo pháp và dân tộc, quốc gia và thế giới bằng con đường đức trị, cụ thể là pháp học, pháp hành, pháp hiểu và pháp lạc. Hiểu và thực hành được như vậy, mọi người đều nếm được an vui và hạnh phúc trong giáo pháp của đức Thế Tôn.

Trong đời sống hằng ngày, ứng dụng và thực hành lời Phật dạy một cách đều đặn, vững chãi và thảnh thơi, hướng về đức Phật tự tâm, người thầy khởi tâm xướng và đảnh lễ như sau: “Đệ tử chúng con nhớ ơn các vị đệ tử, những người có công tiếp nối ánh sáng của chánh pháp, cúi đầu đảnh lễ Phật, Pháp, Tăng thường trú trong nhiều phương. ”

Thật vậy, chọn cho mình hướng đi trong sáng, an lạc và tự do, cả thầy và trò nguyện cùng nhau thắp sáng lên ngọn đuốc của chánh pháp, thắp sáng lên ngọn đuốc của tình thương cho các thế hệ hiện tại cũng như các thế hệ tương lai. Các vị là những người hành giả đích thực có khả năng đem lại hòa bình, an lạc và hạnh phúc cho tự thân và cho tha nhân trên khắp hành tinh này.

Hơn nữa, là người hành giả tu tập đạo tỉnh thức, trên bước đường tu tập hướng thượng và hướng thiện, hướng tới an vui và giải thoát, hướng tới an lạc hạnh phúc cho tự thân và cho tha nhân, cả thầy và trò luôn luôn hiểu và nhận diện những ý nghĩ, lời nói và việc làm chánh niệm của mình trong từng hơi thở và cử chỉ tỉnh giác của mình.

Mỗi năm, trong ba tháng An Cư Kiết Hạ của Tăng đoàn, có một ngày kết thúc khóa tu ba tháng, ngày kết thúc đó được gọi là ngày hoan hỷ, tức là ngày Tết của chư vị xuất Sĩ, chư vị tham gia với nhau để làm lễ nhận diện những điều chánh niệm của mình. Trong những vị ấy, đặc biệt là thầy và trò, trò và thầy cùng nhau hiện diện nơi Đạo Tràng trang nghiêm và thanh tịnh mặt đối mặt với nhau bày tỏ tấm lòng quý kính của mình và nói rằng:

“Trong những ngày tu tập với Đại Chúng, nếu mình tạo ra những điều gì chánh n iệm hoặc thiếu chánh niệm, xin các bạn đồng tu hoan hỷ chỉ cho mình những điều tốt để mình biết cách phát huy và tăng trưởng; những điều không tốt để mình biết sửa đổi và chuyển hóa chúng. Nơi đạo tràng này, mình xin chân thành biết ơn ghi nhận những điều chỉ giáo của các bạn đồng hành. Xét thấy nếu mình có những điểm yếu kém do thiếu chánh niệm gây ra, mình hứa với lòng mình nguyện không lập lại lỗi lầm xưa, hoặc nếu mình thực hiện những điều tốt và lợi ích do chánh niệm hình thành, thì mình dặn với lòng mình cố gắng duy trì và phát huy những điều lợi ích đó để đem lại an và hạnh phúc cho số đông.”

Hiểu và thực hành được như vậy, thì cả thầy và trò, trò và thầy có thể cùng nhau góp phần đem đạo vào đời và giúp đời thêm vui bớt khổ. Trong cuộc sống hằng ngày, khi những người cư sĩ và người xuất sĩ hiểu và áp dụng những lời dạy của đức Thế Tôn một cách uyển chuyển, chánh niệm và tỉnh giác, vững chãi và thảnh thơi, thì chư vị có khả năng đem lại an lạc và hạnh phúc cho mình, cho người thân người thương của mình trong tự viện, trong gia đình và trong xã hội.

Tóm lại, qua những gì đề cập ở trên, các mối liên hệ giữa thầy và trò, trò và thầy là những mối liên hệ đặc thù trong giáo dục Phật giáo được nối kết với nhau bằng ý nghĩ, lời nói và việc làm thương yêu và hiểu biết, bằng tình thầy trò, tình huynh đệ, tình pháp lữ, tình đồng tu, tình hộ pháp và hoằng pháp qua việc thực hành và ứng dụng Phật pháp vào trong đời sống hằng ngày của mình để đem lại an lạc và hạnh phúc cho nhiều người.

Cả thầy và trò hiểu và thực hành Phật pháp được như vậy, thì an lạc và hạnh phúc có khả năng thấm nhuần và làm mát dịu thân tâm. Từ đây, an lạc của thầy chính là an lạc của trò, hạnh phúc của trò chính là hạnh phúc của thầy. Khi có được an lạc và hạnh phúc, thì cả thầy và trò có khả năng đem lại an lạc và hạnh phúc cho gia đình, cho tu viện, cho học đường và cho xã hội. Và ngược lại, không thực hành được như vậy, thì cả thầy và trò đều không gặt hái được những hạt giống an vui và hạnh phúc.

Giáo dục Phật giáo có khả năng giúp thầy và trò, trò và thầy sống đời sống chánh niệm và tỉnh giác, vững chãi và thảnh thơi để nhận diện, tu tập và chuyển hóa những hạt giống không an vui và không hạnh phúc thành những hoa trái an vui và hạnh phúc đích thực ngay bây giờ và ở đây trong cuộc sống hiện tại nếu cả thầy và trò biết cách ứng dụng và thực hành giáo pháp của đức Thế Tôn một cách tinh chuyên vào trong cuộc sống hằng ngày của mình.

Thực vậy, các mối liên hệ mật thiết này có giá trị rất thiết thực ở hiện tại được thắt chặt với nhau bằng chất liệu tu tập, bằng tình tương trợ, tương thân, tương ái, tương kính, hòa hợp và đoàn kết, bằng sự trao truyền và tiếp nối, bằng sự hướng dẫn và kế thừa giáo pháp của đức Thế Tôn một cách chánh niệm và tỉnh giác. Cả thầy và trò, trò và thầy là những hành giả an lạc và giải thoát có khả năng bảo hộ, duy trì và phát triển đạo Phật ở hiện tại cũng như ở tương lai, và có khả năng đưa đạo Phật đi về tương lai một cách xán lạn và huy hoàng trên khắp thế gian này.

Kính chúc Quý liệt vị an trú và thấm nhuần giáo pháp c ủa đức Thế Tôn!

By Thích Trừng Sỹ

TEACHER - STUDENT RELATIONSHIPS IN BUDDHIST EDUCATION

Everyone and everything in this world more or less have the inter-relationships and inter-conditions with one another either indirectly - between people and people, between people and animals, between people and plants, between people and natural environment, so on and so forth. Of all the relationships, the relationships between people and people, especially the relationships between teachers are presented in this presentation.

In the topic of this writing, we see the word of Buddhist education divided into two different words: Education and Buddhist education. The Pàli words of " education" which are " Sikkhà, Sikkhana, or Sikkhàpana" denote teaching, instrustion, guidance, training, study, learn, etc., and refer to ethical training and spiritual development of people. Proper education which has the ability to prevent them from an impure bidy and mind not only teaches people some various means of earning livelihood, but also helps them to lead a stable moral and spiritual life

Buddhist education, which means to avoid the evil, to do the good, to purify one's mind, is the process of cultivating, recognizing, reforming and transforming wrong into right, unwholesome into wholesome, ignorance (Avijjà) into clear understanding (Vijjà), human nature into Buddha nature, suffering into happiness, defilements into enlightenment, ect. Buddhist education aims at

Giảng Dạy Văn Học Phật Giáo Thiền Tông Từ Góc Độ Mỹ Học - Một Hướng Đi Nhiều Triển Vọng

Giảng Dạy Văn Học Phật Giáo Thiền Tông Từ Góc Độ

Mỹ Học - Một Hướng Đi Nhiều Triển Vọng

TS. LÊ THỊ THANH TÂM

ĐHKHXH-NV HCM

Trong khoảng hai thập kỷ trở lại đây ở nước ta, văn học Phật giáo Thiền tông được giảng dạy tương đối phổ biến ở các cấp học thuộc môi trường giáo dục bên ngoài các học viện Phật giáo (xét trên tổng quan sách giáo khoa và giáo trình chính thức, phân môn đại học, cao học… của hệ đào tạo theo chương trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo) 1. Đó là một tín hiệu rất đáng chú ý. Điều quan trọng là việc nhìn nhận, đánh giá văn học Phật gi áo không dừng lại ở nội dung triết lý, tu chứng, đạo đức tôn giáo mà tiến xa hơn vào nghệ thuật, hay rộng hơn nữa là mỹ học.

Hiện nay, văn học Phật giáo, nhất là mảng văn học Thiền, bắt đầu được xem như một hiện tượng văn học, một giá trị, một thành tựu, được nhìn như một hệ thống thi pháp đặc biệt. Tất nhiên không phải đến những năm 90 của thế kỷ XX mới có cách nhìn nhận như thế. Văn học miền Nam trước 1975 cho thấy cách tiếp cận văn học Phật giáo Thiền tông khá phong phú, uyển chuyển, sinh động và tự nhiên. Về các trí thức nghiên cứu Phật học miền Nam từ năm 1955 đến 1975 có thể nhắc đến các tên tuổi sau: Thích Mật Thể, Phan Văn Hùm, Nhất Hạnh (Nguyễn Lang), Lê Mạnh Thát, Trúc Thiên, Tuệ Sỹ, Đoàn Trung Còn, Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Duy Cần, Nghiêm Xuân Hồng, Trần Tuấn Mẫn… Nhiều công trình, bài viết có giá trị như những gợi mở về mỹ học thiền như: Triết lý âm thanh trong Thiền tông An Tử, Tinh thần văn nghệ Phật giáo Việt Nam ( Nguyễn Đăng Thục), Nẽo vào Thiền học (Nhất Hạnh), Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang), Vấn đề hoa sen với Phật pháp (Nguyễn Văn Thư)…

Song, nếu xét toàn cảnh thì phải đến khoảng 20 năm gần đây, việc nghiên cứu, cảm thụ, giảng dạy mới thực sự có nhiều biến chuyển mới mẻ, tạo ra những hiệu ứng, cảm hứng đẹp đối với nền văn học Phật giáo của dân tộc vốn đã có bề dày từ lâu.

Trong thế kỷ XX, ở Mỹ và phương Tây, việc đọc sâu vào văn bản có liên quan đến yếu tố thiền học trở thành sở trường của những nhà bình luận lớn. Chúng ta có thể tìm thấy cách đọc này qua các tác phẩm như: Buddhist Aesthetics của Archie.J.Balm (trích trong The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Vol.16, No.2 (Dec., 1957), 249 -252), Zen and Zen Classics của R.H.Blyth (The Hokuseido Press, 1963), Zen and Japanese Culture của D.Suzuki (Princeton University, 1970), The talen learning polarity in Chinese poetics: Yan Yu and the later tradition của Richard John, Lynn (trong Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews, 1983, 157 -184), Reading Emptiness của Jeff Humphries (State Univeristy of New York Press, 1999 ), Zen – Traditon and transition của Kenneth Kraft (Grove Press, NY, 1988)…

Cách tiếp cận văn học thiền từ góc độ mỹ học không phải là mới đối với học giả quốc tế. Văn học thiền từ lâu đã là chân trời vô hạn của những kiến giải sâu sắc, tinh tế về tâm lý sáng tạo nghệ thuật. Thơ thiền, ngữ lục, trở thành nguồn thi liệu đặc biệt để các nhà nghiên cứu làm nên chất thơ ca và chất triết học trong các công trình phê bình dài hơi. Mặt khác, đọc văn học thiền (nhất là thơ thiền) với sự « hậu thuẫn » của nền tảng lý luận mang đậm tính chất mỹ học thiền (dĩ thiền luận thi) đã có truyền thống lâu dài ở phương Đông, điển hình là Trung Hoa, cũng là một minh chứng tuyệt vời cho thấy sự đích đáng của việc tìm hiểu văn học thiền nói riêng, văn học Phật giáo nói chung từ góc độ mỹ học. Việc dùng mỹ học thiền để thẩm thấu văn học thiền là cách đọc bằng tương giao, tương dung. Có những vấn đề phải từ văn học để nhìn ra mỹ học, ngược lại, có những vấn đề xuất phát từ cảm thức mỹ học để trở lại cảm thụ văn học.

Điều rất tế nhị đặt ra khi giảng dạy văn học Thiền là: dạy đến đâu là được, là chừng mực, với định hướng nào là hợp lý, dạy thiên về tôn giáo hay thiên về văn học, dạy để biết hay dạy để cụ thể hóa một vấn đề của giáo dục Phật giáo trong thời đại mới?...

Với những câu hỏi trên, đối tượng tiếp nhận văn học Phật giáo Thiền tông cũng cần được phân rõ gồm các mức độ:

a. định hướng nghiên cứu sâu về Phật học (dành cho các đối tượng là tăng ni, sinh viên ngành tôn giáo học, triết học).

b. định hướng giáo dục về tri thức tôn giáo (dành cho các đối tượng là tăng ni, phật tử nói chung).

c. định hướng về thực hành, tu tập theo Chánh Pháp (chủ yếu dành cho các đối tượng là tăng ni).

d. định hướng nghiên cứu văn bản học Hán Nôm (dành cho các đối tượng là sinh viên, học viên ngành Hán Nôm học thêm về kiến thức Nho-Phật-Đạo).

e. định hướng nghiên cứu và giảng dạy mỹ học (dành cho các đối tượng là sinh viên, học viên ngành văn học, triết học).

f. định hướng nghiên cứu liên ngành (dành cho các đối tượng là sinh viên, học viên ngành văn hóa học).

Như vậy, phương thức giảng dạy phải được định hướng rõ ràng theo từng cấp độ đối tượng lĩnh hội và nhu cầu lĩnh hội. Bài viết này đề xuất cách giảng dạy văn học thiền từ góc độ mỹ học nhắm vào các đối tượng (b), (e), (f).

Thực chất, việc đọc văn học thiền từ mỹ học không phải là sự « đi xa » những luận đề cơ bản của giáo lý Phật giáo. Tìm hiểu mỹ học thiền qua các trường hợp thơ văn cụ thể là cách làm mới lại những cảm xúc trước đối tượng học tập giàu yếu tố tâm linh, làm sinh động lại lòng yêu mến tự nhiên đối với nền văn hóa hiền minh của Phật giáo. Tuyệt nhiên đó không phải là sự « diêm dúa », màu mè, trần tục hóa Phật giáo.

Đương nhiên, sinh viên nói chung khi học về văn học Phật giáo không nhất thiết để đi tu, nhưng cũng không phải học chỉ để biết qua một khái niệm mơ hồ nào đó. Họ cần được trang bị nhiều hơn về ý nghĩa của nền văn hóa Phật giáo , cần được chuẩn bị một cách tinh tế hơn nữa về khả năng hiểu biết nhuần nhị các đỉnh cao tư tưởng nhân loại mà Phật giáo là một ví dụ mẫu mực.

Tuy nhiên, nhìn chung hiện nay đối với phần đông người đọc, thơ văn nhà chùa thường được hiểu là để truyền bá giáo pháp, nội dung cao siêu, khó tiếp cận, có thể tạo nên tâm lý ngại đọc, ngại phân tích, cảm giác khô khan, nặng nề.

Nếu chọn trường hợp thơ thiền làm ví dụ, theo khảo sát của chúng tôi, có ít nhất 7 hướng nghiên cứu thơ thiền từ trước đến nay (trong phạm vi khảo sát ở Việt Nam):

1. Nghiên cứu thơ thiền từ góc độ tôn giáo, triết học.

2. Nghiên cứu thơ thiền trong các ngữ lục, luận thuyết tôn giáo.

3. Nghiên cứu thơ thiền từ góc độ thể loại (thơ Đường, thơ Haiku).

4. Nghiên cứu thơ thiền từ góc độ giao thoa Nho -Phật-Đạo.

5. Nghiên cứu thơ thiền từ mối liên hệ bên trong của thơ và thiền.

6. Nghiên cứu thơ thiền từ mối giao lưu văn hóa phương Đông phương Tây.

7. Nghiên cứu thơ thiền từ góc độ mỹ học thiền qua hệ thống thuật ngữ đặc thù.

Như thế, hướng thứ 7 là một hướng khó, đối trọng với cả 6 hướng còn lại, cho thấy mức độ ứng dụng phức tạp của nó đối với học giới.

Bước đầu nghiên cứu, chúng tôi hình dung nguồn gốc của việc nghiên cứu văn học thi ền từ mỹ học hiện nay như sau :

- Nghiên cứu thông qua so sánh và vì nhu cầu so sánh mà đề cập mỹ học thiền.

- Đề cập mỹ học thiền trong quá trình nghiên cứu nghệ thuật thơ thiền nói chung.

- Nghiên cứu gián tiếp bằng cách dịch thuật, giới thiệu các tác phẩm giàu chất mỹ học thiền của nước ngoài.

- Khuynh hướng “đọc lại” văn học thiền ở những phương diện so sánh mỹ học mới mẻ hơn.

- Nhu cầu dân chủ hóa trong nghiên cứu văn học tôn giáo.

Những bước đi trên là “tín hiệu” rất quan trọng cho thấy “tiềm lực” phát hi ện, ứng dụng mỹ học thiền trong nghiên cứu, giảng dạy văn học Phật giáo Thiền tông. Mặc dù chưa bao giờ mỹ học thiền trở thành đối tượng nghiên cứu trọng điểm trong lịch sử thiền tịch, học thuật nước ta nói chung (hoặc cùng lắm nó chỉ lẩn khuất trong các phát biểu, lời tựa, lời bình, …), nhưng trong xu thế hòa nhập học thuật quốc tế, cách đọc văn học thiền bằng mỹ học thiền sẽ rất nhiều hứa hẹn.

Trên thực tế, văn học thiền ở nhà trường được giảng dạy tập trung vào các hình thức sau: khai thác yếu tố thể loại văn học Phật giáo, giải thích lịch sử văn học Phật giáo, nhất là Thiền tông, giải nghĩa văn tự Hán Nôm liên quan Phật giáo Thiền tông, thẩm bình theo lối cảm hiểu văn chương thế tục có màu sắc tôn giáo (nghĩa là xem tác phẩm văn học thiền như một tác phẩm văn học thuần túy, đặt những suy tư thế tục vào văn học thiền như là: yêu thiên nhiên, yêu đất nước, ngôn từ đẹp, hình ảnh nên thơ... ). Những cách truyền giảng như thế về căn bản là rất cần thiết, nhưng có lẽ là chưa đủ.

Vì thế, việc xuất hiện xu hướng mở rộng nghiên cứu, đọc, thẩm bình, giảng dạy văn học Thiền từ góc độ mỹ học là tất yếu. Từ năm 1975, Đỗ Văn Hỷ có bài Câu chuyện Huyền Quang và cách đọc thơ thiền, Đoàn Thị Thu Vân với công trình Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ thiền Việt Nam thế kỷ XI-thế kỷ XIV, Nhật Chiêu với Basho và thơ Haiku, Ba ngàn thế giới thơm cùng loạt bài trên Văn hóa Phật giáo như : Vần thơ sinh tử của Vô Nhị Thượng nhân, Như chiếc thuyền không, Đường hoa bên nắng bên râm... đã tô đậm và nâng cao quan niệm về cách đọ c văn học thiền từ mỹ học ; Nguyên Giác Phan Tấn Hải với Vài chú giải về thiền đốn ngộ, Nguyễn Kim Sơn với loạt bài : Giải mã thơ thiền từ góc độ tư duy nghệ thuật, Sự đan xen các khuynh hướng thẩm mỹ trong thơ Huyền Quang, Lê Từ Hiển với Basho (1644-1694) và Huyền Quang (1254-1334) sự gặp gỡ với mùa thu hay sự tương hợp về cảm thức thẩm mĩ , Trần Ngọc Vương với Nghiên cứu thơ thiền ở Việt Nam, đôi điều suy gẫm, Thích Phước An với Lục Tổ Huệ Năng và hình ảnh thi ca, ... đều cho thấy rất rõ cách đọc, cách nghiên cứu, giảng dạy văn học thiền đặt trọng tâm ở mối quan hệ giữa triết học và nghệ thuật. Giờ đây, nhiều công trình của các sinh viên, học viên cao học... khi chọn nghiên cứu văn học thiền đã đi vào phân tích, khảo sát, bình luận những khía cạnh « nhạy cảm » như : quan hệ thiền tính và thi ca, chất văn chương, ngôn ngữ văn chương, vẻ đẹp trữ tình, tính triết học và thẩm mỹ trong việc sử dụng điển cố điển tích Phật giáo, biểu tượng trong thơ thiền... ( thay vì chỉ tìm hiểu các vấn đề thuần túy của đạo pháp như : kinh nghiệm tu chứng, giải thoát, triết lý Phật giáo, lý tưởng cứu độ...)

Ở đây, chúng tôi không có ý lạm bàn về mỹ học Thiền hay mỹ học Phật giáo nói chung. Mỹ học được dùng trong bài viết này như một gợi ý về khuynh hướng tiếp cận thiên về nghệ thuật, về cái đẹp, lấy cái đẹp làm mục tiêu để bình giảng thay vì thiên về đạo đức tu hành, về tính chức năng của các thể loại văn học thiền, về lối tư duy bản thể của nền văn học tôn giáo. Tư duy về cái đẹp trong văn học thiền cũng không đơn giản chỉ là đọc ra những biểu hiện đẹp về hình ảnh, ngôn ngữ, điển cố điển tích... Điều rất quan trọng ở đây là xem mỹ học như một nền tảng sâu sắc để giải mã văn học thiền, phục dựng mối quan hệ máu thịt của nền văn học đó với nguồn gốc triết học và đời sống văn hóa Phật giáo, dung hòa cái đẹp trong quan niệm tu chứng, thực hành với cái đẹp trong sự thăng hoa của tinh thần, của sáng tạo.

Bên cạnh đó, nhìn văn học thiền từ mỹ học còn liên quan đến việc giới thiệu mỹ học thiền ở hai quốc gia được xem là xứ sở của Phật giáo Đại thừa : Trung Hoa, Nhật Bản. Việc giới thiệu này là cầu nối nhằm hoàn thiện hơn bức tranh lý luận mỹ học thiền khu vực Đông Á, làm sáng tỏ một phần những góc khuất về mỹ cảm văn học tôn giáo của một số dân tộc phương Đông mà sự trưởng thành của nó về tư duy văn chương tâm linh vẫn còn mời gọi, thách thức người nghiên cứu. Những tên tuổi như Lưu Hiệp (tác giả Văn tâm điêu long, ít nhiều nhấn mạnh khía cạnh cảm thức Phật giáo trong thưởng thức văn học) Nghiêm Vũ (đặc biệt trong tác phẩm Thương Lang thi thoại), Thích Hiệu Nhiên trong Thi thức, Kim Thánh Thán... và còn nhiều nhà thơ khác mà lý tưởng văn nghệ của họ rất gần gũi với cảm thức mỹ học thiền như Vương Duy, Lý Thương Ẩn, Liễu Tông Nguyên,... Về sau, các tác phẩm như Thiền tông dữ Tống đại thi học l ý luận của Lâm Tương Hoa (Văn Tân xuất bản xã, 2002) ; Đường đại thi ca dữ thiền học của Tiêu Lệ Hoa (Đông Đại đồ thư cổ phận hữu hạn Công Ty, Trung Hoa dân quốc, 1997) ; Chu Dụ Khải với Tống đại thi học thuật ngữ đích Thiền học ngữ nguyên (nguồn http://www.guoxue.com/www/xsxx/txt.asp?id=935 ) , Lý Tiện Lâm với cuốn Thiền dữ Đông phương văn hóa (Thương vụ ấn thư quán, Quốc tế hữu hạn công ty Bắc Kinh, 1996), Hoàng Hà Đào với Thiền dữ Trung Quốc nghệ thuật tinh thần thiện biến (Thương vụ ấn thư quán, Quốc tế hữu hạn công ty, Bắc Kinh 1998), cũng như lời tựa của Lý Miễu trong Thiền thi tam bách thủ (Cát Lâm văn sử liệu xuất bản, 1995), Thiền thi nhất bách thủ (Trung Hoa thư cục xuất bản,1996), lời bình của Đỗ Tùng Bách trong Thơ thiền Đường Tống (2000)... cũng khẳng định ngày một rõ ràng hơn về cách đọc, cách thẩm bình thơ thiền, văn học thiền từ những nguyên tắc mỹ học được hình thành từ thời trung đại, mà chúng vẫn còn giá trị lâu bền trong hiện tại và tương lai.

Hệ thống triết mỹ mang màu sắc thiền tông của Nhật Bản hàm chứa nhiều hạt nhân mỹ học khác, đối trọng với nền học thuật kỳ vĩ của Trung Hoa. Những khái niệm như sabi (cô tịch), yugen (u huyền), aware (bi cảm), wabi (thanh đạm), hakanasa (phù du), mujo (vô thường)... có một sức nặng đáng kinh ngạc về sự khái quát hóa cảm thức thẩm mỹ của người Nhật. Bởi ngay từ buổi bình minh của tiểu thuyết thế giới, Nhật Bản đã sáng tạo ra Murasaki Shikibu, nhưng chính nàng đã tạo ra kiệt tác Genji. Kiệt tác này càng được chiếu sáng hơn dưới góc nhìn mỹ học thiền, dù xuất phát điểm của nó là tác phẩm chứa đựng những cảm quan thẩm mỹ sâu sắc nhất của người Nhật về thế giới vô thường (mono no aware – nỗi buồn của sự vật). Chúng ta có thể tìm thấy nhiều sự tương đồng, khác biệt giữa mỹ học Nhật với các nguyên tắc mỹ học Trung Hoa cổ, chẳng hạn như nguyên tắc phê bình « ôn nhu đôn hậu », « hư, vô, không, đạm viễn » , « không tĩnh », « dĩ thiền luận thi » so với các thuật ngữ mang màu sắc Nhật Bản đã nêu bên trên ... Đoạn trích sau đây được xem như một quan niệm thẩm bình có tính chất kinh điển của Nghiêm Vũ nhìn từ góc độ mỹ học thiền : « Thơ là để ngâm vịnh tính tình. Các thi nhân Thịnh Đường riêng ở chỗ hứng thú, như linh dương móc sừng lên cây, không thấy dấu vết. Cho nên thơ ấy đạt đến chỗ kỳ diệu, thấu triệt lung linh, không thể dò được. Như âm thanh không trung, sắc màu hình tướng, vầng trăng đáy nước, bóng dáng trong gương, lời đã hết mà ý vô cùng »1. Còn đây là cách đọc của D. Suzuki về thơ Haiku, một thể loại thơ được quốc tế hóa rộng rãi nhất của người dân Phù Tang nhưng vẫn kết nối không ngừng với cảm thức thiền học :

“Kare eda ni

Karasu no tomari keri

Aki no kure"

Trên cành khô

Con quạ đậu

Chiều thu

(Nhật Chiêu dịch)

Sự đơn giản của hình thức đôi khi không phải chứa đựng một nội dung tầm thường. Có một thế giới khác trong một con quạ cô đơn đậu trên cành cây khô. Mọi thứ mở ra một vực thẳm vô

định bí ẩn, và xuyên qua những hình ảnh, chúng ta có thể hé nhìn vào vực thẳm ấy. Người ta không cần phải sáng tác bài thơ dài hàng trăm dòng để gởi gắm cảm giác thức tỉnh khi nhìn sâu xuống vực thẳm. Một khi cảm giác đạt tới độ chín của nó, chúng ta chỉ còn biết im lặng, bởi không từ ngữ nào có thể diễn tả hết được. Mười bảy âm tiết có thể là quá nhiều. Trong bất kỳ tình huống sáng tạo nào, người nghệ sĩ Nhật Bản ảnh hưởng ít nhiều tư tưởng Thiền tông sẽ có khuynh hướng sử dụng một số từ rất hạn chế và vài ba nét phác họa để mô tả cảm giác của họ. Khi những cảm giác được mô tả quá đầy đủ thì làm sao còn chỗ cho sự huyền ảo – một tinh thần đã sinh ra nền nghệ thuật Nhật Bản.

Theo Basho, cái được chỉ rõ như dấu hiệu của nỗi cô đơn là tinh thần fuga (hoặc furju).

Fuga có nghĩa là cái đẹp của cuộc đời, là “phong nhã”. Đó không phải là xúc cảm hiện đại xuất phát từ những qui chuẩn của đời sống. Đó là tình yêu thuần khiết cuộc đời và thiên nhiên, là lòng mong mỏi hướng về sabi hoặc wabi; nó không hề là cuộc săn tìm những tiện nghi vật chất hoặc những cảm giác phù phiếm. Cuộc sống phong nhã bắt đầu từ sự hòa nhập bản ngã con người vào linh hồn cái đẹp và sự sáng tạo của thiên nhiên. “Con người phong nhã”, vì thế, nhận ra mối giao cảm thắm thiết của mình trong một đóa hoa và con chim, trong đá cuội và suối nước, trong cơn mưa và vầng trăng”1. Rõ ràng cách đọc văn học thiền như Nghiêm Vũ và Suzuki đã mang thiền đạo, thiền học và văn chương thiền đi rất xa vào lòng người đọc nhiều thời đại, làm nên giá trị đặc biệt của một nền văn học tưởng chừng chỉ lưu hành nơi tu tập, xuất gia.

Chúng ta có thể kể đến nhiều công trình quốc tế khác tập trung vào những vấn đề mỹ học Nhật Bản (trong đó mỹ học thiền tông rất được xem trọng) như : The vocabulary of Japanese Literary Aesthetics của Hisamatsu Sen‟ichi (1963), The theory of beauty in the classical aesthetics of Japan của Toshihiko và Toyo Izutsu (1981), The unknown Craftsman của Soetsu Yanagi (1972)... Việc dịch và giới thiệu chúng là rất hữu ích cho phương thức đọc văn học thiền với nhãn quan mỹ học.

Bản thân chúng tôi cũng là người trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu vấn đề nêu trên. Từ quá trình làm việc thực tiễn, xin nêu ra một vài điểm quan sát của chúng tôi về cách giảng dạy văn học Thiền để làm chứng cho tính khả thi của xu hướng tiếp cận mỹ học :

- Kết hợp chặt chẽ với nguồn kinh luận Phật giáo, chọn lọc cái đẹp trong nền kinh luận ấy để làm xuất phát điểm.

- Xuất phát từ cái đẹp trong chính kinh luận Phật giáo để tìm đến cái đẹp trong sự chuyển hóa văn học khi được người đọc thế tục tiếp nhận Đặt văn học thiền trong tổng thể mỹ học thiền (mỹ học, mỹ thuật Phật giáo, nghệ thuật sống thiền, nghệ thuật từ thiền…).

- Nhìn văn học thiền (Phật giáo) trong tổng thể văn chương Nho gia, Đạo gia.

- Chú ý khai thác cái đẹp từ bản thân thế giới quan, nhân sinh quan Phật giáo, từ đó đi đến khám phá kinh nghiệm thẩm mỹ khi tiếp xúc tác phẩm thiền học, đặc biệt nhấn mạnh cái đẹp từ hệ thống luận của Phật giáo Đại thừa.

- So sánh văn học thiền Việt Nam trong bối cảnh Đông Á, nhất là từ góc độ mỹ học thiền Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản) với hệ thống thuật ngữ công cụ rất “đắc dụng”.

Như thế, kinh luận Phật giáo là suối nguồn vô tận cho sự trưởng thành của con người về trực giác thẩm mỹ, về sự sáng tạo và hiểu biết viên mãn thế giới. Chẳng hạn như khi tìm hiểu vấn đề con người trong thơ thiền, chúng tôi đã đề xuất trong một số bài viết của mình trước đây về các hiện tượng như: con người hành hương, con người mộng huyễn, ám ảnh vô thường, bi cảm về vướng mắc và giải thoát… Những luận điểm này xuất phát từ căn bản giáo lý Phật giáo và được minh giải một cách sâu sắc trong hệ thống luận của Phật giáo Đại thừa, bao gồm các hạt nhân ý

tưởng như: vô thường, vô ngã, mộng tưởng, chân không diệu hữu, … Khi chuyển hóa vào văn học, đặc biệt là trong thơ (mà chúng ta có thể kể ra một chuỗi các thuật ngữ: kệ, thi kệ, thơ thiền, thơ thiền lý, thơ thiền ý…), những hạt nhân này đã vận động theo cách nào đó để hoạt hóa cảm thức sinh động của đời sống vào tinh thần của Đạo Pháp . Đó là điều mà chúng ta quan tâm nhất khi bàn về việc giảng dạy văn học thiền từ góc độ mỹ học.

Khi đặt văn học thiền vào tổng thể mỹ học thiền (mỹ học, mỹ thuật Phật giáo, nghệ thuật sống thiền, nghệ thuật từ thiền…), chúng ta có thể giúp người nghe hình dung thiền trong mọi sự thể hiện, sự thực hành. Đơn giản là vì, nếu giảng thiền mà để người nghe kẹt, vướng vào lý thuyết quá nhiều thì bản chất thiền đạo không còn nữa, cho dù mục đích giảng giải không phải chỉ để tu hành. Điều tối quan trọng trong khi truyền giảng văn học thiền là làm mới lại nội tâm, ý chí, hy vọng của người học thông qua việc cảm thụ một cách vui vẻ và sâu sắc những tác phẩm thiền. Nói cách khác, đọc văn học thiền trong tâm thế tiếp nhận và giao hòa với văn hóa Phật giáo, đó là mấu chốt thành công của việc gợi mở tri thức tôn giáo vĩ đại này.

Ngoài ra, việc nhìn văn học Phật giáo thiền tông trong tổng thể văn chương Nho gia, Đạo gia chính là xem nó như một thành tố hữu cơ trong sinh thể văn học dân tộc. Từ đó, văn học thiền cũng cần được nghiên cứu một cách đầy đủ và căn bản như các nền văn học khác (bao gồm các vấn đề cơ bản như diện mạo, kiểu tác giả, thể loại, nghệ thuật ngôn từ, tất nhiên trong mối liên hệ với những đặc thù của văn chương tôn giáo…).

Việc khai thác cái đẹp trong kho tàng văn học Phật giáo khi đánh giá văn bản có liên quan đến Phật giáo thiền tông, việc chuyển hóa các giá trị đẹp của tôn giáo sang giá trị đẹp của văn chương, giá trị đẹp của cách thế sống sang giá trị đẹp của thưởng thức nghệ thuật luôn là sự thách thức lớn. Vẫn cần phân biệt giữa sự nhận biết cái đẹp trong tác phẩm văn học Phật giáo thiền tông với sự thực hành lý tưởng sống đẹp, mặc dù chúng đều được chưng cất trong tinh thần thẩm mỹ Phật giáo. Sự phân biệt ấy sẽ giúp người đọc nhận thức mục đích tiếp cận tri thức như một hành giả hay như một trí thức thế tục.

Thực ra, cái khó của việc giảng dạy văn học thiền theo hướng mỹ học là phải đi kèm với việc tìm hiểu mỹ học thiền. Nhưng mỹ học thiền chính xác là gì, câu hỏi này thật quá lớn, quá khó.

Cách giản dị hơn là tìm hiểu tinh thần của nó trong các sáng tác thiền học; Đồng thời chiếu ứng tinh thần ấy trong những biểu hiện thực tế của kiểu văn hóa đặt trọng tâm vào mỹ học thiền như: hoa đạo, trà đạo, vườn thiền, tranh thiề n, thư pháp thiền… Phương thức giảng dạy văn học thiền trong tổng thể mỹ học thiền, mỹ thuật thiền chắc rằng sẽ mang lại sức sống cho một nền văn học vốn xuất hiện nơi cửa chùa nhưng đã và sẽ lan tỏa không ngừng ngoài đời rộng.

TP.HCM, tháng 3 năm 2012

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nhật Chiêu, Basho và thơ Haiku, NXB Văn học, Hà Nội, 1994.

2. Nhật Chiêu và các bài viết trong Văn hóa Phật giáo các số 8,9,10/2005.

3. Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, NXB Văn học, Hà Nội, 2000.

4. D.T. Suzuki, Zen and Japanese culture, Princeton University Press, 1970

5. Lê Thị Thanh Tâm, Nghiên cứu so sánh thơ thiền Lý Trần và Đường Tống, luận án tiến sĩ, ĐHKHXH-NV TPHCM, năm 2007.

6. Đoàn Thị Thu Vân, Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ thiền Việt Nam thế kỷ XI- thế kỷ XIV, NXB Văn học, Hà Nội, 1997.

7. Cái nhìn mới về lý luận văn học cổ điển Trung Quốc, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học tại ĐHKHXH- NV TPHCM, 2006.

8. Cái nhìn mới về lý luận văn học cổ điển Trung Quốc, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học tại D9HKHXH-NV TPHCM,2006

....