Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Những Mục Tiêu Của Giáo Dục Phật Giáo Việt Nam

Những Mục Tiêu Của Giáo Dục Phật Giáo Việt Nam

TT.TS. Thích Nguyên Thành

Phó Viện Trưởng Học Viện PGVN tại Huế

Để nêu ra được những mục tiêu cụ thể và thực tiễn cho Giáo dục Phật giáo Việt Nam, điều tất yếu là phải duyệt lại những mục tiêu của giáo dục và mục tiêu của Phật giáo nói chung, ngoài ra phải có một cái nhìn tổng quát về hiện trạng của Phật giáo Việt Nam. Thật vậy, chỉ có thể căn cứ trên mục tiêu căn bản của giáo dục và của Phật giáo, s au đó, các nhà nghiên cứu mới có thể xác lập được những mục tiêu ngắn hạn và mục tiêu dài hạn, những mục cơ bản và mục tiêu dẫn xuất của giáo dục Phật giáo Việt Nam, xuất phát từ tình trạng của Phật giáo Việt Nam hiện nay. Do đó, bản tham luận này sẽ trình bày về mục tiêu của giáo dục, mục tiêu của Phật giáo, và hiện trạng Phật giáo Việt Nam trước khi nói đến mục tiêu của Giáo dục Phật giáo Việt Nam.

I. Giáo dục và mục tiêu của giáo dục

1. Khái quát về giáo dục

Việc truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm của thế hệ trước cho thế hệ sau là một hiện tượng mang tính bản năng. Con chim non được chim cha mẹ hướng dẫn chuyền cành. Bầy gà con được gà mẹ dạy cách kiếm mồi. Những động vật sống gần mép nước có nguồn thực phẩm chính là thủy sinh vật được cha mẹ chúng dạy cách bắt tôm bắt cá. Cáo mẹ dạy cáo con kỹ thuật bắt giun đất. Tinh tinh con học bơi theo sự chỉ bảo của tinh tinh mẹ… Nói chung, tất cả mọi sinh vật đều biết cách dạy con. Nhưng chỉ riêng loài người nhờ có ngô n ngữ để mở rộng tư duy đã phát triển hoạt động này thành một khoa học không còn mang tính bản năng, gọi là hoạt động giáo dục. Tuy nhiên, ý nghĩa của hoạt động giáo dục mỗi nơi mỗi khác, mỗi thời mỗi khác. Có lẽ vì thế mà có vô số cách hiểu về giáo dục, tùy theo địa phương, dân tộc, thời điểm lịch sử; và cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chung nhất về hoạt động hết sức căn bản này của loài người; một hoạt động thể hiện việc làm bộc lộ những khả năng nội tại của một cá nhân để phát triển đầy đủ nhân cá ch của cá nhân đó bằng việc huấn luyện và dạy bảo.

Dựa vào những phân tích đã được các nhà nghiên cứu, các triết gia, và các nhà giáo dục nêu ra, người ta có thể thấy giáo dục được nhận biết hoặc theo nghĩa hẹp, hoặc theo nghĩa rộng.

Theo nghĩa hẹp, giáo dục liên quan đến việc truyền đạt kiến thức; việc đưa ra những chỉ dẫn; việc huấn luyện hay đào tạo nhằm giúp cho một cá nhân biết đọc, biết viết, biết tính toán, biết thực hành một nghề nghiệp. Trong trường hợp này, việc giáo dục chỉ bắt đầu khi đứa trẻ đ ược tiếp nhận vào trường học và kết thúc khi cá nhân ấy rời trường, cho dù đó là trường học sơ cấp, trung cấp, hay cao cấp. Với quan điểm này, hoạt động giáo dục được coi là có những đặc trưng sau:

- Việc giáo dục được cung cấp thông qua những định chế có tổ chức và có kế hoạch là các trường học từ sơ cấp đến cao cấp.

- Việc giáo dục là sự ảnh hưởng có hệ thống, có cân nhắc, có ý thức do người trưởng thành áp đặt lên người chưa trưởng thành.

- Việc giáo dục bị hạn chế trong việc giảng dạy những tài liệu đã có sẵn.

- Việc giáo dục là hoạt động có chủ ý chứ không phải là hoạt động tình cờ.

- Kiến thức là những kinh nghiệm được tích tụ bởi loài người.

- Giáo dục được coi là đồng nghĩa với dạy bảo, chỉ dẫn.

Với nghĩa rộng, việc giáo dục được coi là tiến trình kéo dài từ thuở ấu thơ đến lúc trưởng thành của một con người. Giáo dục trở thành tổng thể những kinh nghiệm mà một cá nhân nhận được ở trong cũng như bên ngoài trường học, thông qua việc nghiên cứu về những chủ đề khác biệt

và với những hoạt động khác nhau. Giáo dục không chỉ là việc dạy dỗ hay chỉ bảo mà được coi là đồng nghĩa với hành động của cuộc đời, không chỉ hạn chế trong trường học. Theo nghĩa rộng của giáo dục, con người đạt tới một cuộc sống mới thông qua giáo dục và đời sống cũng mang lại cho con người những yếu tố giáo dục mới. Giáo dục bao gồm mọi kiến thức và kinh nghiệm tiếp nhận được từ thuở ấu thơ, lúc còn trẻ con, thời tuổi trẻ, và khi đã trưởng thành, thông qua mọi tác nhân giáo dục như gia đình, nhà trường, những nhóm bạn, đình chùa, nhà thờ, nơi làm việc, thị trường, cộng đồng, xã hội…Theo John Dewey, giáo dục là sự phát triển mọi khả năng ở một cá nhân cho phép người ấy kiểm soát được môi trường của mình và phát huy mọi năng lực của bản thân. Như vậy, giáo dục có những đặc điểm sau:

- Là một tiến trình suốt đời một con người, từ thuở ấu thơ cho đến lúc trưởng thành.

- Được tiến hành thông qua mọi tác nhân giáo dục từ chính thức đến không chính thức.

- Nhằm phát triển Trí tuệ, Tâm thức, Tài năng, và Thể lực (bốn chữ T).

- Đời sống và giáo dục không thể tách rời nhau.

- Mọi kinh nghiệm đều được coi là có tác dụng giáo dục.

- Giáo dục được coi là đồng nghĩa với hành động của cuộc đời.

- Giáo dục bao gồm mọi khía cạnh của đời sống con người.

Ở đây, giáo dục phải được hiểu theo nghĩa rộng, đó là tiến trình phát triển suốt cả một đời người; không những thế, với những phát kiến của khoa sinh học não bộ cho thấy thai nhi từ 14 tuần tuổi đã cảm nhận được môi trường bên ngoài gần với bụng mẹ, có thể nói việc giáo dục là tiến trình diễn ra từ khi một hài nhi còn ở trong bụng mẹ đ ến lúc một người trưởng thành xuống mồ.

2. Mục tiêu của giáo dục

Thông qua những nhận thức về giáo dục nói trên, hoạt động giáo dục có ba mục tiêu chính:

a. Truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm:

Mục tiêu đầu tiên của giáo dục là truyền thụ kiến thức và kinh nghiệm của các thế hệ đi trước cho thế hệ sau. Nhờ vậy, con người không phải mất công sức mày mò những điều mà những người đi trước đã trải qua, có thể tập trung vào việc phát kiến những điều mới, đẩy mạnh tốc độ phát triển của loài người.

b. Giúp con người thích nghi với cuộc sống:

Loài người là sinh vật sống quần tụ thành cộng đồng và họ sống giữa môi trường thiên nhiên. Chẳng những con người phải thích nghi với thiên nhiên để tồn tại, mà còn phải sống phù hợp với những người đang cùng tồn tại với mình. Giáo dục giúp con người định vị mình trong cuộc sống và có những hành vi hài hòa.

c. Giúp phát triển mọi tiềm năng nội tại của một con người với tư cách một cá nhân:

Mặc dù con người sống trong cộng đồng nhưng “cá nhân có nhiều sự khác biệt về vật lý, tâm lý, tâm linh, giai cấp xã hội và khả năng,” do đó, “xã hội không phải làm gì khác hơn là giúp đỡ các cá nhân giải quyết các vấn đề cá nhân do các việc làm của họ gây ra.” ¹ Như vậy, mục tiêu quan trọng của giáo dục chính là tạo điều kiện cho mọi con người phát triển mọi khả năng nội tại của họ với tư cách là những cá nhân. Chính trong lúc họ giải quyết những vấn đề cá nhân của họ mà xã hội cũng được hưởng những thành quả của sự lao động sáng tạo ấy.

II. Phật giáo và mục tiêu của Phật giáo

1. Khái quát về Phật giáo

Mọi người đều đã biết Phật giáo là một tôn giáo lớn của nhân loại, xuất phát từ châu Á, theo thống kê hiện có khoảng trên năm trăm triệu Phật tử trên toàn thế giới và Phật giáo đang ngày càng thu hút sự quan tâm của giới học thuật phương Tây. Phật pháp là tập hợp những nguyên lý sống để

đạt tới giải thoát an lạc nhờ có đủ từ bi và trí tuệ, được một nhân vật lịch sử là Ngài Siddhartha Gautama tổng hợp từ sự chứng ngộ của chính mình; sau khi chứng ngộ, Ngài được tôn xưng là Gautama Buddha (Đức Phật Cồ - đàm) hay Sakyamuni (bậc Thánh của dòng Thích - ca), và đã tích cực trao truyền những hiểu biết của mình cho loài người. Ngài nhận học trò, xây dựng nên một giáo đoàn gọi là Sangha (Tăng-già) và yêu cầu các đệ tử của mình sau khi đã chứng ngộ như mình cũng tích cực trao truyền giáo pháp ấy. Sau 45 năm tích cực dạy bảo loài người lối sống đạt tới giải thoát an lạc, Ngài từ giã cõi thế, lịch sử nói rằng Ngài nhập Vô dư y Niết - bàn. Trước đó, Ngài dặn bảo đệ tử hãy lấy giáo pháp mà Ngài đã trao truyền làm người hướng dẫn. Ngài được loài người hết lòng kinh ngưỡng.

Như vậy, Đức Phật Thích - ca chính là một nhà giáo dục vĩ đại nhất, đã dành cả đời mình làm công việc dạy bảo loài người. Với sự tích cực trao truyền Chánh Pháp do các đệ tử của Ngài tiếp tục công việc của Thầy mình, đạo Phật đã thấm nhập toàn bộ châu Á. Như vậy, Phật giáo chính là một hệ thống giáo dục đặc biệt, nhắm đến những mục tiêu đặc biệt.

Tuy có lúc có nơi đạo Phật bị tận diệt vì lý do này hay lý do khác, nhưng những lời dạy của Đức Phật thể hiện những điều Ngài đã chứng ngộ chưa lúc nào biến mất trên cõi đời này và tiếp tục được tỏa sáng. Ngày nay, trong thời đại khoa học công nghệ tiến bộ đến mức phi thường, con người càng cảm thấy cần phải trở về với những lời dạy đầy minh triết và từ ái ấy; lời dạy của bậc Thánh đã từng khuyên con người chỉ nên tin vào những giáo pháp nào mà khi được thực hành thì đem lại an lạc cho mình, cho người, và cho cả hai.

2. Mục tiêu của Phật giáo

Đối với chư Tăng Ni, và có thể là với một số vị Phật tử tại gia thật đặc biệt, thì việc hành trì giáo pháp của Đức Phật có mục đích tối hậu là thanh tịnh tâm ý để đạt đến trạng thái giải thoát rốt ráo gọi là Niết-bàn; vì lẽ toàn thể giáo pháp của Đức Phật, tuy có nhiều sai khác tùy trường hợp

Đức Phật giảng cho ai, đều luôn hướng đến mục tiêu giải thoát, như được Đức Phật nêu rõ trong Kinh Tăng chi bộ III, chương Tám pháp, phẩm Lớn, rằng “Cũng như nước biển chỉ có một vị là vị mặn, này Paharada, Pháp và Luật của ta chỉ có một vị, là vị giải thoát.”

Để đạt tới trạng thái giải thoát, nghĩa là thành Phật, Đức Phật dạy chư Tăng Ni thực hành đúng Pháp và Luật mà Ngài đã dạy, như trong Tiểu kinh Sư tử hống thuộc Trung bộ, Đức Phật nói, “…khi một Tỳ - kheo đã đoạn trừ vô minh, đã làm cho minh sanh khởi, khi ấy, với vô minh không còn và sự hiểu biết chân thật có mặt, Tỳ - kheo ấy không còn bám chấp vào dục thủ, không còn bám chấp vào kiến thủ, không còn bám chấp vào giới cấm thủ, cũng không còn bám chấp vào ngã luận thủ. Vì không chấp thủ nên vị ấy không tháo động, nhờ không tháo động nên tự thân vị ấy chứng được Niết - bàn. Vị ấy tuệ tri,‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.”

Giáo pháp của Đức Phật, hay chương trình giáo dục đặc biệt mà Đức Phật đã vạch ra cho loài người, bao gồm Giới học, Định học, và Tuệ học, được chi tiết hóa trong các nội dung Tứ diệu đế, Bát Thánh đạo, Thập nhị nhân duyên, Lục Ba-la-mật…các phương pháp thực hành Tứ Niệm xứ, Tứ Chánh cần, các giới Ba-la-di…luôn luôn hướng đến việc giúp cho con người nhận biết đúng thực tướng của mọi hiện tượng trong cuộc đời, từ đó rút ra cho chính mình một phương pháp hành xử thích đáng, dựa trên tinh thần xả ly, buông bỏ. Nói tóm lại, mục tiêu rốt ráo của giáo pháp đó là đào tạo mọi con người trở thành những vị Phật, những người được giải thoát khỏi tất cả mọi triền phược của cuộc sống.

Tuy nhiên, đối với phần lớn Phật tử, một mục tiêu khiêm nhường hơn được nhắm đến, đó là sống một đời sống thiện hạnh để đạt tới sự an ổn, có được hạnh phúc chân thật. Người Phật tử tại gia thọ Tam quy, Ngũ giới, tu theo Thập thiện hạnh, thực hiện những điề u Đức Phật dạy trong kinh

Thiện Sanh (kinh Sigala Sutta, Trường bộ, phẩm thứ 31). Theo đó, người Phật tử tại gia có bổn phận đối với gia đình, gia tộc, cộng đồng, quốc gia, xã hội, nhưng vẫn phải biết hướng đến chánh pháp, biết thờ Phật, kính Pháp, trọng Tăng, giữ gìn những giới mà mình đã nguyện giữ. Như vậy, mục tiêu từng phần trong giáo pháp của nhà Phật là điều chỉnh nhân cách của những con người hướng thiện, góp phần xây dựng một xã hội hài hòa, ở đó mọi người đều có một nếp sống hiền thiện, không tranh đoạt, không cướp bóc, từng bước tiến đến việc nhận thức được bản chất của cuộc sống và khi có đủ điều kiện thì cũng có thể nhắm đến mục đích giải thoát rốt ráo.

Tóm lại, mục tiêu của Phật giáo là đưa mọi người đến chỗ giải thoát tối hậu, nhưng giáo pháp của Đức Phật có phân biệt từng trường hợp, từng hoàn cảnh, tùy theo căn cơ của từng chúng sinh mà hướng dẫn từng cá nhân đi theo những con đường nhanh hay chậm, trực tiếp hay gián tiếp.

Thực hành giáo pháp của Đức Phật, người có căn cơ như thế nào thì hưởng được phúc lạc theo mức độ ấy, như điều đã được trình bày ở phẩm Dược thảo dụ của kinh Pháp Hoa:

"Như mây lớn kia mưa rưới khắp tất cả cỏ cây lùm rừng và các cỏ thuốc, theo giống của mỗi thứ đều được đượm nhuần đầy đủ, đều được sanh trưởng.

Đức Như-Lai nói pháp một tướng một vị, nghĩa là: Tướng giải thoát, tướng xa lìa, tướng diệt, rốt ráo đến bậc ‘nhất thiết chủng trí’. Có chúng sanh nghe pháp của Như - Lai hoặc thọ trì đọc tụng, đúng như lời mà tu hành, được công đức mà tự mình không hay biết.

Vì sao? Vì chỉ có Như - Lai là biết chủng tướng thể tánh của chúng sanh đó: Nhớ việc gì? Nghĩ việc gì? Tu việc gì? Nhớ thế nào? Nghĩ thế nào? Tu thế nào?Dùng pháp gì để nhớ? Dùng pháp gì để nghĩ? Dùng pháp gì để tu? Dùng pháp gì đặng pháp gì?

Chúng sanh ở nơi các bậc, chỉ có đức Như - Lai thấy đó đúng như thật, rõ ràng không bị ngại. Như cây cối lùm rừng các cỏ thuốc kia không tự biết tánh thượng trung hạ của chúng.

Đức Như - Lai biết pháp một tướng một vị ấy, nghĩa là: Tướng giải thoát, tướng xa lìa, tướng diệt, tướng rốt ráo Niết - bàn thường tịch diệt, trọn về nơi không, Phật biết như thế rồi xem xét tâm ưa muốn của chúng sanh mà dắt dìu chúng, cho nên chẳng liền vì chúng vội nói ‘nhất thiết chủng trí’.”

III. Hiện trạng Phật giáo Việt Nam

Phật giáo truyền vào Việt Nam đến nay đã hơn 2.000 năm. Trong suốt chiều dài lịch sử đó, có lúc các nhà lãnh đạo chính trị nhận biết giá trị đích thực của giáo pháp của Đức Phật, đã sử dụng Phật giáo làm nền tảng tư tưởng xây dựng đất nước; trong những thời kỳ đó, Phật giáo đã tỏ rõ giá trị hộ quốc an dân, đã thực sự có những đóng góp tích cực cho việc xây dựng nền văn hóa Việt, làm nên bản sắc của người Việt. Nhưng, cũng như mọi sự vật đều có lúc thịnh lúc suy, Phật giáo Việt Nam cũng không ít lần chịu sự cạnh tranh gay gắt của Nho giáo, của Lão giáo, của các hình thức tín ngưỡng dân gian, và gần đây hơn, khi người phương Tây đến Á Đông, là của những hệ tư tưởng và tôn giáo phương Tây. Là một tôn giáo có tính khoan dung uyển chuyên, khi gặp tình trạng cạnh tranh, thường thường Phật giáo Việt Nam vẫn tìm được những giải pháp để cộng tồn với những thế lực đang trên đà tiến, để rồi sau đó lại hồi sinh. Từ ngày đất nước thống nhất, Phật giáo thật sự tìm lại được chỗ đứng trong lòng dân tộc Việt. Sau ba mươi năm hành đạo dưới tổ chức Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Phật giáo đã lấy lại được niềm tin của đông đảo quần chúng có tín ngưỡng.

Căn cứ vào con số thống kê về tôn giáo của Ban Tôn giáo Chính phủ (dẫn theo GS.TS. Đỗ Quang Hưng, Đại học Quốc gia Hà Nội)2 thì tính đến tháng 2 năm 2011, Phật giáo có 10 triệu tín đồ, 42.000 Tăng Ni, và 15.500 chùa chiền. Về con số tín đồ Phật giáo, GS Đỗ Quang Hưng cũng cho biết có nhiều thông tin khác nhau. Ông dẫn website Vietnam Paradise Travel về thông tin ở Việt Nam có tới 70% dân số theo đạo Phật hoặc chịu ảnh hưởng sâu đậm những hành sự của Phật

giáo2. Trong một báo cáo khác của ông Nguyễn Văn Long thuộc Vụ Phật giáo Ban Tôn giáo Chính phủ thì hiện nay trên cả nước đã có 4 Học viện Phật giáo, 1 trường Cao đẳng Phật học , 8 lớp Cao đẳng Phật học với hơn 2.000 Tăng Ni sinh đang theo học. Ngoài ra còn có 32 trường Trung cấp Phật học và hàng trăm lớp Sơ cấp Phật học³.

Như GS Đỗ Quang Hưng đã chỉ ra, con số tin đồ Phật tử còn có tranh cãi. Ông cho biết một số tài liệu của GHPGVN nêu lên, ít nhất ở Việt Nam cũng phải có tới 20 triệu Phật tử².

Tuy nhiên, theo con số thống kê của Ban Hướng dẫn Phật tử thuộc Hội đồng Trị sự Trung ương GHPGVN công bố nhân dịp kỷ niệm 27 năm ngày thành lập GHPGVN (7 -11-1981 – 7-11- 2008) thì cả nước đã có tới 45 triệu người thực sự quy y Tam bảo, nghĩa là những người chính thức là Phật tử tại gia. Ở đây không quan tâm đến những sai khác của các con số thống kê, nhưng tất nhiên chúng ta có thể tin được vào con số của GHPGVN công bố, vì nếu không có số lượng tín đồ đông đảo thì khó thể diễn ra những hoạt động Phật sự quy mô như chúng ta đã từng chứng kiến suốt cả ba chục năm qua.

Nhìn chung, người ta có thể thấy Phật giáo Việt Nam đang ngày càng phát triển. Nhưng như vậy thì số Tăng Ni chỉ chiếm khoảng một phần ngàn số cư sĩ (Thống kê của HĐTS GHPGVN năm 2012 cho biết cả nước hiện có 46.495 Tăng Ni với 20.571 vị Ni). Những con số này rất có ý nghĩa trong việc đặt mục tiêu cho giáo dục Phật giáo Việt Nam.

IV. Vài ý kiến về đặt định mục tiêu cho giáo dục Phật giáo Việt Nam

1. Khái quát

Khác với những quốc gia Á châu vẫn công nhận Phật giáo là quốc giáo có sẵn một nền giáo dục Phật giáo lâu đời, như trường hợp của Thái Lan, Miến Điện, Lào, Campuchia, và Sri Lanka; và cũng không như những quốc gia ở đó Phật giáo được xem đồng hàng với những tôn giáo khác nhưng đã từng có truyền thống nghiên cứu về tôn giáo và đã có ngành học về Phật giáo ở khoa Nhân văn tại các trường Đại học, Việt Nam là một dân tộc theo Phật giáo lâu đời nhưng nền giáo dục quốc gia là một nền học hoàn toàn thế tục, và cho đến nay việc nghiên cứu Phật học vẫn chưa hề được tiến hành trong các trường đại học về khoa học nhân văn đang có mặt trên cả nước.

Việc nghiên cứu về Phật giáo mang tính học thuật hiện chỉ được tiến hành tại các nơi như Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Nghiên cứu Triết học, hoặc các cơ quan quản lý về Tôn giáo. Nói tóm lại, Việt Nam chưa hề có một nền giáo dục Phật giáo theo đúng tầm mức, đúng nghĩa của một nền giáo dục. Hoạt động giáo dục Phật giáo ở Việt Nam hiện tại thực chất chỉ là giáo dục Tăng Ni. Đứng về phương diện giảng dạy Phật pháp mà nói thì cơ quan phụ trách việc giáo dục Phật giáo cho quần chúng phải là Ban Hoằng Pháp Trung ương và Ban Hướng dẫn Phật tử Trung ương bao gồm phân ban Gia đình Phật tử và các sinh hoạt định kỳ mỗi ngày Chủ nhật.

2. Hiện trạng giáo dục Phật giáo Việt Nam

Hiện nay, có quan điểm cho rằng Ban Giáo dục Tăng Ni có trách nhiệm đối với toàn thể hoạt động của giáo dục Phật giáo Việt Nam, thể hiện qua ba hệ giáo dục:

a. Hệ giáo dục phổ cập, được quan niệm là một hệ giáo dục Phật giáo, có trách nhiệm giảng dạy Phật pháp cho các Phật tử tại gia, bao gồm các trung tâm thuyết pháp và giảng dạy giáo lý trên toàn quốc, đáp ứng nhu cầu cho mọi đối tượng không phân biệt tuổi tác, trình độ và giới tính.

b. Hệ giáo dục Sơ cấp do các vị trụ trì hay Duy-na dạy các điệu tại chùa.

c. Hệ giáo dục Trung cấp Phật học, dành cho các đối tượng là Tăng Ni sinh có tình độ thế học tối thiểu là tốt nghiệp lớp 9. Chương trình học cũng hướng đến giới, định, tuệ, giải thoát, và giải thoát tri kiến; cung cấp cho Tăng Ni sinh một nền tảng văn, tư, tu; hướng Tăng Ni sinh đến đời sống thanh tịnh và giải thoát cho tự thân.

d. Hệ giáo dục đại học Phật học, là chương trình đào tạo chuyên sâu về Phật học cho những người đã tốt nghiệp cơ bản Phật học và có trình độ thế học tối thiểu là tốt nghiệp lớp 12. Hệ giáo dục này đào tạo Cử nhân Phật học và Thạc sĩ, có tham vọng đào tạo cao hơn, nhằm cung cấp những vị có khả năng trước tác, dịch thuật, giảng dạy, góp phần hoàn bị sứ mạng giáo dục phổ cậpvà cơ bản Phật học.

Tuy nhiên, căn cứ trên thực tế hoạt động, có thể thấy nguồn lực của Giáo hội hiện tập trung vào các Học viện Phật giáo. Hệ giáo dục Sơ cấp, Trung cấp Phật học như được trình bày trên đây được tiến hành đào tạo ở các chùa hay trường Trung cấp và các lớp Cao đẳng Phật học, khả năng chiêu sinh ngày càng kém, nhiều nơi phối hợp Trung cấp với Cao đẳng thành ra các trường Cao - Trung mà số lượng học viên tham dự cũng lưa thưa. Do đó, có thể thấy mô hình giáo dục Phật giáo Việt Nam hiện nay là mô hình hình tháp lộn ngược, phình to ở trên cao mà teo tóp ở tầng đáy.

3. Mục tiêu của giáo dục Phật giáo Việt Nam

Khi nhận thấy tình trạng kiến thức thiếu hụt của dân Thái khiến họ dễ bị t ổn thương trước chủ nghĩa đế quốc phương Tây, vua Rama V (1868 -1910) đã bắt đầu tiến hành cải cách nền giáo dục của xứ sở bằng cách xây dựng hai trường Cao đẳng Phật học là Mahamakut và Mahachula với mục đích đào tạo gấp những vị Tăng trở thành những vị gi ảng sư Phật học hữu hiệu cùng với những người thế tục trở thành tín đồ trung kiên của Phật giáo Thái Lan. Sau khi tốt nghiệp, các vị Tăng đã đến phục vụ tại các ngôi chùa làng ở khắp xứ sở. Họ giảng dạy về Phật học bên cạnh tiếng Thái, toán học, lịch sử…và cố gắng cải thiện lối sống của người dân. Lịch sử Thái Lan ghi nhận, dưới triều đại của vua Rama V, người Thái có học vấn cao và hài lòng với sự thịnh vượng của xứ sở mình.

Thái Lan sở dĩ thực hiện được điều đó vì ở Thái Lan Phật giáo là quốc giáo, và họ đã có một nền giáo dục Phật giáo lâu đời. Như trên đã nói, nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục thế tục, vì thế, việc đào tạo các vị Tăng Ni có trình độ cao để mong muốn chư vị đóng góp vào việc phổ cập giáo dục Phật giáo là điều không thực tế. Theo kinh nghiệm của Hàn Quốc, Việt Nam chỉ có thể xây dựng các trường học của Phật giáo, giảng dạy theo đúng chương trình thế học, và có thểm những giờ giảng Phật pháp cho học sinh theo học, giống như mô hình các trường tư thục Bồ Đề ở miền Nam trước năm 1975. Điều này chỉ có thể thực hiện được khi việc mở tư thục được nhà nước cho phép một cách dễ dàng.

Trước khi đưa ý kiến về những mục tiêu cho giáo dục Phật giáo Việt Nam, xin được nói thêm rằng về mặt tổ chức, cách phân cấp các hệ đào tạo Phật học như nêu trên cũng là hợp lý, chỉ có điều đặt tên hệ giáo dục tiếp sau sau hệ giáo dục cơ bản Phật học là hệ giáo dục đại học Phật học thì e có điều không ổn. Dựa trên những nhận định vừa nêu, tham luận này xin được đề đạt một vài ý kiến về việc đặt định mục tiêu cho giáo dục Phật giáo Việt Nam:

a. Xây dựng hệ giáo dục cơ bản Phật học thành một nền tảng vững chắc cho giáo dục Phật giáo Việt Nam.

Theo yêu cầu của hệ giáo dục cơ bản Phật học, người được tuyển vào học phải có trình độ tối thiểu là tốt nghiệp lớp 9 của giáo dục thế tục. Căn cứ trên những thong báo tuyển sinh của các trường Trung cấp Phật học hiện hành (tương đương bậc cơ bản Phật học ở đây), Tăng Ni sinh phải qua một kỳ thi tuyển về kiến thức Phật học mang tính phổ thông. Với kiến thức Phật học đó, có thể thấy những thanh niên thiếu nữ có trình độ thế học lớp 9 trở lên có quan tâm đến Phật giáo hoàn toàn có thể trúng cách trong các kỳ thi tuyển.

Hàng năm, số lượng học sinh đã tốt nghiệp phổ thông cơ sở mà không thi đậu vào lớp 10 phải vào học ở các trung tâm giáo dục thường xuyên hay các trường trung học phổ thông tư thục hay dân lập là một số lượng không nhỏ. Có thể thấy, với một cái nhìn khác về hệ giáo dục cơ bản

Phật học này, giáo dục Phật giáo Việt Nam có một tài nguyên vô tận cho các trường Trung cấp Phật học hiện đang thiếu học viên.

Đề nghị của tham luận này là Giáo hội nên tập trung đầu tư vào một số trường Trung cấp Phật học hiện hành với một số thay đổi cơ bản về học trình, về tổ chức và về đường lối tuyển sinh thì chắc chắn sẽ tạo được một nền tảng vững chắc cho giáo dục Phật giáo Việt Nam.

a. Nâng cao chất lượng các lớp Sơ cấp và các trường Trung cấp Phật học và thêm nhiều sinh hoạt ngoại khóa, hoạt động xã hội, từ thiện.

b. Ở các học viện Phật giáo, sinh viện trước khi tốt nghiệp phải có thời gian thực hành ở các chùa vùng xa hay tham gia một chiến dịch, phong trào dài hạn về công tác xã hội…

b. Vận động thành lập các trường tư thục Phật giáo.

Theo một kế hoạch dài hạn, Giáo hội cần chuẩn bị việc thành lập các trường tư thục Phật giáo ở những tỉnh thành quan trọng có đông Phật tử. Đồng thời, việc vận động để được tổ chức trường tư thục Phật giáo phải là một cuộc vận động kiên trì, có nghiên cứu cụ thể, có kế hoạch chi tiết. Các trường tư thục Phật giáo cam kết tổ chức việc dạy và học theo đúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhưng sẽ vận động phụ huynh chấp nhận cho con em được học thêm một số giờ Phật pháp cơ bản. Kinh nghiệm về việc tổ chức trường tư thục Phật giáo của cán bộ Giáo hội vẫn còn rất phong phú và đây là một trong những mục tiêu nhất thiết phải đạt được trong một thời gian gần nhất, xét trên tình trạng đạo đức suy đồi của xã hội hiện tại.

c. Vận động mở các phân khoa Phật học tại các trường đại học chuyên về khoa học Nhân văn trên cả nước.

Những vị Tăng Ni sinh trẻ hiện có bằng Tiến sĩ và Thạc sĩ nên được khuyến khích và hướng dẫn thực hiện những nghiên cứu chuyên sâu và có thực chất về việc tổ chức các phân khoa Phật học tại các trường đại học có ngành khoa học Nhân văn. Nên có những chiến dịch tung những nghiên cứu ấy ra trên các phương tiện truyền thông để đánh động dư luận. Với việc hình thành các phân khoa Phật học tại các trường đại học thế tục, việc nghiên cứu về Phật học sẽ trở nên sôi nổi và đóng góp thêm nhiều góc nhìn khách quan giúp Phật giáo Việt Nam luôn luôn có động lực tự điều chỉnh trong quá trình phát triển, mặt khác, lại là một cơ sở để đưa giáo trình Phật học vào học đường. Cũng nên lưu ý rằng mới năm ngoái đây, ở Nga, người ta đã đưa môn học về tôn giáo vào các trường trung học, học sinh được chọn học một số giờ về Phật giáo, Hồi giáo và Chính thống giáo Nga.

d. Tiến hành thành lập các tư thục mẫu giáo và nhà trẻ tư của Phật giáo ở những nơi có thể xây dựng được.

Việc xây dựng các nhà trẻ và trường mẫu giáo do các Ni cô quản lý và điều hành là một việc trong tầm tay của Giáo hội, tuy đơn giản nhưng lại có tác dụng vô cùng to lớn đối với việc gieo rắc vào tâm hồn trẻ thơ hình ảnh hiền thiện của Phật giáo. Đây là một trong những gần và cần cố gắng thực hiện càng sớm càng tốt.

e. Củng cố các Học viện Phật giáo hiện có theo hướng tách rời thực chứng với nghiên cứu học thuật.

Các Học viện Phật giáo hiện có cũng nên tăng thời gian đào tạo. Trong hai năm đầu, mọi sinh viên đều tập trung nghiên cứu nội điển, từ năm thứ ba đến khi ra trường, các sinh viên được chọn ngành, hoặc theo hướng thực chứng thì tiếp tục nghiên cứu thật sâu vào nội điển, hoặc theo hướng học thuật thì nghiên cứu tham bác mọi hệ tư tưởng của loài người để rút ra những so sánh nhằm mở rộng những phương pháp hoằng pháp hữu hiệu hơn.

f. Thực hiện việc tổ chức Buổi học Phật pháp ngày Chủ nhật ở tất cả những nơi nào có thể tổ chức được. Việc này nhắm đến những mục đích sau: giúp trẻ em và thanh thiếu niên quen thuộc

với Phật giáo; khắc sâu những kỷ luật về đạo đức và có nhận thức sâu sắc về văn hóa dân tộc trong tâm hồn trẻ em và thanh thiếu niên; hướng dẫn trẻ em và thanh thiếu niên sống cuộc sống dựa trên những nguyên tắc Phật giáo; và đào tạo cho trẻ em và thanh thiếu niên sẵn sàng thực hiện những công việc thiện nguyện.

V. Kết luận

Trở lên là một số mục tiêu mà giáo dục Phật giáo Việt Nam có thể nhắm tới với mong muốn phát triển ngành, phát triển Phật giáo và góp phần tích cực cho việc giải quyết những khủng hoảng xã hội hiện thời. Về việc mở rộng đố i tượng đào tạo trong các cấp giáo dục Phật giáo tuy có thể gặp một số trở ngại ban đầu, nhưng nếu có kế hoạch đúng đắn chi tiết và sự chuẩn bị kỹ lưỡng, việc này sẽ mở ra một hướng mới cho giáo dục Phật giáo. Kế hoạch phát triển giáo dục Phật giáo là một hoạt động đồng bộ có sự phối hợp của rất nhiều ban ngành trung ương và địa phương. Để thành tựu những mục tiêu trên đây, không chỉ riêng Ban Giáo dục có thể đảm đương được. Chẳng hạn, việc xây dựng các trường tư thục Phật giáo nên thuộc trách nhiệm của Ban Hoằng Pháp, Ban Giáo dục Tăng Ni chỉ cung cấp nhân sự. Vì vậy, nếu Giáo hội quan tâm đến những mục tiêu này, đề nghị nên thành lập một Ủy ban phối hợp giữa các Ban Giáo dục Tăng Ni, Ban Hoằng Pháp, Ban Hướng dẫn Phật tử, Ban Kinh tế Tài chánh, và Ban Xã hội để điều hành các hoạt động trong buổi ban đầu.

Thực hiện được những mục tiêu trên, chẳng những giáo dục Phật giáo được phát triển mà cá nhân những người được đào tạo cũng có cơ hội phát triển hết mọi năng lực của mình, có cơ hội đóng góp vào sự phát triển của xã hội, đồng thời vẫn luôn có điều kiện để đạt tới an lạc giải thoát, mục tiêu tối hậu của mọi người con Phật.

TT.TS. THÍCH NGUYÊN THÀNH

Phó Viện Trưởng Học Viện PGVN tại Huế

Chú thích

1. Trích “Lý thuyết nhân tính qua kinh tạng Pali” luận văn Tiến sĩ của HT. Thích Chơn Thiện do Tâm Ngộ dịch, 1999, trang mạng http://www.budsas.org

2. Xem “Tái cấu hình đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay: Những thách thức về mặt pháp lý”, GSTS Đỗ Quang Hưng, trang mạng của Ban Tôn giáo Chính phủ.

3. Xem, “Phật giáo Việt Nam 30 năm thành lập và truyền thống Hộ quốc An dân”, Nguyễn Văn Long, trang mạng Ban Tôn giáo Chính phủ.

Đề Xuất Thay Đổi Tên Gọi - Ban Giáo Dục Tăng Ni

Đề Xuất Thay Đổi Tên Gọi "Ban Giáo Dục Tăng Ni"

Minh Thạnh

1) Đặt vấn đề

Bài viết này nhắm đến mục tiêu cụ thể là thay đổi tên gọi Ban Giáo dục Tăng Ni, một ban của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, sang tên gọi mới “Ban Giáo dục và đào tạo”.

Thực chất, đây không phải chỉ là việc đổi tên một ban, mà là việc thay đổi đối tượng giáo dục. Mà thay đổi đối tượng giáo dục chính là thay đổi về cơ bản đường lối, quan điểm giáo dục.

2) Sự cần thiết phải thay đổi tên gọi “Ban Giáo dục Tăng Ni” thành “Ban Giáo dục và đào tạo”

Tên gọi “Ban Giáo dục Tăng Ni” đã có trong suốt quá trình hoạt động lâu dài của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cho đến tận hôm nay.

Từ “Tăng Ni” trong cụm từ tên gọi “Ban Giáo dục Tăng Ni” xác định rõ đối tượng cũng như giới hạn đối tượng của hoạt động giáo dục của Giáo hội, đó là trong phạm vi tu sĩ (Tăng Ni).

Việc xác định đối tượng cũng như giới hạn đối tượng trong hoạt động giáo dục của Giáo hội như thế phù hợp với yêu cầu và hoàn cảnh của những năm 1980, 1990 khi mà hoạt động giáo dục Tăng Ni là một yêu cầu bức thiết, hàng đầu sau một thời gian đình trệ vì hoàn cảnh. Khi đó, Phật giáo Việt Nam cần ít nhất 20 năm tập trung cho hoạt động giáo dục, đào tạo Tăng Ni, nâng cao c ơ bản mặt bằng trình độ Tăng Ni, lấy đó làm đào tạo những chuyển biến quan trọng trong hoạt động giáo dục của Phật giáo Việt Nam.

Đây chưa phải là hoạt động giáo dục đúng nghĩa, vì giáo dục không thể có sự giới hạn về đối tượng, về không gian về thời gian. Nếu chỉ là hoạt động đào tạo tăng tài, đào tạo tu sĩ và luôn luôn như vậy, thì sẽ không có một nền giáo dục toàn diện.

Khi đó, hàng loạt trường Sơ cấp Phật học, Trung cấp Phật học, Cao cấp Phật học (về sau xây dựng thành Học viện Phật giáo), với đối tượng đào tạo chủ yếu giới hạn trong phạm vi tu sĩ, kiến thức chủ yếu là giáo lý.

Với mục tiêu đào tạo tu sĩ, những đối tượng không phải là tu sĩ (Phật tử, những người yêu đạo Phật, những người có nhu cầu tìm hiểu về đạo Phật, có thể là người theo các tôn giáo khác hay không tôn giáo) không nằm trong hệ thống giáo dục của Phật giáo.

Và ở một khía cạnh khác, hoạt động giáo dục của Phật giáo Việt Nam, nhìn chung, là tách rời khỏi hoạt động giáo dục nói chung của hệ thống giáo dục toàn dân. Một đường ranh giới rõ ràng chia cắt giáo dục Phật giáo Việt Nam với giáo dục toàn dân. Điều này vừa có ưu điểm, vừa có khuyết điểm.

Một trong những hệ quả tích cực là về mặt giáo dục Tăng Ni, tức giáo dục Phật giáo, giới hạn trong phạm vi tu sĩ Phật giáo, 30 năm qua, Phật giáo Việt Nam đã đạt được những thành quả quan trọng. Mặt bằng trình độ học vấn Phật học tu sĩ Phật giáo nâng cao, tỷ lệ tăng ni có các văn bằng Phật học tương ứng, từ sơ cấp đến Phật học đều gia tăng. Bức tranh Giáo dục Phật học đối với tu sĩ có sự chuyển biến rõ rệt.

Việc gia tăng số lượng tu sĩ Phật giáo có bằng cử nhân Phật học đã là tiền đề thúc thẩy việc du học của tăng ni, theo học những cấp cao hơn ở các trường đại học nước ngoài. Từ đó, số lượng tăng ni có văn bằng tiến sĩ, thạc sĩ được đào tạo ở Ấn Độ, Đài Loan, Nhật Bản, Trung Quốc… cũng gia tăng.

Giáo dục Phật giáo tập trung vào đối tượng Tăng Ni đã đi vào phát triển theo chiều sâu, với nhiều thành quả.

Nhưng vì giới hạn trong “giáo dục Tăng Ni” nên giáo dục Phật giáo không thể phát triển theo chiều rộng. Sự ngăn cách giữa giáo dục Phật giáo và giáo dục toàn dân ngày càng đào sâu.

Đây là điều đáng quan tâm và lo ngại trong khi một số tôn giáo lại có chiến lược phát triển song song giáo dục tu sĩ và giáo dục xã hội. Có tôn giáo đã mở được mạng lưới các trường giáo dục mầm non chuẩn bị sẵn sàng cơ sở vật chất và nhân lực để nâng cấp hệ thống giáo dục xã hội khi được phép. Chiến lược đào tạo tu sĩ của họ cũng không giới hạn trong hoạt động tôn giáo, mà còn nhằm phục vụ giáo dục xã hội, mà hiện nay họ đã triển khai một cách không chính thức ở các cấp học trên cấp mầm non.

Trong xu thế xã hội hóa giáo dục, và cũng là một chủ trương quan trọng của nhà nước trong hoạt động giáo dục, sớm muộn gì tỷ trọng hoạt động giáo dục tôn giáo tham gia vào hoạt động giáo dục xã hội sẽ gia tăng và không loại trừ tình huống gia tăng nhanh chóng.

Trước bối cảnh đó, đã đến lúc Phật giáo Việt Nam không thể chỉ giới hạn đối tượng của hoạt động giáo dục trong phạm vi tu sĩ, tức ―giáo dục Tăng Ni‖, mà cần nhanh chóng mở rộng đối tượng giáo dục theo nhu cầu thực tế, tích cực chuẩn bị cho việc tham gi a vào giáo dục xã hội ở tất cả các cấp học theo chủ trương xã hội hóa giáo dục, tích cực và nhanh chóng tham gia ngay vào giáo dục xã hội ở cấp giáo dục mầm non ở mức độ cao nhất có thể .

3) Quan điểm giáo dục mới theo tên gọi “Ban giáo dục và đào tạo”

Với tên gọi “Ban giáo dục và đào tạo”, hoạt động giáo dục của Phật giáo vừa mở rộng đối tượng, vừa mở rộng phạm vi hoạt động, tích cực góp phần thực hiện chủ trương xã hội hóa giáo dục.

Về đối tượng giáo dục, “ban giáo dục và đào tạo” không giới hạn phạm vi hoạt động chỉ trong đối tượng tu sĩ, mà mở rộng đến toàn xã hội, kể cả đối tượng người theo tôn giáo khác và người không tôn giáo nhưng có yêu cầu đối với giáo dục Phật giáo. Quan điểm mở rộng đối tượng giáo dục như trên là quan điểm mang tính chất “tốt đời đẹp đạo”, nó giúp Phật giáo góp phần vào việc giáo dục đạo đức xã hội nói riêng, thúc đẩy sự phát triển sự nghiệp giáo dục toàn dân nói chung.

Giáo dục Phật giáo Việt Nam cũng chính là giáo dục truyền thống dân tộc Việt Nam. Mở rộng đối tượng giáo dục Phật giáo chính là mở rộng hoạt động giáo dục truyền thống dân tộc theo khía cạnh riêng do phía Phật giáo chủ trì, nâng cao và làm phong phú hoạt động giáo dục truyền thống dân tộc, giáo dục truyền thống văn hóa phương Đông.

Mở rộng đối tượng của hoạt động giáo dục Phật giáo Việt Nam là môi trường và động lực để phát huy tiềm năng giáo dục mà Phật giáo Việt Nam đã tích lũy trong 2000 năm lịch sử và trong 30 năm hoạt động giáo dục của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Việc làm này sẽ phát huy tiềm năng giáo dục mà Phật giáo Việt Nam đã tích lũy trong 2000 năm lịch sử và trong 30 năm hoạt động giáo dục của Phật giáo Việt Nam. Và ngược lại, sẽ là một sự lãng phí vô cùng tai hại nếu tiềm năng lớn lao này, trong hoàn cảnh mới, cũng chỉ giới hạn cục bộ, quanh đi quẩn l ại trong phạm vi Tăng Ni.

Mở rộng đối tượng của giáo dục Phật giáo Việt Nam là trở về với truyền thống đẹp của Phật giáo Việt Nam hàng ngàn năm trước, khi nhà chùa cũng là nhà trường, khi nhà sư cũng đồng thời là thầy giáo, khi giáo hội tăng già đồng thời cũng là lực lượng trí thức tinh hoa của xã hội, góp phần tích cực và hiệu quả vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc.

Mở rộng đối tượng giáo dục của Phật giáo Việt Nam là đưa Phật giáo Việt Nam tiến kịp với bước tiến của thời đại, khi mà ở nhiều nước, nhiều vùng lãnh thổ trên thế giới, kể cả ở những quốc gia Phật giáo còn là tôn giáo thiểu số, Phật giáo đã có những hoạt động xã hội mạnh mẽ, thể hiện

qua việc tham gia công tác xã hội bằng hệ thống trường học các cấp, nhất là ở bậc đại học, kể cả ở những nhành khoa học kỹ thuật ứng dụng, như y khoa, dược khoa, quản trị… chẳng hạn.

Mở rộng đối tượng của hoạt động giáo dục Phật giáo Việt Nam là tạo môi trường thuận lợi, tạo cơ hội cho một số lượng Tăng Ni trẻ đông đảo đã được đào tạo với trình độ học vấn cao, kết quả của hoạt động giáo dục Phật giáo Việt Nam trong 30 năm qua cống hiến, phục vụ cho Dân tộc và Đạo pháp. Tình trạng có không ít Tăng Ni đạt trình độ học vấn cử nhân, thậm chí thạc sĩ, tiến sĩ phải giới hạn hoạt động của mình trong việc cúng bái, l à do hoạt động giáo dục Phật giáo còn bị giới hạn trong một phạm vi hẹp, không có nhu cầu về nhân sự không tạo môi trường hoạt động cho Tăng Ni trí thức. Nay, nếu tình trạng đó thay đổi, chính là việc khởi nguồn cho nước sông về biển lớn, đạo và đời đều được lợi.

Mở rộng đối tượng của hoạt động giáo dục Phật giáo Việt Nam cũng là môi trường cống hiến cho người cư sĩ Phật tử. Phật giáo Việt Nam hiện có một số Phật tử thuần thành với trình độ học vấn cao. Trong bối cảnh phạm vi phục vụ của hoạt động giáo dục Phật giáo được mở rộng, cơ hội để số Phật tử trí thức này tham gia vào hoạt động của Giáo hội sẽ mở rộng theo. Tính chất hoạt động của Giáo hội sẽ thay đổi theo hướng tích cực, không chỉ đối với xã hội ,mà ngay cả đối với tự thân nội bộ Phật giáo. Ảnh hưởng của Giáo hội đối với xã hội bên ngoài và chính tín đồ Phật giáo được gia tăng bằng chính những hoạt động giáo dục mở rộng của mình.

Để đạt được những mục tiêu như trên, tất yếu cần một quá trình chuyển biến lâu dài. Nhưng điều cần thiết trước tiên là sự chuyển biến về nhận thức và cơ chế, trong đó việc thay đổi tên gọi “Ban Giáo dục Tăng Ni” thành “Ban Giáo dục và Đào tạo” là một bước chuyển đổi bắt buộc và tiên quyết.

Xác định rạch ròi việc mở rộng đối tượng, phạm vi hoạt động giáo dục Phật giáo là sự mở đường cần thiết cho những nỗ lực sau đó đưa hoạt động giáo dục Phật giáo lên một tầm cao mới.

MT

Giáo Dục Phật Giáo: Bản Chất Và Giá Trị

Giáo Dục Và Giáo Dục Phật Giáo: Bản Chất Và Giá Trị

Mai Thanh Thế - Viện Tâm Lý Học

I. Khái niệm về giáo dục

Giáo dục là quá trình được tổ chức có ý thức, hướng tới mục đích khơi gợi hoặc biến đổi nhận thức, năng lực, tình cảm, thái độ của người dạy và người học theo hướng tích cực, nghĩa là góp phần hoàn thiện nhân cách người học bằng những tác động có ý thức từ bên ngoài, góp phần đáp ứng các nhu cầu tồn tại và phát triển của con người trong xã hội đương đại.

Theo từ “ Giáo dục” tiếng anh - “Education” - vốn có gốc từ tiếng Latinh “Educare” có nghĩa là “làm bộc lộ ra”. Có thể hiểu “giáo dục là quá trình, cách thức làm bộc lộ ra những khả năng tiềm ẩn của người được giáo dục”.

Giáo dục phải bao gồm việc dạy và học, và đôi khi nó cũng mang ý nghĩa như là quá trình truyền thụ, phổ biến tri thức, truyền thụ sự suy luận đúng dắn, truyền thụ sự hiểu biết. Giáo dục chính là nền tảng cho việc truyền thụ, phổ biến văn hóa từ thế hệ này đến thế hệ khác. Giáo dục cũng là phương tiện để đánh thức và nhận ra khả năng, năng lực tiềm ẩn của chính mỗi cá nhân, đánh thức trí tuệ của mỗi người.

Sự giáo dục của mỗi cá nhân con người bắt đầu từ khi mới sinh ra và tiếp tục trong suốt cuộc đời. Theo quan điểm của các nhà giáo dục thì giáo dục thông qua 3 môi trường chính, đó là; gia đình, nhà trường và xã hội, trong đó các cá nhân trong gia đình có ảnh hưởng l ớn đến hiệu quả giáo dục, thường có ảnh hưởng nhiều hơn, mặc dù việc dạy dỗ trong gia đình có thể không mang tính chính thức, chỉ có chức năng giáo dục rất thông thường.

Platon cho rằng, mục đích của giáo dục là để phát triển hoàn thiện cơ thể và tâm hồn của những học sinh.

Theo Aristotle thì giáo dục là để phát triển những khả năng của con người, đặc biệt là tâm trí, để người ta có thể thưởng ngoạn được chân lý cuối cùng, cái đẹp và những điều thiện lành. Còn Durkkheim thì quan niệm giáo dục như là sự xã hội hóa thế hệ trẻ.

Thực ra, giáo dục không chỉ là việc truyền trao kiến thức, mà giáo dục còn bao gồm cả việc huấn luyện những năng lực tư tưởng, cảm xúc, ý chí và hành động; bao gồm việc phát triển những khả năng để nhận thức, phân biệt, chọn lựa, cảm nhận và hành động. Nó chuẩn bị đời sống để sống với người khác, chuẩn bị cái toàn thể cho đời sống, phát triển đời sống tinh thần, khai mở những giá trị tâm linh,…

Giáo dục có thể được xếp thành 3 mục tiêu chính:

Một là, Giáo dục để đào tạo con người thành những thành viên tốt cho xã hội: tự lao động kiếm sống và thích ứng được với các thành viên khác trong xã hội.

Hai là, Giáo dục để huấn luyện con người thành những con người tiến bộ theo học thuyết và niềm tin mà xã hội đó duy trì.

Ba là, Giáo dục là cách giúp con người tìm kiếm và nhận biết được sự thật bên trong họ.

II. Giáo dục Phật giáo: Bản chất và giá trị

Theo Thích Nguyên Hiệp, có thể nói rằng giáo dục Phật giáo được bắt đầu từ thời điểm đức Thế Tôn thuyết bài pháp đầu tiên cho năm anh em Tôn giả Kiều Trần Như tại Lộc Uyển, Sarnath “Này các vị, hãy lắng nghe, Pháp bất tử đã được phát hiện; ta sẽ chỉ dẫn và giảng dạy Pháp ấy”.

Thích nữ Khánh Huy cho rằng, quan điểm Phật giáo về giáo dục không chỉ là việc dạy và học trên văn tự mà cần phải chuyển hóa nội tâm, cải thiện cái xấu thành cái tốt, bồi dưỡng và phát huy nhân tài. Giáo dục nhằm hoàn bị cho con người kiến thức về thế học và đạo học, hai nền học

vấn ấy song hành, giúp chúng ta biết được nguyên nhân của khổ đau và phương pháp diệt trừ khổ đau, đạt được sự an lạc trong cuộc sống.

Giáo dục Phật giáo được hiểu là phương cách vượt qua vô minh để đạt đến trí tuệ. Giác ngộ và giải thoát có thể đạt được bằng việc diệt trừ đi vô minh.

Sau khi Tăng đoàn được hình thành và dần phát triển về số lượng người gia nhập thì các tinh xá hay nói cách khác là các trung tâm giáo dục đầu tiên của Phật giáo được hình thành. Các trung tâm này huấn luyện và giáo dục cho cộng đồng tăng lữ về kinh và luật do đức Phật đã dạy và chế định. Vào buổi đầu Phật giáo, Kinh điển lưu gi ữ dưới dạng khẩu truyền nên người học cần phải thân cận thày và hội chúng để nghe giảng dạy cũng như tụng đọc lại những gì đã ghi khắc được trong tâm trí. Cách thức giảng dạy thong qua hình thức đối thoại, so sánh và đôi khi cả tranh biện. Giáo dục Phật giáo là một quá trình tiệm tiến. Nghe giảng dạy, ghi nhớ, suy nghiệm và thực tập (văn – tư - tu) được xem như là một tiến trình giáo dục, không phải chỉ xẩy ra trong chốc lát mà là một quá trình diễn tiến thứ bậc. Đức Phật dạy, “Này các Tỳ-kheo, ta không nói rằng việc chứng đạt trí tuệ sâu thẳm đến ngay lập tức, mà nó đến bằng một sự tu tập tuần tự”.

Giáo dục Phật giáo là để tạo nên một con người tự do, có đạo đức, có trí tuệ, sống có lý tưởng, suy nghĩ hợp lý, thích ứng được với bối cảnh xã hội. Giáo dục Phật gióa cũng được hiểu là một quá trình “nuôi lớn thánh thai”. “Thánh thai” được trưởng thành trong bao lâu điều đó tùy thuộc vào sự nỗ lực của mỗi người.

Giáo dục Phật giáo trước hết là dạy cho người khác biết và hiểu kinh điển Phật. Do đó, mục tiêu đầu tiên của giáo dục Phật giáo là học những kinh sách này và sử dụng chúng như là một thấu kính để hiểu ý nghĩa của lời Phật dạy.

Học kinh như là một phần của tiến trình tu tập. Do vậy, mục tiêu thứ hai của giáo dục Phật giáo là để chuyển đổi bản thân, tức là việc học giáo pháp nhằm làm cho chúng ta trở thành những con người tốt hơn, có phẩm hạnh và đạo đức hơn, trở thành những con người tử tế, chân thật, từ bi và biết kính trọng người khác.

Giáo dục Phật giáo là để phát triển trí tuệ, hiểu thấu bản chất thật sự của các pháp, hiểu được những điều luôn chân thật và có giá trị. Học Phật là đi theo con đường đức Phật đã dạy để nhận chân sự thật, để qua đó loại bỏ những quan điểm sai lầm, đào luyện tâm và có thể nhận ra được sự thật.

Giáo dục Phật giáo đào tạo nên những con người có thể đem pháp giáo của đức Phật truyền trao lại cho những người khác. Học phật pháp là để đem lại lợi ích cho cuộc đời này, để cho nó có nhiều người được hưởng lợi ích từ việc thực hành theo giáo pháp ấy. Giáo dục Phật giáo là đào tạo nên những con người biết phụng sự người khác.

Từ hơn hai ngàn năm trước đức Phật đã ra đời để chỉ dạy cho chúng sinh hiểu được căn nguyên của những nổi khổ đau muôn thuở của con người và cách vượt qua những nỗi khổ đau đó nhằm mang lại thái bình và an lạc cho mỗi con người, cho cộng đồng xã hội và cho toàn nhân loại.

Bản chất của nền giáo dục Phật giáo là Từ bi hỷ xả, là tất cả vì con người, vì hòa bình và an lạc cho mọi chúng sinh.

Giáo dục Phật giáo, theo quan điểm của đức Phật, TT.Thích Nhật Từ nói rằng trong Kinh Pháp Cú chương 11 đức Phật đã chỉ ra 4 nội dung giáo dục cho giới trẻ:

- Giáo dục trí tuệ: Giáo dục trí tuệ giúp cho những người trẻ tuổi luôn luôn biết tư duy và hành động một cách đúng đắn.

- Giáo dục đạo đức: nhằm giúp cho người trẻ tuổi biết về các chuẩn mực đạo đức trong xã hội, biết đóng góp cho sự phát triển của xã hội.

- Giáo dục về sức khỏe: giúp tuổi trẻ hiểu rõ về thân và đóng góp của thân cho nhân loại.

- Giáo dục thiên hướng nghề nghiệp: Một người trẻ tuổi khi đến tuổi trưởng thành thì phải thông thạo nghề nghiệp để nuôi sống mình và góp phần phụng dưỡng cha mẹ và người thân.

Theo Nguyên Hảo, nền tảng của sự tu tập trong Phật giáo chính là Giới, Định và Tuệ.

- Giới là những nguyên tắc đạo đức do đức Phật chế định để giúp con người tự giác kiềm chế sự phóng túng của hành động, lời nói và ý nghĩ. Từ đó mà tâm đạt tới trạng thái tập trung, an trụ để sẵn sàng cho sự khai mở tuệ giác.

- Trí tuệ là mục đích và thiền định là tiến trình thiết yếu để đạt đến trí tuệ. Tuân giữ giới luật là phương pháp giúp tâm yêu ổn, tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình thiền định. Khi tâm được định thì trí tuệ sẽ thể hiện một cách tự nhiên.

Nền giáo dục Phật giáo có hai bước: 1/ Tạo niềm tin vào giáo pháp để phát tâm thực hành giáo pháp, tức tu tập Giới, Định Và Tuệ; 2/ Hướng dẫn phương pháp thực hành Giới, Định, Tuệ để tiến sâu vào trí tuệ chân thật.

Giá trị của giáo dục Phật giáo là hướng đến sự phát triển toàn diện của con người qua các mặt của đời sống, đặc biệt là tâm thức, nhằm kiến tạo một đời sống trí tuệ và hạnh phúc thật sự ngay tại con người này và cuộc đời này.

Theo Platon, giáo dục Phật giáo là con đường đưa con người đến một viễn cảnh của sự toàn chân (Sophon), toàn thiện (agathon) và toàn mỹ (kalon).

Tóm lại, mục tiêu của giáo dục Phật giáo là đạt đế n trí tuệ cứu cánh hay trí tuệ chân thật, giúp con người thoát khỏi sự đau khổ, mục đích tối hậu của cuộc sống. Với Phật giáo, khổ là vì không hiểu biết. Vì vậy, muốn thoát khổ thì phải có trí tuệ, tức là có sự hiểu biết. Khổ bớt dần với mức độ hiểu biết tăng dần. Khi “cái biết” đạt đến chỗ toàn triệt thì khổ cũng hoàn toàn chấm dứt. “Cái biết” của Phật giáo là biết về bản chất, về ý nghĩa chân thật của đời sống, của vũ trụ. Nội dung cốt lõi của “cái biết” đó là nhận rõ tính chất vô thường và duyên khởi của tất cả hiện tượng, hết thảy chúng sinh. Cái biết cứu cánh là cái biết rốt ráo, toàn thể, không thiên lệch. Nó cân xứng và hài hòa của cái tổng trí, tình và ý.