Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Xây Dựng Đội Ngũ Giảng Sư Cơ Hữu Tại HVPGVN Tại Hà Nội: Nhu Cầu, Thực Trạng Và Một Giải Pháp Thực Tế

Xây Dựng Đội Ngũ Giảng Sư Cơ Hữu Tại HVPGVN Tại Hà Nội:

Nhu Cầu, Thực Trạng Và Một Giải Pháp Thực Tế

TS. TRẦN ANH TUÂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Xuất phát từ tâm nguyện mong muốn phát triển Học viện phật giáo tại Hà Nội, mong muốn sự nghiệp Giáo dục Phật giáo xứng tầm với Phật giáo Việt nam hiện nay, chúng tôi kính trình Hội thảo bài viết này. Là người “ngoại đạo”, với những hiểu biết về Phật sự còn hạn hẹp, chúng tôi chỉ dám coi một vài luận chứng dưới đây là một số nét phác thảo và khuyến nghị ban đầu, kính mong nhận được sự quan tâm của Quý liệt vị chư tôn đức giáo phẩm.

1. Nhu cầu tất yếu

- Lý luận giáo dục đại học và thực tiễn đều đã khẳng định: đội ngũ giảng viên mạnh (cơ cấu, lượng và chất) có vai trò quyết định sự phát triển một trường ĐH/ Học viện. Đây cũng là tiêu chí số một để kiểm định và công nhận chất lượng đào tạo và uy tín của mọi cơ sở giáo dục đại học.

- Theo nguyên tắc, học viên phải có bằng tốt nghiệp ĐH (cử nhân) thì mới được học tiếp lên thạc sỹ và, ngoài các điều kiện khác, HVPGVN trước hết phải có một đội ngũ giảng sư đủ tiêu chuẩn học vị, học hàm...mới được cấp phép mở hệ đ ào tạo Sau đại học. Hiện nay và một số năm trước mắt, đây là một nhiệm vụ lớn của HVPGVN tại Hà Nội ( HVPGHN) nói riêng và của các HVPGVN nói chung.

- Nhu cầu học hành để đạt trình độ đại học, trên đại học trên con đường tinh tấn của đông đảo Tăng, Ni trên thực tế là rất lớn và rất cần được khuyến khích, tạo điều kiện. Con đường du học nước ngoài để đạt học vị không phải là con đường hiệu quả. [HVPGVN tại TP HCM: Khoảng 500 Tăng Ni sinh tốt nghiệp từ khóa I đến khóa VI đã và đang du h ọc ở Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ, Thái Lan...ở các cấp học Thạc sĩ, Tiến sĩ thuộc nhiều ngành khác nhau. (Chỉ có) hơn 70 vị sau khi tốt nghiệp Thạc sĩ và Tiến sĩ đã trở về nước và phục vụ tại nhiều ban ngành của Giáo hội; Và riêng khóa VII (2010), có 830 Tăng Ni sinh viên đ ã tốt nghiệp][1]

- HVPGHN được thành lập là một sự kiện to lớn, là một minh chứng sự phát triển vượt bậc của giáo dục phật giáo nước ta. Đến nay đã có 5 khoá cử nhân tốt nghiệp, song HVPG HN chưa thực sự có được một đội ngũ giảng sư đủ mạnh cả về cơ cấu, số lượng và về bằng cấp trình độ theo quy định Nhà nước, thậm chí vẫn chưa định hình được một “bộ khung” giảng sư cơ hữu xứng tầm với Sứ mệnh và tiềm năng phát triển của Học viện.

Do đó, xét trên nhiều phương diện, xây dựng một đội ngũ giảng sư cơ hữu là nhu c ầu cấp bách hiện nay của HVPGHN.

2. Thực trạng đội ngũ giảng sư và một số vấn đề cần giải quyết

HVPGHN hiện nay bước đầu đã tập hợp được một đội ngũ giảng sư có uy tín, hầu hết là các Thượng toạ, đại đức có uy tín cao về các lĩnh vực Phật học và sự cộng tác của nhiều GS, tiến sỹ thỉnh giảng là chuyên gia môn khoa học ở nhièu trường ĐH. Trên thực tế đào tạo qua 5 khoá, đội ngũ giảng sư này đã đóng góp tâm sức, trí tuệ rất lớn đảm bảo chất lượng giảng dạy các môn học trong Chương trình đào tạo hiện hành và cho sự tồn tại, thành quả và phát triển HVPG như ngày nay.

Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy một số bất cập:

———

[161] Dẫn theo www.vbu.edu.vn

- Đội ngũ này được tuyển chọn theo “chuẩn nào ”? Bởi đội ngũ của HVPGHN hiện nay vẫn chưa hội đủ các tiêu chí của Bộ GD- ĐT quy định. Một khi chưa có đủ tiêu chuẩn này, Văn bằng Cử nhân do HVPG cấp vẫn chỉ có giá trị “nội bộ”, chưa thể liên thông với hệ thống nhà trường ĐH,CĐ và hệ thống văn bằng do Bộ GD- ĐT quản lý;

- Việc tổ chức thực hiện Chương trình, lập Kế hoạch đào tạo, xếp lịch học (Thời khoá biểu) hiện nay còn nhiều vướng mắc. Chủ yếu do các giảng sư kiêm nhiệm quá bận nhiều việc Phật sự. Nếu một giảng sư vắng, bận…lập tức ảnh hưởng ngay đến thời khoá biểu các lớp học và chất lượng đào tạo bị ảnh hưởng rõ rệt; Mặt khác, có không ít giảng sư rất uyên t hâm về giáo lý chuyên môn, nhưng về kĩ năng giảng dạy đại học, về quản lý chương trình ĐT…lại khó khăn, hạn chế.

- Vấn đề Hình thức dạy học và Phương pháp giảng dạy các môn học của GV, quy trình và kĩ năng học viên HVPGVN… hiện nay vẫn chưa được chú ý đúng mức cả về phía người dạy, người học và phía nhà quản lý, do đó chưa theo kịp phương thức tổ chức đào tạo hiện hành của hệ thống GDĐH.

- Việc tổ chức giảng dạy môn học ở các trường ĐH, Học viện bên ngoài hiện nay được thực hiện theo các quy chế chuyên môn rất chặt chẽ, nhờ đó chất lượng đào tạo được kiểm soát. Vấn đề này, ở HVPGHN và ở các giảng sư của HV còn nhiều điều bất cập, thậm chí HVPGHN chưa có quy chế đào tạo, quy chế công tác của cán bộ giảng dạy, quy chế công tác HSSV…được xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện bài bản.

Từ mấy nét chấm phá trên đây, cũng có thể cho ta nhìn nhận thẳng thắn rằng, sau 5 khoá tốt nghiệp đến nay vấn đề xây dựng, phát triển đội ngũ giảng sư cơ hữu đủ và mạnh về số lượng, cơ cấu và trình độ…vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của HVPGHN.

Theo con đường chính tắc, việc xây dựng đội ngũ giảng viên một trường ĐH cần nhiều năm, thậm chí vài chục năm. Song có thể có một số con đường khác, sau một thời gian ngắn nhất (4 -5 năm) HVPGHN chắc chắn vẫn có được một đội ngũ giảng s ư được đào tạo Thạc sỹ, Tiến sỹ với bằng cấp hợp pháp. Vấn đề là HVPGHN (và TW GHPGVN) cần có một bộ phận chức năng chịu trách nhiệm nghiên cứu, đề xuất và tổ chức thực thi các giải pháp mềm dẻo và kiên trì.

3. Về một Giải pháp đào tạo đội ngũ giảng sư có trình độ Sau đại học

3.1. Nhìn về lâu dài

HVPGHN (thông qua Ban GDPG của Hội đồng trị sự TWGHPG) cần sớm xây dựng một Kế hoạch phát triển đội ngũ nhân lực giảng dạy và quản lý đào tạo ở các HVPG và thành lập ra một “Quỹ (hoặc Trung tâm/ hoặc Tiểu ban) tạo nguồn và phát triển đội ngũ giảng sư”. Có thể xác định một số việc cần làm tiếp theo:

- Phối hợp với các Tỉnh hội, các Học viện, các trường Trung cấp Phật học tổ chức rà soát, giới thiệu và chọn lựa một Danh sách tạo nguồn nhân lực giảng sư trong đông đảo tăng ni trẻ có năng lực và đã tốt nghiệp lớp 12. Các tăng ni được tuyển chọn sẽ được gửi đi đào tạo các trường ĐH bên ngoài và các Học viện phật giáo Ấn độ, Đài loan…Họ sẽ được hỗ trợ học phí nhưng phải cam kết sau khi học xong sẽ về giảng dạy và làm quản lý đào tạo tại các HVPGVN và các trường Trung cấp Phật học .

- Số này tiếp tục hỗ trợ học phí học Sau ĐH ở nước ngoài, hoặc trong nước. Đến năm 2018 - 2020 trở về làm giảng sư ở 2 HVPG, hoặc các Trường Trung cấp.

Trong Giáo hội GHPGVN hiện nay cũng đang có một nguồn nhân sự quý giá là vài trăm các vị Tiến sỹ, Thạc sỹ các chuyên ngành Phật học tốt nghiệp sau khi du học Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ, Thái Lan... Nếu có chính sách thu hút một số trong nguồn này về làm giảng sư cơ hữu, hoặc giảng sư kiêm nhiệm thì rất thuận lợi và nhanh chóng.

- Tăng cường Hợp tác với các HVPGVN tại tp.HCM và tại Huế để bổ xung và khai thác thế mạnh vốn có của đội ngũ giảng sư và kinh nghiệm đào tạo của mỗi cơ sở đào tạo. Cần có sự phối hợp sức mạnh đội ngũ giảng sư tại các HVPG để sớm mở ngay (2011- 2012) một số lớp Thạc sỹ Phật học, hoặc các Chương trình bồi dưỡng Sau đại học trong đó có ưu tiên mục tiêu đào tạo nguồn cho đội ngũ giảng sư tại các HVPGVN;

- Xúc tiến hợp tác đào tạo quốc tế bằng con đường liên kết mở hệ Cử nhân, Thạc sỹ Phật học với một số Học viện, trường ĐH Phật giáo Ấn độ, Đài Loan, Nhật, Thái lan…Chương trình đào tạo theo phương thức liên kết được hai bên xây dựng và bằng chính quy do các trường ĐH, Học viện Phật giáo nước ngoài cấp, hoặc do các Học viện cấp (phương cách hợp tác, liên kết đào tạo như của các trường ĐH bên ngoài hiện đang làm.).

Tuy nhiên, nếu muốn đào tạo hệ Thạc sỹ, Tiến sỹ chính quy thì cần có Hồ sơ hợp lệ được Ban Tôn giáo và Bộ GD- ĐT cho phép. Đó là trở ngại lớn hiện nay, vì vậy các lớp đào tạo sau đại học về Phật học sẽ chưa thể mở ngay được, ít nhất là trong vài năm tới.

3.2. Tầm nhìn 2011- 2017

Dựa trên các nguồn nhân lực vốn có sẵn trong thực t ế, HVPGHN cần có các biện pháp hiệu quả và nhanh nhất để chỉ khoảng 5 năm sau (2016 -2017) Học viện sẽ có được một đội ngũ giảng sư có Bằng Thạc sỹ, Tién sỹ chính quy do Nhà nước cấp. Theo chúng tôi, cần xem xét thực hiện đồng thời 4 bi ện pháp sau đây:

3.2.1) Ngay từ khóa V (vừa tốt nghiệp năm 2010), và mỗi khoá tốt nghiệp tiếp theo HVPGHN chọn 15- 20 Học viên xuất sắc mỗi khoá (ưu tiên số tăng ni trước đó đã có bằng Tốt nghiệp lớp 12) đưa vào Danh sách tạo nguồn giảng sư. Tạo chính sách thuận lợi cho họ được tu tập những chùa gần HVPGHN, kiêm làm trợ giáo cho các giảng sư đương nhiệm. Chọn cử số học viên này đi học Văn bằng ĐH thứ 2, hệ ĐH liên kết quốc tế, hoặc Đại học tại chức ở một số trường ĐH bên ngoài với các ngành Triết, Hán –Nôm, Văn học, Ngôn ngữ, Xã hội học, Lịch sử, Tâm lý học, công tác XH, Tâm lý –giáo dục, Quản lý giáo dục, … Một số khác cử đi học Kinh tế chính trị, Quản lý xã hội, Hành chính học, Luật, Tin học, tiếng Hoa và tiếng Anh…để sau 2 -3 năm, khi đã tốt nghiệp ĐH chính quy, sẽ cử đi học tiếp bậc Sau đại học ở các trường ĐH công lập/ ngoài công lập của Nhà nước. Đây là biện pháp cơ bản , vừa là chiến lược phát triển đội ngũ lâu dài, nhưng cũng cần làm ngay để đáp ứng nhu cầu giai đoạn trước mắt của học viện.

3.2.2) Với các môn học ngoài chuyên môn Phật học, có 2 nguồn lực có sẵn:

- Riêng ở các tỉnh phía Bắc, trong số các Tăng, Ni trẻ hiện nay dễ có đến vài trăm người đã có các Bằng tốt nghiệp ĐH chính quy, tại chức của hệ thống GDĐH quốc gia: Triết học, Hán Nôm, Văn học, Ngôn ngữ…nếu GHPG vận động họ và c ó chính sách ưu tiên…thì nhiều người trong số này sẽ tiếp tục học Thạc sỹ, tiến sỹ và tham gia đội ngũ giảng sư nòng cốt của HVPG. Nếu ngay từ năm 2010- 2011 này cử họ đi thi Thạc sỹ, thì chỉ sau 3 - 4 năm sau HVPGHN đã có được một số giảng sư trẻ có bằng cấp Sau đại học chính quy của Nhà nước.

- Hiện nay, có không ít Giáo sư, Tiến sỹ, Thạc sỹ của các trường ĐH…đang công tác hoặc đã nghỉ hưu luôn có hằng tâm tham gia giảng dạy một số môn học của HVPG. Nếu HVPG muốn mở rộng quy mô đào tạo thì không thể không tính đến việc vận động số giảng sư này tham gia dạy cử nhân, biên soạn giáo trình và bồi dưỡng các chuyên đề. Đây là vốn quý, việc tiếp cận với các giáo lý nhà Phật đối với họ không mất nhiều thời gian.

Với các môn học Phật học, bên cạnh đội ngũ giảng sư hiện nay vốn có, HVPGHN cần quan tâm thu hút thêm được các vị Tiến sỹ, Thạc sỹ các chuyên ngành Phật học sau khi du học nước ngoài về. Đây là nguồn lực quý báu, có sẵn và khá phong phú [chưa kể ở khu vực phía bắc, riêng

HVPGVN tại TP HCM: Khoảng 500 Tăng Ni sinh tốt nghiệp từ khóa I đến khóa VI đã và đang du học ở Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ, Thái Lan...ở các cấp học Thạc sĩ, Tiến sĩ thuộc nhiều ngành khác nhau. Hơn 70 vị sau khi tốt nghiệp Thạc sĩ và Tiến sĩ đã trở về nước và phục vụ tại nhiều ban ngành của Giáo hội. [TLTK đã dẫn]

Thỉnh mời các vị Tiến sỹ, Thạc sỹ Phật học du học nước ngoài về và một số vị Giáo sư, Tiến sỹ, Thạc sỹ của các trường ĐH bên ngoài đã nghỉ hưu về làm giảng sư cơ hữu, hoặc kiêm nhiệm tại HVPGHN. Đó là hai nguồn nhân lực sẵn có, lại đủ tiêu chí về bằng cấp chuyên môn được Nhà nước công nhận nên có thể sử dụng hiệu quả ngay sau 1 -2 năm, không chỉ đáp ứng trước mắt nhu cầu chương trình giảng dạy trong khi chờ đội ngũ giảng sư trẻ đang được cử đi học, mà quan trọng hơn nữa, họ là những người đảm nhiệm sứ mệnh bồi dưỡng, kèm cặp đội ngũ giảng sư trẻ.

Mặc dù đội ngũ giảng sư hiện nay của HVPGHN vẫn được xét chọn từ các nguồn trên, nhưng chúng tôi muốn nhấn mạnh ở 2 điểm: thứ nhất, HVPGHN cần xây dựng thành một Quy hoạch phát triển đội ngũ giảng sư và cán bộ quản lý đào tạo cơ hữu cho tầm nhìn 10 - 15 năm; Thứ hai, cần chú trọng khai thác thế mạnh vốn có của đội ngũ giảng sư hiện nay trong việc bồi dưỡng, kèm cặp đội ngũ giảng sư trẻ.

3.2.3) Nên xem xét mở Khoa Sư phạm phật giáo tại HVPGHN .

Xét về nhiều mặt, việc mở Hệ việc mở Hệ đào tạo sư phạm Phật giáo tại HVPGHN đến nay về cơ bản là thuận lợi và chín muồi:

- Nhu cầu đội ngũ giảng sư cho mạng lưới các nhà trường Phật giáo toàn quốc nói chung và cho các HVPG nói chung…là rất lớn và không ngừng tăng lên.

- Hệ thống GDPG ở Việt Nam hiện nay còn chưa có cơ sở nào đảm nhận chức năng chuyên trách về đào tạo và bồi dưỡng NVSP cho đội ngũ giảng sư;

- Cho đến nay, HVPGHN vẫn chỉ có một chuyên ngành đào tạo với 2 hệ: Cử nhân và cao đẳng Phật học. Có lẽ đã đến lúc chín muồi để HVPGHN mở ra môt số chuyên ngành mới và tương ứng là tổ chức thành các Khoa đào tạo.

Theo thiển ý của chúng tôi, với điều kiện và tiềm năng hiện nay, HVPGHN hoàn toàn có thể thành lập 4 khoa: Khoa Cử nhân Phật học; Khoa Sư phạm Phật giáo, Khoa Triết học Phật giáo và Khoa Cao đẳng Phật học. Trong đó, Khoa Sư phạm Phật giáo chuyên trách mở các lớp đào tạo, bồi dưỡng Sư phạm Phật giáo các cấp: Cử nhân sư phạm Phật giáo chính quy, Chứng chỉ Nghiệp vụ sư phạm và Chứng chỉ các lớp Chuyên đề Sau đại học…nhằm trang bị hệ thống lý luận sư phạm và kĩ năng Nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giảng sư thuộc hệ thống GDPG.

Nếu mở được chuyên ngành Sư phạm Phật giáo, trước hết không chỉ rất thuận lợi cho việc xây dựng, bổ xung đội ngũ giảng sư cho HVPGHN, mà còn đóng góp quan trọng cho sự phát triển GDPG trong toàn Giáo hội. (Mô hình tổ chức đào tạo của Khoa Sư phạm Phật giáo sẽ trình bày ở mục 3.4).

3.3. Về các lớp bồi dưỡng chuyên sâu về Phật học

Có một vấn đề “mâu thuẫn” lớn, khiến nhiều bậc chức sắc băn khoăn, là số được cử đi học Cử nhân, Thạc sỹ bên ngoài thì không thể có được những kiến thức chuyên sâu của Phật giáo…Điều khó khăn này là có thật. Nhưng đó là việc phải chấp nhận trong giai đoạn chuyể n tiếp, các trường ĐH mới thành lập các ngành đặc thù đều phải chấp nhận xây dựng đội ngũ ban đầu từ những người vốn đến từ chuyên ngành khác.

Mặt khác, để khắc phục vấn đề này không quá khó , nếu ngay từ năm học 2011- 2012 này, HVPGHN xem xét để thực hiện biện pháp sau đây: Tập hợp một nhóm chuyên gia cao cấp (là các Hoà thượng, Thượng toạ, đại đức đang là giảng sư, hoặc thỉnh mời các vị cao tăng, sư thầy có trình độ uyên thâm trong toàn quốc, thậm chí từ nước ngoài về), xây dựng một Chương trình bồi dưỡng

nâng cao lý luận Phật học (gồm một tập hợp chuyên đề lý luận cao cấp về Phật, Pháp, Tăng). Từ đó xúc tiến mở các lớp bồi dưỡng nâng cao lý luận Phật học và cấp Chứng chỉ của Học viện. Có thể cấp Chứng chỉ theo từng chuyên đề môn học, hoặc cấp Chứng chỉ theo “lớp” Bậc1, Bậc 2…Mỗi năm mở ít nhất 1-2 khoá, mỗi khoá 2-3 tuần. Triệu tập các thầy tăng đã có bằng Thạc sỹ, hoặc đang theo học Thạc sỹ bên ngoài…đến Học viện để thụ lĩnh Chương trình bồi dưỡng nâng cao lý luận Phật học kết hợp với tự nghiên cứu và tu tập cá nhân..

3.4. Về Mô hình đào tạo của Khoa Sư phạm Phật giáo

Việc mở một Hệ sư phạm Phật giáo tại HV có thể thực hiện với việc lựa chọn 1, 2 trong ba mô hình sau: Mô hình “song hành”, Mô hình “nối tiếp” và Mô hình “Kết hợp”:

o Mô hì nh “song hành”

- Ngay trong, hoặc sau tuyển sinh khoá VI (2011), nên thành lập Khoa Sư phạm Phật gi áo (Khoa Sư phạm, viết tắt là Khoa SPPG).

- Với mô hình này, Viện trưởng HVPG HN ra quyết định thành lập (tách) HVPG HN Khoa SPPG bên cạnh Khoa Cử nhân Phật học. Cũng có thể thành lập thêm Khoa Cao đẳng Phật học và một vài khoa khác nữa, ví dụ Khoa Triết học Phật giáo...

- Biên chế bộ phận quản l ý Khoa SP (trước mắt chỉ cần 1-2 người chuyên trách, các sự vụ khác vẫn trực thuộc Văn phòng HV).

- Học viên Khoa SPPG sẽ được tuyển chọn (hoặc tự nguyện đăng kí, xét tuyển) trong số HV đã trúng tuyển khoá VI. Quy mô đào tạo ban đầu khoảng 60 HV (1 lớp).

- Chương trình đào tạo và văn bằng tốt nghiệp: 3 năm đầu học có thể học chung Chương trình với hệ Cử nhân phật học. Năm cuối sẽ học một Chương trình nghiệp vụ sư phạm (NVSP) và đi Thực tập sư phạm (khoảng 6 tuần) trước kì thi tốt nghiệp. Thi tốt nghiệp các môn đặc thù (VD, 2 môn Phật học, 2 môn NVSP, hoặc 2 môn phật học và làm luận văn TN chuyên ngành Sư phạm) và nhận Bằng tốt nghiệp “Cử nhân Sư phạm Phật giáo”, hoặc “Cử nhân phật học, hệ sư phạm”.

- Bên cạnh số HV Khoá VI năm nay, có thể xét tuyển, chọn 1 số HV vừa tốt nghiê p các Khoá trước, để họ cùng học năm cuối của khoá VI và cấp cho họ bằng Cử nhân Sư phạm, là “văn bằng 2”.

- Ưu, nhược điểm của Mô hình “song hành”:

+ Mô hình “song hành là cách làm bài bản, hiện đại, hiệu quả lâu dài. Nay là lúc HVPG HN đã đủ điều kiện để tổ chức lại mô hình đào tạo, cơ cấu tổ chức, nhân sự…phù hợp tầm vóc phát triển của HV và phù hợp một mô hình quản lý đào tạo ĐH của một Học viên hiện đại, với hai, hay nhiều Khoa đào tạo và mở Hệ đào tạo Sư phạm với các sản phẩm đào tạo mới.

+ Tuy nhiên, theo mô hình này, cần thành lập Hội đồng xem xét Chương trình đào tạo, việc cấp Bằng tốt nghiệp cho Hệ sư phạm và xem xét tổ chức phối hợp quản lý đào tạo giữa các Khoa, các Hệ đào tạo. Đây không phải việc quá khó, nhưng cần làm sớm ngay đầu năm học. M ặt khác, phải sau một khoá đào tạo (Khoá VI), mới có lớp HV đầu tiên có bằng Cử nhân Sư phạm phật giáo.

Lưu ý:

- Chương trình đào tạo Hệ SPPG, về cơ bản vẫn có các môn học như Hệ cử nhân Phật học hiện nay. Nhất thiết phải bỏ bớt một số môn học chuyên sâu và một số môn được rút gọn hơn (còn 75% - 80% ĐVHT).

- Như vậy, cần có một Hội đồng xem xét để tạo sự tương thích (và khác biệt) giữa Chương trình đào tạo Hệ SPPG và Chương trình cử nhân Phật học hiện hành.

- Nên phối kết hợp đào tạo 2 Chương trình (học chung 3 năm đầu) giữa 2 hệ đào tạo này là hoàn toàn có thể và sẽ có nhiều thuận lợi về quản lý, cũng như về kinh phí đào tạo.

o Mô hình “nối tiếp”

Đơn giản hơn, thậm chí chưa cần thành lập Khoa SPPG, mà chỉ cần biên chế các Lớp (hệ) Sư phạm Phật giáo.

- Với mô hình này, Viện trưởng HVPGHN ra quyết định thành lập Hệ đào tạo sư phạm Phật giáotại HVPGHN, điều kiện tuyển chọn học viên.

- Biên chế bộ phận quản lý lớp SP (trước mắt chỉ cần 1 người chuyên trách, các sự vụ khác vẫn trực thuộc Văn phòng HV).

- Học viên Khoa SP sẽ được tuyển chọn (hoặc tự nguyện đăng kí, xét tuyển) trong số HV đã trúng tuyển khoá VI. Quy mô đào tạo ban đầu khoảng 60 HV/1 lớp). Toàn bộ khoá học học viên học chung Chương trình với hệ Cử nhân phật học.

- Bên cạnh số HV Khoá VI năm nay, có thể xét tuyển, chọn 1 số HV vừa tốt nghiêp Khoá V và các Khoá trước, để đào tạo ngay năm 2011 này và cấp cho họ Chứng chỉ Nghiệp vụ Sư phạm.

- Học viên Hệ sư phạm vẫn Thi tốt nghiệp theo Chương trình Cử nhân Phật học và nhận bằng tốt nghiệp Cử nhân Phật học. Riêng các học viên Hệ này còn được cấp thêm một “Chứng chỉ Nghiệp vụ sư phạm” (phù hợp quy định hiện hành của Bộ GD- ĐT).

- Ưu, nhược điểm của Mô hình “nối tiếp”:

+ Mô hình “nối tiếp” có thể tiến hành ngay mà không cần có sự thay đổi gì lớn về tổ chức, quản lý đào tạo hiện nay. Hoàn toàn có thể mở ngay 1, 2 lớp cho số HV vừa tốt nghiệp Khoá V (và các khoá trước), cấp cho họ Chứng chỉ NVSP.

+ Sau khi có Chứng chỉ NVSP, học viên tiếp tục học các Chuyên đề Sau Đại học tại Học viện để sớm tạo nguồn Quy hoạch một đội ngũ giảng sư cho HVPG và cho các nhà trường Phật giáo toàn quốc.

+ Tuy nhiên, với mô hình này, các HV của lớp sư phạm sẽ vất vả hơn, thậm chí sẽ phải kéo dài thời gian học tập 6- 7 tháng so với Hệ Cử nhân khác. Liệu HV có sẵn sàng chấp nhận?

Lưu ý:

- Chương trình đào tạo NVSP (cấp Chứng chỉ), HVPG HN sẽ liên kết với một trường ĐHSP (VD, trường ĐH Giáo dục- ĐHQG HN) thực hiện Chương trình NVSP và Chứng chỉ NVSP sẽ do trường ĐH này cấp (theo quy định của Bộ GD-ĐT).

- Chương trình NVSP có thể bố trí học sau khi HV đã thi tốt nghiệp, hoặc trong khi HV đang học Chương trình Cử nhân Phật học (nên học vào cuối năm thứ 3 và HK 1 của năm cuối, trước khi ôn thi TN).

- Chương trình NVSP gồm 25-30 ĐVHT thường kéo dài 5- 7 tháng, tuỳ theo số ngày học trong tuần (trong đó có 4- 5 tuần TTSP) . Chương trình này có thể chia thành 2 bậc (bậc I- cơ bản và bậc II - nâng cao)

- Với mô hình này, ngay từ năm 2011 hoàn toàn có thể mở 1 số lớp NVSP và cấp Chứng chỉ NVSP cho số HV đã tốt nghiệp HVPG HN các khoá trước và khoá V vừa tốt nghiệp. Học viên Hệ Cao đẳng phật học cũng được cấp Chứng chỉ NVSP nếu được theo học lớp NVSP

o Mô hì nh “Kết hợp”

Mô hình “ Kết hợp” là giải pháp tốt nhất để xây dựng Đội ngũ giảng sư, do có thể phát huy được ưu thế của cả 2 mô hình nói trên, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển Đội ngũ giảng sư cho sự nghiệp phát triển Giáo dục phật giáo hiện nay.

Dưới đây là một số khuyến nghị về mở Hệ đào tạo Sư phạm Phật giáo đồng thời gắn với sứ mệnh “Xây dựng đội ngũ giảng sư cho HVPGHN” trên cùng một lộ trình:

- Hội đồng Trị sự (hoặc Ban Giáo dục Phật giáo) lập Quy hoạch phát triển đội ngũ giảng sư cho mạng lưới nhà trường Phật giáo và cho các HVPG;

- Viện trưởng HVPGHN ra quyết định mở Hệ đào tạo sư phạm và ra Thông báo mở các lớp Bồi dưỡng NVSP tại Học viện; Lập một bộ phận chuyên trách về Quản lý trường học và Quy hoạch phát triển đội ngũ giảng sư (trong Ban Giáo dục Phật giáo, hoặc trong HVPGHN). Hàng năm, hoặc định kì 4 năm, sau mỗi khoá tốt nghiệp có Hội nghị sơ kết, tổng kết và điều chỉnh hoạt động đào tạo, bồi dưỡng phát triển đội ngũ giảng sư.

- Liên kết với trường ĐHGD- ĐHQG HN mở các lớp NVSP và cấp Chứng chỉ NVSP tại HVPGHN.

Chương trình NVSP có thể đa dạng. HVPGHN có thể phối hợp với ĐHGD- ĐHQGHN để xây dựng các Chương trình NVSP cho mỗi loại đối tượng:

+ Có thể mở ngay trong năm 2011 cho số học viên tuyển chọn từ Khoá V vừa tốt nghiệp và các khoá trước.

+ Lớp NVSP chính quy (full time) cho Khoá VI và các khoá sau;

+ Có thể chọn Chương trình NVSP đầy đủ (gồm cả Thực tập sư phạm), hay ngắn hơn (học 1 – 3 tháng); Hoặc học theo 2 đợt (bậc I, bậc II)

- Liên kết với ĐHGD- ĐHQGHN mở các lớp Chuyên đề về PPGD Đại học bồi dưỡng (và cấp Chứng chỉ) cho 1 số giảng sư và học viên tạo nguồn giảng sư cho HVPGHN;

- HVPGHN mở các lớp Chuyên đề Sau Đại học (liên kết với các ĐH khác, hoặc mời một số chuyên gia) và cấp Chứng chỉ cho số HV được tuyển chọn tạo nguồn giảng sư (do HVPG HN cấp, hoặc do các trường ĐH khác cấp).

- Tuyển chọn 1 số tăng, ni đã có bằng tốt nghiệp Cử nhân các trường ĐH bên ngoài, có chính sách, chế độ gửi đi đào tạo Thạc sỹ trong nước, ngoài nước;

- Tuyển chọn 1 số tăng, ni đã có bằng Tiến sỹ, Thạc sỹ (chuyên ngành Phật học và các c huyên ngành

khác…), tổ chức cho họ tham dự các lớp Chuyên đề Sau ĐH, hoặc lớp bồi dưỡng PPGD đại học…do HVPG HN tổ chức, hoặc liên kết với các ĐH khác (trong nước, quốc tế).

- Công thức đào tạo giảng sư hiệu quả và phù hợp nhất với HVPG:

Bằng Thạc sỹ (bên ngoài ) + Chứng chỉ chuyên đề Phật học nâng cao + Tự học và tu tập cá nhân = Giảng sư HVPG

4. Kết luận và khuyến nghị

Nhu cầu xây dựng một đội ngũ giảng sư cơ hữu tại HVPGHN ổn định, đủ§ mạnh về số lượng, cơ cấu chuyên môn và đạt chuẩn trình độ văn bằng là một nhu cầu cấp bách. Cần nghiên cứu xây dựng một Quy hoạch phát triển đội ngũ giảng sư cho HVPGHN nói riêng và cho toàn mạng lưới HVPG và các trường học Phật giáo nói chung.

Cần và có thể tìm thấy một Giải pháp khả thi, với các biện pháp§ hiệu quả ngay trong năm học 2011 và trong điều kiện thực tế hiện nay của HVPGHN.

Đã đến lúc đủ điều kiện thuận lợi để HVPGHN xem xét mở Hệ đào tạo§ Cử nhân sư phạm Phật giáo tại HVPG HN. Có thể chọn Mô hình “kết hợp” là giải pháp phù hợp và khả thi. Mở Hệ đào

tạo sư phạm cần gắn với việc xác lập mô hình quản lý đào tạo và điều chỉnh cơ cấu các khoa, phòng và văn phòng HVPG HN cho phù hợp xu thế phát triển và phù hợp nhất định với Mô hình tổ chức của một trường ĐH, Học viên (dân lập) đã được quy định trong Luật Giáo dục 2005.

HVPGHN (hoặc ở cấp cao hơn, trong Ban Giáo dục Phật giáo) cần xem xét việc lập ra một Tiểu ban chuyên trách xây dựng§ Kế hoạch phát triển đội ngũ giảng sư và thành lập ra một “Quỹ tạo nguồn và phát triển đội ngũ giảng sư”. Trong Tiểu ban nên mời một số chuyên gia bên ngoài HVPGHN tham gia.

Trên đây mới chỉ là một số nét phác thảo và khuyến nghị ban đầu, kính mong nhận được sự quan tâm của Quý liệt vị chư tôn đức giáo phẩm.

Kính trình!

Hà nội, ngày 15 / 8 / 2011

Tình Hình Giáo Dục Tăng Ni Ở Bắc Ninh Xưa Và Nay

Tình Hình Giáo Dục Tăng Ni Ở Bắc Ninh Xưa Và Nay

Nguyễn Quang Khải

(Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT tỉnh Bắc Ninh)

Sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh thời nào cũng có, và có thời kỳ đã đạt được nhiều thành tựu rực rỡ. Nhưng cũng có thời kỳ, việc thực hiện nhiệm vụ này c hưa có hiệu quả cao. Trên cơ sở điểm qua tình hình giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh xưa và nay, trong bài này, chúng tôi xin thử lý giải nguyên nhân của những thành tựu và những bất cập của sự nghiệp giáo dục tăng ni ở một tỉnh vốn được coi là cái nôi của Phật giáo Việt Nam, từ đó thử đề xuất hướng khắc phục những gì có thể coi là bất cập trên phương diện này, nhằm góp phần đưa sự nghiệp giáo dục tăng ni ở nước ta ngày càng thu được thành tựu tốt đẹp.

1. Sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh trong lịch sử

Bắc Ninh ngày nay vốn là trung tâm của vùng Kinh Bắc xưa, nằm ở phía Bắc thủ đô Hà Nội. Đó là vùng đất cổ mà mỗi ngọn núi dòng sông đều thấm đẫm những huyền tích mang nặng giá trị nhân văn sâu sắc. Bắc Ninh chẳng những là nơi đầu tiên tiếp nhận văn hóa Nho giáo mà theo nhiều thư tịch cổ, nó còn là cái nôi Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam, đó là trung tâm Phật giáo Luy Lâu (nay là vùng Dâu, thuộc huyện Thuận Thành). Tại đây, ngay thời kỳ đầu, trung tâm Phật giáo Luy Lâu đã đào tạo được nhiều tăng sĩ tài ba như Mâu Tử, Khương Tăng Hội, Chi Cương Lương Tiếp,… Theo “Lý hoặc luận” của Mâu Tử và một số thư tịch cổ thì Mâu Tử (người Thương Ngô - Trung Quốc), nhân có loạn Tam quốc nên cõng mẹ sang Giao Châu lánh nạn và học Phật ở đây. Trước khi đến với Phật giáo, ngài đã rất tinh thông Nho học và có tìm hiểu kỹ đạo Hoàng Lão. Còn Khương Tăng Hội, theo Lời tựa sách “An ban thủ ý”, cha mẹ ông là người nước Khương Cư (nay thuộc nước cộng hòa Uzbekistan), sang đây buôn bán và sinh ra ông ở Giao Châu. Khương Tăng Hội mồ côi cha mẹ từ khi còn nhỏ. Sau khi được học tập tại trung tâm Phật giáo Luy Lâu, ngài đã trở thành vị cao tăng uyên bác mà cho đến ngày nay, giới tăng sĩ và nhiều cư sĩ học giả còn rất ngưỡng mộ tài năng và học vấn của ngài. Mặc dù sử sách không ghi các vị trên đây học Phật giáo ở Luy Lâu là học ai. Nhưng căn cứ tài liệu “Cổ Châu Phật bản hạnh” (bản khắc gỗ) hiện được lưu giữ tại chùa Dâu thì rất có thể họ đã được học nhà sư Khâu Đà La hoặc các đệ tử của Khâu Đà La.

Như vậy, ngay từ những thế kỷ đầu của công nguyên, Phật giáo vùng Luy Lâu đã thu hút được nhiều người thuộc các thành phần xã hội khác nhau, từ nhiều phương trời khác nhau đến học đạo và đã trở thành những vị cao tăng nổi tiếng trong lịch sử.

Đến thời thuộc Đường, trung tâm Phật giáo Luy Lâu lại xuất hiện cao tăng nổi tiếng có nguồn gốc từ Ấn Độ, đó là Tì Ni Đa Lưu Chi. Tại Luy Lâu, ngài đã đào tạo được nhiều thế hệ học trò mà trong đó, sau này, có nhiều vị đã trở thành cao tăng nổi tiếng, như Quán Duyên, Pháp Hiền, Sùng Phạm.

Đến đời Đinh, Tiền Lê và đầu đời Lý, trung tâm Phật giáo vùng Kinh Bắc chuyển về Tiêu Sơn- Lục Tổ, và vì vậy, cơ sở đào tạo tăng sĩ cũng xuất hiện ở đây. Tại đây, chúng ta thấy xuất hiện những vị cao tăng thạc đức mà tên tuổi của các ngài đã làm vẻ vang cho lịch sử Phật giáo Việt Nam, như: Thông Thiện, La Quí An, Vạn Hạnh,…

Vào đời Lý, vùng Kinh Bắc còn xuất hiện một trung tâm Phật giáo rất nổi tiếng, đó là trung tâm Kiến Sơ ở hương Phù Đổng (nay thuộc huyện Gia Lâm TP Hà Nội). Tại đây đã xuất hiện một thiền phái mới ở Việt Nam, đó là thiền phái Vô Ngôn Thông. Dưới sự hoằng truyền đạo pháp của mình, ngài Vô Ngôn Thông đã đào tạo được nhiều thế hệ tăng tài giỏi cho Phật giáo thời Lý, tiêu biểu là các vị: Cảm Thành, Thiện Hội, Vân Phong, Đa Bảo, Thiền Lão,…

Cũng vào thời Lý, vùng Kinh Bắc còn thấy xuất hiện trung tâm Phật giáo Cảm Ứng (nay thuộc làng Tam Sơn xã Tam Sơn TX Từ Sơn). Trung tâm này đã đào tạo được nhiều vị cao tăng danh tiếng, tiêu biểu là các vị: Lã Định Hương, Đàm Cứu Chỉ, Minh Tâm,,…

Đến đời Lê, Chùa Vạn Phúc (nay thuộc thôn Phật Tích xã Phật Tích huyện Tiên Du) trở thành trung tâm Phật giáo lớn ở khu vực phía Bắc. Sau khi Chuyết Công đến trụ trì, ngài đã có công lớn đào tạo được nhiều thế hệ tăng, tiêu biểu là thiền sư Minh Hành Tại Tại và nhiều vị tăng sĩ danh tiếng khác.

Dựa vào tư liệu văn bia và các thư tịch cổ, chúng ta còn được biết rằng vào thời Lê - Nguyễn, Phật giáo Bắc Ninh còn có các cơ sở đào tạo tăng tài với qui mô tương đối lớn, như chùa Bụt Mọc (nay thuộc xã Nam Sơn TP Bắc Ninh), chùa Vĩnh Phúc (nay thuộc xã P hù Lãng huyện Quế Võ), chùa Giáo Đường (nay thuộc xã Tân Chi huyện Tiên Du), chùa Đại Giác (nay thuộc khu Bồ Sơn phường Võ Cường TP Bắc Ninh),…

Vậy tại các cơ sở đào tạo này, các vị tăng sĩ học những môn học gì và học như thế nào? Ai dạy? Qui mô trường lớp ra sao?

Chắc chắn trong thời kỳ phong kiến, các trường học Phật giáo nước ta chưa phân ra các cấp học như trường Cơ bản, trường Trung cấp, trường Cao cấp Phật học như gần đây; cũng có thể chưa có cách tổ chức trường lớp với đủ bộ máy tổ chức của một nhà t rường; chưa có các môn học đầy đủ và cách thi cử như hiện nay,… Vào thời đó, các cơ sở thờ tự lớn của Phật giáo với các vị cao tăng có danh tiếng lớn trong thiên hạ cũng chính là cơ sở đạo tạo tăng tài. Thời đó, thầy cũng không phải giảng dạy đại trà cho tất cả các tăng ni sinh theo lớp học như ngày nay, mà tùy căn cơ của mỗi người, thầy biệt truyền cho người đó cái gì. Cách đào tạo này giống như phương pháp giáo dục của Khổng Tử trong Nho giáo.

Đối với “đầu vào” của các cơ sở đào tạo, chúng ta thấy hầu hết các vị tăng thời xưa, trước khi đến với Phật giáo, họ đã tinh thông Nho và các ngành học có liên quan, như dịch lý, chiêm bốc, âm dương, ngũ hành… Vì vậy, khi tiếp nhận giáo lý Phật giáo, các vị này nắm bắt rất nhanh điều cốt yếu của kinh điển Phật giáo. Thời đó, có lẽ cũng chưa có chế độ bằng cấp như bây giờ, nên người học không vụ cái danh để trưng ra với thiên hạ mà cầu thực học để có thực tài. Từ quan điểm học thuật đó, trong tăng đoàn đã xuất hiện nhiều danh tăng có thực tài mà danh tiếng của họ chẳng những làm vẻ vang cho sơn môn pháp phái, mà với tầm nhìn chính trị chiến lược, nhiều vị có những đóng góp rất lớn cho sự ổn định chính trị của đất nước, tiêu biểu như thiền sư Vạn Hạnh chẳng hạn.

2. Tình hình giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh hiện nay

Theo luật Phật chế, hàng năm, tăng ni trong tỉnh có 3 tháng kết hạ yên cư. Trong thời gian 3 tháng đó, tăng ni được trau dồi giới- định- tuệ. Có thể nói, về mặt danh nghĩa, đối với những người chưa từng được học tập qua các trường do Giáo hội Phật giáo các cấp tổ chức thì đây là hình thức đào tạo tương đối tốt.

Năm 1997, sau khi tỉnh Bắc Ninh được tái lập, Hội Phật giáo tỉnh được thành lập liền ngay sau đó. Cuối năm 2000, Trường Trung cấp Phật học được UBND tỉnh Bắc Ninh cho phép thành lập. Trường có nhiệm vụ đào tạo tăng tài trong và ngoài tỉnh có trình độ trung cấp Phật học nhằm phục vụ đời sống tín ngưỡng Phật giáo của tăng ni tín đồ trong tỉnh, Trường Trung cấp Phật học đóng tạm tại chùa Hàm Long. Trường có Ban Giám hiệu và có các phòng ban chuyên môn giúp việc . Theo qui định của Ban Giáo dục tăng ni thuộc Hội đồng trị sự TW Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trường có kết cấu chương trình học tập trong 4 năm là:

- Năm thứ nhất: Kinh “Pháp cú” (45 tiết), kinh “Bách dụ” (60 tiết), kinh “Bát đại nhân giác” (45 tiết), “Sơ đẳng Phật học giáo khoa thư” (180 tiết- mỗi học kỳ 90 tiết), “Lịch sử đức Phật Thích

ca” (60 tiết), “Luật uy nghi” (150 tiết- mỗi học kỳ 75 tiết), Hán văn (90 tiết- mỗi học kỳ 45 tiết), kinh “Di giáo” (45 tiết), kinh “Thập thiện” (45 tiết), “Pháp Bồ đề tâm kinh văn” (50 tiết), “Lịch sử Phật giáo Ấn Độ” (90 tiết);

- Năm thứ hai: kinh “Tứ thập nhị chương” (45 tiết), “Qui Sơn cảnh sách” (45 tiết), “Luật Sa di” (75 tiết), “Phật pháp căn bản” (80 tiết), “Lịch sử Phật giáo Việt Nam” (70 tiết), Hán văn (90 tiết - mỗi học kỳ 45 tiết), “Văn học Việt Nam” (100 tiết - học kỳ I:45 tiết, học kỳ II: 55 tiết), “Giáo dục công dân và thời sự chính sách” (65 tiết- học kỳ I:30 tiết, học kỳ II: 35 tiết), kinh “Trung bộ” (90 tiết), kinh “Di đà yếu giải” (60 tiết), “Phật và Thánh chúng” (60 tiết), “Đại thừa bách pháp minh môn luận” (90 tiết);

- Năm thứ ba: kinh “Trường A hàm” (90 tiết), kinh “Trung bộ” (90 tiết - mỗi học kỳ 45 tiết), “Nhị khóa hiệp giải” (60 tiết”, “Luật học đại cương” (60 tiết), “Duy thức cương yếu” (60 tiết), Hán văn (90 tiết- mối học kỳ 45 tiết), “Văn học nước ngoài” (90 tiết - mỗi học kỳ 45 tiết), “Giáo dục công dân” (60 tiết- mỗi học kỳ 30 tiết), “Lịch sử Phật giáo Trung Quốc” (90 tiết), “Nhị khóa hiệp giải” (60 tiết), “Đại thừa khởi tín luận” (75 tiết);

- Năm thứ tư: “Duy ma cật kinh” (60 tiết), “Kim cương kinh” (75 tiết), “Thiền sư Việt Nam” (60 tiết), “Luật tỷ khưu” (90 tiết), Hán văn (45 tiết), “Văn học Việt Nam” và “Văn học nước ngoài” (120 tiết- mỗi học kỳ 60 tiết), “Giáo dục công dân và thời sự” (60 tiết - mỗi học kỳ 30 tiết), Sinh hoạt ngoai khóa (30 tiết- mỗi học kỳ 15 tiết), “Pháp bảo đàn kinh” (90 tiết), “Pháp hoa cương yếu” (90 tiết), “Yết ma chỉ yếu” (90 tiết), “Thành thực luận” (60 tiết).

Trong số các môn học trên đây, có môn học được giảng dạy trong 1 học kỳ, nhưng cũng có môn được giảng dạy trong suốt 7 học kỳ của 4 năm học (môn Hán văn), có môn được giảng dạy suốt 6 học kỳ trong 3 năm học (môn “Giáo dục công dân”). Trong những môn học này, có hai môn bắt buộc, đó là môn “Lịch sử Việt Nam” và môn “Giáo dục công dân”. Trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh đã đào tạo được ba khóa với hơn 130 tăng ni sinh.

Theo qui định của Trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh, đầu vào là các tăng ni sinh có trình độ văn hóa tốt nghiệp Trung học cơ sở. Tại khóa II, có nhiều tăng ni sinh mới học hết chương trình Tiểu học nên nhà trường tổ chức cho họ học bổ túc cho đạt trình độ mà nhà trường yêu cầu. Giáo viên giảng dạy các môn nội điển và ngoại thư là các vị tăng ni trong Hội Phật giáo tỉnh đã tốt nghiệp trường cao cấp Phật học. Gần đây, nhà trường mời một vị giáo viên dạy môn Văn học của trường THPT đã về hưu dạy môn văn học Việt Nam.

Có thể nói, cùng với sự phát triển mọi mặt của xã hội, sự ra đời của trường Trung cấp Phật học của hội Phật giáo tỉnh Bắc Ninh đã tạo cơ hội mới cho tăng ni trẻ ở Bắc Ninh có điều kiện học tập nâng cao trình độ của mình và tạo đà cho những ai có điều kiện học lên bậc học cao hơn. Được đào tạo trong môi trường giáo dục của Giáo hội kết hợp với sự nỗ lực cá nhân, một số vị tăng ni đã có trình độ sử dụng thành thạo máy vi tính, học thêm ngoại ngữ, và có thể đọc trực tiếp một số kinh điển Phật giáo bằng chữ Hán; số người có trình độ trung cấp, cao cấp Phật học đang hành đạo trong tỉnh ngày càng nhiều, số người mù chữ còn lại rất ít (đó là các cụ già) . Đây là thành tựu đáng ghi nhận của sự nghiệp giáo dục tăng ni ở tỉnh Bắc Ninh trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, chất lượng dạy và học ở trường Trung cấp Phật học ở Bắc Ninh được đánh giá là không cao, xét cả về vốn kiến thức và kỹ năng viết và kỹ năng trình bày miệng, cả về khả năng tư duy và các kỹ năng thao tác tư duy.

Về trình độ thực của các môn nội điển.

Các môn nội điển được giảng dạy trong trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh có một số kinh, luật, luận, mà chúng tôi đã dẫn ở trên, trong đó có một số kinh đã được dịch sang tiếng Việt, nhưng cách chuyển ngữ sang tiếng Việt của một số bộ kinh thật sự không dễ hiểu; có bộ luật được dùng

làm tài liệu giảng dạy chính thức, nhưng vẫn là chữ Hán (Luật uy nghi) nên việc tiếp thu bài giảng đối với không ít tăng ni sinh thật không dễ dàng. Vì vậy, trên thực tế, hỏi một số người về nội dung các bộ kinh, luận, luật đó thì họ nắm không chắc, trừ một số nội dung trong bộ “Sa di luật nghi”. Nhưng dẫu sao thì chất lượng học tập các môn nội điển của phần lớn tăng ni sinh còn khá hơn so với chất lượng các môn học khác thuộc phần ngoại thư.

Các môn học thuộc phần ngoại thư được giảng dạy tại Trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh, có: “Lịch sử Phật giáo Việt Nam”, “Lịch sử Phật giáo Ấn Độ”, “Lịch sử Phật giáo Trung Quốc”, “Văn học Việt Nam”, “Văn học Trung Quốc”, “Văn học Ấn Độ”, “Hán văn”, “Giáo dục công dân”,… Do trình độ văn hóa đầu vào hạn chế nên các tăng ni sinh tỏ ra chật vật khi tiếp thu kiến thức của các môn học này và khi tốt nghiệp ra trường, tình trạng “chữ thầy lại trả thầy” đối với những môn học đó không phải là cá biệt mà là tương đối phổ biến. Chẳng hạn, môn “Lịch sử Việt Nam” là môn học có mối quan hệ gần gũi với môn “Lịch sử Phật giáo Việt Nam” và môn “Văn học Việt Nam” cũng là môn học tạo cơ sở trực tiếp đ ể tiếp thu nền văn học Phật giáo ở nước ta, nhưng kiến thức thực của họ thì thật khó bàn. Đấy là chưa kể đến những môn ít có liên quan đến đến sự nghiệp tu học cuả một nhà tu hành Phật giáo, như môn “Triết học Mác - Lê nin”, môn “Giáo dục công dân”,… thì chất lượng học tập của nhiều vị lại càng yếu.

-Về kỹ năng viết và kỹ năng trình bày miệng, muốn có hiệu quả cao, người được coi là có thành công trong lĩnh vực này đòi hỏi phải được chuẩn bị chu đáo cả hai phương diện là vốn kiến thức và năng lực tư duy. Năng lực tư duy, bao gồm cả phẩm chất tư duy và các kỹ năng thao tác tư duy (như khả năng phân tích, tổng hợp, khả năng nhận xét, khả năng dự báo một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề) muốn có, ngoài năng khiếu bẩm sinh, còn phải được học tập cẩn thận. Nhưng các vị tăng ni sinh ở trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh lại không được chuẩn bị chu đáo.

Như trên chúng tôi đã đề cập, do trình độ học vấn của đầu vào của nhiều tăng ni sinh của trường này thấp, mặc khác, do cấu tạo chương trình của trường không có môn ngôn ngữ học (hoặc môn “Tiếng Việt”) và môn Logic học mà khi học ở bậc phổ thông, họ không được học (môn Logic) hoặc được học nhưng không học đến nơi đến chốn (môn Tiếng Việt), nên khi ra trường, nhiều vị không viết nổi lá đơn, không biết cách trình bày một bản báo cáo, một tờ công văn và khi cần phải trình bày một vấn đề gì đó bằng văn bản, thì thường có lỗi về cú pháp, về ngữ pháp và về chính tả.

Cũng do năng lực tư duy hạn chế, nhiều tăng ni sinh khi ra trường, khả năng phát hiện, khả năng nắm bản chất vấn đề, khả năng dự báo xu hướng phát triển của vấn đề, của sự kiện rất hạn chế. Nhiều người trong thảo luận, tranh luận thường sa đà vào những vụ việc vụn vặt, những câu nói bột phát nhất thời, những tình huống phụ, mà không nắm được bản chất của vấn đề, những vấn đề chính có khả năng chi phối toàn bộ hoạt động của cá nhân, của tập thể trong thời gian dài.

-Về kỹ năng sống của các tăng ni sinh cũng không được nhà trường quan tâm giáo dục nên cá biệt có một số vị bị dân sở tại phàn nàn. Điều này rất khác với chất lượng đào tạo của các chủng viện của đạo Công giáo.

3. Đi tì m nguyên nhân của tì nh hì nh giáo dục tăng ni xưa và nay

Trước hết là đối với tình hình giáo dục tăng sĩ thời Bắc thuộc và phong kiến.

Một câu hỏi đặt ra là tại sao trước đây, Phật giáo chưa có qui mô trường lớp như bây giờ, việc in ấn kinh sách và phương tiện đi lại cũng không dễ dàng như bây giờ, nhưng sự nghiệp giáo dục tăng sĩ thời đó lại tốt như vậy?

Theo “Lý hoặc luận” của Mâu Tử, Sáu bức thư của Lý Miễu trao đổi với Đạo Cao và Pháp Minh, “Khóa hư lục” của Trần Nhân Tông, “Chuyết công ngữ lục” của Minh Hành Tại Tại và một số văn bia ở các chùa… thì trước khi đến với Phật giáo, nhiêu tăng sĩ thời đó đã rất tinh thông về

Nho học và một số ngành học có liên quan. Vì sao họ không tiếp tục theo đuổi nghiệp Nho để tiến thân theo con đường làm quan mà lại đi tu Phật? Có thể có có nhiều nguyên nhân, nhưng theo chúng tôi, có thể do sức hẫp dẫn kỳ lạ của kinh điển Phật giáo và sự ngưỡng mộ nền nếp tu trì, hành đạo của những vị cao tăng tiêu biểu đương thời. Sức hấp dẫn và sự ngưỡng mộ đó không những thu hút nhiều trí thức Nho học có tiếng đương thời mà nó còn có sức hấp dẫn cả nhiều vị hoàng đế rất giỏi trị nước thời Lý, thời Trần. Nhiều vị anh quân cuối đời đã đi tu Phật. Nhiều vị hoàng phi, công chúa thời Lê- Trịnh cũng vào chùa tu Phật hoặc công đức tiền ruộng vào chùa. Chính điều này đã góp phấn tạo nên thương hiệu của các ngôi chùa thời đó và là động lực thúc dục các vị tăng sĩ cần phải học tập tu hành sao cho tinh tiến, do đó, giáo hội đương thời có được nhiều thế hệ cao tăng thật sự uyên bác và mẫu mực.

Lý do thứ hai, là sự ảnh hưởng bởi học phong của thời đại. Nhiều tài liệu về khoa cử thời phong kiến cho chúng ta biết hơn 700 năm dưới chế độ thi cử Hán học, trong giới học đường không hề có chuyện tiêu cực trong thi cử, không có chuyện chạy điểm chạy bằng, không có chuyện chạy theo thành tích,… trong thầy và trò; khi chấm thi, vị nào có hành vi mờ ám sẽ bị triều đình xử tội rất nặng,… Tình hình đó ảnh hưởng rất lớn đến việc giáo dục tăng sĩ trong Phật giáo. Người tu học trong xã hội và trong Phật giáo thời đó, học là học thật, kiến thức là kiến thức thật, thậm chí, biết mười nhưng chỉ nói một, trong đầu chứa nhiều bồ chữ nhưng bề ngoài tỏ r a như người ngu.

Lý do thứ ba, nhu cầu vật chất đối với giới tăng sĩ thời đó không phải là vấn đề câu thúc. Các vị cao tăng tu trên núi, ít tiếp xúc với cuộc sống náo nhiệt ngoài đời, năm này qua năm khác chỉ có một vài bộ quần áo vải thô rách cũ, đi dày cỏ, đội nón lá, chống gậy tre, ăn rau rừng,… nhưng họ dốc lòng tu học và trì giới thật nghiêm cẩn.

Những phẩm chất cao quí của các thế hệ cao tăng trên đây là tấm gương sáng, có tác dụng giáo dục các thế hệ tăng sĩ hậu học rất lớn và rất hiệu quả.

Bốn là, cái dạy của các thế hệ thầy đối với trò trong Phật giáo là tùy căn cơ của mỗi trò mà dạy cái gì, dạy bằng cách nào và chỉ dạy những điều căn bản rồi để trò tự học, chứ không dạy theo kiểu cao đàm khoát luận.

Đối với người học, người ta tìm đến thầy là do sự thôi thúc của nhu cầu hiểu biết như người đói cần được ăn, người khát cần được uống. Do đó, khi gặp được thầy giỏi, người ta tranh thủ học bất kể ngày đêm, bất kể trong hoàn cảnh nào.

Vì vậy, mặc dù Phật giáo thời xưa chưa có qui mô trường lớp như bây giờ, việc in ấn ki nh sách và phương tiện đi lại cũng không dễ dàng như bây giờ, nhưng sự nghiệp giáo dục tăng sĩ thực sự có hiệu quả tốt đẹp. (Tất nhiên, một vài tăng sĩ cũng làm những điều gây tai tiếng cho giáo hội, nhưng số đó không nhiều).

Hai là, nguyên nhân của tình hình giáo dục tăng ni gần đây

Về những thành tựu của sự nghiệp giáo dục tăng ni gần đây mà chúng tôi đã nêu ở trên, theo chúng tôi, cũng có một số nguyên nhân chủ yếu sau đây:

Về mặt chủ thể:

Một là, một số tăng sĩ có nhiều nỗ lực cá nhân, có chí hướng lớn t rên con đường tu học và hành đạo, nên đã đạt được trình độ cao trong học thuật, tạo vị thế trong giáo hội và ngoài xã hội, tạo tấm gương sáng về học tập trong giới tăng ni, góp phần thúc đẩy sự nghiệp giáo dục tăng ni;

Hai là, trình độ học vấn của giới tăng ni trong tỉnh Bắc Ninh, nhìn chung so với vài chục năm trước đây có khá hơn; một số, trước khi nhập tu đã tốt nghiệp THPT, không còn tình trạng mù chữ trong số các tăng ni trẻ; một số vị tăng sĩ đã có học vị trên đại học trong nước và nước ngoài, được bố trí làm nhiệm vụ giảng dạy tại Trường Trung cấp Phật học của tỉnh, được mời giảng ở trường

Trung cấp Phật học một số tỉnh và thuyết giảng tại các lớp Yên cư hàng năm. Đây cũng là một trong những điều kiện tốt cho sự nghiệp giáo dục tăng ni trong giai đoạn hiện nay.

Về mặt khách thể:

Một là, sau hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản đề xướng và lãnh đạo thực hiện, đời sống các tầng lớp tín đồ Phật tử đã được cải thiện đáng kể, một bộ phận Phật tử đã trở nên giàu có. Do có điều kiện về tài chính, nhiều người đã phát Bồ đề tâm, công đức tiền của xây dựng các cơ sở thờ tự Phật giáo, cúng dàng Tam bảo. Do đời sống của tín đồ Phật tử trong xã hội được nâng lên, đời sống và điều kiện sống của giới tăng sĩ cũng được cải thiện nhiều. Đây là điều kiện rất tốt để giới tăng sĩ Phật giáo phát huy sở học của mình mà tiếp tục học lên, thực hiện được châm ngôn “Duy tuệ thị nghiệp”.

Hai là, trên cơ sở đường lối đổi mới toàn diện do Đảng Cộng sản đề xướng và lãnh đạo thực hiện, đường lối và chính sách tôn giáo ở nước ta cũng được đổi mới rất nhiều. Trung cấp Phật học được thành lập, có tăng sĩ được gửi sang nước ngoài đào tạo, nhiều cơ sở thờ tự Phật giáo được trùng tu sửa chữa hoặc xây mới; việc mời các tăng sĩ nước ngoài đến thuyết pháp, giảng đạo trong các cơ sở thờ tự Phật giáo trong tỉnh nhằm nâng cao trình độ cho giới tăng ni được Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi,… Những điều kiện xã hội trên đây góp phần giúp cho sự nghiệp đào tạo tăng ni ở Bắc Ninh đạt được nhiều thành tựu.

Về một số mặt yếu kém trong sự nghiệp giáo dục tăng Ninhững năm gần đây, theo chúng tôi có một số nguyên nhân dưới đây.

Trước hết là về mặt chủ thể:

Có thể nói một trong những nguyên nhân cơ bản gây nên tình trạng yếu kém về chất lượng giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh là đầu vào của trường Trung cấp Phật học nói riêng và trình độ học vấn khi xuất gia tu Phật của nhiều vị sư ni ở Bắc Ninh nói chung, trong một hai khóa đầu là thấp. Qui chế tuyển sinh của nhà trường qui định là tăng ni sinh phải có trình độ văn hóa tốt nghiệp THCS, nhưng có khóa (khóa II), nhiều vị chỉ có trình độ học vấn tiểu học. Mặc dù các vị được học bổ túc cho đạt trình độ học vấn của đầu vào theo qui chế, nhưng với thời gian và cách học của một lớp bổ tuc thì không thể nói là có chất lượng cao được.

Chúng ta đều biết rằng khả năng nhận thức của một người phụ thuộc nhiều vào trình độ học vấn. Với trình độ học vấn như trên đây thì không thể nói là họ tiếp thu tốt khối lượng kiến thức trong kinh điển Phật giáo và kiến thức của các lĩnh vực văn hóa có liên quan. Mặc dù có thể trình độ học vấn của con người không phải làm nên tất cả nhưng trình độ học vấn của một người có vai trò không nhỏ trong nhận thức và giải quyết các vấn đề mà cuộc sống đặt ra. Do bị giới hạn bởi trình độ học vấn nên khả năng nhận thức của nhiều người cũng bị hạn chế. Từ khả năng nhân thức hạn chế, nên có hiện tượng nhiều vị không có cách giải quyết tốt những xích mích nhỏ trong những người đồng tu, những va chạm không đáng có với chính quyền và nhân dân địa phương,…

Hai là, mặc dù các vị giảng sư của trường Trung cấp Phật học và của các trường Hạ đều đã tốt nghiệp trường Cao cấp Phật học hoặc có trình độ cao hơn, nhưng hầu hết không có phương pháp sư phạm, vì vậy, khi trình bày bài giảng, học viên không thấy hấp dẫn, không hào hứng nghe, nên hiệu quả tiếp thu không cao. Chúng ta biết rằng, hệ thống các trường Sư phạm ở nước ta đều có bộ môn “Giáo học pháp” với số học trình hợp lý và các giáo sinh trong khóa học đều được tổ chức đi kiến tập và thực tập giảng dạy rất qui củ, ấy thế mà nhiều thầy cô giảng dạy còn không được học sinh hoan nghênh! Vậy thì với những thầy không được trang bị về bộ môn Giáo học pháp, không được trang bị về bộ môn Tâm lý học thì chất lượng giáo dục trong một trường Trung cấp với chất lượng đầu vào của học viên thấp thì không thể mong có chất lượng đầu ra cao được.

Ba là, theo tôi, đã gọi là một trường học thì học viên học ở đó phải được tiếp cận với giáo trình của các môn học. Hiện nay, hầu hết các trường Phật học đều chưa có giáo trình mà có chăng đó chỉ là sách tham khảo, trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh cũng nằm trong tình trạng chung đó. Thực trạng này có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng dạy và học của các trường Phật học.

Về phía khách thể, chúng tôi cũng thấy có mấy nguyên nhân sau:

Một là, kinh phí của Trường Trung cấp Phật họ c hoàn toàn do thầy trò xoay xỏa. Những giảng sư làm công tác giảng dạy ở trường mà đang hành đạo tại Bắc Ninh, hầu hết là không hưởng chế độ bồi dưỡng. Tình hình này đã kéo dài nhiều năm và chắc chắn không động viên được sự nhiệt tình giảng dạy của các vị giảng sư, và vì vậy, đã ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục của trường.

Hai là, theo cấu tạo chương trình, thì Trường Trung cấp Phật học Bắc Ninh là trường đào tạo chính qui, nhưng thực tế hoạt động, nó lại mang tính chất của một trường tại chức. Bởi vì các ngày sóc, vọng, ngày giỗ tổ hoặc có đám cúng mà ai đó được mời thì các vị đều xin nghỉ học để làm các việc thiết thực kia. Các vị giảng sư cũng vậy, có vị sẵn sàng bỏ giờ nếu có những việc tương tự như vậy. Do nghỉ mất nhiều giờ, nên nhiều môn học phải cắt xén chương trình. Đối với các trường Hạ, tình hình cũng tương tự như vậy. Danh nghĩa là 3 tháng, nhưng thời gian thực sự để tu học thì không được như vậy, nội dung và phương pháp tu học thì năm sau cũng như năm trước, nên nó mang tính hình thức hơn là thực chất.

Về cách thức giáo dục của thầy đối với đệ tử trong một cơ sở thờ tự, phần lớn còn rất cổ, theo cách giáo dục của cha mẹ đối với con cái trong nhà của xã hội phong kiến xưa kia, đó là chưa kể cá biệt có thầy cảm thấy không hài lòng khi trò có mặt nào đó tỏ ra nổi bật hơn thầy, giỏi hơn thầy. Đây phải chăng là mặt hạn chế của truyền thống giáo dục trong Phật giáo khó cách tân được.

Những hạn chế trên đây đã góp phần tạo nên sự bất cập của sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh trong những năm qua.

3. Hướng khắc phục những gì có thể coi là bất cập trong sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh

Xuất phát từ quan điểm cho rằng cần phải “trí thức hóa” hàng ngũ tăng ni trong tỉnh nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, tìm hiểu giáo lý Phật giáo của đông đảo tăng ni Phật tử có trình độ và sự hiểu biết ngày càng cao trong xã hội, chúng tôi xin đề xuất một vài ý kiến về hướng khắc phục một số mặt yếu kém trên nhằm góp phần đưa sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh từng bước đi vào nền nếp và có nhiều thành tựu viên mãn.

Một là, nhà trường cần có qui chế thi tuyển đầu vào một cách qui củ; có qui chế thi kiểm tra, thi hết môn, thi cuối năm và thi tốt nghiệp thật nghiêm túc. Ai không đạt yêu cầu, phải học lại, thi lại.

Hai là, đề nghị cơ quan chuyên môn của Giáo hội Phật giáo Việt Nam soạn thảo bộ sách giáo khoa dùng cho các trường Trung cấp, Cao đẳng, Đại học Phật học trong toàn quốc. Mỗi cấp học có một bộ sách giáo khoa riêng và lấy đó làm bộ sách giáo khoa chuẩn cho cấp học tương ứng trong toàn quốc. Bên cạnh đó có danh mục các sách và tài liệu tham khảo.

Ba là, cần có qui định về chế độ bồi dưỡng cho các vị giảng sư để động viên sự đóng góp của họ đối với sự nghiệp giáo dục tăng ni, đồng thời có qui chế khen thưởng đối với những thầy và trò có nhiều thành tích trong giảng dạy và học tập, đồng thời cũng có hình thức kỷ luật đối với những ai không thực hiện nội quy, qui chế của trường.

Bốn là, cần xây dựng quĩ giáo dục bằng cách xin kinh phí hỗ trợ thường xuyên của Nhà nước; bằng cách khai thác nguồn tài trợ của tổ chức Phật giáo quốc tế, của các tổ chức phi Chính phủ của các nước; kêu gọi sự đóng góp của các doanh nghiệp, các đơn vị kinh tế và các nhà kinh doanh giỏi có hảo tâm với Phật giáo và sự cúng dàng của các đàn na tín thí trong và ngoài nước.

Tóm lại, sự nghiệp giáo dục tăng ni ở Bắc Ninh xưa và nay đã đạt được nhiều thành quả nhưng cũng còn một số bất cập. Tìm ra những nguyên nhân để từ đó đưa ra hướng khắc phục những mặt bất cập đó, nhằm góp phần đưa sự nghiệp giáo dục tăng ni ngày càng tốt đẹp là thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến sự hưng thịnh của Phật giáo của một tỉnh nói riêng và của nước nhà nói chung. Một số ý kiến trên đây có thể chưa nhận được sự đồng thuận của một số vị, nhưng đó là những suy nghĩ chân thực xuất phát từ tâm trong sáng. Rất mong được sự đồng tình của quí vị.

Tháng 9 năm 2011.

N.Q.K.

Địa chỉ: Nguyễn Quang Khải, Liên hiệp Các Hội KH&KT tỉnh Bắc Ninh, số 25, đường Nguyễn Đăng Đạo, TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh;

Điện Thoại : 0912 769 396