Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Giáo Dục Phật Giáo Góp Phần Bảo Vệ Môi Trường

Giáo Dục Phật Giáo Góp Phần Bảo Vệ Môi Trường

HT Thích Đức Thanh

Môi trường là nơi cho mọi loài sinh sống và tồn tại, trong đó loài người đóng vai trò chủ đạo. Phật giáo cũng chọn con người làm nhân tố để hướng đến quả vị Giác ngộ. Trong bối cảnh phát triển tiến bộ của xã hội này, chúng ta thấy phát sinh rất nhiều hiện tượng biến đổi hoàn cầu làm cho môi trường biến động. Các loài sinh sống trên trái đất này cũng ngày càng bị tổn hại và hủy diệt. Trước bối cảnh đó, nhiều hoạt động xã hội đã và đang cùng nhau cố gắng tìm cách để bảo vệ môi trường, làm cho cuộc sống muôn loài được bình yên. Với tinh thần Từ bi, thương yêu mọi loài như con của mình, Đạo Phật cũng đem lại cho nhân loại một lối sống không tổn hại và đầy yêu thương. Chính tinh thần này là yếu tố cốt lõi để có một xã hội Chân-Thiện-Mỹ. Nhân cuộc Hội Thảo này, chúng tôi xin đóng góp một vài ý kiến về Giáo Dục PG trong việc bảo vệ môi trường, để góp phần xây dựng xã hội chúng ta càng thêm ổn định và hòa bình an lạc.

Trước hết chúng ta nêu những vấn đề căn bản về vũ trụ quan Phật giáo. Trong Phật giáo có thuật ngữ Khí Thế Gian. Vậy khí thế gian nghĩa là gì, đó chính là vũ trụ vạn hữu, là nơi cho các loài hữu tình sinh tồn. Sự cấu tạo nên vạn hữu đó là vũ trụ quan của Phật giáo. Tuy nhiên điều mà chúng ta thường đề cập đến thì chỉ nằm trong phạm vi sinh sống của trái đất, là quả địa cầu mà nhiều loài sinh vật đang sinh sống và tồn tại. Phạm vi này chỉ là một phần rất nhỏ trong cái nhìn của Phật giáo. Trong quyển Phật Thừa Tôn Yếu Luận của ngài Thái Hư Đại Sư có đề cập “ Tích thử tam thiên đại thiên thế giới nhi vi Ta-bà thế giới. Phản thị ngô nhân sở cư chi địa cầu kỳ do thái thương chi nhất túc hồ!”, nghĩa là hợp ba ngàn đại thiên thế giới lại thành thế giới Ta-bà. Nhìn lại quả địa cầu mà chúng ta đang ở thì chẳng khác gì một hạt thóc t rong một kho thóc vĩ đại ư!”. Cái nhìn của Phật giáo đối với trái đất này là như vậy đó. Ví dụ này cũng chỉ nêu lên một khía cạnh mà thôi. Phật giáo còn nhìn vũ trụ vạn hữu trên phương diện duyên sinh, trùng trùng duyên khởi thì lại càng thấy những vấn đề mà khoa học đã phát triển cho đến ngày hôm nay cũng chẳng khác gì một giọt nước giữa muôn trùng đại dương. Thế giới Ta-bà này là nơi mà đức Phật Thích-ca ứng thân hóa độ, cũng vì lòng từ bi vô lượng, Ngài nhìn thấy chúng sanh chìm sâu trong biển khổ luân hồi nên ngài xuất hiện để vớt chúng sanh thoát khỏi khổ đau. Tất cả vạn hữu điều phải trải qua bốn quy trình thành-trú-hoại-không. Quy trình này cũng được ví như một quá trình tồn tại của một đời người. Một đời người khi sinh ra, cũng phải tồn tại, suy yếu và mất đi như quy trình bốn đoạn thành, trú, hoại và không vậy. Vũ trụ thì bao la, vô biên vô tận nhưng chúng sanh thì cũng có vô số lượng. Nhìn tổng quan thì Phật giáo có Tam thiên đại thiên thế giới. Không gian và thời gian trong đó không thể tính đếm để biết được. Một giai đoạn của sự tạo thành, tức là giai đoạn ban đầu hình thành cũng trãi qua vô số kiếp. Quá trình hình thành và hiện hữu đã quá dài, còn quá trình hoại diệt cũng không thể biết vì nó phải qua bảy lần hoại do lửa, bảy lần hoại do nước, bảy lần hoại do gió. Nếu chúng ta tưởng tượng sự suy yếu của quả địa cầu này bằng các hiện tượng thiên tai như nước dâng ngập hoặc sóng thần, hoặc núi lửa phun ... nhiều lần ở nhiều nơi trên trái đất này mà đâu có thấy trái đất này biến mất, mà chỉ thấy loài sinh sống trong môi trường đó bị ảnh hưởng. Còn so sánh một đời người trong muôn vàn đời với muôn loài chúng sanh thì có đáng vào đâu. Quá trình sanh lão bệnh tử của một đời trong vũ trụ vạn hữu này chẳng khác gì khoảnh khắc tồn tại của con phù du trước ánh đèn, quả là ngắn ngủi. “Sự thành, trụ, hoại, không của thế giới khác nào sự sanh, trưởng, già, chết của đời người. Thế giới từ lúc mới thành lập cho đến lúc trống không gọi là một kiếp, còn chúng ta từ khi sanh ra cho đến lúc nhắm mắt dứt hơi thở gọi là một đời. Lấy một đời mà so với một kiếp, thời gian đó chẳng là ngắn lắm ư ?”1. Tuy thấy thế giới vô cùng tận nhưng tất cả đều nằm trong sự hữu hạn của vô thường.

Các pháp đều tồn tại là nhờ có tính hòa hợp và tương tục giữa thế gian này. Nếu đem phân tích đến tột cùng của nó thì chúng ta sẽ không còn thấy có các tướng dạng chính xác của từng pháp. Như đốm lửa được quay tròn, người khác nhìn vào chỉ biết đó là đốm lửa chứ không biết thực thể của nó là do đốm lửa tạo nên. Phật giáo đã chỉ cho chúng ta thấy rõ bản chất cấu thành của các pháp cũng như vũ trụ chúng ta đang ở. Tất cả đều là giả hợp, đều là không thật. Con người luôn bị vô minh chê lấp tâm tánh nên vọng chấp các pháp đó là thật. Sự mê lầm ấy tồn tại từ kiếp này đến kiếp khác, từ loài này cho đến loài khác mà không bao giờ có sự ngừng lại, chúng cứ mãi cuốn trôi như dòng sông vô tận.

Nói về quá trình hình thành vũ trụ, không có một pháp nào hình thành mà thiếu các điều kiện của đất nước gió lửa, của ngũ uẩn để tồn tại. Vũ trụ to lớn cũng không thể t hiếu vắng bất kì một trong các yếu tố đó. Ngũ ấm xí thạnh, tứ đại bất hòa là hiện tượng của suy tướng. Khi nhìn biết vạn pháp là không phải chính nó thì chúng ta có cái nhìn sáng suốt, cũng như khi biết được bản tính của người này thiếu tốt đẹp thì chúng ta sẽ có cách để phòng ngừa, không còn ngây ngô như cái nhìn của đứa bé mới chào đời nữa. Mục đích của giáo dục Phật giáo cũng chỉ để chúng ta nhận ra được thực thể tuệ giác có trong mỗi chúng ta. Kinh Pháp Hoa cũng cho chúng ta ví dụ về viên ngọc có sẵn trong túi áo mà chúng ta không hề hay biết nên cứ mãi làm kiếp hành khất. Viên ngọc đó chính là Phật tánh, là vốn liếng giàu có vô vàn mà mỗi chúng sanh đều có nó nhưng không tự mình khám phá.

Phật pháp lấy pháp xuất thế gian làm cứu cánh, dùng pháp thế gian làm phượng tiện, luôn lấy chúng sanh và cuộc đời làm môi trường hành đạo, không hề có tư tưởng tách biệt mà luôn hòa nhập với xã hội. Các vị Bồ-tát vì mục đích độ chúng sanh đến chỗ cứu cánh nên vào trong thế gian chứ không phải ở ngoài xã hội, ngoài cuộc đời. Kinh Pháp Bảo Đàn có câu:

Phật Pháp tại thế gian

Bất ly thế gian giác

Ly thế mích Bồ-đề

Do như cầu thố giác.

Nghĩa là Phật Pháp tại thế gian, không rời khỏi thế gian mà Giác ngộ, xa lìa thế gian mà tìm cầu Bồ-đề thì chẳng khác gì đi tìm lông rùa sừng thỏ. Khái niệm lông rùa sừng thỏ không bao giờ có thật ở đời mà con người cừ mãi đi tìm, như vậy thật là phí sức uổng công mà chắng có kết quả gì. Cuộc đời đức Phật từ lúc Đản sanh cho đến lúc nhập Niết -bàn là một minh chứng xác thực cho một đời sống chan hòa gần gũi với thiên nhiên và con người, sinh hoạt thường nhật của đức Phật đã được chính ngài mô tả trong Tăng Chi Bộ kinh (Anguttara Nikàya) như sau:

“Ở đây, này Bà La Môn Ta sống gần một làng hay một thị trấn. Buổi sáng Ta đắp y, cầm bát đi vào làng ấy, hay thị trấn ấy để khất thực. Sau khi ăn xong, trên con đường đi khất thực trở về, Ta đến một góc cuối của ngôi rừng. Tại đấy, Ta lượm cỏ hái lá chất thành một đống, rồi Ta ngồi kiết già. ”

Giáo lý của ngài không nói chuyện xa rời thực tế mà là những chuyện rất thiết thực trong cuộc đời như sinh, già, bệnh, chết…Ngài không muốn đề cấp đến vấn đề mà người nghe không hiểu, tức là tùy theo căn cơ trình độ của mỗi chúng sanh mà Ngài thuyết giảng để họ thu lợm được điều hữu ích, ví như trận mưa rào tắm mát cho muôn loài. Sự mát dịu của đất trời thì ta cảm thấy dễ chịu nhưng hơi nóng hay lạnh buốt thì ngược lại. Chúng ta muốn dễ chịu thì hãy cố gắng an ủi vỗ về để trái đất ấy không gây khó dễ với mình. Trái đất này cũng hiền lành nhưng nó cũng có những cơn thịnh nộ bởi con người không muốn cho nó yên mà luôn luôn quấy rối, phá phách nó vì lòng ích kỷ. Sách Nho có câu “ Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”, còn Phật giáo thì “ xem tất cả mọi người như Phật, xem chúng sanh như cha mẹ”. Trong bối cảnh hiện nay của xã hội phát triển, con

người sống với nhau thiếu tình người vì vật chất lấn át tâm hồn. Có mấy ai nuôi dưỡng mầm sống thương yêu. Đạo Phật nhận ra được căn nguyên của khổ đau chính là vì lòng tham đắm, sự giận hờn và ngu si. Giải quyết được các vấn đề cốt lõi của ba loài thuốc độc này thì con người sẽ được hạnh phúc vô tận. Giải quyết được ba yếu tố này một cách rốt rào thì mình và người không còn gây tổn hại lẫn nhau. Con người không còn vì mình mà sát hại các loài khác để nuôi thân mình, không còn phá hoại núi rừng để kiếm lợi cho mình nữa. Nhu cầu càng ít thì khổ đau càng ít, nhu cầu càng cao thì khổ đau càng nhiều, thiên tai diễn biến ngày càng trở nên phức tạp và nguy hiểm. Hậu quả của thiên tai là chết chóc và ô nhiễm môi trường. Ô nhiễm càng nhiều thì bệnh dịch càng nhiều. Trong Phật Di Giáo Kinh, đức Phật dạy hàng đệ tử như thế này:

“Này các Tỳ-kheo, phải biết người có nhiều tham muốn, do vì mong cầu nhiều lợi dưỡng nên khổ đau càng nhiều. Người có ít tham muốn, không mong cầu, không tham muốn thì sẽ không có sự khổ sở này. Thiểu dục như thế còn phải tu tập, huồng gì thiểu dục có thể sinh các công đức? Người thiểu dục không nói dua nịnh để mong được lòng người, cũng không bị các căn lôi kéo. Người thực hành thiểu dục thì tâm thản nhiê n, không có lo sợ, lúc cần làm việc gì thì luôn đầy đủ không thiếu thốn. Người có thiểu dục thì có Niết -bàn, như thế gọi là thiểu dục. ”1 Hãy nhìn lại chính mình, xem kỷ hành động của mình, theo dõi ý tưởng của mình để tự điều tiết thì chúng ta sẽ không bị ngoại cảnh chi phôi. Sống biết đủ thì thấy an lạc nhẹ nhàng, còn không biết đủ thì vương vào khổ lụy. Các hiện tượng tệ nạn xã hội ngày càng nhiều là vì nhu cầu của bản thân thôi thúc những người bình thường trở thành tội phạm.

Lại nói về vũ trụ quan của Phật giáo, trong mối tương duyên hiện hữu đó, Phật Giáo cho chúng ta cái nhìn hợp lý và đúng như thật. Các pháp tùy duyên sinh. Vũ trụ này cũng vậy, sự hỗ tương tồn tại trong sự siêu đẳng trùng trùng lớp lớp. Nếu không có trí tuệ sáng suốt thì không bao giờ nhận biết được.

Trong thuyết "Thập Nhị Nhân Duyên", yếu tố Danh sắc có nghĩa là thân thể. Thân thể có hai phần: tâm thuộc tinh thần và sắc thuộc thân thể. Cũng có thể nói sắc thuộc phương diện vật lý, tâm thuộc phương diện tâm lý. Cho nên con người luôn luôn có quan hệ mật thiết với môi trường xung quanh. Do đó hành vi của con người có tác động lớn tới môi trường. Như vậy, con người và môi trường tự nhiên cùng tạo nên một hệ sinh thái, con người không thể hiện hữu và tồn tại nếu không có môi sinh. Nếu thiên nhiên bị ô nhiễ m trầm trọng thì đời sống của con người không sớm thì muộn cũng bị huỷ diệt.

Quán chiếu kỹ về Duyên khởi “Cái này có nên cái kia có, cái này sanh nên cái kia sanh, cái này không nên cái kia không, cái này diệt nên cái kia diệt.”, ta sẽ thấy rằng con người nói chung và bản thân chúng ta nói riêng, không tự nhiên mà có. Các pháp nương nhau mà sinh khởi, có mặt và hoại diệt. Sự có mặt của một pháp có thể chứng minh sự có mặt của vạn pháp. Đó là nguyên lý tương tức và tương nhập. Thiền sư Junjiro - takakusu đã nhận định rằng:

“Đạo Phật chủ trương rằng: không có cái được tạo độc lập và riêng lẻ. Vạn hữu trong vũ trụ nương tựa lẫn nhau, ảnh hưởng lẫn nhau và do đó tạo ra bản hoà tấu vụ trụ của toàn thể điệu. Nếu thiếu một, vũ trụ sẽ không toàn vẹn. Nếu không có tất cả cũng không.”.

Cơ thể con người là một hệ thống điều chỉnh tinh vi gồm nhiều cơ quan khác nhau trên một thể thống nhất. Hai mối quan hệ giữa các cơ quan bên trong và giữa cơ thể với bên ngoài tương tác hỗ trợ lẫn nhau. Hệ sinh thái con người có cấu trúc giống hệ sinh thái tự nhiên, có thể hiểu rằng con người là một tiểu vũ trụ nằm trong đại vũ trụ. Nếu môi trường sinh thái mất đi sự cân bằng sẽ dẫn đến môi trường bên trong con người mất sự cân bằng không ổn định và ngược lại. Vì vậy, hiện nay trái đất đang bị bệnh nguy hiểm thì cũng giống như loài người đang mắc bệnh nan y.

Học giả Kimura Taiken ghi nhận:

“…Vũ trụ quan trong Hoa Nghiêm là sự hiển hiện của Pháp thân Tỳ -lô-giá-na.

Nghĩa là trong một ngọn cỏ, một thân cây cũng có thể phản ánh toàn thế giới, trong cái giây phút chốc lát cũng có thể bao hàm tính cách vĩnh viễn. Thế giới này do không biết bao nhiêu sợi tơ duyên sinh đan dệt, qua tất cả không gian, thời gian không một vật gì mà không tương quan với nhau. Dù nhỏ như một mảy bụi cũng không cô lập, thật là một kiến trúc vĩ đại và vô cùng trang nghiêm.”. Không có hiện tượng nào trong vũ trụ mà không liên quan mật thiết đến chúng ta. Từ một hạt sỏi nằm dưới lòng đại dương cho đến sự vận chuyển của hàng triệu tinh hà cách đây hàng triệu năm ánh sáng, tất cả mọi hiện tượng đều tương quan tương duyên với nhau.

Vậy môi trường sinh thái từ góc nhìn Thập Nhị Nhân duyên cho chúng ta biết rằng con người và thiên nhiên là một chỉnh thể thống nhất không thể tách rời, để từ đó nhắc nhở mọi người phải có ý thức với hành động của mình với môi trường.

Mục đích giáo dục Phật giáo là để giáo hóa chúng sanh chuyển mê thành ngộ, chuyển phàm thành Thánh, nói chúng là hướng nhân loại đến một xã hội hoàn thiện hơn. Đức Thế Tôn xuất hiện thế gian cũng chỉ vì mục đích duy nhất là "khai thị chúng sanh nhập Phật chi tri kiến". Bằng mọi phương tiện thiện xảo, đức Phật đã thuyết giáo mọi chúng sanh tùy căn cơ của mỗi loài đều được giác ngộ. Biết rõ đối tượng như thế nào rồi mới bày cách thực hành thì rất hiệu quả, cho nên lời Phật dạy gọi là Khế cơ khế lý.

Trong bài viết Bàn Về Mục Tiêu Giáo Dục Phật Giáo, Cố Hòa Thượng Thích Thiện Siêu có đoạn viết : "Bao lâu ý nghĩa hạnh phúc chưa được xác lập thì xã hội còn phải mò mẫm phương hướng phát triển. Lịch sử đã ghi nhận bao nền văn minh đã sụp đổ vì những mục sai lạc trong phương hướng phát triển... chiến tranh, đói nghèo, bệnh tật suy thoái đạo đức, ô nhiễm môi sinh... là kết quả của những sai lạc ấy. Giáo dục phải chia sẽ trách nhiệm với xã hội trước những hậu quả gây khổ đau khôn lường đó".

Cùng nói về mục đích của giáo dục Phật giáo, Hòa thượng Thích Chơn Thiện cho rằng : " Một đường hướng giáo dục tốt luôn luôn nhắm đến hai mục tiêu, đó là đào tạo con người xã hội và con người chính nó. Nếu thiếu đi một trong hai mục tiêu ấy l à một nền giáo dục không hoàn chỉnh".

Trong đường hướng như thế, giáo dục Phật giáo nhằm đạo tạo con người và xã hội ngày càng trở nên tốt hơn, lành mạnh hơn và cùng nhau hướng đến con đường giải thoát khổ đau cho chính mình cũng như mọi loài xung quanh. Giải thoát được khổ đau trong hiện tại tức là thực hiện cảnh giới Cực Lạc tại thế giới Ta-bà này. Khi cùng nhau hướng đến mục tiêu như vậy thì động cơ chuyển hóa môi trường cũng xoay hướng theo. Chúng ta luôn tỉnh thức chánh niệm cảnh giác về sự khổ đau phổ quát để phát sinh cảm xúc từ bi yêu thương cho tất cả mọi hình thức sự sống, một cách đặc biệt cho tất cả mọi chủng loại chúng sinh. Vậy giáo dục Phật giáo đã nhắm vào đối tượng chính là con người. Chính con người là chủ nhân của vũ trụ. Trái đất là ngô i nhà chung của chúng ta. Trái đất luôn che chở chúng ta, thế nhưng con người chúng ta lại làm tổn hại nó. Con người chúng ta đang tồn tại trên quả đất này nhưng không hề có chút hàm ơn nó mà ngược lại luôn muốn khám phá cũng như đòi cải hóa địa cầu theo ý muốn của mình. Hành động này chẳng khác gì những đứa con được sinh ra trên đời này không hề nghĩ đến công lao che chở của cha mẹ mà ngược lại chỉ biết vị kỉ, làm bất cứ hành động nào miễn sao có lợi cho mình mà thôi. Như thế chẳng khác gì đi ngược lại quan điểm của Phật giáo và Đạo giáo. Hai tôn giáo này có chung một đặc điểm nổi bật là thuyết thuận đạo theo tính tự nhiên của đất trời. Đạo Phật không những áp dụng thuyết này mà còn nâng cao hơn nữa là thuyết Duyên sanh, tức là tùy duyên vậy, tùy duyên mà bất biến.

Trong sự biến đổi của môi trường như hiện nay, chúng ta phải cùng nhau bảo vệ ngôi nhà chung này. Mỗi ngành, mỗi lĩnh vực trong xã hội đều có vai trò riêng và phương cách bảo vệ môi trường khác nhau. Theo Phật giáo, muốn thanh lọc môi trường thì trước hết phải thanh tịnh bản thân; muốn thanh tịnh bản thân thì phải thanh tịnh bản tâm của mình. Bản tâm thanh tịnh thì thế giới thanh tịnh, "tâm bình tức thế giới bình". Đây là điểm then chốt nhất để chúng ta có được một thế giới như ý, tức là cảnh Niết-bàn hiện tại.

Đạo Phật có rất nhiều phương cách để giải quyết vấn đề này. Chính chúng ta hãy tự biết mọi hành động của mình. Nhờ tâm tỉnh giác mà nhận biết được mình và môi trường có sự tương quan tương duyên để tồn tại. Trong Luật Tỳ-ni Nhật Dụng, mỗi hành động của mình luôn luôn kèm theo một bài kệ và câu niệm chú, mục đích để tâm của chúng ta luôn quay về với thực tại, luôn giữ trạng thái tỉnh thức. Mọi hành động chúng ta làm thì chúng ta phải chịu nhận trách nhiệm lấy. Khi đã nhận thức được việc làm của mình rồi mọi cảnh sẽ tự chuyển theo tâm con người. Đặc biệt trong mỗi bài kệ của Luật Tỳ-ni, chúng ta luôn luôn có câu " đương nguyện chúng sanh". Hành động của mình dù vô tình hay hữu ý cũng làm tổn hại đến sự sống của loài khác, tức là sự sống của mô i trường xung quanh cho nên phải thốt lên lời " nên nguyện chúng sanh" để cầu mong những chúng sanh khác đừng vì mình mà chịu khổ đau hay đã bị tổn hại rồi thì mong các loài khác hòa giải, không ôm lòng oán hận lẫn nhau. Đó cũng là nguyên nhân mà chúng ta luôn cầu nguyện, nguyện cho tất cả chúng sinh thoát khỏi sự thù hằn, nguyện cho tất cả chúng sinh thoát khỏi sự tổn thương, nguyện cho tất cả mọi chúng sinh thoát khỏi khổ đau, nguyện cho tất cả mọi chúng sinh được an lạc hạnh phúc.

Yếu tố quan trọng nhất trong Phật giáo chính là vì lòng Từ bi. Đức Phật cũng vì lòng Từ bi mà ngài mới ứng thân cõi Ta-bà này. Ngài cũng vì lòng Từ bi vô lượng, quán chiếu thấy chúng sanh trong cảnh giới này đang chịu đau thương trong biển lửa nên ngài mới ra tay cứu độ. Bởi vậy, mọi hành động, mọi suy nghĩ của những người con Phật cũng noi theo hạnh nguyện của đức Bổn sư Thích-ca, chỉ vì tha nhân chớ màng vị kỷ. Tâm nguyện thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh là việc làm của chúng ta.

Cũng từ nhận thức rằng, chúng ta cùng nhau sống và chúng ta cùng nhau hỗ trợ bảo bọc theo thuyết "Trùng trùng duyên khởi" thì lúc đó chúng ta sẽ không bao giờ gây tổn hại cho nhau.

"Trong tiến trình luân hồi dài đăng đẳng, không có một chúng sinh nào mà không phải là mẹ, cha, anh chị em, con trai, con gái, hay một liên hệ thân thuộc nào đấy. Sự hiện hữu liên kết với tiến trình sinh tử, một người là dòng dõi bà con thân thiết đến tất cả động vật hoang dã và gia súc, chim chóc và những chúng sinh được sinh ra từ bào thai." Nhìn rõ được nguyên lý như thế, lẽ nào chúng ta còn gây thương đau cho nhau, tại vì làm tổn thương kẻ khác cũng chính đang làm tổn thương mình. Kẻ tự hại mình phải chăng là kẻ vô trí. Đức Phật dẫn chứng mối tương quan trên để cảnh tĩnh cho những ai đang bị vô minh mà tự hai mình thì hãy tự mình thoát ra khỏi vòng luẩn quẩn khổ đau đó. Muôn loài xung quanh chúng ta cũng chính là bản thân chúng ta, cho nên chúng ta phải bảo vệ nó như bảo vệ chính bản thân mình. Con người ý thức được như vậy thì môi trường sẽ không bao giờ bị con người làm tổn hại, vì tổn hại môi sinh là tự tổn hại mình. Đây cũng chính là mục đích của giáo dục Phật giáo.

Trên thế giới, từng diễn ra nhiều cuộc Hội thảo về môi sinh, Liên Hiệp Quốc cũng đã chọn ngày 05/6/1972 làm ngày Môi trường thế giới, trụ sở đặt tại Nairobi, Kenya. Hàng năm có hàng trăm nước tham dự, luân phiên tổ chức hội nghị :

Năm 1997 tổ chức tại Seoul, Hàn Quốc

Năm 1998 tại Liên Bang Nga

Năm 1999 tại Tokyo, Nhật

Năm 2001 tại Cu Ba

Năm 2002 tại Thẩm Quyến, Trung Quốc

Năm 2003 tại Beirut, Libăng

Năm 2004 tại Bacelona, Tây Ban Nha

Năm 2005 tại San Francisco, Hoa Kỳ

Năm 2006 tại Angeri

.........

Năm 2010, Hội nghị về biến đổi khí hậu của Liên Hiệp Quốc tại Cancun vào tháng 12. Đây là Hội Nghị lần thứ 16 cho nên gọi tắt là COP 16. Các bộ trưởng môi trường, lãnh đạo thế giới và đại diện hơn 200 quốc gia đã đi đến nhiều thỏa thuận toàn cầu.

Những thiên tai thế giới gần đây lại báo động cho vấn đề sử dụng hạt nhân để phục vụ nhu cầu con người nhưng nó cũng phản tác dụng giết hại hàng loạt ghê gớm. Loài người chúng ta đang lo sợ đến vấn đề này. "Các quốc gia phát triển đã tạo một lượng khí thải nhà kính nghiêm trọng, các quốc gia đang phát triển đã hủy hoại môi trường, chặt phá rừng, nước thải công nghiệp. WHO cảnh báo gia tăng sự cố hoá chất ở những quốc gia này…Ngành y tế thế giới (WHO) lo ngại sử dụng hóa chất đã đưa đến hậu quả bệnh tật và những bệnh lý nan giải, ảnh hưởng sức khoẻ của nhân loại. Hoá chất cũng ảnh hưởng lớn đến nguồn nước sạch; thuốc trừ sâu thấm nhiễm vào hoa màu, thực phẩm, tác hại đến sức khoẻ người tiêu dùng, ngay cả cho người sản xuất. Có quá nhiều hiện tượng đáng báo động đi đến hủy diệt hành tinh xanh của chúng ta. Cũng có rất nhiều cuộc hội thảo trên thế giới do các nhà khoa học và môi sinh đã tổ chức, chung quy chỉ nhìn nhận biến đổi khí hậu do những nhân tố công nghiệp, khai thác mỏ quặng than đá, Bauxit, thí nghiệm Hạt nhân…Trước những báo động đỏ, một số quốc gia và cá nhân đã hưởng ứng lời kêu gọi của Liên Hiệp Quốc như: sáng kiến trồng cây xanh trên toàn cầu, chiến dịc h trồng hàng tỷ cây xanh do UNEP đề xướng hầu phủ xanh hành tinh chúng ta. Nga ký kết văn bản, mùa Đông 2014 ở Sochi, UNEP sẽ tư vấn cho Olympic những trò chơi xanh liên qua đến giao thông bền vững, năng lượng tái tạo, quản lý hệ sinh thái và cung ứng xanh. Tại Brazil lập chiến dịch trực tuyến kêu gọi các tình nguyện viên phiên dịch, phổ biến và tư vấn lối sống thân thiện với môi trường. Tại Kenya, học sinh, sinh viên cũng tình nguyện làm sạch bờ biển…Đức cấm triệt hạ cây rừng vùng nhiệt đới, và tại Việt Nam, Huế cũng như vài tỉnh thành đã tình nguyện phát động “giờ trái đất” tắt đèn một tiếng vào lúc 20.30 ngày 28/3/09."

Bên cạnh những thảm họa thiên nhiên như thường thấy, sự ô nhiểm không khí, cạn kiệt nguồn nước ngầm, đất đai xói mòn, sa mạc hoá, biến đổ i khí hậu và đánh mất hệ sinh thái là những thảm họa kinh hoàng khác mà nhân loại đang đối mặt. Những thảm họa đó đang diễn ra khắp nơi, ai cũng biết cũng thấy, nhưng vì nhu cầu cuộc sống và vì phát triển kinh tế, thiên nhiên ngày càng bị con người đối xử tệ bạc, bất chấp những rủi ro khóc liệt hơn mà họ sẽ hứng chịu. Chưa nói đến chiến tranh kéo dài giữa các quốc gia, các lãnh thổ trên thế giới. Quả thật là một thảm họa của thời đại. Hệ quả đến từ nhiều nguyên nhân. Tất cả vì sự đấu tranh sinh tồn, vì lòng vị kỷ, vì tham vọng.... vì mê muội dẫn đến đồng loại sát hại lẫn nhau. Chỉ có giáo lý Phật giáo mới là liều thuốc, là vị cứu tinh cho nhân loại thoát khỏi thảm họa cho môi trường hôm nay.

Đạo Phật là một triết lý sống cần đưa vào thực hành trong cuộc sống hàng ngày. Sự thực hành ấy dựa trên nền tảng tình thương, không chấp nhận một đấng tạo hóa nào đang chi phối, tức là không bị tác động bởi ngoại cảnh làm lòng người thay đổi, phải biết vào khả năng của chính mình luôn có chất từ bi và trí tuệ. Chúng ta tìm hiểu nguồn gốc của khổ đau, biết được nguồn gốc đó thì mới chấm dứt rốt ráo hệ quả khổ đau. Đó cũng là cách mà tư tưởng Đại thừa Phật giáo chủ trường, "Bồ-tát sợ nhân, chúng sanh sợ quả", tức là chặn cái nguyên nhân tạo ra thì không bao giờ có kết

quả của nó. Muốn hướng đến xây dựng môi trường thì trước hết xây dựng con người tốt hơn thì xã hội và môi trường ngày càng hoàn thiện, muôn loài đều được hạnh phúc an lạc, nghĩa là hướng đến một thế giới Cực Lạc ngay trong hiện tại vậy.

HT. THÍCH ĐỨC THANH

2011

*BÀI VIẾT NÀY CÓ THAM KHẢO TỪ:

- HT Thích Minh Châu dịch, Kinh Tăng Chi Bộ, Chương Ba, phẩm XIII

- Trí Quang(dịch), Luật Sa- di tập 2, Kinh Di Giáo

- Thích Minh Châu(dịch), Tiểu Bộ Kinh, Kinh Phật Tự Thuyết,Nxb Tp. HCM, 1982

- Tuệ Sỹ dịch, Các Tông Phái Của Đạo Phật, Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh. Sài gòn, 1973

- HT. Quảng Độ, Đại Thừa Phật GiáoTư Tưởng Luận,TTĐHVH,1969

- Thích Nhất Hạnh, Hướng đi của đạo Bụt cho hòa bình và môi sinh, NXB Phương Đông,

- Thích Chơn Thiện, Phật Học Khái Luận, NXB Phương Đông, TP. HCM, 2009

- Thích Nhuận Đạt (dịch), Đạo Phật Và Môi Trường, Nxb Tổng hợp TP.HCM , 2010

- Tiến sĩ Johan Af Klint, Phật giáo đáp ứng với biến đổi khí hậu

- Tiến sĩ G. P. Malalasekera, Phật giáo và các vấn đề thời đại, Lệ Tâm dịch

- Trích từ bản báo cáo tại cuộc Hội Thảo Thay Đổi Khí Hậu, Giải Pháp Cho Một Địa Cầu Xanh, tổ chức ngày 15/08/2009 tại Thái Lan

- Bài viết của Thích Nguyên Hiệp: Đạo Đức Phật Giáo và Vấn Đề Môi Trường

- Bài viết của Giáo sư Donald Swearer : Môi Trường Sinh Quyển Tôn Giáo ( Tuệ Nhã dịch)

- Bài viết của Thanh Quang: Quan niệm của Phật giáo về môi trường sinh thái.

Giáo Dục Nhận Thức Về Nhân Quả - Qua Môn Văn Trong Nhà Trường

Giáo Dục Phật Giáo Và Phát Triển Bền Vững

Sinh Thái Trong Thời Kỳ Phật Giáo Nguyên Thủy

Sinh Thái Trong Thời Kỳ Phật Giáo Nguyên Thủy

TT. Thích Tâm Tường

I. TỔNG QUAN:

Các truyền thống về tinh thần tôn giáo trên thế giới là những nguồn phong phú về giá trị đạo đức và các nguyên tắc phản ánh các vấn đề về môi trường. Các tín đồ tôn giáo và các học giả quan tâm về vấn đề khủng hoảng môi trường đang bỏ dần các truyền thống tôn giáo cũ để tìm nguồn đạo lý mới mẻ hơn. Các kinh về tôn giáo, các học thuyết, và các thông lệ đã được viện dẫn, để phát huy quan điểm toàn thế giới về chính thể luận, nhân loại luận, chủ nghĩa quân bình, ủng hộ sinh thái, coi trọng tự nhiên và có lòng trắc ẩn đối với muôn loài. Đối với quan điểm của đức Phật về sinh thái học, Lewis Lancaster lưu ý rằng vấn đề chính đặt ra trước mắt chúng ta là vấn đề chúng ta có tìm được cách xử lý các vấn đề về môi sinh[209].

Phật giáo là một truyền thống có thể giúp đỡ thế giới trôi mau không bị lệ thuộc vào sự đau khổ và tạo ra những sự thay đổi trong hệ thống sinh thái mỏng manh này[210]. Sự tương hợp giữa quan điểm Phật giáo về mối quan hệ thuộc liên đới và một lối sống “thiên về môi trường”, những giá trị về lòng thương xót từ bi và không bạo lực, và tấm gương của lối sống Đức Phật và Sangha xưa được coi như sự đóng góp quan trọng vào việc đối thoại để tìm ra một quan điểm sống trong một thế giới sự đe doạ luôn gia tăng[211].

II. ĐẠO ĐỨC SINH THÁI TRONG THỜI KỲ PHẬT GIÁO NGUYÊN THUỶ.

2.1. Ý nghĩa của đạo đức sinh thái học:

Đạo đức sinh thái học là một đề tài về đạo đức ứng dụng xem xét về căn bản luân lý, về trách nhiệm sinh thái: Trong thời đại ý thức về sinh thái này, về luân lý mọi người đều đồng ý rằng chúng ta cần phải có trách nhiệm về sinh thái. Chất thải độc làm ô nhiễm nước ngầm, các khối dầu loang huỷ hoại bờ biển, nhiên liệu dầu thải ra các chất carbon làng thủng tầng Ozol che phủ trái đất. Như vậy, mục đích của đạo đức môi trường là khuyến khích chúng ta nê n quan tâm đến môi sinh mà hầu hết chúng ta đã thực hiện.

Lý thuyết đầu tiên là lý thuyết coi con người là trung tâm. Chủ nghĩa con người là trung tâm vũ trụ là quan điểm mà từ nay tất cả trách nhiệm sinh thái được xuất phát do các lợi ích của con người;

giả dụ ở đây ám chỉ loài người là những con người tốt đẹp có tâm lý và có một quan điểm luân lý trực tiếp đối với sinh thái học cần thiết cho phúc lợi con người và sự sinh tồn của loài người nên chúng ta có một nghĩa vụ gián tiếp đối với sinh thái: đó là nhiệm vụ mà phát xuất từ lợi ích của con người.

Việc tiếp cận tổng quát thứ hai đối với trách nhiệm sinh thái là một sự nới rộng về quan điểm quyền của loài vật. Ít nhất là một số loài vật có tính chất luân lý giống như con người, thì trách nhiệm của chúng ta đối với sinh thái học muốn xoay quanh những lợi ích sinh thái về những loài động vật này.

Sự tiếp cận thứ ba và cấp tiến nhất đối với trách nhiệm sinh thái học, được gọi là chủ nghĩa trung tâm sinh thái, duy trì ý kiến rằng sinh thái được nhiên cứu tr ực tiếp về luân lý và không phải là vấn đề chỉ có phát xuất từ lợi ích con người và loài thực vật.

Phật giáo dạy về học thuyết nghiệp chướng, đó là luật lệ về nguyên nhân và hậu quả liên quan tới hành động v.v… Karma có nghĩa là điều gì con người hành động đáng khen thì luôn luôn tốt.

———

[209] Lewis Lancas ter BE trang 5

[210] Ibrid trang 3

[211] Ronald K.Swearer. BE trang 21

Trái lại hành động xấu đảm bảo có sự trừng phạt đau đớn. Phật tử nhận thức rằng chúng ta liên tục tạo ra những nghiệp chướng (Karma) mới bởi chính các hành động của chúng ta. Người nào tin vào luật nhân quả sẽ hết sức cẩn thận đừng có gây đau đớn cho người khác, các con vật, cây cỏ hoặc chính trái đất vì làm lại Ai tức là làm hại chính mình.

Điều này đúng ngay cả trong phạm vi phòng trào rộng lớn bảo vệ thế giới không phải loài người, các cuộc đụng độ của sự giải phóng quyền của động vật (về các động vật cá nhân) và những nhà sinh thái học, môi trường học, về các loài người hoặc các hệ sinh thái) xảy ra rất thông thường[212] về vấn đề này, một số học giả đòi hỏi một đạo lý mới. Một đạo lý mới sẽ phát sinh từ các quan niệm hiện hữu hoặc không tí nào[213]. Các con vật được coi như là một phần đồng nhất của hệ sinh thái con người và theo các chuyên viên, hệ thống giai tầng được thiết lập bởi con người với các mục đích riêng và với tiêu chuẩn riêng, con người phân biệt chống lại súc vật và khai thác chúng[214] và quan điểm của Phật giáo đối với súc vật, cây cỏ và loài người là gì?

2.2. Quan niệm của Phật Giáo đối với Thú vật

Sự khủng hoảng về thực phẩm xảy đến khi dân số thế giới gia tăng. Việc nuôi súc vật để con người tiêu thụ đã ít được chấp nhận – vì sự thương xót khi xúc vật bị đau khổ, và nhận thức rằng đó là việc sử dụng nước và ngũ cốc, không hiệu quả tí nào một quan hệ mới với thế giới loài vật là một phần của sự thay đổi nhận thức về trái đất, thú vật là một phần của chúng, và một phần của sự thực hành[215]. Các phần tử nam, nữ không được phép buôn bán thịt[216].

a. Trong Pali – Suttras:

Nakaya phác hoạ người tu sỹ hoàn hảo là người từ bỏ việc giết hại sinh vật, xa lãnh sự huỷ họi cuộc sống. Anh ta vức bỏ gươm giáo, cảm thấy xấu hổ về sự thô lỗ và tâm hồn trần đầy lòng nhân từ. Và anh sống từ bi nhân hậu đối với tất cả tạo vật có sự sống[217]. Ngay cả việc buôn bán súc vật cũng bị cấm đối với những tu sĩ[218] và kết quả của những hành động xấu và quan sát sau, trái lại được định đoạt bởi số mệnh xấu tái sinh thành một con vật hoặc còn tệ hơn[219]. Động cơ phía sau giới luật đầu tiên là “không làm tổn hại” thực hiện ý nghĩa vun trồng lòng thương xót từ bi đối với tất cả sinh vật[220] và coi trọng “chúng như một phần bản thân trong hệ sinh thái”.

b. Trong Pali Vinaya:

Đức Phật bệnh vực cho mối quan hệ dựa trên nền tảng đạo đức, giữa con người là loài vật và Ngài đưa ra nhưng giáo dục truyền miệng quan trọng xác định rằng giết hại sinh vật là một sự vi phạm về các quy định luận lý căn bản nhất trong vũ trụ.

Việc các Phật tử giết hại hành hạ súc vật có thể đưa đến kết quả sự tái sinh tiêu cực cũng như đạt tới nghiệp chướng xấu. Đặc biệt việc giết hại do thói quen. Đối với Tu sĩ nam hay nữ, không giết hại là một yêu cầu đối với đời sống tu hành để đạt được sự khai sáng[221] việc những loài vật và

———

[212] Eugene C Hargrove – AeEE

[213] John Pas s more, EPWT – trang 56

[214] KTS, Sarao, Phật giáo và quyền súc vật – trang 2

[215] Allam Hunt Badiner, D6 – trang 7

[216] A.III trang 208

[217] DI trang 7979

[218] Vin III 208

[219] MIII trang 178

[220] DI trang 4

[221] I.B‟ horner, EBTL trang 18, 54 trang 68, Sn trang 400

A.IV trang 254l S.IV trang 342

con người được coi như có khả năng đức hạnh thật sự, được nhấn mạnh bởi các đoạn văn hùng hồn trong Vinaya Pitaka[222]. c. Trong Pali Jataka:

Những câu chuyện Jataka Phật giáo, Phật giáo thường quy những hành động cao quý cho các súc vật như con khỉ và con voi, và cũng có sự liên hệ tới một số động vật giữ năm giới luật[223]. Các câu chuyện trình bày một quan điểm hình thái về súc vật cho biết các tính chất thực sự, xấu hay tốt, anh hùng hay ma quỹ, quyển Jataka, chứa nhiều loại mức độ truyện từ truyện luân lý tu sĩ và chuyện ngụ ngôn thú vật đơn giản, tới các truyện súc vật sinh ra đầy tình thương sót và cảm động và những truyện về anh hùng ca dài hơn[224].

2.3. Thái độ của Phật giáo đối với cây cỏ:

Khi suy ngẫm (sự nhận thức về môi trường của chúng ta thấm sâu và sự nhận thức bao trùm rất nhiều trường hợp và điều kiện liên hợp lại với nhau để tạo nên sự hiện hữu của chúng ta)[225]. Để bảo vệ cây cối, Đức Phật cấm đoán các môn đệ chặt cây[226] và trách nhiệm việc làm hại đời sống hạt giống và cây trồng[227]. Theo Phật giáo thì những cây cổ thụ già cỗi phải được bảo tồn chặc chẽ đặc biệt quan niệm kế thừa thuyết Phật tính Phật giáo cũng vi phạm thuyết điểm tin P hật giáo[228]. Trong các luật lệ tu viện, nếu một thầy tu, nữ tu đốn một cây hoặc nhờ ai làm dùm anh hay chị ta sẽ bị kết án yêu cầu phải nhận sự đền tội[229].

III. Kết luận:

Ba giai đoạn khai sáng của Đức Phật đã đề nghị một mẫu hợp lý hoá luân lý áp dụng cho đạo đức môi sinh kết hợp các nguyên tắc chung. Là hướng dẫn tập thể, và các bài văn đặc biệt kết lại với nhau. Các kế hoạch có hiệu quả về nền công lý phân biệt đòi hỏi rằng các nguyên tắc chung như là các nguyên tắc nằm chung hiến Chương Trái Đất Quốc Tế, được thực hiện trong chương trình cưỡng bách làm biến đổi thích hợp với các địa phương đặc biệt và theo tình trạng với nhau về bản chất, không có bản ngã tự trị nào được thiết lập chống lại (bản ngã khác) của con người, thú vật hoặc cây cỏ. Các nhà môi trường Phật giáo bác bỏ sự thống trị của người này đối với người kia và con người thống trị tự nhiên, phát huy thay thế cho một đạo lý có lòng từ bi, tôn trọng sự đa dạng các sinh vật. Để thực hành hệ sinh thái trong hệ thống thuộc địa liên quan và sống hoà hợp với thiên nhiên là môi trường đồng thời là giải pháp của Phật giáo thay đổi khí hậu.

———

[222] Vin II, trang 161

[223] Petre Harvey. AAIBE, trang 150

[224] KTS Sara, Phật giáo và thú vật, trang 6

[225] Allan Hun Badiner, DG.P XVII

[226] Vin III, trang 126

[227] D.I trang 5

[228] Lihy de Silva BAE trang 24

[229] Vin IV trang 34 – 35

Đức Phật Với Môi Trường Sống

Đức Phật Mới Môi Trường Sống

ĐĐ. THS. THÍCH LONG VÂN

Giáo thọ Trường TCPH Vĩnh Long

Đức Phật là một nhà giáo dục vĩ đại là người Thầy của nhân loại. Phương cách giáo dục của ngài với nền giáo lý tôn trọng và thương yêu sự sống không chỉ cho con người mà cho cả vạn vật. Ngài đã chỉ cho nhân loại thấy mối tương quan duyên sinh để tạo dựng một cuộc sống không làm tổn hại đến người và vạn vật trên tinh thần tương quan tương ái. Sự tương quan này có thể được chia làm hai phần:

I. MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA NGƯỜI VÀ NGƯỜI:

Theo lời Đức Phật dạy không có một thứ gì trên cuộc đời này là trường tồn bất biến và không thực thể nào có mặt trên cõi đời này là không thay đổi và hoại diệt. Cơ thể con người chỉ là một sự tổng hợp trừu tượng đối với sự hợp thành và những yếu tố thuộc về hóa học thường xuyê n thay đổi. Đức Phật dạy cuộc đời là một điểm trên một dòng nước trôi mãi mà không bao giờ ngừng nghĩ . Cũng vậy, những phân tích khoa học về vũ trụ chứng minh rằng thế giới không là gì ngoài sự liên tục không phá vở được của một loạt những sự vận động. EINSTEIN nói: “ Tất cả vấn đề đều được tạo ra bởi những đợt sóng và chúng ta sống trong một thế giới đầy sóng ”. Như vậy chúng ta thấy rằng cuộc sống của con người là vô thường và có mối tương quan mật thiết với nhau, bởi thế sự xung đột giữa người với người giữa người với thiên nhiên và xung đột với chính mình sẻ mang đến khổ đau. Sự xung đột giữa người với người gây ra biết bao nhiêu tang tóc, chiến tranh gieo rắc sự chết chóc và sự hủy diệt, hơn thế nữa ngày nay sự xung đột tôn giáo ngày càng gia tăng, ngườ i ta sử dụng tôn giáo của mình vào việc phân biệt chống lại những tôn giáo khác để phát triển tánh ích kỷ sự phân biệt và thù địch . Thái độ thù địch và sự cạnh tranh tôn giáo đã gây ra những cuộc chém giết, đánh bom khủng bố…ở các nơi trên thế giới, với mục đích chiếm đoạt vật chất, quyền hành chính trị và tự đề cao bản ngã của mình, tất cả những điều này đều phát xuất từ lòng tham lam và sân hận . Thánh Gandhi cũng đã từng nói: “ thế giới có đủ cho nhu cầu của mọi người nhưng không đủ ngay cho cả tham v ọng của một người”. do vậy tham lam vô độ trở thành cội gốc của sự xung đột. Đức Phật dạy chúng ta trong quan hệ giữa người với người phải biết tôn trọng yêu thương lẫn nhau chúng ta phải biết mang sự an lạc đến với tất cả mọi người bằng những hành động yêu thương, chia sẻ, thương người để xứng đáng sống ở đời. Để diệt bớt lòng hận thù Đức phật dạy “lòng hận thù không diệt được hận thù chỉ có lòng yêu thương mới không thù hận ” đây là một lời dạy cao quý của Đức Phật, không có một vị Đạo Sư nào mà đánh giá cao hoặc phê bình và quở trách một cách nghiêm khắc như thế đó chính là phương pháp giáo dục của bậc vĩ nhân như thế. Như vậy, sự xung đột giữa con người và con người với nhau gieo rắc một sự đau thương mất mát trên cõi đời này và cuộc chiến này đã diễn ra từ hàng ngàn năm nay thậm chí có sự giống hệt trong vương quốc của các loài vật. Một người yêu hòa bình thực sự sẽ không sử dụng bạo lực đến nền tự do của người khác, đừng bao giờ quấy rối và đánh lừa người khác. Phương pháp giáo dục của nhà Phật không những cải cách thế giới trên một phạm vi rộng rãi mà còn nằm trong sự cải cách tự thân của chúng ta thực hành lời dạy của Đức Phật, sẽ đặt chúng ta ở trong sự quan hệ tốt đẹp trong sáng hòa bình hơn giữa người với người, và giúp cho họ thấy được con đường đưa đến sự thoát khỏi sự khổ đau bằng sự phấn đấu tu dưỡng bản thân hoàn thiện tinh thần của mình.

II. MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN

Con người hiện đại bây giờ không có bảo vệ được môi trường thiên nhiên mà mình chung sống với nó, bởi vì sự bận tâm của họ là lo làm giàu và lo tìm kiếm lạc thú. Những hoạt động tinh thần của họ cũng bị choáng giữ bởi những dục lạc thế gian mà anh ta quên đi sự tôn trọng vạn vật.

Thái độ cư xử của người làm tổn hại đến môi trường thiên nhiên như nạn giết hại động thực vật quá nhiều, khai thác rừng bừa bải, khai thác khoáng sản đến kiệt quệ trong đất liền cũng như ngoài đại dương , nạn xả khí độc từ các nhà máy vào bầu khí quyển quá nhiều làm trái đất ngày càng nóng lên …. Lập tức gây ra một kết quả bi đát đối với loài người là nguyên nhân chính dưa đến nạn động đất, thiên tai lũ lụt … đưa đến nổi sợ hải sự bất an trong thời đại của chúng ta. Con người chúng ta độc ác, xấu xa tội lỗi có cuộc sống đi ngược lại với tự nhiên với thiên nhiên và vũ trụ. Lại nữa, những hành động, lời nói, cách đối xử và ý nghĩ đen tối sẽ làm ô nhiễm bầu không khí thiên nhiên. Thiên nhiên bị lạm dụng và sẽ không còn cung ứng đủ những gì con người cần cho cuộc sống, thay vào đó là những sự bất đồng, những xung đột, những dịch bệnh và những thảm họa sẽ đến với chúng ta.

Nếu con người chúng ta sống hòa hợp với thiên nhiên với vạn vật thì sẻ có một đời sống tốt đẹp, chúng ta sẽ làm trong sạch bầu không khí xung quanh chúng ta qua những giá trị đạo đức của chúng ta và tỏa chiếu lòng thương yêu trắc ẩn đến với những si nh vật khác, chúng ta có thể mang đến những hạnh phúc thực sự. Đức Phật dạy chúng ta phải luôn yêu thương và kính trọng cuộc sống đem tình thương ban rãi cho chúng sanh và cảm thương với nổi khổ của họ. Hành động của một người tu theo Phật phải đem lại sự lợi lạc sự hạnh phúc cho tất cả.

Đức Thế Tôn thường tuyên bố rằng tất cả chúng sanh đều yêu quý mạng sống của mình, từ con người cho tới loài vật ai cũng run sợ bị thọc huyết ai cũng sợ chết, nếu chúng ta biết yêu quý cái mạng sống của mình thì hà cớ gì giết hại chúng khác. Trong cuộc sống mọi người đều ao ước có một đời sống hạnh phúc nếu chúng ta làm tổn hại cuộc sống của kẻ khác để lấy về cuộc sống hạnh phúc cho chính mình là trái với đạo lý không thể nào chấp nhận được. Không tổn hại kẻ khác mới đích thực là bảo vệ chính hạnh phúc của mình , Đức Phật dạy: “ chúng hữu tình đều ao ước có hạnh phúc, người nào mà dùng vũ khí, bạo lực làm tổn hại kẻ khác để tìm kiếm hạnh phúc riêng cho họ, sẽ không bao giờ kiếm được hạnh phúc”. Trong đời sống hằng nhật , Đức Phật luôn luôn tôn trọng cuộc sống thậm chí cho đến sinh vật nhỏ nhoi như côn trùng Đức Phật khuyên các đệ tử không nên giết hại “ Trên từ Thánh nhơn, Tăng nhơn, Cha mẹ, dưới cho đến loại con trùng vi tế đều không được giết nếu cố tâm giết hại hoặc bảo n gười khác giết… đều bị phạm giới sát sanh ”. Đức Phật lấy ví dụ cụ thể trên chính bản thân ngài là sau khi thọ thực xong không được ném thức ăn còn dư lại trên cỏ hay trong nước nơi đó có con trùng nhỏ đang sinh sống. Đức Phật khuyên các phật tử không nên giết hại sinh vật để cúng dường thức ăn đến ngài và chư tăng bởi vì làm như vậy sẻ giảm tổn phước đức…

Đức Phật khuyến khích một cuộc sống hòa bình và bất hại. Ngài chê trách tất cả những hành động đẩn đến bất hòa, mâu thuẩn, xung đột bạo lực và chiến tranh “ khắc phục chế ngự tiêu diệt lòng sân hận, mang đến sự khổ đau và sân hận sẽ không bao giờ dập tắt bởi sân hận mà bởi lòng yêu thương.”

Ngày nay nền giáo dục khoa học tiên tiến đã sản sinh ra nhiều vấn nạn hơn là phát huy kiến thức hòa bình hạnh phúc và sự an lành, bịnh dịch lan tràn HIV AIDS không còn kiềm chế được, nạn nghiện rượu bia ngày càng gia tăng, thú hưởng thụ ăn thịt sống uống máu tươi khiến cho hầu hết ai cũng sợ hải và oán hờn . Nạn nghiền thuốc và tội phạm thanh thiếu niên càng ngày càng gia tăng đã trở thành vấn nạn báo động của xã hội ngày nay, nếu chúng ta thờ ơ bỏ mặt thì xã hội sẽ đi đến sự hủy diệt qua sự thụ hưởng dục lạc này. Bỏ bớt lòng tham, sân, tôn trọng cuộc sống giữa người với người giữa người với vạn vật là một phương pháp giáo dục của Đức Phật để giải quyết những vấn nạn đương thời này.

Đôi Điều Về Giáo Dục Phật Giáo Xưa Và Nay

Thiền - Nhìn Từ Phương Thức Thức Ngộ Đặc Thù Phật Giáo Á Đông

Thiền - Nhìn Từ Phương Thức

"Thức Ngộ" Đặc Thù Phật Giáo Á Đông

Trịnh Văn Định

Đặt vấn đề

Tất cả những gì hiện diện được hình dung là văn hoá đều nhằm phục vụ cho con người. Từ cổ chí kim, những khát vọng, những tìm tòi ở mọi nơi mọi chỗ trên hoàn cầu này đều nhằm từ tìm hiểu bản ngã đến thúc đẩy tha nhân văn hoá hơn. Thiền với tư cách là đặc phẩm Á Đông là một sáng tạo như vậy. Cái được gọi là Thiền Á Đông, được hình dung là một nội hàm đa diện. Từ góc nhìn giáo dục, Thiền là một Phương tiện đặc thù của Á Đông. Bài viết quan niệm Thiền như một sáng tạo của Á Đông trong nhận thức con người và thế giới và từ đó Thiền trở lại với tư cách là một phương thức đặc phẩm của Á Đông trong thức ngộ tha nhân.

1. Từ nhận thức bản ngã và thế giới đến thức ngộ tha nhân

1.1. Từ nhận thức bản ngã và thế giới…

Có thể nói Thiền là tinh hoa của hai cột trụ văn hoá Châu Á và thế giới là Ấn Độ và Trung Hoa. Phật giáo vào Trung Hoa thời nhà Hán, kết hợp với triết học Lão Trang Trung Hoa tạo thành một thức đặc phẩm Thiền. Từ đó Thiên Nam Tông Trung Hoa truyền vào Việt Nam.

Thiền trước khi là một phương thức thức ngộ bản ngã và tha nhân là kết quả của sự nỗ lực truy vấn sâu sắc bậc nhất trên thế giới về tâm linh con người. [1] Để có được cái gọi là Thiền, ít nhất đã trải qua một quá trình vật lộn thức nhận và một quá trình hoà hợp. Cội nguồn đầu tiên của Thiền chính là quá trình người Ấn Độ, ông tổ của Phật giáo Ấn Độ ngồi dưới gốc Cây Bồ để để truy vấn về cội nguồn của cái Khổ. Trong quá trình quy tâm truy vấn đó, Thích ca đã đọc ra được cội nguồn của cái khổ. Tuy nhiên, đọc ra cội nguồn của cái khổ không phải là cội gốc của Thiền, mà phương thức để có thể đọc ra nó mới là cội gốc của Thiền. Để đọc ra được cội nguồn của cái khổ, Thích Ca đã từ bỏ tất cả vinh hoá phú quý, xa lánh cuộc sống thế tục, tĩnh tâm tu luyện. Tr ạng thái tâm trong, không bị chi phối bởi những tác nhân của dục vọng đã giúp cho Thích ca nhìn ra Bản lai diện mục, chân tương của vấn đề nỗi khổ con người. Đó là dục vọng. Thiền chính là trạng thái đạt được tâm trong này. Như vậy, có thể nói, cội nguồn đ ầu tiên của Thiền này phát xuất từ Ấn Độ. Nhưng Phật giáo ở Ấn Độ chưa được gọi là Thiền. Nó chỉ được gọi là Thiền và phát huy ảnh hưởng toàn khu vực khi mà nó được tái cấu trúc trên cơ sở sự tương tác với Lão Trang Trung Hoa. Đây chính là chặng thứ hai.

Khát vọng tối hậu của Phật giáo Ấn Độ là giúp con người thoát khổ, thông qua từ bỏ dục vọng. Lão Trang khát vọng vươn tới một con người trở thành Thần tiên ngày trong thế giới này. Lão Trang và Đạo gia có nhiều cách thức để tu luyện để có thể Trường sinh bất tử. Luyện linh đơn, thần dược, dưỡng khí, dưỡng hơi thở là sản phẩm của học phái này. Gặp nhau của Phật giáo và Lão Trang là ở chỗ, Phật giáo cần tiếp tục phát triển, bởi Phật giáo khó phát triển ở quê hương của mình[2]. Để tìm chỗ đứng Phật giáo đã phải diễn đạt nhiều khái niệm của mình bằng ngôn ngữ và khái niệm của Lão Trang.. Điểm quan trọng nhất của sự gặp gỡ này là Phật giáo đã đưa phương thức tư duy của Lão Trang vào trong mình tái cấu trúc lại trở thành cái được gọi là Thiền. Linh hồn của Phương thức Tư duy Lão Trang là phá bỏ những tư duy cụ thể, đập vỡ nó, mở ra những chiều kích tư duy rộng lớn hơn. Theo quan niệm của Lão Trang, thế giới đa diện đa chiều, rộng lớn, nó vượt xa những gì tai ra nghe thấy, mắt ta nhìn thấy, ta cần phải vượt qua nó đ ể hoà nhập vào cái mà Lão Trang gọi là thế giới “đại mỹ” của vũ trụ. Trong Nam hoa kinh, [3] chúng ta sẽ bắt gặp những tên Làng, những tên như Chim Bằng, cá Côn, những cây cao to bất thường….Nó là những thứ không có trong thế giới chúng ta nhìn thấy. Những cái bất thường này sẽ phá vỡ tư duy thông thường của chúng ta. Thiền học đã triệt để sử dụng phương thức tư duy này của Lão Trang trong

tiến trình tu tập, giác ngộ của mình. Trong các công án Thiền, những hành động như gõ nhẽ vào đầu, hay trả lời không theo đúng câu hỏi…là một cách thức làm thức tỉnh những lối mòn của tư duy thường ngày của chúng ta.

Định hình một dòng phái Phật giáo Trung Hoa, Thiền ảnh hưởng mạnh mẹ đến toàn khu vực đặc biệt là Việt Nam và Nhật Bản. Tiến trình hình thành Thiền học là tiế n trình quy tâm trên cơ sở kết hợp đặc phẩm của hai nền văn hoá Ấn Độ và Trung Hoa. Thiền nhìn tư tiến trình này là kêt quả của tiến trình nhận thức dài lâu. Trở thành một đặc phẩm của văn hoá Á Đông, từ đó Thiền trở thành một phương thức thức ngộ đặc thù của khu vực.

1.2. Đến thức ngộ tha nhân…..

Kết tinh tinh hoa của hai nền văn hoá Ấn Độ và Trung Hoa, Thiền không chỉ tồn tại và lan toả với tư cách là một học Phái của Phật giáo mà còn là một phương thức thức ngộ tha nhân. Ban đầu, Thiền với tư cách là một phương thức thức ngộ chủ yếu thực thi trong dòng phái Thiền học ở các nước trong khu vực Đông Á như: Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản…Những công án Thiền và những tác phẩm thơ Thiền thời Đường Tống Trung Quốc và Thơ văn Lý Trần ở Việt Nam cho thấy sự thẩm thấu sâu Thiền với tư cách là phương thức thức ngộ Phật tử.

Khác với sự tan dã của những học phái tư tưởng khác, Thiền không mất đi cùng với sự thay đổi thể chế chính trị. Ở Việt Nam, khi nhà nước Chuyên chế mất đi, Nho giáo không tồn tại với tư cách là hệ tư tưởng nhà nước mà cấu trúc vào trong thực tiễn đời sống, thông qua những ứng xử, những tư duy…Ở Việt Nam, Phật giáo kết tinh ở thời đại Lý Trần với tư cách hệ tư tưởng của chính thể. Sang thời Lê cho đến trước khi Pháp xâm chiếm, Phật giáo đi sâu vào trong dân gian và trong những trí thức cao cấp. Từ đó đến nay, Phật giáo vẫn luôn nằm sâu trong tâm thức dân gian.

Thiền với tư cách là một phương thức thức ngộ đã có những thay đổi mang tính bước ngoạt.

Vượt ra khỏi là một phương thức thức ngộ đặc thù trong Phật giáo, Thiền trở thành một phương thức mang tính nhân loại, không chỉ là đặc phẩm của Á Đông mà trở thành đặc phẩm của thế giới. Quan sát chỉ riêng ở Việt Nam, không chỉ những người tu hành mới hành thiền, mà nhiều cá nhân không theo Phật giáo hành thiền. Hành thiền của những người không thuộc phật tử khác với hành thiện của phật tử phật giáo. Hành thiền của những người ngoài Phật giáo hướng đến tìm kiếm một sự tĩnh tại, quy tâm, tìm kiếm sự thanh thản trong những khoảng khắc trạng thái Thiền. Hơn nữa, những cách diễn giải về Thiền đã có những thay đổi căn bản khả dĩ có thể đi sâu hơn và dễ tiếp nhận hơn với đông đảo mọi người. Đọc những tác phẩm của Thích Nhất Hạnh hẳn sẽ dễ tiếp nhận hơn so với những kinh điển ghi chép về Thiền.

Như vậy, từ một phương thức thức ngộ trong Phật giáo Thìên từng bước trở thành phương thức tu tập mở rộng ra ngoài Phật giáo, trở thành một phương thức hết sức đặc hiệu trị tâm bệnh cho người hiện đại. Sự hiện diện và tham gia vào giải quyết nhiều vấn đề của con người hiện đại l à một bước đi sâu hơn của Thiền với vai trò là phương thức thức ngộ tha nhân.

Thiền với tư cách là một phương thức thức ngộ tha nhân, không chỉ dừng lại ở Việt Nam hoặc Khu vực Đông Á, ngày nay Thiền thâm nhập sâu hơn vào một thế giới mà tư duy nhận thức về con người và thế giới hoàn toàn khác biệt với Á Châu. Thiền ngày càng thâm nhập sâu hơn vào thế giới Tây Phương. Có nhiều biểu hiện có thể chứng minh rằng, Thiền đang từng bước chinh phục thế giới Tây phương với tư cách là phương thức thức ngộ. Ở Việt Nam, Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã thành lập một làng thực tập tu Thiền tại Pháp, có tên là làng Mai. Không chỉ bà con Việt Kiều mà nhiều công dân Pháp đã đến đây tập Thiền. Chính Thiền sư Thích Nhất Hạnh là người giảng Thiền cho Tổng thống Mỹ Obama.

Đặc phầm Thiền không chỉ đến với thế giới Tây Phương thông qua những người Tu hành Đông Á, đặc biệt hơn Thiền đến với Tây Phương bởi chính sự thức ngộ của người Tây phương, họ đã chủ

động đến với Á Châu sau khi đã được chính Thiền Thức ngộ. Ngày này trong nhiều công trình nghiên cứu và giới thiệu về Thiền, nhiều những nhà nghiên cứu, tu thiền nước ngoài đã nghiên cứu và giới thiệu sự kỳ diệu của phương thức thức Ngộ Thiền học. Tiêu biểu như cuốn: Hành trình về Phương Đông của PacDing, NXb Thế giới, 2009, Ẩn Tu nơi Núi Tuyết Vicki Mackenzie, hay Bàn về hạnh phúc của Mathieu Ricard….

Như vậy, Thiền từ khởi nguyên của nó là sản phẩm của trí tuệ Ấn Độ và Trung Hoa cổ đại, trở thành một tài sản nhân loại, từ Trung Hoa lan toả sang Nhật Bản, Việt Nam và từ các quốc gia này tiếp tục đi sâu vào đời sống nhân dân qua nhiều thế kỷ. Đến thời cận hiện đại, tiếp tục đi sang thế giới trời tây và từng bước thức ngộ nhiều người là những nhà khoa học, chính khác lớn của Tây Phương đến với Thiền.

2. Thiền và “khái niệm” Phương Tây

Ngày nay, những trí tuệ lớn bậc nhất thế giới đều khẳng định, đặc thu tư duy nhận thức của người Phương Tây là tư duy bằng khái niệm. Đặc thù tư duy của người Á Châu là tư duy bằng trực giác. [4]. Hệ quả là Tây Phương của khái niệm là những đầu óc duy lý, Đô ng Phương của trực giác là tạo ra những chân tu tiên phong đạo cốt.

Thiền là sản phẩm trí tuệ của khu vực Đông Á, kết tinh của hai nền văn hoá lớn nhất của khu vực là Trung Hoa và Ấn Độ cổ đại, hơn nữa, là phương thức nhận thức con người có chiều sâu và được thử thách qua nhiều thời đại và trong khu vực cũng có những phương thức tu duy khác nhưng không tiêu biểu và đặc thù như Thiền. Vì vậy, có thể dùng Thiền với tư cách là phương thức thực ngộ hay phương thức đặc thù của tư duy Phương Đông trong so sánh với phương thức nhận thức của Tây Phương.

Dùng khái niệm để nhận thức và dùng khái niệm để giáo dục là một đặc thù của Phương Tây. Đặc thù của tư duy trực giác, tư duy Thiền trong nhận thức con người và thế giới là phá bỏ tất cả khái niệm, đập vỡ khái niệm, thâm nhập bằng trực giáo vào đối tượng. Với Phương thức của Thiền, chỉ tồn tại hai trạng thái, một là trước khi thức ngộ, hai là sau khi thức ngộ. Khi đã thức ngộ có nghĩa đã hoá nhập vào thế giới toàn thể, thực sự trở thành chân tu rồi. Khái niệm của Tây Phương trải qua từng bước từ hiểu bộ phận đến hiểu tổng thể. Do vậy, những sĩ tử tu tập Thiền không quan tâm quá nhiều đến khái niệm, mà quan tâm hơn đến đốn ngộ trong từng trạng thái nhỏ, từng hành động trong cuộc sống, có thể qua hành động quét sân, pha trà….Lôgíc của Thiền nằm ở chính trạng thái Ngộ trong giây lát chứ không phải là hệ quả của những khái niệm kết thành một khái niệm nhận thức. Và ở trạng thái đó, Ngộ là hoàn tất, hiểu mình, tha nhân và thế giới. Với Thiền Tông Nam Tông, Thiền không quan tâm đến việc người tu tập có biết chữ hay không, mà chỉ quan tâm đến người đó có đốn ngộ hay không. Huệ Năng, ông tổ của Nam Tông được truyền Y Bát là người không biết chữ .

Có thể nói, trên đây là những khác biệt khác biệt lớn của hai truyền thống tư duy và phương thức giáo dục của Đông Phương và Tây Phương.

3. Sự thâm nhập của hai phương thức tư duy

Như trên chúng tôi đã đề cập, phương thức thức ngộ Thiền đã từng bước thâm nhập vào thế giới của những người tư duy bằng khái niệm. Xu hướng này đang từng bước lan rộng trong thế giới Tây Phương. Và ngược lại, từ trong thời cận hiện đại, nhiều người Phương Tây đã mang phương thức tư duy bằng khái niệm đến với thế giới Đông Á. Đến ngày nay, phương thức Tư duy này từng bước đi sâu vào trong thế giới Phương Đông. Trong định hướng của bài viết, chúng tôi chỉ đi giải thích những nét cơ bản nhất của hiện tượng mang tầm quốc tế này của hai trường phái tư duy mang tính nhân loại này.

Sự thâm nhập vào nhau của phương Đông và phương Tây xuất phát từ chính những điểm yếu trong tư duy của chính mình. Hệ thống khái niệm của Phương Tây với đặc thù của nó là phân mảnh, chia mảng đưa đến những hiểu biết chi tiết có cơ sở khoa học của từng bộ phận mà họ tìm hiểu, từ đó họ kiến tạo lên hệ thống những hiểu biết cơ học về con người và thế giới. Thế mạnh của khái niệm cho phép hiểu được và gọi tên hoá học của nó từng bộ phân trong cơ thế người hoặc thế giới. Nhưng không cho phép họ hiểu tường tận tâm bệnh. Phân tâm học sau này giải quyết ít nhiều vấn đề này. Ngay nay có một thực trạng, người Phương Tây cơ bản đạt đỉnh cao trong thế giới vật chất nhưng lại ngày càng cô đơn, hụt hẫng và khủng hoảng trong thế giới tinh thần và đời sống tâm linh. Tư duy thức ngộ của Thiền chưa mang đến một thế giới đồ sộ về vật chất nhưng giải quyết mỹ mãn những vấn đề về tinh thần và tâm tinh đồng thời cung cấp những liệu pháp trị tâm bệnh bằng những phương thức tu tập giải đơn mà ở đó ai cũng có thể thức ngộ trong bất kỳ hoàn cảnh nào và ở nơi đâu.

Phương thức tư duy của hai truyền thống lớn mang đến những thành công lớn và cũng để lại những khoảng trống lớn. Thế giới Tây Phương giúp thế giới đầy đủ hơn về vật chất nhưng để lại một khoảng trống lớn về tinh thần. Ngược lại đông phương thế giới mang lại sư giàu có về đời sống tinh thần và tâm linh nhưng bỏ lại một khoảng trống lớn về thế giới vật chất. Sự tìm đến và bổ khuyết cho nhau là một xu thế tất yếu, cả hai đều cần đến nhau trong một thế giới cần đến sự hài hoà.

Chú thích:

[1] Thái Bá Vân, Tiếp xúc với Nghệ Thuật, Viện Mỹ Thuật ấn hành, 1995, tr.118.

[2]. Phát hiện Ấn Độ, Jawaharlal Nehru, Nxb Văn học, 1990, tr.199.

[3] Nam hoa Kinh, Trang Tử, Nhà xuất bản văn học, Trung tâm ngôn ngữ văn hoá Đông Tây, tr. 2001.

[4] Bàn về tính khả tri của văn hoá, .Francois Julien, Nxb Lao động, 2010.