Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Văn Hóa Phật Giáo Việt Nam

Vai Trò Của Người Phụ Nữ

Trong Văn Hóa Phật Giáo Việt Nam

PGS.TS. Lương Quỳnh Khuê

I. TỪ CỘI NGUỒN PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ

Trước khi Đạo Phật ra đời, đạo Bàlamôn - một tôn giáo bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian đã chế ngự toàn bộ đời sống tinh thần của người Ấn. Với Đạo Bàlamôn, chế độ Varna ( sắc đẳng, đẳng cấp ) được thiêng liêng hoá bằng huyền thoại về Thần ngã Pulusa, được luật pháp hoá trong bộ luật Manu. Bởi vậy, chế độ đẳng cấp dù vô cùng bất công, tàn bạo, phi nhân tính, song người Ấn Độ thời ấy vẫn phải cam chịu như một lẽ đương nhiên, người Bàlamôn mặc nhiên hưởng phần cao quý nhất, kẻ thuộc đẳng cấp Paria thì cam phận nô lệ, dốt nát, bị khinh rẻ, bị sống ngoài lề xã hội đời đời kiếp kiếp…Trong đó , người phụ nữ Ấn Độ cổ xưa nói chung và nhất là người tro ng đẳng cấp dưới đáy này lại là người khốn cùng nhất trong những kẻ khốn cùng.

Nhưng, một sự kiện vĩ đại đã xảy ra làm đảo lộn đời sống xã hội Ấn Độ cổ đại. Vào thế kỷ VI tr.CN, Hoàng tử Siddattha Gotama vốn thuộc đẳng cấp Võ sĩ (Ksatrya ) tại một quốc gia nhỏ ở Tây Bắc Ấn Độ đã không chấp nhận sự bất công xã hội đó. Từ một Hoàng tử sống trong nhung lựa, vượt qua bảo khó khăn, thử thách, với tình yêu thương vô bờ đối với con người và một trí tuệ siêu việt, chàng đã trở thành “Đấng giác ngộ”, và một tôn giáo mới - tôn giáo của sự bình đẳng, của tình yêu thương và lòng bác ái đã ra đời trên đất Ấn Độ. Đó chính là “Đạo Phật”.

Bản chất nhân văn của Học thuyết Phật giáo thể hiện trong từng lời nói, việc làm, hành vi ứng xử của Đức Phật, Ngưòi từng nói:

- “ Trước đây và ngày nay ta chỉ lí giải và nêu ra cái chân lý về nỗi đau khổ và sự giải thoát khỏi nỗi đau khổ”;

- “ Cũng như nước đại dương chỉ có một vị là mặn, học thuyết của ta chỉ có một vị là cứu vớt”

Sau “ sự thất bại mang tính toàn nhân loại của người phụ nữ” bởi sự ra đời của chế độ phụ quyền ( C. Mác ), Đức Phật là người đầu tiên dũng cảm tuyên bố: “Nam nữ bình quyền”. Điều đáng nói là tư tưởng ấy ra đời cách đây từ hơn 2500 năm tại một đất nước mà người phụ nữ không có bất kỳ một quyền gì về chính trị - kinh tế, xã hội, văn hoá; Luật Manu quy định:

- Không cho phép người phụ nữ học và đọc Kinh Vêđa – nên nhớ rằng kinh Vêđa là Tập đại thành về trí tuệ Ấn Độ cổ đại . Điều đó cũng có nghĩa là người phụ nữ không cần và không có quyền hiẻu biết;

- Người phụ nữ không cần tham dự vào các Lễ nghi Tôn giáo để dọn đường cho mình về cõi vĩnh hằng ;

- Người phụ nữ chỉ là một thứ tôi tớ, nô lệ của cha, rồi của chồng. Khi chồng chết, người phụ nữ chỉ được coi là đức hạnh nếu họ tự nguyện nhảy vào dàn hoả thiêu để c hết theo chồng …

Như thế, trong thời đại của Đức Phật, người phụ nữ không có cả quyền tối thiểu nhất mà tạo hoá ban cho họ: quyền được sống dù là sống trong kiếp nô lệ .

Vậy mà Đức Phật lại tuyên bố: “ Nam nữ bình đẳng” ! Người nói:

- Người nữ không có gì là thấp kém hơn người nam. Bên trong mổi người nữ, cũng như bên trong mỗi người nam, đều có tiềm ẩn khả năng để trở thành A La Hán, tiềm lực để trở nên bậc thánh nhân.

- Đức Phật chỉ rằng người đàn bà là mẹ của đàn ông. Không ai xứng đáng cho ta kỉnh mộ tôn sùng bằng mẹ của mình, và phận làm con không thể trả hết món nợ của mẹ mà mình phải mang trong lòng…

- Khi chứng kiến một vị vua tỏ ra không vui khi nghe tin Hoàng hậu sinh con gái, Đức Phật đã an ủi bằng những lời sáng suốt rằng: sinh ra một bé gái nhiều khi còn hay hơn một bé trai. Em có thể trở thành một bé gái xinh đẹp, thông minh, một người vợ hiền thảo, một người mẹ vĩ đại vì có thể nuôi dạy đứa con trai của mình trở thành bậc tài trí, đứng đầu một quốc gia…

- Ngài dạy: người nam nên xem người nữ như chị, như em gái và hết lòng bảo vệ họ, nên đối xử hiền hòa, dịu dàng với vợ, xem vợ là ngang hàng với mình, và cho con gái những cơ hội thăng tiến giống như con trai…

- Nếu như đạo đức của người phụ nữ theo tư tưởng Nho giáo là “công dung - ngôn - hạnh”, trí tuệ, học vấn đứng ngoài chuẩn mực đó, thì Đức Phật không chỉ khuyên người phụ nữ tu dưỡng phẩm chất đạo đức, giữ “phẩm hạnh trong sạch; không buông theo sự độc ác, oán thù; không ghen ghét đố kỵ, sống cuộc đời đạo đức phù hợp với thuần phong mỹ tục…” mà còn khuyên họ “ phải trau dồi trau giồi học vấn và kiến thức thâm sâu , hăng say và nhiệt thành, cảnh giác và nhanh trí, sáng suốt và khôn ngoan…”

Có lẽ những lời khuyên này vẫn còn nguyên giá trị đối với người phụ nữ hiện nay không dừng ở những lời tuyên bố, lời khuyên tốt đẹp như trên, trong hành động, Đức Phật đã thực thi một chính sách tôn giáo thực sự táo bạo: chấp nhận lời thỉnh cầu của bà Maha Pajapati Gotami, cho phép thành lập Giáo Hội Tì Khưu Ni. Sự kiện trọng đại này chỉ có được – theo chúng tôi là từ hai phía:

- Phía người Phụ nữ mà đại diện là bà Maha Pajapati Gotami và nhiều người cùng thời với bà đã thể hiện những phẩm hạnh tốt đẹp như tinh thần tận tụy, đức hy sinh, tình yêu thương, ý chí và nghị lực phi thường khiến cho mọi người phải nể phục. Khi hoàng hậu Maha Maya băng hà, Maha Pajapati Gotami đã chấp nhận hy sinh tình mẫu tử, giao con đẻ của mình cho người khác nuôi dưỡng để gánh trọng trách chăm sóc, dưỡng dục Hoàng tử Siddhattha vừa được 7 ngày tuổi. Lúc ấy bà đâu có biết đang nuôi dưỡng vị Phật Tổ tương lai – người góp phần làm thay đổi đời sống tinh thần nhân loại.

- Bản thân Đức Phật là người được nuôi dưỡng, lớn lên trong tình mẫu tử bao la của Maha Pajapati Gotami - một người phụ nữ không phải là mẹ đẻ của mình; lớn lên ông lại được chứng kiến nỗi đau khổ và nhiều bất công xã hội đối với người phụ nữ, chứng kiến ý chí quyết tâm, nghị lực phi thường của họ.

Như thế, lòng biết ơn, tình yêu thương, niềm tin vào phẩm hạnh, tài năng và nghị lực của người phụ nữ đã dẫn Đức Phật đến quyết định sáng suốt nói trên. Cần hiểu rằng lòng biết ơn là một trong những phẩm hạnh chính yếu và đặc thù của chư Phật.

Với việc hành lập Giáo Hội Tỳ Khưu Ni, Đức Phật là người đầu tiên trong lịch sử tôn giáo nhân loại đã nâng vị trí của người phụ nữ lên ngang hàng với nam giới, khẳng định phẩm chất và tài năng của họ, tin rằng với tâm đạo nhiệt thành, thực hành đúng theo lời giáo huấn, hành thiền, khai triển tuệ minh sát, thì họ - những nữ tu cũng có thể đắc Đạo Quả A La Hán. Và thực tế đã minh chứng cho quyết định sáng suốt đáng kinh ngạc đó.

Có thể nói không quá lời rằng: tư tưởng “Nam – Nữ bình đẳng” của Đức Phật đã mở ra một nhận thức mới, một tư tưởng mới hết sức tiến bộ về nhân quyền, vượt qua không gian và thời gian, góp phần gợi mở những tư tưởng mới, những phong trào đấu tranh giải phóng con người, giải phóng người phụ nữ, vì sự tiến bộ của phụ nữ v.v…

Chắc chắn rằng những nhà tư tưởng vĩ đại như Mác, Ăng ghen, Lê nin, Hồ Chí Minh khi tiếp xúc với gia tài tư tưởng Triết học phương Đông, khi nghiên cứu Triết học P hật giáo không thể không xúc động khi phát hiện tư tưởng tiến bộ này của Đạo Phật, không thể không kế thừa và đưa vào hệ thống tư tưởng của mình vấn đề giải phóng phụ nữ. Hò Chí Minh từng nhận mình chỉ là “học trò nhỏ” của những nhà tư tưởng vĩ đại như Giê xu, Phật Thích Ca, Các Mác, Tôn Dật Tiên… đó sao !

I. ĐẾN PHẬT GIÁO VIỆT NAM

Là quê hương của nhiều tôn giáo lớn, đạo Phật ra đời ở Ấn Độ từ thế kỷ VI trước công nguyên . Đến thế kỷ III, thời Asôka, nhà vua sùng đạo Phật này đã thực hiện chính sách hoằng dương Phật pháp ra nước ngoài bằng con đường hòa bình. Theo huyền sử, chính Đức Asôka đã cho dựng tháp Phật ( stupa ) ở ven biển Đồ Sơn và vợ chồng công chúa Tiên Dung – Chử Đồng Tử đã ra biển vừa tu Tiên, vừa tu Phật. Theo ký ức dân gian, đạo Phật đã được người Việt biết đến từ những thế kỷ cuối cùng trước công nguyên, khi Văm Lang – Âu Lạc chưa bị rơi vào ách thống trị của phong kiến phương Bắc.

Tuy nhiên, đó chỉ là huyền sử. Song, đến thế kỷ thứ VI, Luy Lâu ( Thuận Thành, Bắc Ninh) đã trở thành một Trung tâm Phật giáo lớn của khu vực. Thư tịch cổ Trung Hoa có ghi chép rằng, nhà sư Đàm Thiên từng tâu trình Tùy Văn Đế ( thế kỷ VI ) rằng: “ Giao Châu có đường thông tới Tây Trúc. Khi Đạo Phật ở Trung Quốc chưa phổ tới Giang Đông mà xứ ấy ( tức Luy Lâu ở Giao Châu ) đã xây lên 20 ngôi Bảo tháp, độ Tăng hơn 500 người, dịch Kinh được 15 bộ” rồi.

Điều đặc biệt là, ngay từ những năm tháng đầu tiên của Đạo Phật trên đất Việt cổ, bóng dáng người phụ nữ đã in rất đậm, vai trò của người phụ nữ đã trở nên vô cùng quan trọng, góp phần tạo nên sắc thái riêng của Phật giáo Việt Nam. Về vấn đề này, bản tham luận xin đề cập trên hai phương diện:

- Hình tượng người phụ nữ trong Phật giáo Việt Nam;

- Phụ nữ với Phật giáo trong văn hóa Việt Nam

II. 1. Hình tượng người phụ nữ trong Phật giáo Việt Nam: Trước khi tiếp xúc với Phật giáo Ấn Độ, người Việt cổ ở đồng bằng Bắc bộ đã tạo dựng quốc gia Văn Lang – Âu Lạc dựa trên văn minh nông nghiệp lúa nước. Nền văn minh ấy tạo cho con người nét cá tính thuần hậu, cởi mở , đa chiều, khẳng định vai trò của người phụ nữ và một hệ tín ngưỡng phản ánh những xúc cảm tẩm lý cùng khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

1. Hình tượng phật Mẫu Man Nương và hệ thống thờ Tứ Pháp:

Ra đời từ vùng Dâu – Bắc Ninh và lan tỏa ra khắp đồng bằng Bắc bộ như minh chứng cho sự hỗn dung giữa Đạo Phật và tín ngưỡng bản địa. Từ tín ngưỡng thờ các nữ thần nông nghiệp, thờ các hiện tượng tự nhiên và tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp lúa nước, khi tiếp thu đạo Phật của Ấn Độ, người Việt đã sáng tạo nên hình tượng Phật Mẫu man Nương và một dòng Phật giáo dân gian thờ Tứ Pháp hết sức đặc sắc. Nói cách khác, các nữ thần của tín ngưỡng bản địa đã được Phật hóa, được mang Phật tính song vẫn vô cùng gần gũi với cư dân. Họ vốn là Bà Dâu, Bà Đậu, Bà Dàn, Bà Tướng nay trở thành Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện thờ ở bốn ngôi chùa, quy tụ quanh Phật Mẫu Man Nương …Phật Mẫu có thể xem như hình ảnh c ủa người Mẹ khởi nguyên vốn xuất hiện rất sớm ( Nữ Thần trông coi núi Ba Vì) rồi hỗn dung với Phật giáo mà ra đời hệ thống thờ Tứ Pháp và phát triển thêm một bước nữa trong Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt sau này. Chùa Dâu xứ Kinh Bắc xưa kia là nơi thường tổ chức các lễ cầu mưa. Sau này, sử sách Việt Nam từ Lý - Trần - Lê đều chép rằng: mỗi khi đại hạn nhà Vua thuờng đi cầu mưa ở chùa Pháp Vân hay ruớc tuợng Pháp Vân ( bà Dâu ) từ xứ Kinh Bắc về kinh thành Thăng

Long, đặt tuợng ở chùa Một Cột để làm lễ cầu đảo. Khi nào có mưa mới ruớc tuợng trở về xứ Kinh Bắc.

2. Hiện tượng “ Nữ tính hóa ” trong Phật giáo Việt Nam :

1. Trước hết là việc Nữ tính hóa hình tượng Quan Thế Âm : Trong Phật giáo Ấn Độ, Quan Thế Âm là một vị Phật giới tình nam. Khi du nhập vào Giao Châu và vùng đất phía nam Trung Hoa thì vị Phật này – một cách tự nhiên được biến đổi sang hình tướng nữ và trở thành Phật Bà Quan Âm hay Quan Thế Âm Bồ Tát. Nên nhớ rằng, vùng đất Nam Trung Hoa xưa kia thuộc Bách Việt, nằm trong vùng Đông Nam Á cổ, cư dân canh tác ruộng nước, trồng dâu nuôi tằm… Tín ngưỡng của cư dân Bách Việt mang nhiều nét chung của cư dân Đông Nam Á, rất gần gũi với tín ngưỡng của người Việt cổ, trong đó có sự tôn thờ Người Mẹ xứ sở - một biểu hiện của “Nguyên lý Mẹ” trong văn hóa bản địa. Các pho tượng Phật trong chùa Việt đều có gương mặt đầy đặn, đôn hậu, thiên về tính nữ cũng là một biểu hiện của khuynh hướng “ Nữ tính hóa” rất Việt Nam này.

Bồ Tát Quan Thế Âm được người Việt gọi giản dị là “Phật Bà”, hiện thân của Đức Từ Bi, cứu khổ, cứu nạn, mà người phụ nữ là người đau khổ nhất, cần cứu vớt nhất. “Phật Bà” cũng là hiện thân của một người Mẹ hiền, của tình mẫu tử thiêng liêng không một tình yêu thương nào sánh nổi.

- Hiện tượng Bà Chúa Xứ thờ ở Núi Sam, Châu Đốc cũng là một minh chứng cho xu hướng “ Nữ tính hóa “ này. Theo nhà khảo cổ học người Pháp là Malleret đến nghiên cứu vào năm 1941, thì tượng Bà Chúa Xứ Núi Sam thuộc loại tượng thần Visnu (nam thần), được tạc vào khoảng cuối thế kỷ 6. Rất có thể đây một trong số hiện vật cổ của nền văn hóa Oc Eo. Bản thân người viết bài này cũng đã may mắn được chiêm ngưỡng hình tướng nguyên gốc của pho tượng .

Quả thật, đó là một nam thần được tạc trong thế ngồi vương giả rất quen thuộc của thần Visnu trong thần thoại Ấn Độ. Chất liệu tạc nên pho tượng cùng với bệ đá đặt tượng đều không có ở vùng núi An Giang và các vùng phụ cận. Song điều đáng quan tâm ở đây là khi phát hiện pho tượng, người dân đã đưa về thờ và tô điểm theo sở nguyện của mình để trở thành “Bà Chúa Xứ” – người Mẹ xứ sở thiêng liêng của cả vùng Nam bộ. Trong tâm thức dân gian, “Bà Chúa Xứ” cũng được coi như một “Phật Bà Quan Âm” vậy.

- Sự hóa thân của Phật Bà vào các hình tướng nữ:

Trong Phật giáo Việt Nam còn xuất hiện nhiều hình tượng như Quan Âm Thị Kính, Quan Âm Tống Tử, Bà Chúa Ba Chùa Hương v.v…đều là hóa thân của Quan Thế Âm Bồ Tát để cứu độ chúng sinh. Với nhân dân, họ là hình tượng tiêu biểu của những người vợ dịu hiền, chịu thưong chịu khó như Thị Kính, người con gái hiếu thảo hết lòng yêu thưong cha mẹ như Bà Chúa Ba, đức hy sinh cao cả của họ đã lay động cả Thần, Phật, đất trời. Phải chăng, dân gian đã mượn hình tượng Quan Thế Âm Bồ Tát để nói lên khát vọng được thấu hiể u và cứu vớt của những người phụ nữ khổ đau trong xã hội, cũng như khẳng định phẩm hạnh đáng trân trọng của họ. Nỗi khổ đau oan trái ấy chỉ có sức mạnh và tình yêu thương vô bờ bến của Phật Bà mới cứu vớt nổi.

Đi từ Bắc vào Nam, ta còn có thể gặp nhiều hình tượng phụ nữ khác vốn là những người Mẹ Xứ Sở sau mang Phật tính được thờ phụng thiêng liêng như Chùa Thiên Mụ ở Huế, Tháp Bà ở Nha Trang, núi Bà Đen ở Tây Ninh v.v…Vào trong càc ngôi chùa, ta lại thường thấy có Ban thờ Mẫu.

Đó cũng là một hiện tượng đặc biệt của Phật giáo Việt Nam, sự hòa hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu của cư dân bản địa.

II. 2. “Phụ nữ với Phật giáo trong văn hóa Việt Nam”: bản tham luận xin đề cập mấy hiện tượng sau :

Thứ nhất: Nguyên Phi Ỷ Lan – cô Tấm của xứ kinh Bắc, người có công chấn hưng đạo Phật thời Lý

Sau hơn một ngàn năm sống trong vòng ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc, lại trong vị thế mất nước, bị kẻ thống trị tìm mọi cách thâm độc và tàn bạo để thực hiện dã tâm đồng hóa thì việc vận hành theo quỹ đạo văn hóa Hán của quốc gia Đại Việt đời Lý ( nếu có ) cũng là lẽ thường tình, không ai chê trách. Song thực tế lại không theo “ lẽ thường tình” ấy. Với tất cả khát vọng độc lập và năng lượng văn hóa bị dồn nén, đời Lý mở ra một giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng Quốc gia phong kiến độc lập, người Việt đã rất đề cao đạo Phật, trong các triều đại Lý – Trần, đạo Phật được tôn lên hàng “Quốc giáo”. Cần nhắc lại rằng, đạo Phật từ Ấn Độ vào đất Giao Châu rất sớm và đã được Việt hóa trong suốt cả ngàn năm, đ ã mang bản sắc Việt. Phật giáo Việt Nam lại sinh ra nhiều bậc Đại Sư lỗi lạc có công rất lớn đối với dân tộc như Khuông Việt Đại Sư Ngô Chân Lưu, sư Vạn Hạnh, Lý Triều Quốc Sư Nguyễn Minh Không v.v… . Bởi vậy, đề cao đạo Phật vừa là nhu cầu tinh thần của nhân dân, vừa thể hiện ý thức chính trị - ý thức “giải Hoa” của người Việt trong buổi đầu giành lại quyền tự chủ.

Ỷ Lan Hoàng Thái Hậu vốn xuất thân từ một làng quê Kinh Bắc – nơi quê hương của Phật giáo Việt Nam với những ngôi chùa cổ nổi tiếng như chùa Dâu, chùa Keo, chùa Bút Tháp…Vốn có tâm Phật, khi trở thành Nguyên Phi, rồi Hoàng Thái Hậu, lại sống trong bàu không khí xã hội tôn vinh Phật giáo, bà đã phát tâm xây dựng hàng trăm ngôi chùa lớn nhỏ. Tính đến năm 1115, bà đã cho xây cất 150 ngôi chùa, đền, trong đó có chùa Từ Phúc ở quê hương Thổ Lỗi... Không chỉ sùng đạo Phật, góp công xây dựng nhiều ngôi chùa, vốn thông minh, bà còn nghiên cứu nhiều về đạo Phật. Sử sách cũng nói tới việc bà hay đàm đạo với các nhà sư về Phật pháp, chính nhờ câu chuyện giữa bà và các vị sư thời Lý mà đến nay mới biết được gốc tích sự truyền bá đạo Phật vào Việt Nam. Bà cũng nghiên cứu về văn chương, viết những bài kệ, có những câu kệ của bà được nhiều người biết đến và còn lưu truyền tới ngày nay.

Xuất thân là một thôn nữ lại sớm lâm vào cảnh mồ côi, hiểu thấu những khổ đau của người nông dân, nhiều cô gái nghèo phải đem thân gán nợ nhà giàu. Bà đã mở tấm lòng từ bi, cho “phát tiền ở kho Nội Phủ để chuộc những con gái nhà nghèo đã phải bán đi ở đem gả cho những người góa vợ”. Sử gia Ngô Sĩ Liên đã có lời bàn: “ Con gái nghèo đến nỗi phải đợ mình làm mướn, con trai nghèo đến nỗi không vợ, đó chính là cùng dân của thiên hạ. Thái Hậu ( Ỷ Lan) đổi mệnh cho họ cũng là việc nhân chính vậy” . Từng làm cung phi, thương cảm cho bao cung phi hoài phí tuổi xuân, chôn mình trong cung cấm, bà đã cho xuất cung rất nhiều người và gả chồng cho họ nữa.

Chẳng thế mà từ xưa nhân dân đã xem bà là “Phật giáng thế” hay “Bà Tấm” nhân hậu, thương dân của xứ Kinh Bắc và thờ tự bà ở rất nhiều nơi. Hiện nay, tại Dương Xá, Gia Lâm, Hà Nội có một quần thể di tích gồm chùa, đền, điện, sơn trang. Chùa có tên “Linh Nhân Từ Phúc tự” vốn do chính bà xây dựng tại quê hương. Khi bà mất, nhân dân xây thêm ngôi đền thờ bà; Chùa và đền vừa là nơi lễ Phật vừa là nơi tưởng nhớ công đức của bà .

Xưa nay nhân dân vẫn quen gọi một cách giản dị là chùa “Bà Tấm”, đền “Bà Tấm”

Thứ hai : Chùa làng và người phụ nữ

Dân gian có câu: “ Đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt” hay “Cây đa, bến nước, sân đình” … Thiết chế văn hóa làng Việt không thể thiếu đình và chùa. Đó là một cặp sóng đôi trong tâm thức người Việt, thể hiện triết lý nhân sinh và tinh thần khoan dung hòa hợp trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Xét về lịch sử, chùa ra đời trước, gắn với việc tiếp nhận đạo Phật của người Việt. Ở nước ta, nhiều ngôi chùa có gốc tích hàng ngàn năm tuổi, tập trung ở vùng Bắc Ninh. Đình gắn với tinh thần “Độc tôn Nho giáo” của thế kỷ XV, thời Lê Trung Hưng. Những ngôi đình được xây dựng

sớm nhất là từ thế kỷ XVI ( 400 năm ), và tập trung ở vùng Sơn Tây. Người ta thường nói “ Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài” là vì vậy.

Đình là nơi thờ Thành Hoàng, cũng là nơi Hội đồng kỳ mục, các quan viên bàn việc làng; chốn đình trung thâm nghiêm - nơi thực thi nghiêm cẩn việc Tế, Lễ… vốn là công việc của các cụ cao niên và những người đàn ông có uy tín trong làng, người phụ nữ không đựoc can dự. Trong hội làng, có chăng, phụ nữ chỉ được tham gia vào các đoàn rước sách và một số trò chơi mà thôi. Thế nhưng, ngôi chùa làng lại là nơi lấy lại vị thế của người phụ nữ, tạo nên nét bình đẳng làng xã trong sinh hoạt cộng đồng làng quê xưa. Chùa làng chính là nơi dành cho họ, “Trẻ vui nhà, già vui chùa”. Hình ảnh các bà, các mẹ dắt theo con cháu, cùng các cô thôn nữ rủ nhau đi Lễ Chùa đã từ lâu đã trở nên quen thuộc, thân thương, gợi cho người ta hình ảnh về một làng quê thanh bình, yên ấm.

Không chỉ đi lễ chùa, những người phụ nữ lớn tuổi trong làng – thường gọi các vãi là những người tham gia giúp việc nhà chùa một cách tự nguyện, vô tư như một nhu cầu tinh thần.

Hiện nay, tại các thành phố lớn cũng thấy hiện tượng nhiều phụ nữ lớn tuổi tham gia vào các “ Đạo tràng”. Nhiều bà nhiều chị trong đó vốn là những nhà giáo, những thày thuốc hoặc nguyên là cán bộ công chức ở nhiều ngành khác nhau, khi về hưu, hoạt động trong tổ dân phố, tham gia sinh hoạt trong tổ chức này một hoạt động thiện nguyện. Người phụ nữ Việt Nam thời nào và ở đâu cũng luôn hướng tới cái thiện .

Như thế, người đàn ông chiếm lấy cái đình – gắn với quyền lực, người phụ nữ lại đến với ngôi chùa – gắn với tâm linh. Dù tọa lạc tại nơi nào trong thôn cùng xóm vắng, ngôi chùa luôn là một phần không thể thiếu của văn hóa làng Việt. Ngôi chùa giúp cho con người hướng tới cái đẹp và cái thiện. Đẹp về đời sống tinh thần, đẹp bởi không gian xanh mát, yên tĩnh vốn có của mỗi ngôi chùa trong các làng quê Việt Nam.

Xin được ghi lại mấy câu thơ của Nguyễn Bính như gợi nhớ cho mỗi chúng t a về hình ảnh của một thời chưa xa của làng quê Việt: :

“ Trên đường cát mịn một đôi cô.

Yếm đỏ khăn thâm trẩy hội chùa.

Gậy trúc dắt bà già tóc bạc.

Tay lần tràng hạt miệng nam mô ”

Bài viết xin được khép lại ở đây với niềm tin tưởng rằng : Đạo Phật đã đi cùng dân tộc suốt mấy ngàn năm, đã cùng dân tộc trải qua những năm tháng trầm luân cũng như những vinh quang ngời sáng. Với bản chất nhân đạo cao cả, đạo Phật sẽ mãi đi cùng dân tộc bởi dù ở đâu, lúc nào cái ác cũng luôn rình rập bên cái thiện và cái thiện luôn là đích hướng tới của mọi con người.

Hà Nội, 15 tháng 10 năm 2011

Phật Giáo Và Tính Chừng Mực Trong Lối Sống Của Người Huế

Phật Giáo Và Tính Chừng Mực Trong Lối Sống Của Người Huế

LÊ THỊ LÂM

Học viên lớp Cao học Tâm lý học, khóa 18

Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế

Khi nói đến Huế người ta vẫn thường nghĩ đây là vùng đất cố đô cổ kính, mộc mạc. Và vì thế con người nơi đây cũng cổ xưa, hiền dịu, nhẹ nhàng, trầm lặng, kín đáo….đó như là những lời khen nhưng cũng hàm chứa chút gì mỉa mai cho sự cố hủ, bảo thủ và lạc lõng giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, nó kích thích tính tò mò của những người xứ lạ muốn biết và hiểu về Huế. Đó cũng là niềm tự hào nhưng cũng là nỗi chua xót của chính con người nơi đây. Đâu đó ta vẫn bắt gặp nhận xét: “Huế mơ huế mộng, Huế tộng bộng hai đầu” của chính người dân Huế khi nhận xét về mình. Bởi sự cổ kính đó làm cho con người trở nên rụt rè, chậm chạp, kém năng động và bỡ ngỡ trước những đòi hỏi mới hay những thay đổi của xã hội, làm cho con người đôi khi thấy mình như người “từ hành tinh khác” đến, xa lạ, tách rời nhịp sống xô bồ.

Một đặc điểm tâm lý nào đều cũng có tính hai mặt của nó, một trong những nét tâm lý mà người ta vẫn thường nhắc đến khi nói về người Huế là tính chừng mực. Nghe qua cũng đủ thấy sự trầm lắng, bình bình của nhịp sống, không ồn ào cũng không lạnh lùng, không vui nhộn cũng không buồn rầu, không giàu có cũng không nghèo khổ, một lối sống thảnh thơi và hơi chút bàng quan với nhịp độ phát triển của xã hội, sự chuyển đổi của cơ chế thị trường, xu thế hội nhập của đất nước hầu như chẳng ảnh hưởng mấy đến nhịp sống con người nơi đây, họ vẫn từ tốn, bình thản, đủng đỉnh…không có gì gấp gáp, vồn vã như những thành phố khác, điều đó tạo nên nét riêng có của con người ở đất thiền kinh.

Tính chừng mực thể hiện rõ trong mọi lĩnh vực của đời sống, nó trở thành nét tính cách, tập tục sống đã ăn sâu trong tâm khảm của mỗ i con người, tìm về nguồn gốc của nét tính cách này ta thấy đâu đó mối liên hệ giữa tính chừng mực và văn hóa Đạo Phật nơi đây.

1. Những biểu hiện của tính chừng mực qua các hiện tượng xã hội

Tính chừng mực là thể hiện sự không quá thái cũng không quá ít về thái độ, hành vi trước một vấn đề nào đó. Điều này được thể hiện trong nhiều khía cạnh của cuộc sống. Trong bài viết này chỉ phân tích tính chừng mực thể hiện ở các hiện tượng trong giao tiếp, trong kinh doanh và trong ăn, mặc của người Huế

1.1. Trong giao tiếp

Nếu như người Nam Bộ cởi mở, không cần các nghi thức cầu kì, thoải mái, người dân Bắc Bộ thường chú ý đến nghi thức trong giao tiếp, thì người Huế trong ứng xử lại không quá ồn ào, không lạnh lùng mà vừa phải, đằm thắm, sâu lắng. Người Huế tình c ảm chân thành, sâu sắc, hiếu khách, nhưng tất cả những sắc thái tình cảm đó được thể hiện một cách chừng mực đến mức độ vừa đủ, không quá vồn vã nhưng cũng không thờ ơ, lạnh nhạt. Thậm chí khi có mâu thuẫn họ cũng không to tiếng la mắng, quát tháo, xung đột gay gắt như người miền Bắc hay người miền Nam mà nhẹ nhàng hơn, hòa nghị hơn (nhưng cứng rắn), họ hay sợ làm mếch lòng người khác. Chẳng hạn nếu đi trên đường nhỡ quẹt xe vào nhau người miền khác có thể trợn mắt la lối, thậm chí đòi đánh nhau thì người Huế chỉ hỏi thăm nhau, nhắc nhở nhau,…

1.2. Trong kinh doanh, buôn bán cũng vừa đủ, có chừng

Thường thì những nhà hàng ở Huế quy mô không lớn, phục vụ khoảng 5 -7 người chủ yếu, đôi khi nhu cầu người mua đông đúc họ cũng không nao lòng, họ không có ý nghĩ s ẽ mở phạm vi hoạt động, kinh doanh rộng lớn hơn dù nhu cầu khách hàng rất cao. Điều này khác hẳn với tính cách của những người ở các trung tâm kinh tế phát triển, nếu người ta có một họ muốn làm cho có

hai…còn người Huế chỉ cần đều đều, ổn định là được. Mộ t ví dụ về cô bán hàng cá: trong số 5 -6 người cùng bán cô này bán nhanh nhất, nhiều nhất, lúc nào cũng hết sớm hơn những người bán khác đôi khi bán giúp hàng cho những người xung quanh. Hỏi sao cô không mua thêm để bán? – “Để cho người khác bán với”???...Họ thường nghĩ bán rất sớm (buổi tối khoảng 10 giờ đã đóng quán, ăn sáng khoảng 8h30 đã hết), thế nên khách từ xa đến khó tìm mua những thứ hàng tạp hóa hay thú vui sau mười giờ đêm. Điều này không phải vì không có khách mà đôi khi khách hàng có nhu cầu nhưng họ cũng không bán thêm: đèn trong nhà vẫn vẫn sáng, khách ghé mua bảo không bán nữa, hết giờ rồi, họ thường chỉ bán trong giờ họ quy định hay trong số lượng hàng đã được quy định…

Cung cách phục vụ từ cửa hàng lớn cho đến quán ăn nhỏ đều chậm rãi, từ từ, đủng đỉnh, không vội vàng, không săn đón khách hàng như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Chẳng hạn, nếu bạn bước vào hàng ăn ở Huế, bạn sẽ thấy ngồi một lúc mới có người đến hỏi, thậm chí phải gọi họ mới ra; Nếu gọi cái gì đó lâu khách nhắc nhở: “Sao lâu t hế?”- “Dạ”, “xong chưa em?”-“Dạ rồi” (nhưng mãi không thấy), “nhanh lên em ơi!”- “Dạ”, “lâu quá tôi đi đây” -“Dạ” (nhưng vẫn không thấy). Bởi vậy đôi khi khách từ xa về Huế người ta không khỏi ngỡ ngàn, không hiểu nổi ý nghĩa của từ “dạ”.

1.3. Tính chừng mực còn thể hiện qua nhu cầu thẩm mĩ, nhu cầu ẩm thực.

Trong may mặc: Người Huế không thích chọn những màu có sắc thái mạnh, quá sặc sỡ. Hay khi chọn hoa văn trên áo dài, người phụ nữ Huế không thích loại hoa to, hoa tương phản, sặc sỡ, mà thích loại hoa nhỏ, điểm một vài bông đậm hay nhạt hơn nền áo một chút. Người Huế thích mặc trang phục kín đáo, nghiêm túc, thùy mị. Chiếc áo dài Huế là một biểu hiện khá rõ nét của tính vừa phải. Áo dài Huế không ngắn như dài Sài gòn, nhưng cũng không quá dài như kiểu áo Hà Nội.

Đường xẻ của áo không cao đến mức hở hang nhưng cũng không quá bịt bùng đến không thể hiện được nét duyên dáng của cơ thể.

Trong ăn uống: Mùi vị thấm đậm -có chừng, không nhạt như người miền Bắc, không ngọt như người miền Nam. Cách bày trí: gọn, đẹp và nhỏ nhắn từ những mẫu thức ăn đến chén bát sử dụng. Chẳng hạn vào một quán ăn, nếu ở Đà Nẵng, Hà Nội, Sài Gòn người ta sử dụng một cái bát thật to, thức ăn để từng miếng lớn, còn ở Huế lại dùng cái tô, cái bát nhỏ nhắn, thức ăn được thái nhỏ hơn, gọn hơn cho vừa chỉ một miếng ăn. Vì thế nếu người ở các xứ khác đến Huế khi ăn cảm thấy vì cái gì cũng nhỏ, “không đủ đô”, còn người Huế đi các nơi khác thấy nhiều, “to khó ăn”. Người Huế hay ngại ngùng, bẽn lẽn ngay cả trong ăn uống. Món chè Huế ngọt vừa phải chứ không ngọt lịm như nhiều nơi khác.

Trong âm nhạc: Điệu hò mái nhì của Huế cũng thể hiện tính chừng mực, nó hơi buồn nhưng không tới mức bi ai, quá sầu muộn. Nó không ồn ào như nhạc của phương Tây. Điều này phù hợp với tâm hồn và tính cách của người Huế.

Trầm tĩnh, điềm đạm cũng là một nét chừng mực của người Huế. Con người Huế có thể đạp xe đi thong thả, không vội vàng trên đường phố, nếu gặp trời mưa họ vẫn từ từ thản nhiên tiến bước hoặc hơi nhanh chân một tí nhưng không chạy ào như người những nơi khác.

2. Mối liên hệ giữa tính chừng mực trong lối sống của người xứ Huế và và Đạo Phật.

Trong đời sống con người Xứ Huế, đạo Phật có ảnh hưởng rất lớn, trở thành nếp nghĩ, nếp sống của người dân nơi đây. Huế là một trong ba trung tâm phật giáo lớn của cả nước, hiện nay với trên 400 ngôi chùa, trong đó có 265 niệm phật đường và số lượng người theo đạo đông đảo chiếm 60% dân số toàn tỉnh. Vì thế những ảnh hưởng của Phật giáo đã tác động khá rõ nét trong tính cách, lối sống của người Huế. Tư tưởng Phật giáo khuyến khích con người sống hướng thiện trên tinh thần phải biết nhẫn nại, tự tin vào sức mình, gieo nhân nào thì được quả ấy, người Huế luôn ý

thức phải làm điều thiện để tạo nhân lành cho đời sau. Vì thế tính cách, lối sống của họ cũng không vượt quá ranh giới của sự chừng mực để sống hết mình, bởi chỉ nhờ vậy mà con người mới có thể vượt qua những o ép trong cuộc sống, mới có thể kìm nén nhu cầu của mình để phù hợp với xã hội, chấp nhận cuộc sống vốn có để con người cảm thấy dễ chịu và thoải mái hơn, bớt nặng nề hơn.

Bởi vậy đạo Phật thực sự là chỗ dựa tinh thần cho một bộ phận đông đảo quần chúng trong xã hội, chính những ngôi chùa Phật, những ngôi chùa làng vị tha, hướng thiện, từ bi của Đức Phật là nơi an ủi tâm hồn, giúp con người vượt qua những khó khăn trong cuộc sống. Với tính cách này người Huế thường chế ngự được nhiều điều, thắng không kiêu, bại không nản, bỏ bớt tham… giữ được sự an bình trong quan hệ với người xung quanh, cuộc sống nhờ đó mà tốt đẹp hơn. Nhưng cũng chính điều này tạo nên tính bảo thủ về văn hoá. Người Huế rất khó chấp nhận những thử nghiệm, đổi mới trong lối sống và cả trong ý thức văn hoá của mình, chần chừ, lừng khừng, ngại ngùng, chừng mực trong lối sống.

Cũng chính ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo mà người Huế cảm nhận bằng trực giác nhiều hơn lý tính, nên con người Huế có tính Thiền hơn Nho, trầm tĩnh, điềm đạm, sâu lắng-một biểu hiện của tính chừng mực.

3. Những ảnh hưởng của tính chừng mực đến con người Huế

3.1. Về mặt tích cực

Tính chừng mực tạo nên nét đẹp trong phẩm chất đạo đức cần có của mỗi con người, bởi nhờ tính chừng mực mà con người sống hài hòa với thiên nhiên, hòa hợp giữa con người với con người, biết yêu thương, quan tâm và nhường nhịn lẫn nhau. Ít tạo ra những xung khắc, xung đột trong quan hệ xã hội nhờ đó mà đến nay Huế vẫn giữ được cho mình nét đằm thắm, yên tĩnh và bình yên trong xu thế hội nhập, mở cửa của đất nước, bản sắc văn hóa không thay đổi nhiều. Tính chừng mực giúp cho con người biết vừa đủ, không mơ cao, làm cho tâm lý con người ổn định, bình thản, tạo cho họ phong cách từ tốn, nhẹ nhàng mà không phải nơi đâu cũng có.

3.2. Về mặt hạn chế

Tính chừng mực vừa tạo nên những nét đẹp vừa là nguyên nhân gây nên những mặt chế trong đời sống người Huế.

Tính chừng mực trở thành nét tính cách, thành tập tục sống của mỗi người làm cho con người không dám ước mơ, không dám vượt ra khỏi khuôn phép thông thường, vượt ra khỏi sự gò bó của lễ giáo để vươn đến những gì họ mong muốn, mọi nhu cầu đề có chừng mực mà như đã phân tích ở trên, nó thể hiện từ trong ý thức, thái độ, hành vi của con người. Điều này ảnh hưởng nhiều đến đời sống, nhất là trong kinh tế, khó giàu có được. Thực tế cho thấy Huế là vốn một trong những trung tâm kinh tế-văn hóa lớn so với nhiều vùng khác của đất nước, nhưng đến nay khi nói đến Huế người ta không nói đến sự phát triển kinh tế mà chỉ nói đến nét văn hóa cổ kính của đất “Thiền kinh”. Nhiều khu vực trước đây kinh tế kém xa Huế bây giờ đã vươn lên, vượt Huế nhiều như Đà Nẵng, Nha Trang, Bình Dương…

Tính chừng mực làm cho con người hay giữ kẻ, không dám thể hiện mình nên trong giao tiếp người khác khó lòng đoán biết tâm tư, nguyện vọng, ý đồ của họ, dễ gây nên những hiểu nhầm (thường người Huế- con gái Huế bị cho là “khinh người” - do họ ngại họ ngại tiếp xúc, dè chừng, sợ sệt đôi khi thành “kiêu” trước các chàng trai), làm cho người giao tiếp cảm thấy khó chịu, buồn, kém năng động, chậm chạp, bảo thủ, bàng quan…

Tính chừng mực làm người Huế dễ bảo, dễ nghe, thiếu tính cạnh tranh. Người nơi khác vào thực thi công trình ở Huế chia sẻ về việc giải tỏa đất đai: “Làm việc với người Huế rất khỏe, mình làm gì cũng được, đền bù giá thấp cũng không sao, chứ ngoài mình làm thế này dân vác dao chém liền…”

Trong nền kinh tế thị trường, xu thế hội nhập đòi hỏi con người năng động, biết thể hiện mình, dám nghĩ, dám làm thì với tính chừng mực kìm hãm đi sự phát triển những đức tính đó, vì thế với tính cách này người Huế khó lòng đáp ứng được yêu cầu phát kinh tế -xã hội. Tính chừng mực là cần thiết để giúp con người không đánh mất bản sắc vốn có của mình trong quá trình hội nhập, nhưng quá chừng mực sẽ trở thành bảo thủ, ngại đổi mới, kìm hãm sự phát triển của chính mỗi con người và cả cộng đồng, xã hội của mình.

* Một số biện pháp tác động để thay đổi hiện tượng về tính chừng mực của người Huế

Hiện tượng về tính chừng mực của người Huế là hiện tượng tâm lý chung của nhiều người nhưng được thể hiện trong từng cá nhân của những con người hoạt động, giao tiếp với nhau khi họ chung sống trong những điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội-văn hóa giống nhau. Từ việc đánh giá những ảnh hưởng của tính chừng mực đối với đời sống con người và cộng đồng người Huế là cơ sở định hướng cho việc đề xuất những biện pháp tác động sau:

1. Đối với cá nhân

- Mỗi người phải ý thức rằng tính chừng mực là đức tính tốt giúp con người dễ tồn tại trong xã hội, nhưng quá chừng mực sẽ trở thành bảo thủ, chập chạp, thiếu năng động, dễ mất cơ hội vì thế phải biết tùy vào những giá trị mà mình hướng tới để có mức độ thay đổi cho phù hợp, ví như trong xung đột mỗi người nên giữ sự chừng mực ứng xử có văn hóa, vừa tránh tạo ra những mất mác không đáng có. Tuy nhiên khi cần phải biết đấu tranh một cách cương quyết, thể hiện rõ ý chí, lập trường của mình.

- Biết thể hiện mình: Tính chừng mực kìm hãm con người thể hiện nhu cầu, mong muốn, ước mơ chính đáng của mình, bởi vậy để tránh đi tính rụt rè, nhút nhát, ngại, sợ….Trong cuộc sống con người phải biết mình thích gì và cần thể hiện nhu cầu đó ra bên ngoài, không nên dấu diếm một mặt làm cho bản thân không thoải mái, khó chịu, điều đó không chỉ làm khổ bản thân mà ảnh hưởng đến những người xung quanh, không có động lực để phát triển.

- Tìm cách đáp ứng những nhu cầu chính đáng của mình bởi điều đó tạo cho bản thân sự thoải mái, thích thú và khi nhu cầu được thảo mãn thì kích thích các nhu cầu khác phát triển.

- Tích cực tham gia vào các hoạt động với những loại hình, hình thức khác nhau và đi nhiều nơi để có cách nhìn nhận mới về thế giới cũng như hình thành những kĩ năng và phẩm chất mới của thời đại như: tính năng động, vượt khó, dám làm, dám chịu, hay tính độc lập, khả năng làm việc nhóm…

2. Đối với cộng đồng

- Tính chừng mực tạo nên từ những luật lệ hà khắc của xã hội tạo nên vì vậy các cấp chính quyền có liên quan cần có cơ chế thoáng giúp con người có điều kiện thể hiện mình, nói ra những điều mình muốn, tự do ngôn luận …

- Tính chừng mực còn được tạo nên từ tư tưởng hướng thiện, nhẫn nại, luật nhân quả của phật giáo…vì vậy cần tạo cách nhìn nhận lại các quan điểm này theo hướng linh hoạt hơn. Hướng thiện, nhẫn nại là những đức tính quý giá của con người nhưng nhẫn nại không có nghĩa là nhẫn nhục, hướng thiện không có nghĩa là buông xuôi tất cả mà phải biết đấu tranh chống lại cái ác, đấu tranh bảo vệ, gìn giữ cho cái thiện…có nghĩa đòi hỏi con người phải biết năng động hơn, thể hiện mình…để làm được điều đó Nhà nước, các cơ quan chuyên trách cần phối hợp với Ban trị sự Phật giáo để có những định hướng trong cách nhìn nhận cho đạo sinh, thực hiện theo hướng tích cực theo tinh thần Phật giáo, tránh nhìn nhận một cách phiến diện về các quan điểm của Phật giáo, bởi mục đích của đạo Phật là đem lại sự hạnh phúc cho con người. ( ở Huế có đến 80% dân số theo đạo trong đó chủ yếu là đạo Phật 60%).

- Cần có cách nhìn mới về lĩnh vực dịch vụ, kinh doanh bởi đây là xu thế chính của xã hội hiện tại, ngay trong giáo dục cũng được xem là một lĩnh vực kinh doanh. Để làm được điều đó, Uỷ Ban tỉnh Thừa Thiên Huế kết hợp với sở giáo dục cũng như các cơ sở giáo dục, các phương tiện truyền thông… thực hiện công tác tuyên truyền, giáo dục những quan điểm, cách nhìn nhận lành mạnh đến người dân về lĩnh vực kinh tế-kinh doanh như về ý nghĩa của ngành nghề; cách thức hoạt động của ngành nghề; những chính sách khuyến khích, ưu đãi của địa phương về mở rộng các loại hình sản xuất kinh doanh, những hiểu biết của họ về yêu cầu về năng lực và phẩm chất trong lĩnh vực kinh doanh, làm ăn cạnh tranh lành mạnh…

- Các ban ngành có chức năng tổ chức các lớp tập huấn, nêu gương những con người, những công ty làm việc hiệu quả và những đóng góp của họ cho xã hội: hoạt động từ thiện, sự tôn vinh các doanh nhân vươn lên làm giàu…chứ không phải kinh doanh là hoạt đ ộng lừa đảo, dối gian…như có người đã từng nghĩ.

Cần biết rằng việc thay đổi nhận thức, thái độ, hành vi của con người là việc làm không dễ, không phải là ngày một ngày hai mà đạt được. Bởi vậy trong quá trình tác động cần có thời gian và đòi hỏi sự kiên trì, nhẫn nại và tâm huyết của mỗi con người cũng như của các cơ quan chuyên trách, bởi tính chừng mực là một nét tâm lý ăn sâu, bám rễ vào tâm thức của mỗi người. Nếu không có sự kiên trì và chịu khó cũng như không có sự tác động kết hợp nhiều mặt, nhiều bên tham gia thì khó mang lại hiệu quả.

Kết luận

Trong mỗi con người đều mang trong mình những nét tâm lý chung của cộng đồng nơi mình sinh sống vừa có những nét tâm lý riêng, tất cả những yếu tố này tạo nên bản sắc văn hóa, giá trị văn hóa, nhân cách của mỗi người. Những nét tâm lý này có thể là tích cực những cũng có thể là yếu tố gây ra những hạn chế trong nhân cách của mỗi người và giữa chúng có sự tác động lẫn nhau.

Khi con người sống trong nền văn hóa chung, tham gia các hoạt động cùng nhau thì bản thân mỗi người vừa chịu sự ảnh hưởng của điều kiện kinh tế -văn hóa- xã hội-tự nhiên nơi mình sống nhưng đồng thời chịu sự tác động lẫn nhau giữa những người cùng tham gia trong hoạt động chung. Tùy theo cách tiếp nhận, mức độ tiếp nhận khác nhau mà mỗi người chịu ảnh hưởng ở những mức độ khác nhau của những nét tính cách chung này nhưng họ không thể thoát hoàn toàn ra khỏi những cái chung đó trừ khi họ sinh sống ở đó nhưng không có sự giao lưu, hoạt động cùng nhau với những con người trong cộng đồng mình, điều này rất hiếm xảy ra. Vì vậy có thể thông qua tâm lý chung của cộng đồng có thể đoán biết được phần nào tâm lý của từng cá nhân trong cộng đồng đó.

Tính chừng mực là nét tâm lý điển hình của người Huế, qua đó chúng ta có thể xét đoán tính cách cụ thể của con người thể hiện ra trong đời sống của họ. Tuy nhiên ở mỗi con người khác nhau mức độ thể hiện của tính chừng mực khác nhau. Trong xu thế phát triển mới của xã hội, đất nước, tính chừng mực là đức tính quý của con người cần được giữ gìn, nhưng giữ gìn ở mức độ nào là điều cần xem xét ở mỗi cá nhân trong từng khía cạnh khác nhau của cuộc sống để làm sao trong quá trình hội nhập phát triển, con người vừa giữ cho mình cái riêng tư nhưng có thể hòa chung vào xu thế phát triển chung của xã hội, để bản thân mỗi người, cộng đồng người đó không bị tách ra khỏi luồng phát triển chung của xã hội .

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trần Quốc Thành – Nguyễn Đức Sơn (2008), Đề cương bài giảng Tâm lý học xã hội , Đại học Sư phạm Hà Nội.

2. GS. TS. Vũ Dũng (2009), Tâm lý học Dân tộc, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, NXB Từ điển bách khoa, Hà Nội.

3. Đào Thế Tuấn, Một vài ý nghĩ về bản chất Văn hóa Huế , Nghiên cứu Huế,Tập 3-2002.

4. Đỗ Bang, Văn hóa Việt Nam thời Nguyễn và những vấn đề đặt ra hiện nay , Nghiên cứu Huế, tập 2-2001.

Giáo Dục Phật Giáo Luôn Đồng Hành Cùng Dân Tộc

Giáo Dục Phật Giáo Luôn Đồng Hành Cùng Dân Tộc

Tinh Thần Dân Tộc Trong Suy Nghĩ Và Hành Động Của Phật Giáo Việt Nam Tỉnh An Giang Xưa Và Nay

Truyền Thống Giáo Dục Phật Giáo Nam Tông Khmer Với Môi Trường Sinh Thái Và Bản Sắc Văn Hóa Dân Tộc, Những Kiến Nghị Cần Thiết

Truyền Thống Giáo Dục Phật Giáo Nam Tông Khmer

Với Môi Trường Sinh Thái Và Bản Sắc

Văn Hóa Dân Tộc, Những Kiến Nghị Cần Thiết

TS. Trần Thanh Pôn

NÊU VẤN ĐỀ

Đồng bào dân tộc Khmer sống ở đồng bằng sông Cửu Long ( đbsCL) có chừng 2 triệu người, từ lâu đời thờ đạo Phật theo hệ phái Nam Tông ( Tiểu Thừa) chiếm tỉ lệ đến 95% dân số. Sự ngưỡng mộ ấy chứng minh cho chúng ta hiểu vì sao các tỉnh đbsCL có đông người Khmer sinh sống với 453 chùa lớn nhỏ được xây cất từ lâu đời. Chùa không những là nơi tôn nghiêm, ngưỡng vọng đạo lý của Phật Thích Ca Mâu Ni truyền dạy cho phật tử, dạy chữ Sanskrit, chữ Pa ly, dạy kinh Phật cho các Tăng sinh, dạy chữ Khmer cho học trò; mà khung viên chùa còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa theo phong tục tập quán cổ truyền, nơi tổ chức các ngày lễ hội lớn. Như lễ hội Tết mừng năm mới - Chôl snăm Th‟mây vào những ngày 13,14,15,16 tháng 4 dương lịch hàng năm, lễ hội Đôl Ta – cúng tổ tiên ông bà, xá tội vong nhân, lễ hội Ok Om Bốk – Đua ghe Ngo, Cúng trăng mừng lúa mới…Dân bổn đạo người Khmer ở đbsCL sống nơi miền đất thấp trũng, ngập nước, lũ lụt quanh năm, nên họ thường chọn những nơi cao ráo hoặc đất giồng, gò nổi để xây chùa và cất nhà, hình thành các cụm dân cư phum, sróc với lũy cây xanh cao to bóng mát, hội tụ cộng đồng đông vui, gắn bó bền chặt bên nhau, canh tác lúa nước từ đời này sang đời khác.

Là người sinh ra và lớn lên từ bé đã tắm mình dưới ánh ban mai giữa làng quê phum sróc, từng nô đùa trong sân chùa dưới vầng trăng thanh gió mát trong những ngày lễ hội ấy và quay quần bên những làn điệu “ nhạc Pin pét - ngũ âm” réo rắc và các điệu múa dân gian: Rom vong,Lâm lêu, Sa Ri Ca Keo, Ôm tuốk với tiếng bập bùng trống Say dam, Dì Kê -Thạch Sanh chém chằng hay lắm eng ơi!.v.v. Những cảnh sinh hoạt thi vị vui tươi náo nức ấy nó còn in đậm mãi trong tâm trí, ký ức tuổi thơ không sao quên được. Dù năm tháng trôi đi, dù tuổi đời dần dần về bến thiên thu, người dân Khmer và tôi không thể nào quên đạo lý, lời giáo huấn của Phật Thich Ca Mâu Ni dạy làm người: Lễ nghĩa với ông bà cha mẹ,sống ân tình nhân ái với mọi người, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau khi hoạn nạn đói nghèo, vui sướng có nhau, sống chết cùng nhau. Đó là nội dung cơ bản nhất của giáo dục Phật giáo Nam Tông với 10 điều dạy bảo đầu đời nhất cho con người: Không ăn cắp ăn trộm, không chửi thề nói tục nói dối, không cờ bạc rượu chè, phái mạnh không được ăn hiếp phái yếu, không tà dăm, không xác sinh.v.v. Đây cũng chính là những điều dạy chí lý chí tình, nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, của những người cộng sản và của tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại-Nhà văn hóa danh nhân thế giới.

I.TRUYỀN THỐNG GIÁO DỤC PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER ĐBSCL ĐẠI DIỆN CHO SỰ HÌNH THÀNH BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC RÕ NÉT NHẤT.

Với truyền thống sống cao đẹp theo hệ phái giáo dục Phật giáo Nam Tông, chùa của người Khmer có thể nói là tâm điểm kết tinh chân lý, chất nhân văn, thể hiện bản săc văn hóa dân tộc rõ nét nhất. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu về dân tộc học, nhân chủng học, lịch sử học, tôn giáo Phật học, văn hóa giáo dục dân tộc Khmer v.v. đều đến tìm hiểu các đền chùa đẹp nổi tiếng của người Khmer vùng đbsCL. Như tỉnh Trà Vinh có các chùa: chùa Phướng, chùa Ông Mẹt, Vam Rây, chùa Tháp, chùa Konpong, chùa Ân –Ao Bà Om…Sóc Trăng có: Mã Tộc-chùa Dơi, Cham Pa, Bãi Xào, Kh‟Leng, Sam Rông, Sreythimeang Kol…Bac Liêu:Xiêm Cáng, Bit S‟Bâu, Hòa Bình cũ, Hòa Bình mới, Kos Thom…Kiên Giang: Rathanh Reang Sey, K‟Lang Mương, Ôt đôm Meanchey, Xoài Siêm…An Giang: Kan Bo Pruk, Kô Tô,Tứk Dụp..

Những ngôi chùa này đều có chung những đặc điểm hình thành, phát triển và lưu tồn các nội dung giáo dục Phật giáo Khmer sau đây:

1.Nơi nào có cụm dân cư cộng đồng dân tộc Khmer sinh sống thì nơi ấy tự nhiên hình thành khum, phum, sróc và dân bổn đạo – Phật tử nơi đó cùng nhau hiến đất để xây chùa. Những khu đất ấy phải là nơi cao ráo, đất giồng, gò nổi với diện tích từ 5 đến 10 công đất, hoặc từ 2 -3 đến 5-10 hta. Điểm đẹp nhất để xây dựng toàn bộ cơ sở hạ tầng kiến trúc quan trọng của chùa gồm: Ngôi trung tâm là Chánh Điện cao từ 1 đến 1,5m và có 2 hoặc 3 ngôi chùa với hội trường lớn hay còn gọi la Sala Têl, có từ 1-2-3-4 dãy lớp học, có nhà ở cho các Tăng sinh, có nhà bếp .v.v. Ngoài sân rộng lớn của chùa, còn có khung viên – thường gọi là vườn chùa để trồng các loại cây ăn trái và các loại cây lâu năm lấy gỗ, có cả mương rạch, ao hồ nuôi cá .v.v. Đặc biệt phần lớn chùa nào cũng có đất ruộng để cấy lúa, chính các vị tăng sinh tu trong chùa ngoài việc học kinh kệ còn phải ra đồng làm ruộng cấy lúa, trồng rau, trồng các loại cây ăn trái và nhất là trồng các loại cây lâu năm để lấy gỗ, tự cung tự cấp cho nhu cầu của chùa.v.v.

2. Nội dung giáo dục Phật giáo trong chùa trước hết theo phong tục tập quán lâu đời, người con trai Khmer từ 5 đến 9 tuổi, cha mẹ cho phép thường xuyên lui tới trong chùa để làm quen cung cách sinh hoạt lễ nghĩa của chùa. Trẻ từ 10 -12 đến 15-16 tuổi trở lên được xin vào chùa tu. Một nhận thức theo thói quen bất thành văn từ lâu đời c ủa đồng bào dân tộc Khmer là người con trai Khmer phải có một thời gian vào chùa tu để đền đáp báo hiếu công ơn cha mẹ, để học lễ nghĩa, học chữ, học kinh của Phật Thích Ca giáo huấn. Thời gian vào chùa tu có thể vài ba tuần, vài ba tháng, hoặc 3-4 năm hay tu suốt đời. Ngoài việc hàng ngày học chữ Sanskrit, chữ Pali để đọc Kinh Tạng, Kinh cầu siêu, các vị sư Sa Di còn phải học thuộc lòng những bài khóa ghi trong sách lá Thốt nốt. Các loại sách đó là:

- Sách Satra Ch‟bắp Crom - Giáo huấn ca, dạy về lễ nghĩa, phép tắc, lễ độ, kính trên nhường dưới, lòng đúc độ của con người đối nhân sử thế tốt đẹp trong đời sống xã hội. Sách ghi lại những lời răn dạy của tổ tiên ông bà biết bổn phận làm con, biết lễ nghĩa, biết công ơn dưỡng nuôi con cái của cha mẹ.v.v.

-Sách Ch‟bắp Mê đa – Luật tổ tiên hoặc sách Ch‟bắp Tê va đa – Luật định, học về những huyền thoại, Phật thoại… gồm 6 phạm trù của giới tu Tăng sinh – phải thuộc lòng các sách: Ch‟bắp Prốts – Quy định đức hạnh của nam giới, Ch‟bắp Srey – Quy định đức hạnh của nữ giới, Ch‟bắp Kê kal – Kinh nghiệm sản xuất nghề nông làm ruộng, Ch‟bắp Balắts Senna Vông – Lấy gương đức độ của Phật mà phê phán những hành vi sai trái của người xưa để dưỡng tâm tính của mình, Satra Ch‟bắp Prôvót Prák Puýt – Tiểu sử Phật Thích Ca Mâu Ni gồm 14 quyển.v.v.

- Sách dành riêng cho các vị sư Tỳ Khưu phải hội đủ 6 điều Phật dạy, tuân thủ 227 điều luật, hiểu biết chữ Paly và đọc thông Trai Bay Đók – Tạng kinh gồm 3 bộ kinh cao cấp: Bô rát sốt – Kinh tạng là làm điều thiện, Bô rát Vinây – Luật tạng là sống thanh khiết, Bô rát Opithem – Luận tạng là ngồi tham thiền, suy luận tìm chân lý.v.v.

II. CHÙA PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER ĐBSCL TỪ LÂU THỰC SỰ LÀ TRƯỜNG HỌC PHỔ THÔNG DÂN TỘC VÀ LÀ TRƯỜNG DẠY NGHỀ MANG TÍNH DÂN GIAN CAO.

1. Nếu chúng ta nghiên cứu kỹ về truyền thống giáo dục, dạy chữ, dạy dỗ con em của đồng bào người Khmer từ thời xa xưa thì chúng ta sẽ thấy một điều rất rõ là vùng đồng bào Khmer không có cái gọi là trường học theo đúng nghĩa thông thường. Tất cả việc dạy dỗ dạy chữ, rèn luyện, bồi dưỡng kiến thức và hình thành nhân cách đạo đức kể cả học làm người, học một số nghề cần thiết cho cuộc sống gia đinh.v.v. đều phải vô chùa tu, hay còn gọi là học tu. Như vậy chùa của đồng bào dân tộc Khmer là trường học đầu đời cho con em của họ. Tuy vậy cũng có tình huống là trong chùa

Khmer có nhiều lớp dạy, học chữ Sanskrít – chữ Khmer hiện nay do thầy giáo hoặc các sư trong chùa dạy cũng khá lâu đời. Nhưng đứng về thuật ngữ giáo dục có lớp cho việc dạy và học, học và dạy trong chùa từ thời xa xưa vẫn quan niệm là vào chùa đi tu. Hiện tượng học theo kiểu này trong cộng đồng người Khmer không gọi là trường học, nhưng việc đi tu này vẫn làm tròn ý nghĩa của chức năng trường học thông thường. Qua đây chúng ta thấy rằng đồ ng bào dân tộc Khmer dùng đặc tính linh cảm linh thiên màu nhiệm của triết lý đức Phật – chùa làm phương tiện, phương pháp truyền dạy học trò. Còn học trò vào chùa học, tự nhận thức được đây là cửa linh thiên của đức Phật phải hết sức nghiêm túc…Như vậy việc giáo dục đạo đưc, giáo dục nhân cách, rèn luyện về mọi mặt, người dạy nhờ vào “ sức mạnh vô hình của luân lý Phật giáo” làm trợ thủ đắc lực nhất cho sự thành bại của người dạy và người học. Phải nói đây là một lĩnh vực thuộc về Tâm lý học dân tộc và giáo dục học dân tộc nói chung cũng như trong lĩnh vực giáo dục Phật giáo học nói riêng. Nó rất tinh tế và tế nhị của phương pháp dạy học cổ truyền trong chùa, trong vùng đồng bào dân tộc Khmer đạt hiệu quả rất cao từ lâu đời mà chúng ta chưa biết cách khai thác.

2. Ngoài ra những ngôi chùa Phật giáo Nam Tông Khmer không đơn thuần dành riêng cho lứa tuổi trưởng thành thanh niên vào tu chỉ học chữ Sanskrit, chữ Paly để đọc các loại sách kinh Phật như vừa kể trên mà còn có một ý nghĩa cực kỳ to lớn cho đời sống con người. Đó là nhà chùa tạo điều kiện cho các vị sư Tăng sinh đang tu trong chùa được học nghề một cách tự nhiên. Hàng ngày các vị sư cả, sư trụ trì chùa truyền dạy một số nghề cơ bản nhất, cần thiết nhất như: Học cưa, đục bào,đóng tủ bàn ghế, học xây cất nhà cửa, trồng các loại rau, trồng các loại cây ăn trái, trồng các loại cây lâu năm lấy gỗ, học cày cấy làm ruộng, học vẽ các hoa văn theo đường nét của dân gian dân tộc, học nặn tượng, nặn các phù điêu truyện kể cổ tích … Hiện nay các vị sư Tăng sinh trong chùa còn học thêm nhiều kiến thức khoa học kỹ thuật tiên tiến và hiện đại trong các ngành, các trường Trung cấp, Cao đẵng, Đại học .v.v.Đặc biệt nhất là các vị sư Tăng sinh trong chùa còn tranh thủ học nhiều chuyên môn khác nhau, nhưng hiện đăng ký học nhiều nhất vẫn là vi tính và các ngoại ngữ: Anh, Pháp, Nga, Đức, Nhật. Trung Quốc, Hàn Quốc .v.v. Khi các vị sư hoàn tục, trở về đời thường, muốn xây dựng gia đình thì đã biết một số nghề cơ bản, có công ăn việc làm nuôi vợ nuôi con ngay.

III. CHÙA KHMER TRONG MỐI QUAN HỆ GIÁO DỤC PHẬT GIÁO VỚI GIÁO DỤC PHỔ THÔNG VÀ SỰ NÂNG CAO, PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG SINH THÁI PHUM SROC.

1. Bản chất giáo dục Phật học trong chùa Khmer từ thời xa xưa luôn có mối quan hệ gắn bó mật thiết với giáo dục phổ thông ( dạy và học chữ Khmer và chữ Việt) rất ngẫu nhiên. Nếu chỉ đơn thuần xét về đặc điểm giáo dục Phật học cho các vị sư Tăng sinh hoặc cho lứa tuổi thanh thiếu niên, thanh niên trưởng thành học trong chùa Khmer từ xưa cho đến giờ t hì nó là chu trình “ khá cứng” theo nguyên tắc khép kính của “ học đạo” như đã trình bày thì không có điều gì để thảo luận. Nhưng trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu thực trạng giáo dục Phật học trong chùa Khmer với thực trạng giáo dục phổ thông các cấp cho con em Khmer mặc dù có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau thì thấy rằng hiệu quả của nó còn nhiều hạn chế. Như việc giáo dục đạo đức, lễ nghĩa, tôn ti trật tự .v.v. theo luân lý triết lý Phật học – học đạo thì khá tốt. Ngược lại vấn đề này thực hiện trong hệ thống giáo dục phổ thông các cấp cho con em dân tộc Khmer chưa thật ưng ý lắm. Đặc biệt vấn đề dạy và học chữ Khmer cho các vị sư Tăng sinh trong chùa rất tốt, còn việc tổ chức dạy và học chữ Khmer - chữ Việt cho các em học sinh Khmer hiện nay chưa thật tốt. Như có trường tổ chức dạy chữ Khmer có trường không tổ chức dạy, có trường tổ chức dạy chữ Khmer cho lấy có, dạy cầm chừng, dạy bữa đực bữa cái và cuối cùng khi các em ra trường không đọc không viết được chữ Khmer -chữ của dân tộc mình. Hơn thế nữa, phần lớn các em học sinh dân tộc Khmer đều yếu kém chữ Việt và kể cả yếu

kém toàn diện trình độ học lực.Vì vậy chúng tôi thấy rất rõ là vấn đề giáo dục Phật học: đạo đức, lễ nghĩa và học chữ Khmer trong chùa luôn luôn đạt hiệu quả như mong muốn, còn giáo dục phổ thông các cấp về đạo đức, lễ nghĩa và học chữ dân tộc chưa được như mong muốn. Mặt dù bản chất giáo dục Phật học của chùa Khmer và bản chất giáo dục phổ thông các cấp trong vùng đồng bào dân tộc Khmer luôn có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau nhưng hiệu quả không như nhau. Qua đây chúng ta cần có định hướng giải quyết vấn đề giáo dục cho con em đồng bào dân tộc Khmer trong thời gian tới:

- Phát huy truyền thống giáo dục Phật học về cách thức tổ chúc dạy, phương pháp dạy đạo đức, lễ nghĩa và dạy chữ dân tộc trong chùa Khmer.

- Khắc phục sự yếu kém của hệ thống giáo dục phổ thông các cấp về những vấn đề trên và tìm ra cách thức tổ chức dạy, phương pháp dạy tối ưu, nhất là phương pháp dạy song ngữ Khmer -Việt, Việt-Khmer cho con em dân tộc Khmer học tốt hơn trong thời gian tới.

Giải quyết được hai vấn đề nêu trên, chúng ta mới thây hết được bản chất thực sự của giáo dục Phật học với giáo dục phổ thông các cấp cho con em đồng bào Khmer trong cùng một chức năng dạy người hoàn hảo của mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau một cách biện chứng nhất, họp lý nhất.

2.Sự hình thành cụm dân cư cộng đồng dân tộc Khmer, sự định vị cơ sỡ hạ tầng của phum sróc, xây cất nhà cửa, đền chùa Khmer có tính chất ước lệ truyền thống từ lâu đời và có tính bền vững tự thân trong cuộc sống. Những điều đó nó cho ta thấy thực tế bản năng sinh tồn,công sức lao động hữu ích như:

- Giáo dục Phật học cho các vị sư Tăng sinh trong chùa Khmer học được một số nghề cơ bản để sau khi hoàn tục, ra đời sống bình thường và xây dựng gia đình có đủ khả năng nuôi vợ nuôi con.

- Hình thành vị trí chùa theo hệ Phật giáo Nam Tông Khmer có từ lâu đời ở đbsCL, hầu hết các chùa đều có trồng các loại cây ăn trái, nhất là trồng các loại cây lâu năm lấy gỗ. Nên hiện nay trong khung viên của các chùa có rất nhiều loại cây quý, hiếm,cao, to lớn đến 5 -6 người ôm như: cây sao,cây dầu, cây sến, cây trắc, cây giá tị, cây căm xe và nhiều loại cây có giá trị khác .v.v.Chinh các loại cây ăn trái, các loại cây gỗ quý kể trên nó tạo điều kiện cho các loài chim về ở quanh năm, tạo không khí khung viên chùa có nhiều cây cao bóng mát.