Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Dạy & Học Môn Văn Học PGVN Tại Các HVPGVN

Dạy và học môn Văn học Phật giáo Việt Nam tại các Học viện Phật giáo Việt Nam

PGS.TS. NGUYỄN CÔNG LÝ - CN. NGUYỄN THỊ THANH MAI

Trường ĐHKHXH&NV-ĐHQG TP. HCM

Nhà: 130/4 (số cũ:118/2) đường 30, phường 6, Gò Vấp, TP. HCM

1. Từ nhiều năm nay, được sự ủng hộ của Chính phủ và Bộ Giáo dục & Đào tạo, cả nước ta hiện nay có ba Học viện Phật giáo Việt Nam ở cả ba miền, cơ sở đặt tại các thành phố lớn: Hà Nội, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh và gần đây Học viện Phật giáo Nam tông Khmer tại Cần Thơ được thành lập. Mỗi Học viện có nhiều Khoa, riêng trong chương trình đào tạo của Khoa Phật giáo Việt Nam của Học viện Phật giáo Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh có môn học Văn học Phật giáo Việt Nam gồm ba phân môn: Văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X (còn là Văn học Phật giáo thời Bắc thuộc); Văn học Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần (thế kỷ X - thế kỷ XIV); Văn học Phật giáo Việt Nam thời Lê - Nguyễn (thế kỷ XV - thế kỷ XIX). Tại Học viện Phật giáo Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi phân môn trên được bố trí với thời lượng

45 tiết học, được phân bố từ học kỳ 1 năm thứ ba đến học kỳ 1 năm thứ tư trong chương trình đào tạo.

Đã hơn vài chục năm qua, chúng tôi có may mắn và cơ duyên là được cộng tác với một số tạp chí chuyên về Phật học, được góp phần tham gia đào tạo tăng ni sinh tại các trường Phật học, đặc biệt là ở Học viện Phật giáo Việt Nam tại Tp. HCM cùng gia giảng dạy các lớp Bồi dưỡng Giảng sư cốt cán cao cấp do Trung ương Giáo hội Phật giáo Vi ệt Nam tổ chức. Đồng thời ở nơi tôi đang công tác: Khoa Văn học và Ngôn ngữ (trước đây là Khoa Ngữ văn và Báo chí), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh từ nhiều năm nay trong chương trình đào tạo Cử nhân tài năng và Cao học Văn học Việt Nam có môn học Phật giáo và Văn học cổ điển Việt Nam do chúng tôi phụ trách, nên ít nhiều cũng có vài kinh nghiệm thực tiễn cùng những trăn trở về môn học này.

Khi giảng dạy, tại buổi lên lớp đầu tiên, chúng tôi cung cấp cho học viên Đề cương môn học, ở bài giới thiệu môn học, bao giờ cũng nêu mục tiêu môn học, nội dung cơ bản, các kỹ năng cần đạt, nhiệm vụ của sinh viên, tài liệu cần đọc, kế hoạch giảng dạy và học tập, câu hỏi xêmina, v.v..

Về mục tiêu môn học, môn Văn học Phật giáo Việt Nam sẽ giúp cho sinh viên nắm vững những kiến thức cơ bản và cần thiết, có hệ thống về lịch sử Phật giáo và tư tưởng cơ bản của Phật học - Thiền học Việt Nam cùng diễn trình, diện mạo và đặc điểm của lịch sử hai ngàn năm văn học Phật giáo Việt Nam qua ba phân môn của văn học Phật giáo: từ khởi nguyên - đầu thế kỷ X; thế kỷ X - thế kỷ XIV: thởi Lý - Trần; thế kỷ XV - thế kỷ XIX: thời Lê - Nguyễn). Đồng thời định hướng cho sinh viên tự nghiên cứu về một vấn đề cụ thể thuộc văn học Phật giáo Thiền tông t hời cổ - trung đại.

Về các hiểu biết, các kỹ năng sinh viên cần đạt được sau khi học xong môn học:

- Về tri thức : Nắm vững những kiến thức cơ bản và cần thiết, có hệ thống về lịch sử và tư tưởng Phật học - Thiền học Việt Nam cùng tiến trình phát triển văn học Phật giáo Việt Nam qua các giai đoạn.

- Về kỹ năng nhận thức: Hiểu rõ những vấn đề cơ bản về Phật giáo và Phật học ; Biết rõ diễn trình, diện mạo và đặc điểm văn học Phật giáo Việt Nam qua các giai đoạn.

- Về kỹ năng chuyên môn: Trên cơ sở tài liệu cần đọc đã được giới thiệu, sinh viên cần biết phương pháp tự tìm tư liệu, đọc tư liệu để nghiên cứu một vấn đề chuyên sâu thuộc lĩnh vực của môn học được đào tạo.

- Về kỹ năng vận dụng: Biết vận dụng tổng hợp những kiến thức đã lĩnh hội để tự nghiên cứu về một vấn đề cụ thể (một tác gia, một tác phẩm, một nội dung hay vấn đề nào đó) thuộc văn học Phật giáo Việt Nam.

- Về hướng dẫn cách học và cách đánh giá môn học:

Sinh viên phải tham dự giờ giảng trên lớp đầy đủ (theo quy chế, không vắng quá 20% tổng số tiết học). Đọc đủ tài liệu tham khảo, ghi chép có hệ thống theo từng nội dung vấn đề được nghiên cứu. Chuẩn bị bài ở nhà, tham gia xêmina ở lớp. Viết bài tiểu luận chuyên đề ở nhà. Dự thi giữa kỳ và dự thi cuối kỳ.

2. Như trên đã nói, môn học Văn học Phật giáo Việt Nam có ba phân môn.

Trước hết là phân môn Văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là Văn học thời Bắc thuộc.

Có một thực tế cần thưa rõ ở đây là trong các bộ Lịch sử văn học Việt Nam từ trước đến nay, phần Văn học viết Việt Nam chỉ bắt đầu từ cái mốc nửa đầu thế kỷ thứ X, tức lúc Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên dòng Bạch Đằng vào cuối năm 938, giành lại độc lập tự chủ, mở ra thời đại mới, kỷ nguyên mới của đất nước: Độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, phục hưng những giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của dân tộc sau hơn một ngàn năm bị phương Bắc đô hộ. Chứ phần văn học viết trước thế kỷ thứ X của cha ông ta (tức thời Bắc thuộc) không được nhắc đến, cho dù văn học thời kỳ này chủ yếu là của nhà chùa, tức thuộc văn học Phật giáo. Đó là một thiếu sót lớn, cần phải bổ khuyết trong các bộ văn học sử Việt Nam. May mắn và hồng phúc thay, Học viện Phật giáo Việt Nam tại Tp. HCM, trong chương trình đào tạo có môn Văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X, được giảng dạy từ khóa đầu tiên cho đến nay, ít nhiều cũng đã gióng lên tiếng chuông góp phần bổ khuyết cho ý kiến vừa nêu.

Về tên gọi văn học của 10 thế kỷ khai mào này, chúng tôi không gọi là Văn học thời Bắc thuộc như vài nhà nghiên cứu đã gọi mà định danh nó là Văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X là có chủ ý riêng. Có một sự thật là văn học thời kỳ này được viết trong lúc dân tộc ta bị đô hộ bởi phong kiến Trung Quốc, nếu gọi Văn học thời Bắc thuộc thì bản thân và bản chất của nền văn học ấy phải chịu lệ thuộc và ảnh hưởng văn hóa văn học Trung Quốc. Nhưng thực tế lại khác. Qua các tác phẩm hiện còn của văn học thời kỳ này, dù được viết bằng văn tự Hán (được đọc và hiểu theo âm Hán Việt), nhưng nội dung tư tưởng của chúng thể hiện rất rõ bản sắc Việt Nam, tư tưởng Việt Nam. Chúng tôi gọi Văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X là xuất phát từ ý nghĩa đó.

Khi thiết kế nội dung chương trình và khi giảng dạy phân môn này trên lớp, được chúng tôi thực hiện cụ thể như sau:

Chương 1. Phật giáo và Phật học: những vấn đề cơ bản. Chương này sẽ giới thiệu: Lịch sử du nhập và truyền thừa Phật giáo ở Việt Nam; Các hệ phái, tông phái, các dòng Thiền; Hệ thống kinh văn truyền thừa; Hệ thống tư tưởng - giáo lý cơ bản. Với sinh viên khoa Văn học thì chúng tôi trình bày có hệ thống lớp lang, nhưng với sinh viên của Học viện Phật giáo thì chúng tôi chỉ giới thiệu qua, bởi những kiến thức này họ đã được học ở các môn Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, Lịch sử Phật giáo Việt Nam rồi.

Chương 2. Diện mạo văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X. Chương này sẽ giới thuyết về khái niệm „Văn học Phật giáo‟, bởi có giới thuyết khái niệm công cụ làm chỗ dựa vững chắc về lý thuyết thì mới có thể đi sâu khảo sát đối tượng nghiên cứu mà không

chệch hướng. Trước đây đã lâu, trong công trình Văn học Phật giáo thời Lý - Trần: diện mạo và đặc điểm[1], chúng tôi đã giới thuyết khái niệm này như sau: Văn học Phật giáo là một bộ phận văn học nằm trong cấu trúc tổng thể của văn học Việt Nam, góp phần cấu thành nền văn học Việt Nam, làm cho nền văn học này thêm đa dạng và phong phú. Về lực lượng sáng tác, tác giả của bộ phân văn học này chủ yếu là Thiền sư, bên cạnh còn có vua chúa, quý tộc, quan lại, nho sĩ có tu thiền, hoặc ít nhiều chịu ảnh hưởng tư tưởng Thiền Phật. Về đề tài, các tác phẩm hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp thể hiện tư tưởng giáo lý Thiền Phật hoặc mang cảm quan thiền đạo; cũng có thể những tác phẩm đó viết về cảnh già lam, về các vị thiền sư; có khi đó là tác phẩm của các nhà nho chống lại nhà chùa, phê phán một vài sinh hoạt lộn xộn nơi cửa chùa nhưng được nhà chùa chấp nhận. Tiếp theo, chúng tôi giới thiệu thời đại lịch sử thời kỳ này. Đây là thời kỳ dân tộc ta bị phong kiến Trung Quốc cai trị với những chính sách đồng hóa và diệt chủng, dù ta bị mất nước nhưng không mất làng, mà làng (thông qua đình, miếu, chùa) là nơi gìn giữ, bào lưu và truyền phát văn hóa Viết, nên trong hơn một ngàn năm ấy, khi có cơ hội là cha ông đã nhiều lần vùng dậy chống ngoại xâm giành lại độc lập với những chiến công của anh hùng dân tộc mà sửi sách còn ghi như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Nam Đế, Triệu Quang Phục, Mai Thúc Loan, Phùng An, Phùng Hưng, Khúc Hạo, Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền… Từ đó, trình bày diện mạo và diễn trình của văn học Phật giáo từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X, mà vấn đề này trước đây, chúng tôi có dịp công bố trên tạp chí Văn học số 10 - 1997 và tạp chí Hán Nôm số 4 - 1999[2], với lực lượng tác giả; số lượng tác phẩm; ngôn ngữ; hệ thống thể loại và đề tài phản ánh.

Chương 3. Đặc điểm cơ bản của văn học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến đầu thế kỷ thứ X. Chương này, chúng tôi giới thiệu ba vấn đề: Thể hiện tư tưởng giáo lý nhà Phật; Tinh thần và dung hợp Việt hóa các hệ tư tưởng theo quan niệm tam giáo đồng nguyên; Cảm hứng Thiền Phật trong một số tác phẩm tiêu biểu.

Chương 4. Giới thiệu một số tác gia - tác phẩm tiêu biểu. Chương này đi sâu giới thiệu tác giả và tác phẩm của các tác giả tiểu biểu như: Mâu Bác với Lý hoặc luận; Khương Tăng Hội với Lục độ tập kinh; Đạo Cao, Pháp Minh và Lý Miễu với cuộc tranh luận về Phật pháp qua Sáu bức thư; Một vài tác phẩm khác như thơ của Đại Thừa Đăng; Kệ và ngữ lục của các vị thiền sư từ đầu thế kỷ thứ X trở về trước có chép trong Thiền uyển tập anh ngữ lục.

Cuối cùng là Tổng kết môn học.

Điều cần lưu ý là, nội dung môn học, tài liệu cần đọc đã được giới thiệu từ buổi học đầu tiên, nên trong từng chương, tùy theo tình hình mà trước đó chúng tôi nêu vấn đề cụ thể để sinh viên đọc, nghiên cứu tài liệu để chuẩn bị bài thuyết trình ở nhà để xêmina tại lớp trước khi nghe giảng về vấn đề đó, có như thế, chúng tôi mới biết sinh viên còn thiếu cái gì, cần cái gì để chúng tôi bồi dưỡng thêm, cung cấp thêm cho có hệ thống.

3. Thứ đến là phân môn Văn học Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần, khi thiết kế nội dung chương trình và khi giảng dạy phân môn này trên lớp, được chúng tôi thực hiện cụ thể như sau: Chương 1. Tổng quan về thời đại lịch sử - xã hội và Phật giáo thời Lý - Trần. Ở đây, chung tôi giới thuyết khái niệm “thời Lý - Trần”, khái niệm niệm không chỉ gói gọn trong hai triều đại nhà Lý và nhà Trần, mà là một khái niệm kép để chỉ một thời đại lịch sử ngót gần năm trăm năm tính từ lúc Ngô Quyền giành độc lập với chiến thắng quân Nam Hán trên dòng Bạch Đằng (938),

trải qua các triều đại: Ngô (939 - 965), Đinh (968 - 980), Tiền Lê (981 - 1009), Lý (1009 - 1225), Trần (1225 - 1400), Hồ (1400 - 1407), Hậu Trần (1407-1413), trong đó hai triều đại Lý và Trần tồn tại dài lâu, làm nên nền văn hóa Thăng Long rực rỡ, một đi không trở lại trong lịch sử và văn hóa dân tộc. Tiếp theo, giới thiệu Thời đại lịch sử và Phật giáo thời Lý - Trần. Đây là thời đại mà dân tộc ta đã làm nên nhiều chiến công hiển hách: phá Tống, bình Chiêm, ba lần diệt Nguyên Mông với hào khí Đông A bất diệt. Phật giáo thời Lý - Trần là một Phật giáo nhập thế, chủ trương Phật tại tâm, cư trần lạc đạo, hòa quang đồng trần và tùy tục tùy duyên.

Chương 2. Diện mạo văn học Phật giáo thời Lý - Trần. Chương này giới thiệu về: Lực lượng sáng tác; Hệ thống thể loại; Văn tự - ngôn ngữ; Đề tài phản ánh.

Chương 3. Đặc điểm văn học Phật giáo thời Lý - Trần. Chương này chúng tôi trình bày những vấn đề sau: Quan hệ giữa Phật giáo và văn học nghệ thuật; Tư duy nghệ thuật kiểu trực cảm tâm linh; Thể hiện tư tưởng giáo lý nhà Phật; Tinh thần dung hợp và Việt hoá các hệ tư tưởng; Cảm hứng về đất nước và quan niệm về con người; Cảm hứng về thiên nhiên; Những nét đặc sắc về nghệ thuật.

Cuối cùng là Tổng kết.ũng như phân môn trước, ở đây, chúng tôi yều cầu sinh viên đọc tác phẩm: các bản dịch: Thiền uyển tập anh ngữ lục, Thánh đăng ngữ lục, Tam tổ thực lục, Khóa hư lục, Thượng sĩ ngữ lục, Thơ văn Lý - Trần (3 tập) để viết bài thuyết trình, xêmina trước lớp với một số nội dung cụ thể gắn với môn học.

4. Cuối cùng là phân môn Văn học Phật giáo Việt Nam thời Lê - Nguyễn, khi thiết kế nội dung chương trình và khi giảng dạy phân môn này trên lớp, được chúng tôi thực hiện cụ thể như sau:

Chương 1. Tổng quan văn học Phật giáo thời Lê - Nguyễn. Trước hết chúng tôi giới thuyết khái niệm “thời Lê - Nguyễn”. Cũng như khái niệm “thời Lý - Trần”, đây là một khái niệm kép để chỉ một giai đoạn lịch sử kéo dài hơn năm trăm năm, tính từ lúc Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa tại núi rừng Lam Sơn (1416) cho đến cuối thế kỷ XIX, trải qua các triều đại: Hậu Lê sơ (1428 - 1527), Mạc (1527 - 1592 và 1592 - 1667 ở Cao Bằng), Lê trung hưng (1533 - 1788), Tây Sơn (1789 - 1802), Nguyễn (1802 - 1945). Cần lưu ý là từ thập niên cuối thế kỷ XIX, nhất là ba mươi năm đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam đang trong tiến trình hiện đại hóa văn học, từ phạm trù văn học trung đại chuyển sang phạm trù văn học hiện đại. Từ đó, chúng tôi giới thiệu bối cảnh thời đại lịch sử - xã hội và nêu vấn đề phân kỳ văn học Phật giáo thời Lê - Nguyễn cùng giới thiệu diện mạo văn học Phật giáo thời Lê - Nguyễn. Cần lưu ý là từ nửa đầu thế kỷ XVI trở đi, chế độ phong kiến bước vào con đường suy vi rồi suy vong thảm hại không phương cứu chữa; chiến tranh nội bộ phong kiến tương tàn, hết Lê - Mạc rồi Trịnh - Nguyễn kéo dài mấy thế kỷ làm cho nhân dân lầm than. Tất cả hiện thực đó đã được phản ánh trong văn học. Phật giáo giai đoạn này có khác so với thời Lý – Trần, không còn cực thịnh như trước, tuy vậy cũng có những sắc thái và có đóng góp cho dân tộc, văn học Phật giáo cũng vậy. Về phân kỳ, có thể chia văn học Phật giáo giai đoạn này làm hai chặng đường: XV-XVII; XVIII - XIX, mà mỗi chặng đường có những tác gia tiêu biểu với những tác phẩm xuất sắc.

Chương 2. Thành tựu văn học Phật giáo thế kỷ XV - XVII. Chương này chủ yếu giới thiệu thơ văn của các tác giả nhà Nho chịu ảnh hưởng Thiền Phật, mang cảm quan Thiền Phật như Nguyễn Trãi với một số bài trong Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập; Lê Thánh Tông với Thập giới cô hồn quốc ngữ văn; Một vài truyện trong Thánh Tông di thảo vài bài thơ viết về cảnh già lam trong Hồng Đức quốc âm thi tập và vài bài thơ chữ Hán; Nguyễn Bỉnh Khiêm với những bài thơ vịnh, tả cảnh chùa chiền và một số thơ thể hiện cảm quan Phật giáo Bạch Vân thi tập và Bạch Vân quốc ngữ thi tập.

Chương 3. Thành tựu văn học Phật giáo thế kỷ XVIII - XIX. Cũng như chương 2, chương này chủ yếu giới thiệu thơ văn của các tác giả nhà Nho chịu ảnh hưởng Thiền Phật, mang cảm quan Thiền Phật như Nguyễn Gia Thiều với Cung oán ngâm khúc; Nguyễn Du với những bài viết về chùa chiền, mang cảm quan Phật giáo trong Thơ chữ Hán, Đoạn trường tân thanh với tư tưởng Nghiệp, Luân hồi, giải pháp Tu tâm, Cảm quan Phật giáo trong Văn tế thập loại chúng sinh (Văn chiêu hồn); Thơ văn các tác giả khác, như Nguyễn Công Trứ với Vịnh Phật; Nguyễn Khuyến với Ức Long Đội sơn,v.v...

Chương 4. Những tác gia - tác phẩm tiêu biểu. Chương này đi sâu giới thiệu thơ văn của các tác giả thiền sư. Cụ thể là: Minh Châu Hương Hải thiền sư với thi kệ, ngữ lục; Chân Nguyên thiền sư với thi kệ, ngữ lục và đặc biệt là diễn ca lịch sử chữ Nôm Thiền tông bản hạnh; Toàn Nhật thiền sư với thi kệ, ngữ lục và truyện thơ Nôm Hứa Sử truyện vãn; Hải Lượng Ngô Thì Nhậm cùng các đạo hữu với luận thuyết Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh ; Thi kệ của các vị Tổ sư Thiền: Liễu Quán, Nguyên Thiều, v.v..

Cuối cùng là Tổng kết. Về xêmina, cũng như hai phân môn trên, chúng tôi nêu yêu cầu nội dung, tài liệu cần đọc để sinh viên chuẩn bị bài thuyết trình, xêmina trước lớp về những nội dung trên như: cảm quan Thiền trong thơ Nguyễn Trãi; trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm; trong thơ văn Nguyễn Du; hay như trình bày thiển đạo trong thơ kệ của Liễu Quán, Nguyên Thiều, Hương Hải, Chân Nguyên; hoặc trình bày nội dung tác phẩm Thiền tông bản hạnh ; giá trị Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, v.v..

5. Trên đây, xuất phát từ việc trực tiếp biên soạn nội dung chương trình cùng kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy ở trên lớp nhiều năm tại Học viện Phật giáo Việt Nam TP HCM và tại Khoa Văn học & Ngôn ngữ, Trường ĐHKHXH&NV - ĐHQG TP HCM, bước đầu chúng tôi nêu lại việc dạy và học ba phân môn của hai ngàn năm văn học Phật giáo Việt Nam với những ý cơ bản nhất trong chương trình được thiết kế. Nếu có gì bất cập, kính mong các bậc Tôn t úc, các bậc thức giả chỉ giáo thêm, nhằm để có một chương trình giảng dạy tốt hơn, góp phần bồi dưỡng tăng tài cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Giáo Dục Phật Giáo Và Định Hướng Tương Lai

Giáo Dục & Giáo Dục Phật Giáo

Giáo dục và giáo dục Phật giáo

Châu Trọng Ngô

Vấn đề ô nhiễm môi trường đang là một đại nạn đe dọa sự sống trên toàn cầu. Lo âu của rất nhiều quốc gia không phải chỉ dính líu đến việc khai thác bừa bãi các khoáng sản, các nguồn nước ngầm, đã gây nên biến động khôn lường về thời tiết, đưa đến nhiều tai họa long trời lở đất. Cũng không phải chỉ tập trung vào các chất độc được thải vào không khí, vào lòng đất và vào các nguồn nước gây nên nhiều dịch bệnh lạ kỳ. Thật ra xã hội loài người đang còn khắc khoải lo âu về chính con người, một thành phần chính và cao cấp nhất của thiên nhiên cạnh cỏ cây, núi rừng, sông lạch, cầm thú chim muông. Nguy cơ ấy đã lên tột độ khi chính sinh mạng của mình đã được hủy diệt trong các cuộc khủng bố tự sát, lắm khi không phải để chống lại kình địch mà lại hãm hại chính đồng bào của mình.

Một hiện tượng khác đang phá hoại cư dân của nhiều nước hơn là thảm họa khủng bố. Đó là lề thói gian tham đang gây nên nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe và sinh mạng của người khác khi sản xuất và kinh doanh quá nhiều mặt hàng có chứa chất độc, tệ hại nhất là các đông, tây y dược dõm và các loại thực phẩm hằng ngày lắm khi đã hư thối được chế biến lại một cách tinh vi.

Để chỉ nói về đất nước ta thôi thì điều đau buồn hơn cả là sự băng hoại đạo lý dường như chưa được để ý tới về tình người. Bạo lực học đường có cả nữ sinh tham gia, có trường hợp dẫn đến chết người mà thủ phạm chỉ là một cháu gái đang học cấp II chưa tròn 15 tuổi. Bạo hành trong gia đình thì không chừa tuổi thơ dại. Các báo hằng ngày đã đưa tin mẹ nguyền rủa đánh đập con hằng bữa, bố hành hạ con liên hồi. Thật là hiểu hết nổi khi nghe chuyện người mẹ nỡ nhẫn tâm đầu độc hai con còn bé bỏng, tỉnh táo bỏ hai thi hài vào thùng giấy đem quăng ở bìa rừng; bố thì rưới xăng vào mình con rồi châm lửa đốt. Ngay tại trường học mà c ũng có cảnh lạ đời chưa từng thấy: chị bảo mẫu dùng băng keo dán miệng cháu bé để khỏi nghe tiếng khóc; cô giáo thì cầm dao kề cổ học trò, bảo để răn dạy. Phải chăng những cảnh đau lòng đó là sự nối dài của thảm cảnh ruồng bỏ thai nhi một cách không thương tiếc.

Con người hiện đang bị ô nhiễm nặng về tâm thức. Điều dễ sợ nhất hiện nay là con người trở nên hung dữ quá mức đến nỗi một chút chi không vừa ý cũng phải giải quyết bằng dao găm và mã tấu, dẫn tới cảnh chém giết nhau hằng ngày hằng buổi. Mới đây, mộ t vị nữ đại biểu Quốc Hội cho biết: “Ngày trước, ra đường đi vào nơi vắng vẻ thì hơi lo ngại; hoặc ra phố ban đêm mà phải vào ngỏ tối thì có sợ. Nay chỉ ngồi ở nhà thôi mà cũng đã lo sợ rồi!” Thêm vào đó, có quá nhiều vụ cướp giật, có khi khổ chủ đã mất mạng lại chỉ là đàn bà hay con trẻ. Thủ phạm giết người có khi còn quá trẻ, tuy trẻ nhưng đã được phương tiện truyền thông hiện nay cung cấp hiểu biết sự đời trở thành lớn trước tuổi. Có lẽ độ thành niên 18 tuổi ngày xưa nay chỉ còn 15 tuổi.

Ở đây, chúng ta không khảo sát con người một cách quá bao quát; đó là những nghiên cứu đã có từ nhiều thời đại và trong nhiều nước về nhân bản luận, về lý thuyết nhân tính. Để chỉ hướng tới việc góp ý về giáo dục, có lẽ chúng ta chỉ đề cập đến hai khía cạnh tốt và xấu nơi con người, cụ thể là con người Việt Nam. Cách đây mấy chục năm, nhà văn Vũ Hạnh đã tổng kết tinh hoa của người Việt Nam trong tác phẩm “Người Việt Cao Quí”. Cách đây không lâu cả hai mặt tốt và xấu được nhà xuất bản Thanh Niên - Báo Tiền Phong tập hợp trong một tác phẩm nhan đề “Người Việt Phẩm Chất & Thói hư - Tật xấu”.

———

²⁰ Bài đã được đăng trong Văn hóa Phật giáo số 93 năm 2009 và tu chỉnh năm 2011

Nói chung về tính người, xã hội ta không lạ gì với những lời dạy.

“Thường người như thể thương thân”

Hoặc như câu “Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân” mà điều thứ nhất trong Ngũ giới đã ghi một cách cụ thể “làm người ai cũng tham sống sợ chết, vậy chớ giết và chớ bảo giết”.

Nếu cần đề cập tới tính tình người Việt, ta có thể chắt lọc tốt xấu từ những nhận định đã có, ví dụ từ cuốn “Việt Nam sử lược” trong đó cụ Trần Trọng Kim đã viết:

“Về đàng trí tuệ và tính tình, thì người Việt Nam có cả tính tốt và các tính xấu. Đại khái thì trí tuệ minh mẫn, học chóng hiểu, khéo chân tay, nhiều người sáng dạ, nhớ lâu, lại có tính hiếu học, trọng sự học thức, quí sự lễ phép, mến điều đạo đức: lấy sự nhân, nghĩa, lễ, trí, tín làm năm đạo thường cho sự ăn ở. Tuy vậy, vẫn hay có tính tinh vặt, cũng có khi quỉ quyệt, và hay bài bác nhạo chế.

Thường thì nhút nhát hay khiếp sợ và muốn sự hòa bình, nhưng mà đã đi trận mạc thì cũng có can đảm, biết giữ kỷ luật. Tâm địa thì nông nổi, hay làm liều, không kiên nhẫn, hay khoe khoang và ưa trương hoàng bề ngoài, hiếu danh vọng, thích chơi bời, mê cờ bạc. Hay tin ma quỉ, sùng sự lễ bái, nhưng mà vẫn không nhiệt tín tôn giáo nào cả. Kiêu ngạo và hay nói khoác, nhưng có lòng n hân, biết thương người và hay nhớ ơn. Đàn bà thì hay làm lụng và đảm đang, khéo chân khéo tay, làm được đủ mọi việc mà lại biết lấy việc gia đạo làm trọng, hết lòng chiều chồng, nuôi con, thường giữ được các đức tính rất quí là tiết, nghĩa, cần kiệm. Người Việt Nam từ Bắc chí Nam, đều theo một phong tục, nói môt thứ tiếng, cùng giữ một kỳ niệm, thật là cái tính đẳng nhất của một dân tộc từ đầu nước đến cuối nước.”

Hoặc từ nhận xét của nhà sử học Lê Tắc về những đặc điểm của người Việt trong tác phẩm “An Nam chí lược”:

“Đàn ông lo đi làm ruộng, đi buôn, đàn bà nuôi tằm, dệt vải. Cách nói phô hiền hòa, ít lòng ham muốn. Người ở khác xứ trôi nổi đến nước họ, họ hay hỏi thăm, ấy là tình thương của họ. Người sinh ra ở Giao Châu và Ái Châu (từ Thanh Hóa trở ra) th ì rộng rãi, có mưu trí, người Châu Hoan, Châu Diễn (Nghệ An - Hà Tĩnh) thì tuấn tú ham học, dư nữa thì khờ dại, thật thà…”

Có lẽ cũng nên nhắc lại ở đây vài nhận xét về người Việt của ông Pierre PASQUIER, Toàn quyền Đông Dương thời Pháp. Trong cuốn “Nước Nam xưa” do ông biên soạn, có đoạn:

“Cái dân tộc nhỏ bé gầy còm ấy, không dễ gì cai trị đâu, súng ống, sức mạnh không làm cho họ sợ hãi đâu”.

Ông cũng ca tụng và chứng minh luật pháp cổ nước Nam văn minh lắm:

“Có điều vị tất các nước Thái Tây đã theo kịp. Người An Nam cho hình phạt là một cách chuộc tội, chuộc rồi mới sạch tội, người Tây cho là một vết ô nhục, dù chịu tôi cũng không bao giờ rửa sạch; so sánh hai đằng (Tây và Nam) đằng nào có ý cao thượng hồn hậu? (L‘Annam d‘autrefois, trang 92. Bản dịch của Phạm Quỳnh “Nước Nam đời xưa”, Nam Phong tạp chí số 45).

Trong một bài thuyết giảng cho công chức Pháp ở Bắc kỳ và Trung kỳ, ông Pierre PASQUIER đã nhắn nhủ:

“Cai trị giống dân An Nam gầy còm này, phải khôn khéo ứng xử lắm, không thì họ cười cho đó. Khi họ chống chúng ta bằng những châm biếm, cười cợt thì hãy chuẩn bị va li mà chuồn về nước!”.

Nếu muốn trở về xa xưa, mong nắm bắt được chút ít bản sắc dân tộc để hy vọng cái cảnh “Lặp di lặp lại trong một ngàn năm trước đây” không còn cơ hội tái diễn được, ta có thể dùng đoạn văn trong tờ sớ do Hoài Nam Vương Lưu Ân dâng lên Vua nhà Hán. Trong sách “Suy nghĩ về Văn hóa Giáo dục Việt Nam” (Nhà xuất bản Trẻ - năm 2000), nhà giáo dục Dương Thiệu Tống đã trích dẫn các nhận xét của Lưu Ân về bản sắc dân tộc Lạc Việt ở hai trang 79 và 80:

“(1) Nước Việt là đất không thể xâm lăng được (đất ấy không thể ở được), dân ấy không thể sai khiến được (dân ấy không thể chăn được).

(2) Không thể đem văn hóa, pháp luật của nước lớn để áp đặt được (không thể lấy pháp độ của nước đội mũ mang đai mà trị được).

(3) Người Việt có niềm tự hào dân tộc nên từ lâu đã có thái độ khinh bạc đối với dân tộc “đội mũ mang đai”.

(4) Người Việt biết cân nhắc đúng đắn quan niệm dân tộc, rộng rãi với quyền lợi đất nước cho nên lúc thì họ hòa hoãn chịu nhượng bộ người Hán, lúc thì quay mũi dáo chống lại họ, vì vậy mới bị coi là tráo trở.”

Cũng liên quan đến bản sắc dân tộc khi ta để ý đến từ người với ý nghĩa rất tổng quát dùng trong ngôn ngữ Việt Nam: từ người luôn luôn đứng trước địa danh để chỉ người của một vùng hay một nước.

Ví dụ: người Huế, người Nam bộ, người Đức Trong lúc đó, cùng một ý định như nhau, ngôn ngữ nước khác lại ghi:

Chinese, Italian, African (Tiếng Anh)

Laotien, Japonais, Suédois (Tiếng Pháp)

Những tiếp vĩ ngữ ese, an, ien... trên đây cũng như chữ nhân (人) ở tiếng Quan Thoại luôn luôn đứng sau tên nước trong lúc ở Việt Ngữ từ người lại đứng trước. Có lẽ đó là một biểu tượng nhắc mọi người Việt chúng ta phải nhớ rằng muốn là người Việt thì đầu tiên hết anh phải là người đã, sau đó mới có thể là người Việt và nếu muốn thì sau nữa mới có thể là người Việt có niềm tin này hay tôn giáo nọ. Đó là một nét độc đáo minh chứng cha ông ta đã có một nếp sống hiếu hòa, thương yêu đồng loại, thể hiện được tính người (và từ đó tình người):

“Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống như chung một giàn”

Ý đó đã được nhiều nước ghi vào phần mở đầu của Hiến pháp “Mọi người sinh ra đều bình đẳng” hoặc ý đó cũng đã được chứa đựng trong lời Phật dạy:

“Cùng là người thì sống không phân biệt vì máu cùng đỏ và nước mắt cùng mặn”.

Những ai hành xử thiếu chất người thì Tiếng Việt không dùng từ người mà lại thay vào đó những từ có ý chê bai trách móc như tên, kẻ, bọn, bè lũ tùy theo trường hợp cá nhân hay băng nhóm: tên cướp, kẻ trộm, bọn côn đồ, bè lũ tham quan ô lại...

Đối chiếu tính người giữa xưa và nay, rõ ràng ta phải khiếp sợ những gì con người ngày nay đang bị ô nhiễm. Là vai chính trong quần thể môi sinh, con người, nói rõ ra là mỗi người đều phải gấp rút tự uốn nắn trở lại trong sự nỗ lực chung của toàn thể xã hội để lần hồi dứt được dịch bệnh “đạo lý suy đồi” do vi-rút “tham ác” gây nên. Nếu không thì sẽ là một nguy cơ lớn trong mỗi nước để dễ lan rộng ra cả toàn cầu. Điều này đã gây buồn lo rất nhiều cho “Tấm lòng Việt Nam” mà hai trích dẫn dưới đây đã mạnh dạn đề cập đúng chỗ cần chữa trị ưu tiên.

Ở trang 64 thời báo Kinh Tế Sài Gòn, số ra ngày 15/05/2008, tác giả Vương Trí Nhàn đã buồn phiền kêu than trong bài viết “Tội làm hư dân”:

“Trời ơi! Con người đô thị bây giờ càn rỡ và bất nhân ngoài sức tưởng tượng!”

Dòng suy cảm của tác giả đành phải chạm vào sự thật không thể làm ngơ theo chiều hướng thương cảm nhìn nhận những kẻ phạm pháp chỉ là những nạn nhân hay bệnh nhân của căn bệnh thời đại:

“...Trong phần lớn trường hợp, tình trạng dân hư liên quan tới hiện tượng nhức nhối là chuyện cán bộ kiếm chác vô nguyên tắc, tư lợi vô cảm, gộp chung là thoái hóa biến chất. Đáng lẽ phải gương mẫu tuân thủ pháp luật thì họ lại tự đặt mình cao hơn luật, phá luật để trục lợi.

Trước mặt người dân lúc ấy, lý tưởng như bị xúc phạm. Người ta không thể thờ ơ và dễ bảo mãi. Về mặt triết học có thể bảo con người bắt đầu rơi vào hư vô. Chúa đã chết rồi! Ai muốn làm gì thì làm ! Bởi cảm thấy trên đời này không còn cái gì là thiêng liêng, họ rơi vào liều lĩnh phá phách một cách hung hản. Những cái xấu sẵn có mà bấy lâu họ kìm nén, được lúc vùng lên quẫy lộn. Tự cho phép mình hư ! Nhìn nhau để yên tâm mà hư ! Khuyến khích nhau hư thêm, càng đông người hư càng thích ! Sự bùng nổ lúc này là theo lối dây chuyền, không gì c ó thể giữ con người lại nữa.”

Trong bài “Tâm địa quỷ-người” đăng ở nhật báo Thanh Niên ngày 18.01.2008, tác giả CAMERA đã đau xót phân tích đưa đến một cách hỏi để khẳng định:

“... một sự bất nhẫn man rợ ở mức không thể nào lý giải... sao xã hội ta lại sản sinh một thứ người như vậy? Những yếu tố đầu vào nào đã đưa đến những sản phẩm loại ấy ở đầu ra? Anh ta là chính phẩm hay phế phẩm? Một báo động cực kỳ nguy cấp”.

Để trả lời câu hỏi đó của tác giả CAMERA có lẽ nguyên do chỉ có thể tìm thấy ở thực trạng: cách đào tạo của một thời “thân người thành công cụ” đã làm sai lệch thành “thân người chỉ là công cụ” Nay đất nước đã chuyển qua thời bình gần bốn chục năm rồi mà hình như trong nhiều địa phương các hội đoàn vẫn dễ dãi chìu theo sức ì của lề thói cũ, lối mòn “xưa bày nay làm”, làm cho sự sai lệch bị đẩy lên cao khiến “chất người” bị phai mờ dần nơi thân người, tạo nên một tình trạng xã hội vận hành ngược hướng với những gì mà mục tiêu giáo dục phải nhắm tới.

Trong một xã hội như thế thì trường học khó dạy đ ược học trò và ngành giáo dục dễ bị bó tay. Nhận xét này giúp chúng ta thông cảm với các “triều đại giáo dục” mà bao nhiêu sửa đổi trong thời gian qua cũng chỉ có tính cách hành chính mà thôi, gần như nặng nề hơn cả là việc cải cách thi cử sau mỗi mùa thi, chưa hề thấy hé lộ một chút ít ý tưởng gì về cải cách giáo dục.

Như thế, có lẽ mục tiêu trong nền giáo dục không thể không nhằm dạy trẻ nên người . Bởi vậy một nền giáo dục chính thống phải là một nền giáo dục nhân bản vì chỉ nền giáo dục ấy mới làm cho các nước xích lại gần nhau để có hòa bình thế giới cũng như mới có thể vực dậy đạo làm người đang suy đồi, tái tạo an sinh xã hội cho đất nước.

Lời thỉnh cầu đó khiến chúng ta phải nghĩ đến quan điểm của Phật giáo về con người khi chúng ta muốn đề cập tới giáo dục Phật giáo. Cụ thể hơn, nhân tính trong thân người phải được hiểu theo những điều đức Phật đã dạy.

Tác phẩm “Lý thuyết về nhân tính qua kinh tạng Pali” ấn bản 1996 của Hòa Thượng Thích Chơn Thiện giúp ta điều đó. Ở trang 16, Hòa Thượng đã viết :

“...Thế nên con người chẳng là gì khác hơn sự vận hành của mười hai chi phần Duyên Khởi dẫn đến khổ đau, nếu tâm con người bị tư duy hữu ngã chế ngự. Nếu tư duy vô ngã, hay sự giác tĩnh Duyên Khởi vận hành thì sự vận hành này sẽ dẫn đến sự đoạn diệt của mười hai chi phần ấy, hay sự đoạn diệt khổ đau. Bấy giờ con người xuất hiện là con người của cái nhìn vô ngã về sự vật và của hạnh phúc trong hiện tại và tại đây”.

Ở trang 59, Hòa Thượng lại ghi:

“Theo duyên khởi, thế giới hiện tượng là do duyên mà sinh, l à vô ngã và rỗng không; con người và thế giới cùng hiện hữu mà không thể tách rời nhau. Sự thật này đã được đức Phật chứng tỏ trong Mahàpunnama (Trung bộ III) và trong Giới Phân biệt (Dhàtuvibhanga, Trung bộ III) rằng: Sắc uẩn gồm có nội sắc là cơ thể vật lý của mỗi cá nhân, ngoại sắc là thế giới vật lý; điều này có nghĩa là vũ trụ tự nó là một phần của cơ thể con người.”

Ý nghĩa đó được ghi tiếp ở trang 77:

“Hai mươi sáu thế kỷ qua đức Phật đã cho nhân loại một định nghĩa vô cùng tuyệt vời và cực kỳ kinh ngạc rằng: sắc uẩn của một người là bao gồm thân vật lý của người ấy và toàn thể thế giới vật lý. Định nghĩa ấy xác định rằng thiên nhiên hay môi sinh thực sự là cơ thể của con người hay là một phần rất lớn của cơ thể con người”.

Rõ ràng những lời đức Phật dạy trên đây đã như là ngọn đuốc soi đường cho chủ trương lâu nay của Liên hiệp quốc về môi sinh mà mọi quốc gia dân tộc đang nhiệt tình noi theo.

Trong các đoạn kế tiếp của sách đã dẫn, Hòa Thượng Thích Chơn Thiện lại phân tích cặn kẽ hai nội dung “Con người là năm Uẩn”, “Tu tập năm Thủ Uẩn và giáo dục” (từ trang 150 đến trang 176); từ đó Hòa Thượng đã đề ra mục tiêu cụ thể của giáo dục Phật giáo trong một đoạn văn ở trang 169: “Sự tu tập Năm thủ uẩn là công phu giải thoát có hai việc để thực hiện:

- Chế ngự thói quen của con người nghĩ về các hiện hữu như là có một ngã tính thường hằng từ đó dục vọng dấy khởi.

- Phát triển cái nhìn sự vật là vô ngã từ đó vô dục khởi sinh.

Vì thế công phu này là sự chấm dứt các phiền não, khổ đau, vốn là giấc mơ yêu dấu củ a con người, và là mục tiêu cơ bản mà ngành tâm lý giáo dục hiện đại nhắm đến. Tất cả những lời dạy của đức Phật kiết tập trong kinh tạng Pàli là đặt trọng tâm vào điểm tuyệt vời này”.

Quan điểm Phật giáo về nhân tính đã xác định rõ mục tiêu xuất thế của nền giáo dục Phật giáo là giúp mọi chúng sinh đạt trí tuệ giác ngộ chân thực, toàn diện và tột cùng. Đó là một nền giáo dục trí tuệ mà từ xưa nơi thảo am, chùa vắng các Ngài tổ đã dạy đệ tử với thân giáo và tâm truyền. “Nếp Sống Chùa” ngày cũ đã un đúc nên nhiều vị Cao Tăng Thạc Đức, dẫn dắt tứ chúng tiến tu trên đường giải thoát.

Như thế, hệ thống Chùa chiền, Tu viện, Tịnh xá, Tịnh thất, Thiền viện được thiết lập hay chỉnh trang xưa nay đều đáp ứng trọng trách căn bản và cốt lỏi của nền giáo dục Phật giáo m à nội dung và phương pháp đã được Ban Giáo dục Tăng Ni đương nhiệm biên soạn công phu và ban hành năm 2001.

Chỉ khi nào “Nếp sống Chùa” theo tinh thần ấy được củng cố trọn vẹn, thực chất và gương mẫu thì sự hiện diện của các Trường Phật học mới thật sự tồn tại có ý nghĩa. Hiện nay các Trường ấy đang được tổ chức gần như theo khuôn mẫu trong hệ thống giáo dục học đường ngoài đời. Thật sự, đã là Trường Phật học thì phải là nơi đào tạo các Tông đồ giáo dục, xứng danh Sứ giả Như Lai, nói cụ thể là những giảng sư ban truyền Phật pháp. Có lẽ mô hình gần gũi nhất là các Trường Sư phạm; các học viên, hỗn hợp cả tu sĩ và cư sĩ, được học nhiều điều về sư phạm chẳng hạn như tâm lý giáo dục, tâm lý quần chúng, phương pháp Khế Cơ, Khế Lý, kỹ thuật diễn đạt. Hy vọng rằng các Trường Phật học được biến cải theo lối đó sẽ ngăn chặn được ảnh hưởng thế tục hiện nay vào Đạo của bằng cấp theo tên gọi ngoài đời đối với hệ thống thứ bậc nghiêm túc xưa nay như Đại Đức, Thượng Tọa, Hòa Thượng về Tăng chúng.

Các vị giảng sư nhận lãnh nhiệm vụ nhập thế qua sự phân công có hội ý giữa Ban Giáo dục, Ban Hoằng pháp, Ban Hướng dẫn Cư sĩ và Gia đình Phật tử. Thính chúng đến từ các Đạo tràng, Gia đình Phật tử hay Khuôn hội ở Niệm Phật đường từng địa phương. Giáo dục Phật giáo còn được tổ chức dưới hình thức các phái đoàn đi hành hương, những buổi thuyết giảng ở Trung tâm Văn hóa Phật giáo hoặc các Khóa Tu ngắn hạn nhân dịp các Lễ lớn như Phật Đản, Vu Lan.

Các nội dung truyền giảng được chọn sát với thực tế đời sống (Khế thời). Một thuận lợi lớn cho vấn đề này là hiện nay đã có một kho tàng tư liệu luận giải đã được phổ biến trên sách báo xưa nay về các vấn đề liên quan giữa Đạo và Đời. Có lẽ nhân dây, một “Chuyện Đời” cũng đáng được nêu ra để mong có biện pháp cứu chữa từ giáo dục. Đó là vấn nạn “trong ngôn ngữ Việt Nam, chữ đang mất nghĩa”.

Như với chữ chung chẳng hạn thì các thể hiện lại riêng: công viên biến thành nơi dọn hàng quán tư nhân, công điền công thổ có thể sử dụng thành của riêng; thủ tục hành chính kế toán tại mỗi bệnh viện đang bị cách tổ chức ngành Y khống chế, đã làm giảm nghĩa chữ cấp cứu, có trường hợp trở thành thong thả trước sự lo âu của người nhà bệnh nhân; lời khuyên trước đây ở học đường “thầy giáo phải thương yêu học sinh” về sau phải được nhấn mạnh “Thầy giáo phải thực sự thương yêu học sinh” vì chữ thương yêu không được thực thi trọn nghĩa.

Chữ mất nghĩa như thế nên lần hồi trong mối giao tiếp giữa người và người năng có sự dè chừng thủ thế, không còn biết ai tin ai. Tình trạng đó đã làm bật ra tiếng kêu đau xót “Sao nay dối trá tràn lan?!” Bên cạnh thảm trạng đó, cái ác đang lộng hành và có quá nhiều trường hợp cái ác ngang nhiên diễn ra trước mắt mọi người mà đa số đành vô cảm vì sợ liên lụy. Tệ hại hơn là hình thái vô cảm âm (vô = không và số âm còn tệ hơn số không) của những kẻ lượm tiền bỏ túi khi có người đi đường bị cướp giật làm vung vãi tiền trên mặt đất. Nhức nhối hơn nữa là khi cái ác đang sờ sờ mà phải vỗ tay như trong cảnh vài nam sinh vui cười phụ họa một nữ sinh đ ấm đá dã man một nữ sinh khác (hình ảnh dịu hiền của nữ sinh hay bóng dáng đôn hậu của phụ nữ đang đổi khác rồi!).

Chung qui cũng chỉ tại cái tâm ác và vọng ngữ mà xã hội trở nên bất an. Vì là Đạo diệt Khổ nên Phật giáo phải nhập cuộc, đương nhiên với lòng từ, vẫn nhìn những kẻ thủ ác như là những con bệnh (từ nhãn thị chúng sinh). Nội dung căn bản nhất được truyền đạt có lẽ là phát huy ngũ giới và tiêu trừ tam độc tham sân si . Xen lẫn, còn có những bài giảng thiểu dục tri túc, những câu chuyện về nhân quả, luân hồi , may ra làm giảm được các trường hợp phá hoại môi trường và phá rối an sinh xã hội như tham ô, cướp của, giết người.

Một điều chủ chốt nhất trong giáo dục là vấn đề thân giáo. Trong giáo dục học đường ngoài đời, vấn đề đó đang còn đơn giản đối với các thầy giáo chứ với giáo dục Phật giáo mà khởi nguyên là tại các Chùa, thân giáo gần như là điều kiện thiết yếu đòi hỏi sự đồng bộ của giới xuất gia và là yếu tố căn bản quyết định thành quả của mọi Phật sự; được vậy, mới mong tái lập lòng tin nơi quần chúng học Phật./.

Châu Trọng Ngô

Tham Luận

Giáo Dục Phật Giáo - Từ Góc Nhìn Tâm Linh

Giáo Dục Phật Giáo - Từ Góc Nhìn Tâm Linh

PGS. Bùi Thanh Quất - ĐHQGHN

I. Không ở đâu trên Trái đất này như ở Việt Nam, sau khi hai cuộc chiến tranh cứu nước vĩ đại chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ xâm lược kết thúc thành công, thì đã diễn ra trên quy mô toàn xã hội một sinh hoạt tâm linh sôi động rất đặc thù Việt Nam. Đó là việc các nhà ngoại cảm giúp tìm hài cốt liệt sĩ đã hy sinh trong các cuộc chiến tranh ấy, giúp người sống tìm được người đã khuất, và giúp chính những người đã khuất liên hệ với đồng đội và người thân, giúp chuyển lời nhắn gửi của họ cho những người còn sống; cùng với hoạt động của các nhà ngoại cảm, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trong nhiều dịp khác nhau, ở nhiều địa phương khác nhau, đã tổ chức nhiều lễ cầu siêu cho hương linh các liệt sĩ, góp phần làm vợi đi nỗi đau của người còn sống, an ủi, hóa giải cho những người đã khuất, đưa lại không khí thanh bình cho xã hội, cho Đất Nước sau nhiều chục năm máu lửa khốc liệt của chiến tranh.

Sinh hoạt tâm linh trên đây tự nó đã trực tiếp khẳng định, trên bình diện chính thống toàn xã hội, về hiện tượng tồn tại sự sống của con người sau khi thân xác đã hư hoại; và như thế, gián tiếp khẳng định sự sống của con người cũng tồn tại trước khi nó được sinh ra. Thế là, một cách mặc nhiên, ở Việt Nam hiện nay, hiện tượng “luân hồi sinh tử”, được nêu trong lý thuyết của Phật giáo, đã được xã hội thừa nhận. Điều này, tạo nhiều thuận lợi cho việc hoằng dương và tiếp nhận các giáo lý của đạo Phật liên quan tới các mặt khác nhau, các giai đoạn khác nhau của đời sống con người.

II. Không một người nào khi còn đang sống trên trần thế này mà lại không có những mối liên hệ, nối kết mình với thế giới xung quanh. Những sự kiện diễn ra trong thế giới bao quanh, hoặc diễn ra trong chính bản thân cơ thể con người, sẽ thu hút sự chú ý của con người, được người ta nhận thức và ứng xử với chúng theo cách xác định, với một thái độ xác định, tương ứng với quan niệm đã có ở mỗi người, với nhu cầu, lợi ích và khả năng có được của họ. Trận mưa lũ làm ngập lụt đồng lúa mới cấy, buộc người ta phải be bờ, chắn lũ, bơm tiêu nước để cứu lúa; cùng với hoạt động đó là thái độ bực dọc vì sự tốn kém, là nỗi niềm lo lắng về vụ mùa thất thu có thể xảy đến và sự thiếu đói có thể diễn ra. Khoa học qui những hoạt động chống lũ cứu lúa ấy vào phạm trù hoạt động vật chất thực tiễn, còn sự bực dọc, niềm lo âu đó là hoạt động tâm lý, tình cảm, tinh thần của con người. Không ai gọi đó là hiện tượng tâm linh. Nếu Trung tâm Khí tượng Thủy văn cảnh báo trước về trận mưa lũ sẽ xảy ra và, từ việc tiếp nhận được thông tin ấy, dân chúng chuẩn bị thực hiện những hoạt động tiêu nước cứu lúa khi nó diễn ra, thì cũng không ai gọi đó là hiện tượng tâm linh. Thế nhưng nếu có một nhà ngoại cảm, chẳng hạn như bà Vanga (người Bungari, đã quá cố năm 1996), đã từng báo trước cho mọi người biết về việc chiến tranh thế giới thứ II sẽ xảy r a, hoặc về thời gian lãnh tụ Liên Xô Xtalin sẽ qua đời, thì mọi người lại gọi hiện tượng dự báo đó là hiện tượng tâm linh. Thực ra, mọi hiện tượng, dù trong tự nhiên hay xã hội, đều diễn ra theo những quy luật khách quan vốn có. Chỉ có điều sự hiểu biết của khoa học, của người trần thế là còn hạn hẹp mà thôi. Nếu quan niệm như vậy, thì, có lẽ, tâm linh cũng phải được nói tới cả trong các hiện tượng thiên nhiên như mưa lũ, động đất, sóng thần… đã được hoặc chưa được Trung tâm Khí tượng Thủy văn dự báo. Và những hiện tượng tâm linh cũng tuân theo những quy luật khách quan mà con người và khoa học cần phải tìm hiểu, khai thác.

Một số nhà khoa học ngày nay quan niệm hiện tượng tâm linh như là “sự sống dưới dạng sóng” (Theo Erơnơ Mundasep trong “Chúng ta thoát thai từ đâu”), hoặc như là hoạt động của các

dạng nguyên tử năng lượng cao (theo Baird Thomas Spalding trong “Hành trình về Phương Đông”)…Và bằng cách ấy, những nhà khoa học này đã qui các hiện tượng tâm linh về phạm trù hoạt động vật lý của thế giới. Một số nhà khoa học khác lại coi tâm linh như là những hiện tượng thuộc về “Năng Lượng Cõi Không” hay “Năng Lượng đằng sau Vật Thể”, nó phân biệt với “Năng Lượng Vật Thể là cái xoay vòng từng giai đoạn khác nhau giữa trạng thái năng lượng và vật thể” (Xem “Quan niệm Tây Phương về Tâm Linh trong Khoa Cận-Tâm-Lý-Học (PARAPSYCHOLOGY)” của GS. Đàm Trung Phán trên Website http://damtrungphan.wordpress.com). Dù quan niệm ra sao, thì chính các nhà khoa học đó cũng vẫn dành một phần để ngỏ cho khía cạnh đạo đức ở các hoạt động sống của con người khi nó tham dự vào các hiện tượng vật lý hay cận tâm lý của thế giới, của vũ trụ mà chúng ta thường gọi là hiện tượng tâm linh.

Đời sống trần thế của con người gắn với tâm linh c ó thể ví như phần nổi gắn với phần chìm của tảng băng đang trôi; nghĩa là tâm linh chính là phần quyết định đối với đời sống trần thế của con người, mà thực ra, đó chỉ là hai phần của một chỉnh thể không tách rời. Tuy nhiên, phần đông người ta lại dường như chỉ biết tới và sống với phần nổi của tảng băng, chứ chưa cảm nhận ra, thậm chí không thừa nhận phần chìm của nó và, do vậy, người ta không lý giải nổi và càng không chủ động được trước những gì xảy ra với mình trong cuộc đời, điều ấy dẫn tới sự hoang mang, lo sợ, thậm chí hoảng hốt trước những biến cố không mong đợi như bệnh tật, tai nạn, sự chết chóc,…Sự hoảng sợ, nỗi lo âu là một trong những căn bệnh tâm lý khó chữa nhất của con người, là nguồn gốc của trạng thái bất an thường trực trong cuộc sống. Khô ng có an lành thì không có hạnh phúc. Như vậy, muốn đạt tới hạnh phúc, muốn có sự an lành trong cuộc đời mà chỉ biết tới và thuần túy chỉ dựa vào phần vật chất trần thế để thực hiện hoạt động sống thì chưa đủ; “nhà giàu cũng khóc” là minh chứng cho điều ấy. Sự thiếu hiểu biết về phần tâm linh của cuộc đời phải được bù lấp. Các tôn giáo, trong đó có Phật giáo, theo cách riêng của mình, thực hiện chức năng bù lấp khoảng trống đó cho cuộc sống của con người và cộng đồng.

III. Không giống với các tôn giáo khác, Phật giáo có cách lý giải và thực hành riêng của mình dành cho cuộc sống của mỗi người và cả cộng đồng nhằm giúp họ xóa đi được nỗi lo âu, niềm bất hạnh, đạt tới được niềm hạnh phúc, trạng thái an lành trong cuộc đời.

Trên nền tảng quan niệm về “vô thường”, “vô ngã”, về “tí nh không”, về “ni ết bàn”, Phật giáo đã đưa ra lý thuyết “tứ di ệu đế”, “thập nhị nhân duyên”, “bát chánh đạo”,…Đó chính là cách lý giải và thực hành riêng có của Phật giáo cho đời sống thế gian này nhằm giúp con người dứt bỏ được “vô minh”, “tham, sân, si”, “mạn, nghi”, thoát khỏi được biển khổ triền miên trong “luân hồi sinh tử”, đạt tới chân hạnh phúc của sự “gi ải thoát”. Thế nhưng, nếu ai đấy chỉ dừng lại ở đời sống trần thế phàm tục, mà không hề biết tới đời sống tâm linh, không thừa nhận hiện tượng “luân hồi sinh tử” trong vô lượng kiếp khác nhau của mình, thì chính điều ấy đã cản trở họ tiếp nhận các chân lý của Phật giáo. Lành thay cho chúng ta, thông qua sinh hoạt tâm linh sôi động rất đặc thù Việt Nam trên quy mô toàn xã hội những năm qua, một cách mặc nhiên, quan niệm về “luân hồi sinh tử” trong lý thuyết giải thoát của Phật giáo đã được xã hội thừa nhận một cách chính thống. Thừa nhận hiện tượng “luân hồi sinh tử” là mặc nhiên thừa nhận sự tác động của các tiền kiếp tới cuộc sống hiện tại và sự ảnh hưởng của những gì mà người ta thực hiện trong đời sống trần thế hiện nay tới đời sống sau khi thân xác bị hư hoại sau này, nghĩa là mặc nhiên thừa nhận tác động của luật nhân quả nghi ệp báo, đã được nói tới trong giáo lý nhà Phật, sẽ không dừng lại chỉ ở qui mô hạn hẹp mấy chục năm trời đời sống trần thế của một con người, mà diễn ra liên tục trong nhiều đời, nhiều kiếp nối tiếp nhau không ngưng nghỉ. Điều này tự nó, một mặt, đã cho thấy sự thừa nhận chính thống về sự tồn tại của đời sống tâm linh, một mặt khác, ít nhất cũng đặt ra vấn đề :

muốn có được đời sống hạnh phúc đích thực, thì mỗi người nhất thiết phải chăm lo cho đời sống đạo đức của mình trên mọi phương diện, trong mọi mối quan hệ ngay trong kiếp sống hiện tiền đang diễn ra ở cuộc đời trần thế này.

Theo thiển nghĩ của chúng tôi, sẽ là khiểm khuyết nếu giáo dục Phật giáo của chúng ta hiện nay không biết tận dụng điều kiện thuận lợi này để đưa những chân lý cao sâu của Phật giáo đến được với dân chúng đông đảo.

IV. Không có tâm linh, thì không có đời sống của con người. Khoa học hiện đại thường chia đời sống của con người và xã hội thành hai lĩnh vực: đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Hai khái niệm “đời sống vật chất” và “đời sống tinh thần” không bao trùm hết được lĩnh vực tâm linh; trái lại, khái niệm “tâm linh” tự nó ôm chứa cả phần vật chất và phần tinh thần của đời sống con người, nhưng nó không dừng lại chỉ ở đó. Do vậy, biết chăm sóc đúng đắn cho đời sống tâm linh là biết chăm sóc toàn diện cả cho đời sống vật chất và đời sống tinh thần của con người, đặng giúp cho người ta có được trạng thái sống an lành, thanh thoát, tự tại ; biết tạo ra và thụ hưởng giá trị sống đích thực nhân văn trong tính chỉnh thể của các mối quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần, giữa mình và người khác, giữa cá thể và cộng đồng, giữa con người và xã hội, giữa con người xã hội và tự nhiên, giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, giữa cống hiến và hưởng thụ, giữa quyền lợi và trách nhiệm,…nghĩa là làm cho con người trở thành chủ nhân tự giác đích thực kiến tạo nên đời sống an lành, thanh thoát, tự tại của chính mình và của toàn xã hội.

Sự tác động của đời sống tâm linh mỗi người tới đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần của bản thân và xã hội là điều còn cần được làm sáng tỏ nhiều hơn nữa. Có lẽ, chỉ với “thiên nhãn minh” của mình, đức Phật Thích Ca Mâu Ni mới có khả năng trả lời thỏa đáng về những vấn đề này. Mặc dù vậy, không thể phủ nhận những sự kiện về tác động tích cực của hoạt động tâm linh. Khi còn tại thế, đức Giáo Chủ cõi Ta bà vẫn dạy các đệ tử của Ngài phải chăm lo tới hoạt động Tâm Linh – Đạo Đức của mình để có thể, trước là giải thoát được mình, và cùng với đó là giải thoát được người khác ra khỏi vòng “vô minh, sinh tử luân hồi”. Câu chuyện Đại đức Ahimsaka cứu giúp một sản phụ bằng một lời chú nguyện "Này cô, từ ngày tôi được sinh ra trong giáo pháp giác ngộ, tôi chưa bao giờ cố ý phạm đến sinh mạng của một loài nào. Nguyện rằng nhờ sự thực ấy mà cô sinh cháu được bình an ." (Xem “Sự tích Đức Phật Thích Ca Mâu Ni” – ấn bản 05/2009 của Minh Thiện, Diệu Xuân) đã cho chúng ta bằng chứng sinh động về sức mạnh của hoạt động Tâm Linh – Đạo Đức trong đời sống nhân quần. Điều đáng nói ở câu chuyện này còn là ở chỗ, theo đánh giá của vua Pasenadi: “Điều mà trẫm không thực hiện được bằng binh hùng tướng mạnh, Thế Tôn đã hoàn thành bằng đức từ bi, chẳng những cứu dân chúng khỏi nạn lo sợ chết chóc mà còn độ được tên sát nhân Angulimala vào đường tu hành thánh thiện. Trẫm xin bái phục”(Cũng theo ấn bản trên). Thế là, một mặt, sức mạnh Tâm Linh – Đạo Đức của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã trực tiếp hóa độ được cho “Angulimala” (“vòng hoa kết bằng những ngón tay” của người đã bị giết hại) – một kẻ sát nhân đã sát hại 999 người và đang định bụng lẻn về nhà sát hại chính người mẹ của y để có được ngón tay thứ 1000 – Phật đã hóa độ cho y trở nên một khất sĩ thuần thành là Đại đức Ahimsaka, một mặt khác, khi kẻ sát nhân “Angulimala” đã biết phục thiện, sám hối sự lỗi lầm, trở về đời sống chân chánh, “nguyện hối cải, bỏ ác làm lành, quyết tâm theo Phật để học hạnh từ bi” (lời của “Angulimala” thỉnh cầu Phật) và được Đức Thế Tôn chấp thuận cho làm đệ tử: “Hãy đến đây, tỳ - kheo Ahimsaka, hãy sống đời thánh thiện!”, thì chính Đức Từ Bi bước đầu nảy nở ở đệ tử này của Phật, chỉ mới sau một mùa an cư kết hạ, lại đã có được sức mạnh đủ để giúp cho sản phụ vượt khó khi sinh nở. Sức mạnh ấy chính là sức mạnh của đời sống Tâm Linh – Đạo Đức mà Người Con Phật nào cũng có thể có được khi thực hành những điều P hật dạy với một tấm lòng trong sáng, chân tâm.

Chúng tôi nghĩ rằng, giáo dục Phật giáo chính là góp phần tạo ra sức mạnh tâm linh đó trong mỗi Người Con Phật.

V. Không có giai đoạn nào trước đây được như ngày nay trong việc tham gia ngày càng trực tiếp của khoa học vào nghiên cứu lĩnh vực tâm linh. Các nhà khoa học thời hiện đại thường nói tới các loại trường khác nhau tồn tại trong thế giới; ngoài trường hấp dẫn, trường tĩnh điện, trường điện từ, người ta còn biết và nói nhiều tới trường sinh học, sinh tr ường…Theo cách gọi đó của khoa học, người ta cũng nói tới “trường tâm linh” tồn tại ở mỗi người và mỗi cộng đồng. “Trường tâm linh” có lẽ gắn liền với hoạt động của “sự sống dưới dạng sóng”(theo cách gọi của E- rơ-nơ Mun-đa-sep), hoặc hoạt động của các dạng nguyên tử năng lượng cao - gọi là “dĩ thái” (theo cách gọi của Hamud El Sarim được Spalding ghi lại trong “Hành trình về Phương Đông”). Phải chăng, “trường tâm linh” này sẽ được định hình và gia tăng sức mạnh khi một vị cao tăng thực hiện một cách tự giác đời sống thánh thiện, đạo hạnh của mình và, nếu biết cách phù hợp với đối tượng cụ thể, người ấy có thể sử dụng sức mạnh của “trường tâm linh” này để hóa độ, góp phần giải thoát cho các chúng sinh trong những tình huống cụ thể của đời sống. Sự tích đã nêu trên về Đại đức Ahimsaka là một minh chứng cho điều đó.

Khi nói tới “Trường Tâm Linh” là chúng tôi có ý muốn nói tới không gian đặc thù được tạo ra bởi con người và cộng đồng nhờ đời sống đức hạnh của họ, dù họ có biết hay không biết tới không gian tâm linh ấy, cũng tương tự như trường điện từ sẽ tất yếu được tạo ra trong không gian có dòng điện tích chuyển động. Mỗi Người Con Phật, tu hành đúng theo Bát Chánh Đạo, sẽ tạo ra được Trường Tâm Linh tương ứng với nấc thang tu hành mà người ấy đã đạt tới, dù họ xuất gia hay tại gia. Có lẽ, ở những vị chân tu cao tăng, thì Trường Tâm Linh - không gian tâm linh bao quanh họ có sức mạnh cảm hóa đặc biệt lớn, làm cho những người được tiếp xúc với họ có thể từ một người nóng nảy trở thành người hiền hòa, từ người tham lam, sân hận trở thành người vị tha, đại lượng, bao dung,….tương tự như cách mà nhà thơ Tố Hữu đã cảm nhận về Hồ Chí Minh: “Bên Bác lòng ta trong sáng hơn”.

Những vị chân tu khác nhau, khi được tổ chức lại, được kết nối lại, sẽ có khả năng tạo ra được cộng hưởng Trường Tâm Linh có sức mạnh to lớn, có thể giải thoát được cho những vong hồn bị đày trong cõi ngạ quỷ. Câu chuyện thượng tọa Moggallana (Mục Kiền Liên) thiết lễ Vu Lan cúng dường trai tăng cầu siêu, giải thoát được cho mẹ nhờ thần lực của mười phương Tam Bảo hộ niệm, là một ví dụ minh chứng rõ ràng về sức mạnh của Trường Tâm Linh cộng hưởng này. Rất tiếc là khoa học ngày này vẫn còn chưa đạt tới trình độ, bằng các công cụ của mình, có thể nhận diện ra các loại hình sức mạnh tâm linh ấy. Dù vậy, nếu có Chánh Tư Duy, Chánh Tín, chúng ta vẫn có thể hiểu và tin được vào sự tồn tại khách quan của các loại Trường Tâm Linh cùng sức mạnh sự cộng hưởng của chúng. Và như vậy, tu hành theo Phật đạo cũng chính là góp phần tạo ra sức mạnh cho Trường Tâm Linh cộng hưởng chung toàn nhân loại để có thể giải thoát cho loài người và các chúng sinh trong thế gian này. Trường Tâm Linh ấy chính là môi trường sinh dưỡng sự sống của con người và muôn loài.

Phải chăng Giáo dục Phật giáo có định hướng và phát triển nhằm tạo ra môi trường sinh dưỡng nhân văn như thế đặng giúp cho loài người thoát khỏi họa diệt chủng bởi sự vô minh, tham, sân, si, mạn, nghi đang ngày càng một gia tăng trong thời hiện đại?!

VI. “Không ăn thì mẻ cũng chêt”, từ ngàn xưa dân gian đã dạy như thế . Điều này hàm ý rằng đời sống trần thế của con người cần có những phương tiện vật chất nhất định để đảm bảo được cho sự sống yên vui, an lành. Tuy nhiên, cần bao nhiêu là đủ? Sẽ có câu trả lời khác nhau từ người có tâm đạo so với người vô minh. “Thiểu dục, tri túc” là phương châm sống của người hướng theo tâm đạo. “Được voi, đòi tiên” là hành xử của kẻ tham lam không biết điểm dừng. Lòng

tham đã gây bao tai họa cho chính kẻ tham và cho cả xã hội. Từ giành giật tấc đất mà trong gia đình anh em đâm chém lẫn nhau, đến chiến tranh liên miên “nồi da nấu thịt, huynh đệ tương tàn” ở qui mô khu vực và thế giới, chưa biết đến khi nào dừng. Trong thời kinh tế thị trường thì “thị trường là chiến trường”, và sự “đâm chém” nhau cũng không kém phần khốc liệt so với thời đạn bom máu lửa. Sông Thị Vải và nhiều dòng sông thơ mộng khác đang trở thành những dòng sông chết; bầu khí quyển toàn cầu cũng đang thoi thóp vì ô nhiễm, tầng ôzôn đã bị chọc thủng, …tất cả đang đe dọa nghiêm trọng sự sống của muôn loài. Nguyên nhân chủ yếu là vì sự tham lam vô độ và xấu xa của con người. Kinh tế thị trường không lành mạnh, không được điều khiển bởi lương tri, càng kích thích lòng tham đó. Không ai có thể lường trước, cứ với khuynh hướng này thì loài người sẽ đi về đâu. Sự giả dối ngang nhiên trở thành lối sống của nhiều kẻ có tiền tài, địa vị, có học thức, được coi là tầng lớp cao sang của xã hội. Chính khách thì ngang nhiên gia tăng ngân sách quân sự với lí do giữ gìn hòa bình cho nhân loại, lại mong cầu giả thưởng nobel về hòa bình; doanh nhân thì đưa chất độc giết người vào cả thực phẩm cho người lớn lẫn đồ chơi, sữa bột cho trẻ em; người làm giáo dục thì bán điểm lấy tiền. Người làm y thì bán thuốc giả, thuốc lậu, thờ ơ, vô cảm với sinh mệnh của người bệnh. Không giấy mực nào có thể đủ để kể hết những biểu hiện phi nhân tính từ lòng tham do vô minh của con người gây ra cho xã hội thời đương đại, đe dọa cả sự sống thân xác, cả sự sống tinh thần và tâm linh của mỗi người và cả loài. Chính điều này thôi thúc những Người Con Phật phải vào cuộc, phải nhập thế để cứu giúp chúng sinh. Giáo dục Phật giáo không thể không tính tới mục tiêu này. Tuy nhiên, ở đây, có thể hiểu ít nhất 2 phương diện của nhiệm vụ và nội dung giáo dục Phật giáo : một là góp phần tạo ra những tăng ni, Phật tử có trường tâm linh thánh thiện, góp vào Cộng hưởng Trường Tâm Linh sinh dưỡng cho cả Loài ,đủ sức ngăn dừng sức tàn phá ghê gớm của Lòng Tham đang hoành hành hiện nay, hai là góp phần trong việc đào tạo những tăng ni Phật tử có chuyên môn thuộc các ngành nghề khác nhau của đời sống trần thế, sao cho họ có thể trực tiếp tham gia vào một số hoạt động ở một số linh vực của nền kinh tế với tư cách những người trong cuộc, có khả năng, bằng tâm đạo của mình thực hiện hoạt động với hiệu quả và năng suất cao, chi phí thấp, trở thành tấm gương sáng cho mọi người trong hoạt động thế tục. Hiện nay không phải là chưa có những tấm gương như vậy của nhiều nhà hoạt động tôn giáo tham gia trực tiếp công việc trần thế, như những ngôi trường tình thương, những bệnh viện của nhà chùa, những công trình xây dựng do chính các tăng ni trực tiếp chỉ đạo thực hiện trong một số Thiền viện… Tuy nhiên, những công trình và việc làm này dường như chỉ mới dừng lại ở tư cách những việc làm từ thiện của nhà chùa, tuy cũng đã phần nào thể hiện con đường nhập thế của Phật giáo Việt Nam, nhưng chưa tạo dựng được một đường lối tu hành nhập thế của những người con Phật thời nay, chưa làm theo được như tấm gương các tăng ni Phật tử thời Trần khi nước nhà đứng trước mối hiểm nguy đe dọa sự tồn vong từ phía giặc ngoại bang Nguyên Mông. Ngày nay, như chúng ta thấy, “thị trường là chiến trường”, truyền thống văn hóa nhân ái nghĩa tình của dân tộc cũng thực sự đang đứng trước sự đe dọa một mất một còn từ phía Lòng Tham không giới hạn. Phải chăng, những Người Con Phật thời nay cũng cần tới những Phật sự tương tự Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử 700 năm trước, để vừa giữ tâm đạo, vừa bảo vệ được giống nòi, đúng theo tinh thần Phật Đạo Việt Nam thời Trần:

“Trúc Lâm Yên Tử Gieo Mầm Thiện,

Hào Khí Đông A Quảng Đức Thiện!”

Như thế, giáo dục Phật giáo ở Việt Nam hiện nay, có lẽ không thể đặt nhẹ thế học so với Phật học, bởi vì, theo chúng tôi, những người mang Tâm Chính Đạo mà thực hiện những công việc trần thế, thì thực chất cũng làm cho những việc trần thế ấy biến thành Phật sự, “Hoằng dương Phật pháp, Lợi lạc quân sinh”.

Chúng tôi quan niệm rằng, tinh thần nhập thế như vậy sẽ làm cho hiện thực đời sống của mỗi người và cả xã hội vận động theo hướng nhập lưu với dòng Đạo - dòng vận động của hiện thực mang tầm vóc và bản chất của Trí Tuệ và Tình Thương; sẽ làm cho dường như không còn mấy sự ngăn cách giữa Đạo với Đời, không phải theo hướng hạ thấp Đạo xuống chuẩn mực của cuộc đời tầm thường, mà là thực sự nâng phẩm chất của mỗi người và cộng đồng trong mọi hoạt động sống của mình lên ngang tầm với sự nhân nghĩa tinh khiết thánh thiện của đời sống Tâm linh, của Đạo, dù cho người đời có hiểu hay không hiểu về giáo lý Phật Đạo, có ý thức hay không có ý thức thực hành các chuẩn mực của Phật giáo trong đời sống cá nhân và xã hội của mình. Có lẽ, hiện thực đời sống của con người và cộng đồng dân tộc Việt Nam thời các Vua – Cao Tăng nhà Trần đã từng nhập lưu với dòng Đạo như thế; và hiện thực đời sống của con người và cộng đồng dân tộc Việt Nam thời Hồ Chí Minh cũng đã từng nhập lưu với dòng Đạo như vậy!

Điều nói trên đây đặt ra yêu cầu và những vấn đề không dễ dàng và không chóng vắnh thực hiện được đối với giáo dục thế sự cũng như giáo dục Phật giáo ở Việt Nam thời buổi “kinh tế thị trường” hiện nay. Bài viết này của chúng tôi chỉ mạo muội đặt ra vấn đề bước đầu như vậy, chứ chưa có khả năng đưa ra lời giải cho những vấn đề này.

Hà Nội ngày 27 tháng 11 năm 2011

PGS. BÙI THANH QUẤT (Nguyên Chủ nhiệm Khoa Triết học

Trường đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội)