Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Giáo Dục, Sự Tồn Tại Của Lỗi Cây

Giáo Dục, Sự Tồn Tại Của Lỗi Cây

Thích Nữ Tịnh Vân

Con đường giáo dục tuyệt diệu được đức Thế Tôn chỉ dạy không ngoài Thánh đạo tám ngành, làm cho chúng sanh xa rời cấu uế, đạt tâm an tịnh. Khi hành đạo và hoằng đạo, muốn duy trì mạng mạch Phật pháp, đem an vui và giải thoát cho nhân loại, con người cần tu tập Giới Định Tuệ để nhận ra chân lý của ba đặc tánh Khổ (dukkha), vô thường (anicca), Vô ngã (anattã).

Chúng ta nhớ lại sự kiện đức Phật sau khi hành thiền định, tâm Ngài trở nên trong sáng, thanh tịnh, không uế nhiễm, không nhiệt não. Với tâm này, Ngài vững chắc hướng đến Lậu tận trí, quán triệt về lý Tứ đế. Ngài hiểu biết hoàn toàn các lậu hoặc, lậu hoặc tập khởi, lậu hoặc đoạn diệt và con đường đưa đến lậu hoặc đoạn diệt. Với trí tuệ đoạn diệt các lậu hoặc, Ngài được giải thoát. Tri kiến về giải thoát khởi lên trong Ngài. Ngài biết sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc gì cần làm cho sự giải thoát, giác ngộ đã được Ngài làm xong. Như vậy đối với Ngài không có gì cần phải làm thêm đối với tiến trình giải thoát nữa.

Như thế đức Phật đã dạy diệt khổ và con đường thoát khổ nhờ tu tập, hành trì chỉ quán mà chúng ta đã được đọc trong các bài kinh của Kinh tạng Nguyên thủy. Vì an lạc cho số đông, vì hạnh phúc cho số đông (bahujana hitãya, bahujana Sukhãya). Những bài kinh này đã được thuyết giảng bằng thứ ngôn ngữ thông dụng, phổ cập đặc biệt hàng ngày làm cho phù hợp mọi đối tượng để khai sáng tâm họ. Những bài kinh này phản ánh trí tuệ thâm sâu và lòng từ không biên giới nơi vị đã chứng đạt quả vị giải thoát giác ngộ. Phương pháp giáo hoá của bậc Đạo sư là huấn luyện trực tiếp ngay vào bản tâm, cá tánh từng người đệ tử giúp họ cải đổi tư duy cũ, lạc hậu, ích kỷ, mà vươn lên, sống hợp với cách sống cho người và vì người.

Có thể nói, các hàng đệ tử Ngài bất luận người lớn hay trẻ nhỏ, có học thức hay quê mùa, dù là thành viên nào trong xã hội ... khi từng được đọc hay nghe bất kỳ bài kinh Phật học nào của Ngài, thì tuỳ căn cơ, trình độ của mình, vị ấy cũng đều thấm nhuần nghĩa lý thâm sâu, hành trì kính cẩn lời dạy, giải toả được nhiều ưu tư, phiền muộn, ngõ cụt trong các lãnh vực, tình huống cuộc sống. Với chất liệu pháp Phật nhiệm màu, sẵn chứa trong những lời huấn thị ân cần, soi sáng con người thoát khỏi u đồ, thành tựu sự nghiệp, đạt được thuần tịnh, trong sáng nơi tâm, biết thức tỉnh, cảnh giác, góp phần làm cho cuộc sống thêm phần ý nghĩa. Để vượt qua cam go, phiền não, gây tác hại về mặt tinh thần, trở ngại bước tiến, ngăn cản mục tiêu, có bảy phương pháp[52] đoạn trừ:

1. Thấy biết: Đạo Phật vốn dĩ là đạo của „Duy tuệ thị nghiệp’, chính vì vậy mà khởi động đầu tiên mang tên gọi này, có liên quan đến đức tin bất động. Tại tốc độ nào đó, chánh kiến là phương pháp đi đầu, giúp con người nhận thức, phân biệt, phát hiện nguyên nhân, truy tìm nguồn gốc. Chẳng hạn bàn về khổ đau, nhờ thấy và tìm ra sự ràng buộc của níu kéo, bảo thủ, ít hiểu biết. Bước thứ hai, thiết lập trạng thái hân hoan trên cái thấy rõ nguồn cội một cách rốt ráo, chơn chánh; các nút gút lần hồi được tháo, nhờ khéo truy nhân. Như vậy có thể nói, sự phát triển của trí tuệ ban đầu có liên quan đến cái thấy như thật để có thể thực hiện bước kế dễ dàng, đồng nghĩa với khép mình trong khuôn khổ đạo đức.

2. Phòng hộ : muốn tu tâm, trước hết phải hiểu biết tâm mình, sau đó mới có thể hộ trì và phát huy hết khả năng của tâm. Muốn vậy, cần trang bị tốt kiến thức phòng hộ, vì tâm được minh họa như dễ thay đổi, bị dao động, khó thấy, rất tinh tế, khó hiểu, khó kiểm soát và nhanh nhẹn cực kỳ qua bài kệ sau:

———

[52] Sabbàsava sutta, Majjhima nikaya

Phandanam capalam cittam, durakkham dunnivãrayam.

Ujum karoti medhãvr, usukãro’va tejanam.

Tâm hoảng hốt giao động. Khó hộ trì khó nhiếp.

Người trí làm tên thẳng. Như thợ tên làm tên.

( Dh. 33)

Hoặc:

Sududdasam sunipumam, yatthakãmanipãtinam.

Cittam rakkhetha medhãvr, cittam guttam sukhãvaham.

Tâm khó thấy, tế nhị. Theo các dục quay cuồng.

Người trí phòng hộ tâm. Tâm hộ an lạc đến.

(Dh. 36)

Thật vậy, chánh niệm đóng vai trò trọng trách trong các oai nghi tế hạnh, hộ trì các căn nghiêm mật, vì phạm hạnh giới đức là nấc thang căn bản để tiến lên mục đích tối hậu.

Yato yato sammasati, khandhãnam udayabbayam

Labhati pĩti pãmojjam, amatam tam vijãnatam.

Người luôn luôn chánh niệm. Sự sanh diệt các uẩn.

Được hoan hỷ hân hoan. Chỉ bậc Bất tử biết.

(Dh. 374)

Như vậy cách sống theo đạo Phật khiến người hành trì không những toàn hảo mặt đạo đức bên ngoài mà cả phần giải thoát giác ngộ tâm linh bên trong. Phương pháp sống này vun trồng những tình cảm hướng thượng, từ bỏ cái hướng hạ, trong đó tình cảm trân quý luôn pha lẫn chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, chánh trí và chánh giải thoát. Các ngành này là sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, đưa người hành lời đức Phật dạy đến chỗ bình an, giải thoát, giải thoát tri kiến.

3. Thọ dụng: phản tỉnh rành rẽ đời sống giá trị phạm hạnh, mục đích cao quý của kiếp người, con người vượt lên thú vui tầm thường, tạm bợ trong việc thọ dụng bốn sự cúng dường, loại trừ mười sáu tâm bất thiện:[53] 1. tham 2. sân 3. phẫn nộ 4. hiềm hận 5. giả dối 6. não hại 7. tật đố 8. xan tham 9. man trá 10. phản bội 11. ngoan cố 12. bồng bột 13. ngã mạn 14. tăng thượng mạn 15. tự kiêu 16. phóng dật.

Với thực chất ít muốn, biết đủ và bằng lòng với những gì mình đang hiện hữu, con người thúc liễm thân tâm, trau dồi trí đức, hành đạo trang nghiêm, nuôi sống thọ mạng nhờ các vật thực thanh tịnh.

4. Kham nhẫn: khi cuộc sống con người ngày càng đạt đỉnh vinh quang, con người càng bị nô lệ bởi guồng máy vũ bão, tất bật, hối hả của cuộc sinh tồn; thì kiến thức, nghề nghiệp gắn với sự thành công của vị ấy, chỉ có thể trở thành tài trí sắt đá, bỏ sau tình cảm đối với những người xung quanh. Lúc này, chính đức nhẫn nhục, tha thứ, buông xả, kham nhẫn, độ lượng, từ bi, nhân ái, tử tế, khoan dung là các phẩm chất thánh thiện, cần phải song hành, có thế mới tạo sự cân bằng giữa đời sống vật chất và đời sống tâm linh. Cả hai phẩm chất này không thể tách rời nhau được, chúng là mục tiêu tối hậu hướng đến sự thật.

5. Tránh né: cuộc sống càng tiến bộ, hiện đại, con người càng dễ mắc nhiều cạm bẫy, lo toan, mưu trí, sai lầm. Muốn thoát khỏi tệ nạn, hữu lậu, con người nên tránh né những tụ điểm, chỗ ngồi không thích hợp; không nên la cà phố, quán hay lai vãng các trú xứ bất an, vô bổ; tránh xa,

———

[53]Trung bộ I, kinh số 3 hoặc 7

không giao thiệp bạn xấu, bạn lười, những bạn khó kiềm chế. những áp lực, căng thẳng ... trong đời sống thường nhật.

Mỗi việc làm, nhất cử nhất động, của con người dựa trên hướng đi đạo đức, được gọi là tư cách đạo đức của người biết sống trong trạng thái khinh an. Thật vậy, nếu mỗi cá nhân suốt cuộc đời biết sống nhiệt tâm, tinh cần do khéo quán sát và nhận thức được tầm quan trọng của bản thân cũng như tha thân, vị ấy sẽ tránh đời sống, hoàn cảnh, môi trường bê tha, không lành mạnh chung quanh, nhờ biết xây dựng lối sống tốt đẹp và bình an không những ngay đời hiện tại mà cả về sau nữa, do khéo huấn luyện các phẩm chất siêu phàm.

6. Đoạn tận: tham đắm, nóng nảy, xung đột, bất mãn, tàn hại là các điều ác, bất thiện, là những pháp nguy hiểm, tổn hại cần trừ khử, đoạn diệt tận gốc, đối với những người thật học, thật hành lời đức Phật dạy. Thậm chí tham đắm vào sự bình an nội tại, cố chấp trí tuệ giải thoát, an vui ... từ thành quả đạt được, cũng chỉ kẹt vào vòng đắm nhiễm khổ luỵ, do sợ khổ mà tu. Tu tập trong phạm vi có điều kiện như vậy, cũng chỉ đánh giá chưa đạt tinh hoa cốt tuỷ của đích cần đạt.

7. Tu tập: được sanh làm người thật quý, học lời Phật dạy để sống tốt hơn không những cho bản thân, tha nhân, cộng đồng, xã hội. lại còn trân quý biết dường nào. Như vậy ngành giáo dục Phật giáo tại mọi thời đại, giúp tâm con người không bao giờ dừng nghỉ ở những địa vị thành đạt, mà luôn chuyển hoá để nhận ra bản chất, giá trị trên các nẻo đời. Lời dạy của đức Phật tuy đã hơn 2,500 năm nhưng đã chiếu sáng cho toàn nhân loại, rõ mọi con đường vượt khó, ra khỏi thế gian đen tối đầy dãy tham lam, sân hận, si mê, trú vào thế giới rạng rỡ tươi sáng, tràn ngập giới hạnh cụ túc, định lực kiên cố và trí tuệ nhận thức đúng đắn một cách an ổn.

Ngày nay đức Từ Phụ tuy đã nhập diệt nhưng giáo pháp Ngài vẫn là ngọn đuốc soi đường cho bao thế hệ. Đối với những ai học Phật lâu năm một cách trung thành, nếu vị ấy tự tạo cho mình đức tin bền bỉ, rõ hiểu chánh pháp một cách đúng đắn, như thật, lại thực hành chánh pháp liên tục dẻo dai, bền vững, nhờ ý chí, nghị lực, nhất định vị ấy sẽ chuyển khổ đau thân xác thành an lạc nội tâm và có được hạnh phúc an tịnh thật sự.

Chính hạnh phúc an tịnh thật sự này hay giải thoát tri kiến, cũng gọi giải thoát lõi cây là hướng giáo dục nền tảng, vì không bao giờ sự nghiệp giáo dục lại dừng ở bất kỳ cấp bậc giới, định, tuệ, giải thoát nào cả. Chính giáo hoá thần thông cũng gọi giáo dục đích thực, trong việc giữ gìn hạnh phúc chân thật, lâu dài và bất động. Giáo dục này rất gần với những người làm công tác giáo dục. Đó là tâm huyết và trọng trách của những ai quan tâm đến ngành giáo dục và giáo dục Phật giáo trong mối quan hệ vì sự phát triển Xã hội và Giáo hội.

Đối với các nhà nghiên cứu giáo dục, giáo dục Phật học hay các nhà giáo ... những vị này luôn đồng hành và trăn trở cho sự nghiệp đào tạo nhân cách, định hướng nghề nghiệp, xây dựng tương lai của nhiều thế hệ, góp phần thúc đẩy phát triển đất nước cũng như Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn hội nhập và toàn cầu hóa. Kế thừa tinh thần giáo dục của đức Phật và chào mừng Đại lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam (7/11/1981 - 7/11/2011), có thể nói tóm lược rằng, giáo dục Phật giáo chính là ‘Duy tuệ thị nghiệp’, hay ‘Giáo dục, sự tồn tại của lõi cây’.

Từ Những Đóng Góp Của Các Trí Thức Phật Giáo Trong Quan Hệ Bang Giáo Việt - Trung Buổi Đầu Kỷ Nguyên Độc Lập Đến Những Suy Ngẫm Về Nền Giáo Dục Phật Giáo Ngày Nay

Từ Những Đóng Góp Của Các Trí Thức Phật Giáo Trong Quan Hệ Bang Giao Việt

- Trung Trong Buổi Đầu Kỷ Nguyên Độc Lập Đến Những Suy Ngẫm

Về Nền Giáo Dục Phật Giáo Ngày Nay

ThS. NGUYỄN THỊ MỸ HẠNH

Khoa Việt Nam học - Đại học Sư phạm Hà Nội

Sau chiến thắng Bạch Đằng cuối năm 938, Việt Nam đã chặt được cái "xích" trước kia vẫn "xiềng" mình thành một châu, một quận của đại đế quốc Trung Quốc. Từ đây các triều đại Ngô, Đinh, Lê (Tiền Lê)... luôn đặt mối quan hệ bang giao với Trung Quốc lên vị trí đặc biệt quan trọng để làm sao vẫn bảo vệ nền tự chủ của mình trước nguy cơ xâm lược thường trực của các triều đại phong kiến Trung Quốc, mặt khác vẫn giữ được mối quan hệ ngoại giao hòa hiếu với họ với tư cách là một nước độc lập. Trong bối cảnh chưa có cơ quan chuyên trách về ngoại giao như bây giờ thì các hoạt động bang giao của triều đình phong kiến nước ta đều dựa vào những vị quan tài giỏi, những nhà văn hóa tinh thông địa lý, lịch sử, văn học, có tài năng mẫn tiệp, ứng đối nhanh trí, thông minh. Trong buổi đầu độc lập, họ trước hết là các tri thức Phật giáo - những trí thức đầu tiên của dân tộc, đóng vai trò quan trọng đối với nền chính trị quốc gia. Tăng thống Ngô Chân Lưu hiệu Khuông Việt đại sư và thiền sư Đỗ Pháp Thuận là hai trong số những trí thức yêu nước tiêu biểu ấy. Các ông không chỉ được biết đến như những nhà thiền sư tinh thông địa lý, lịch sử, văn hóa mà còn được biết đến như những nhà chính trị, ngoại giao tài đức, trí dũng song toàn - những người đã thành công trong việc tiếp nối truyền thống ngoại giao của cha ông và nâng nó lên một tầm cao mới trong bối cảnh lịch sử đầy thử thách.

1. Bối cảnh lịch sử tác động đến đường lối, phong cách ngoại giao của các bậc thiền sư

Điều rất đặc biệt ở các bậc thiền sư lúc bấy giờ là mặc dầu ngay từ thủa nhỏ đã xuất gia, theo đạo học với các vị sư nổi tiếng như Khuông Việt được thiền sư Vân Phong chùa Khai Quốc thu nhận làm đệ tử hay Đỗ Pháp Thuận được theo học với thiền sư Phù Trì ở chùa Long Thụ[54], nhưng các ông không chỉ được tiếp nhận kiến thúc Phật giáo mà còn được hấp thụ cả kho kiến thức Nho học từ bậc thầy của mình. Bởi vậy mà các vị thiền sư này không chỉ am hiểu Nho học, tinh thông chữ Hán mà còn được hiểu rộng kinh điển Phật giáo, hiểu sâu yếu chí Thiền học. Chính điều này sẽ góp phần làm nên một sự kết hợp rất đặc biệt giữa cái thâm thúy của một nhà nho trác việt và sự ung dung, tĩnh tại của một nhà sư trong phong cách Khuông Việt Đại sư lẫn vị thiền sư họ Đỗ.

Theo Thiền Uyển Tập Anh, Khuông Việt Đại sư sinh năm 933 và mất năm 1011[55], còn thiền sư Đỗ Pháp Thuận sinh năm 914 và mất năm 990 [56]. Căn cứ theo đó, các vị thiền sư này sinh ra khi đất nước ta còn chìm trong ách nô lệ của phong kiến phương Bắc. Và rồi chính các ông lại được chứng kiến công cuộc củng cố, xây dựng, phát triển đất nước dưới các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê trong buổi đầu kỷ nguyên độc lập. Sống trong khoảng thời gian ấy, lịch sử dân tộc với biết bao biến cố, thăng trầm, bao khó khăn, thử thách đã hun đúc trong các ông đường hướng, phong cách ngoại giao của riêng mình.

Bấy giờ, sau khi giành độc lập, các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê,...bắt tay ngay vào công cuộc khôi phục, củng cố nền độc lập, đồng thời ra sức xây dựng, phát triển đất nước. Trong bối

———

[54] Theo Ngô Đức Thọ, Nguyễn Thúy Nga (dịch và chú thích). Thiền Uyển Tập Anh, Nxb Văn học, Hà Nội, 1990, tr.40,42.

[55] Theo Thiền Uyển Tập Anh, sđd, tr.42.

[56] Theo Thiền Uyển Tập Anh, sđd, tr.40

cảnh mới ấy, nhu cầu thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, tránh chiến tranh, xung đột giữa hai nước, đảm bảo môi trường hòa bình, on định để củng cố độc lập, xây dựng đất nước là vô cùng cần thiết mà bất cứ triều đại nào cũng dày công xây đắp. Trong khi đó, về phía Trung Quốc, để duy trì địa vị thống trị của mình, để trấn áp sự đối kháng liên hồi từ phía nhân dân trong nước và sự chống đối của các nước Kim, Liêu, Hạ ở phía Bắc, các triều đại phong kiến Trung Quốc đã liên tiếp dùng vũ lực để trấn áp các dân tộc xung quoanh, trong đó có Việt Nam ta. Vì thế ngay trong buổi đầu độc lập, chúng ta thấy quan hệ 2 nước nhiều lúc bị gián đoạn. Nhưng Việt Nam ta, với sức mạnh chính trị và vũ trang của mình, cộng với hoàn cảnh khách quan do sự suy yếu bên trong của kẻ thù đã bao lần bẻ gãy được “răng con cá lớn” Trung Quốc và đuổi nó đi. Khi nó đi rồi thì chúng ta lại cư xử mềm mỏng, mềm mỏng nhưng ngoan cường, không yếu hèn để buộc các triều đại phong kiến Trung Quốc phải tôn trọng mình.

Thực hiện đường lối, nguyên tắc ngoại giao ấy là nhiệm vụ cực kỳ khó khăn đè nặng lên vai các triều đại phong kiến nước ta trong vai trò là người đứng đầu một nước nhỏ luôn phải đối phó với âm mưu bành trướng của nước lớn muốn thôn tính, sát nhập nước ta thành quận huyện của chúng. Thực tế cho thấy, lúc bấy giờ trong quan hệ bang giao, ngoài những việc về lễ nghi như triều cống theo lệ, xin phong vương, báo tang, chúc mừng Thiên tử lên ngội, các nhà ngoại giao thời phong kiến chủ yếu có nhiệm vụ điều đình về việc các biên thần của Thiên triều lấn chiếm đất đai vùng biên giới nước ta, hạch sách nước ta đủ điều hoặc giải quyết hậu quả của chiến tranh giữa hai nước, những việc lớn liên quan đến an nguy của đất nước. Trong bối cảnh buổi đầu độc lập, ai sẽ là những người được triều đình phong kiến giao phó đảm đương sự nghiệp ngoại giao đầy thử thách ấy? Trong khi chưa có các cơ quan ngoại giao chuyên trách như bây giờ, các triều Ngô - Đinh - Tiền Lê cũng như các triều đại phong kiến về sau đều phải dựa vào những trí thức trong và ngoài triều - những người có trình độ văn hóa cao để làm sao đại diện cho một quốc gia có văn hiến như nước ta mà giao thiệp với Thiên triều Trung Hoa - một đại đế quốc phong kiến ở ngay sát cạnh mình. Liệu những trí thức yêu nước có văn hóa ấy là ai khi mà trong suốt hơn 1000 năm Bắc thuộc trước đó, người Hán luôn chủ trương hạn chế tối đa đào tạo trí thức người Việt? Chính trong hoàn cảnh ấy, Phật giáo ở nước ta với tư cách là quốc giáo đã phát huy mạnh mẽ vai trò của nó trong việc đào tạo ra một tầng lớp trí thức Việt đầu tiên - những trí thức Phật giáo cực kỳ tinh thông địa lý, lịch sử, văn hóa và rất am hiểu Nho học. Chính sự nô dịch hà khắc của chính quyền đô hộ trong suốt hơn 1000 năm Bắc thuộc trước đó và chính nhu cầu bức thiết phải khẳng định tính tự chủ của quốc gia mình sau khi giành độc lập đã gián tiếp hun đúc ở các vị thiền sư nước ta bấy giờ một ý thức dân tộc mạnh mẽ.

Thêm vào đó, tinh thần nhập thế tích cực, lấy con người làm đối tượng để phụng sự nhân sinh vốn có của Phật giáo càng thôi thúc họ phải nhập thế để hành động, giúp nước, giúp dân. Từ đây, họ không chỉ cống hiến tài năng của mình xây đắp nền văn hóa dân tộc mà còn luôn sát cánh cùng đất nước trong mọi hoạt động đối nội cũng như đối ngoại. Nếu như dưới thời Lý - Trần, chúng ta phải kể đến đóng góp của nhà sư Vạn Hạnh, Mãn Giác, Viễn Thông, Đạo Hạnh, Minh Không, Giác Hải, Pháp Loa, Huyền Quang trong các hoạt động chính tri - xã hội - văn hóa của đất nước thì trong buổi đầu độc lập ở thế kỷ X, đặc biệt dưới triều Đinh - Tiền Lê, chúng ta phải kể đến Khuông Việt đại sư và thiền sư Đỗ Pháp Thuận, những người đã có công rất lớn trong nhiều hoạt động đối nội, đối ngoại của dân tộc, đã góp phần xây đắp nên một nền ngoại giao độc lập của một quốc gia dân tộc độc lập trong bối cảnh lịch sử mới đầy thử thách.

2. Đóng góp của Ngô Chân Lưu và Đỗ Pháp Thuận cho nền ngoại giao Việt Nam buổi đầu kỷ nguyên độc lập

Trong buổi đầu độc lập, khi mà Phật giáo được coi là quốc giáo, khi mà các nhà sư có học vấn đều được các vị vua nước ta trọng dụng thì Ngô Chân Lưu rồi Đỗ Pháp Thuận đã xuất hiện và bằng tài năng, sự thông tuệ khác thường của mình đã chinh phục trái tim, khối óc của những vị vua đứng đầu đất nước. Năm 40 tuổi, tài năng mẫn tiệp của Ngô Chân Lưu đã vang dội đến triều đình. Khâm phục trước tài ứng đối rành mạch, giảng luận tinh tường, vua Đinh liền phong cho ông giữ chức Tăng Thống. Hai năm sau đấy (971), vua Đinh tiếp tục ban phong cho Ngô Chân Lưu tước Khuông Việt[57] đại sư, giữ lại tu hành ở kinh đô để tiện hỏi han, bàn bạc việc nước. Còn thiền sư họ Đỗ tuy từ chối không nắm giữ chức vụ gì trong triều đình song ông luôn được vua Lê Đại Hành nể trọng và được xem như cố vấn đắc lực cho công cuộc trị nước, an dân của mình. Từ đây, các vị thiền sư không chỉ chăm lo việc tu hành, giảng đạo mà còn nhập thế, coi việc nước, việc dân cũng là việc đạo. Chính trong hoàn cảnh ấy, nhân cách của một nhà ngoại giao trí dũng song toàn trong các ông có dịp bộc lộ rõ nét.

Đối với quốc sư Khuông Việt cũng như thiền sư Đỗ Pháp Thuận, muốn khẳng định được tính độc lập, thế mạnh của đất nước mình trong quan hệ bang giao với nước ngoài thì trước hết thế nước phải on định và phải khẳng định được sức sống riêng, giá trị văn hóa riêng của dân tộc mình. Muốn cho thế nước ổn định, hơn ai hết các bậc thiền sư thời bấy giờ hiểu rằng phải thu phục lòng dân. Chính vì nhận thức như vậy nên qua các đời vua Đinh - Tiền Lê, quốc sư Khuông Việt luôn trăn trở làm sao giúp vua vạch ra đường lối trị nước cốt nhằm ổn định nhân tâm. Chắc hẳn người đời không thể nào quên được những lời căn dặn chí tình của ông đối với vua Đinh rằng: ‘Hoàng thượng nay đã làm vua nên vâng theo lời Phật tổ dạy: thứ nhất phải như mặt trời soi sáng khắp thế gian; thứ hai phải như mặt đất nuôi dưỡng muôn loài; thứ ba phải như cái cầu không quản khó nhọc đem lưng ra tế độ mọi người; thứ tư phải như cái cân không vì họ hàng thân thích mà n ghiêng lệch, không vì kẻ yêu, người ghét mà nặng, nhẹ; thứ năm phải như người mẹ hiền, ruột thắt gan mòn nuôi nấng con dân .”[58]. Tư tưởng an dân ấy một lần nữa lại được thiền sư Đỗ Pháp Thuận khảng khái trả lời khi vua Lê Đại Hành hỏi về kế sách của bề tôi để giữ nước vào năm 982.

“Quốc tộ như đằng lạc,

Nam thiên lý thái bình

Vô vi cư điện các

Xứ xứ tức đao binh ”

Dịch:

Vận nước như dây quấn

Trời Nam hưởng thái bình

Vô vi nơi điện các,

Chốn chốn dứt đao binh[59]

Bài thơ nêu cao tư tưởng hòa bình, thương dân, thể hiện một tầm nhìn mang tính chiến lược. Với thiền sư họ Đỗ cũng như Khuông Việt đại sư, muốn giữ nước trước hiểm họa xâm lăng luôn thường trực thì phải luôn đặt dân lên trên hết và có hòa bình thì mới an dân, đất nước mới thịnh vương. Tư tưởng hòa bình, hòa hiếu ấy là tư tưởng xuyên suốt trong đường hướng ngoại giao của các ông và tư tưởng ấy góp phần tạo dựng cho các ông một phong cách ngoại giao rất riêng mang đậm dấu ấn của một bậc thiền sư.

———

[57] Hai chữ Khuông Việt có nghĩa là giúp đỡ, sửa sang, khuông - phù nước Việt

[58] Xem: Hoàng Tuấn Phổ, Văn Lang, Nguyễn Anh. Truyện danh nhân Thanh Hóa, tập 1, Nxb Thanh Hóa, 1983, tr.89.

[59] Xem: Nhiều tác giả. Thơ văn Lý – Trần, tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1977, tr.204.

Lúc bấy giờ, nhà Tống sau khi dùng biện pháp đe dọa ngoại giao[60] bằng tối hậu thư không thành, tháng 4 năm 981, đã phái quân theo 3 đường tiến vào xâm lược nước ta. Nhưng trên cả 3 đường hành quân, giặc đều bị quân ta, dưới sự lãnh đạo tài tình của Lê Hoàn đánh cho bại trận. Và đúng như dự đoán của Khuông Việt đại sư, sau thất bại thảm hại này, quân Tống buộc phải thông hiếu với triều Lê. Thực tế trong thời gian từ năm 982 đến 985, sứ thần hai nước, ta và Tống thường qua lại với nhau. Đặc biệt, đến cuối năm 986, vua Tống cho 2 quan văn là Lý Nhược Chuyết và Lý Giác sang ta để nhận tù binh và mang sắc vua Tống phong Lê Hoàn chức ‘Tiết độ sứ”[61]. Rõ ràng là hơn ai hết, Khuông Việt đại sư hiểu rằng, nhà Tống cũng như các triều đại phong kiến phương Bắc khác, chỉ công nhận quan hệ bang giao với nước ta khi không thể nào phủ nhận được sự thất bại của chúng về mặt quân sự. Và ông cũng nhân thức sâu sắc rằng, để khẳng định được tính độc lập, tự chủ, sự ngang hàng của mình trong quan hệ ngoại giao với một đế quốc phong kiến khổng lồ như Trung Hoa, trước hết chúng ta phải tỏ rõ và khẳng định cho họ thấy dân tộc ta là một dân tộc có văn hiến lâu đời với những con người có học thức, đầy tài năng, không thua kém gì đất nước và con người Trung Hoa. Có như thế Thiên triều Trung Hoa mới từ bỏ thái độ hống hách, coi thường nước ta như là một nước Man Di. Bởi vậy, năm Đinh Hợi (987), khi được tin nhà Tống cử sứ giả sang ta, ngay lập tức Khuông Việt đại sư đã bày tỏ dứt khoát với vua Lê rằng: ‘Hai lần trước sứ Tống sang thấy triều quan thưa thớt, trong bụng họ không khỏi khinh thường nước Việt thiếu văn tài. Vậy, lần này phải tỏ cho họ biết trong nước mình không hiếm người có học thức và người nước mình khác người nước họ ở chỗ không phải ai cũng học chỉ để ra làm quan”[62]. Rồi sau đó chính ông đã tiến cử sư Đỗ Thuận làm giang lệnh[63] chở đò đón sứ giả phương Bắc với lập luận rằng: “Thầy tăng họ Đỗ thông nho học, tính lại hay nói thơ, nói văn, có thể làm cho sứ Tống giật mình kinh sợ mà bỏ thói kiêu ngạo”[64]. Và thực tiễn lịch sử đã minh chứng hùng hồn cho con mắt tinh tường, sự nhạy cảm tuyệt vời về ngoại giao của Khuông Việt đại sư. Quả nhiên, Đỗ Pháp Thuận đã không phụ sự ủy thác này.

Lúc này đây, sứ giả mà nhà Tống cử sang là Lý Giác - một Quốc tử giám bác sĩ[65] nổi tiếng học vấn uyên thâm, văn hay chữ tốt. Đoàn đón sứ của ta bố trí cho Lý Giác đi trên chiếc thuyền có nhà sư Đỗ Thuận mang danh chủ thuyền, cùng một vài quan lại của ta tham dự vào việc nghênh đón Lý Giác trên suốt dọc đường đi. Chuyện kể rằng: có một buổi Đỗ Thuận cầm chèo đưa thuyền đi, sứ Tống đứng ở mạn thuyền, ngắm cảnh trời mây, sông nước, nhìn thấy hai con ngỗng bơi lội tung tăng dưới sông liền ngâm hai câu thơ:

“Nga nga lưỡng nga nga

Ngưỡng diện hướng thiên gia.”

Dịch:

Ngỗng ngỗng, hai một đôi

Vươn cổ ngước chân trời.

Lái đò Đỗ Thuận ngay lập tức gieo vần họa lại:

“Bạch mao phô lục thủy

Hồng trạo bãi thanh ba.”

Dịch:

Nước xanh ngời lông trắng

———

[60] Hay còn gọi là biện pháp “Phật giao” tức dùng ngoại giao để đe dọa, nạt nộ, lừa gạt người để bắt người phải hàng phục, phải cống nạp, phải chịu sự thống trị của mình. “Phạt giao” thành công thì khỏi phải vũ trang xâm lược.

[61] Trên thực tế, Lê Hoàn vẫn là hoàng đế của một nước độc lập, không phải tiết độ sứ của một địa phương nào của Tống.

[62] Xem: Truyện danh nhân Thanh Hóa, Sđd, tr.98.

[63] Giang lệnh: tức người trông coi một khúc sông

[64] Xem: Truyện danh nhân Thanh Hóa, Sđd, tr.98.

[65] Quốc tử giám bác sĩ: tương tự giáo sư đại học bây giờ.

Sóng biếc chèo hồng bơi.[66]

Bốn câu thơ hợp lại thành một bài thơ hay:

“Nga nga lưỡng nga nga

Ngưỡng diện hướng thiên gia

Bạch mao phô lục thủy

Hồng trạo bãi thanh ba.”

Dịch:

Ngỗng ngỗng, hai một đôi

Vươn co ngước chân trời

Nước xanh ngời lông trắng

Sóng biếc chèo hồng bơi.

Sứ thần Lý giác phải tỏ rõ sự khâm phục và rất đỗi ngạc nhiên của mình. Khâm phục bởi sự thông minh, uyên bác của Đỗ Thuận vì Lý Giác ngâm hai câu thơ có sẵn trong một bài thơ tứ tuyệt của nhà thơ nổi tiếng thời Đường là Lạc Tân Vương và thay đổi một vài chữ cho phù hợp với cảnh vật lúc ấy, vậy mà Đỗ Thuận cũng ngâm tiếp hai câu thơ chính là hai câu cuối trong bài thơ của Lạc Tân Vương và cũng thay đổi vài chữ cho thích hợp với hoàn cảnh. Lý Giác cũng rất đỗi ngạc nhiên bởi Đỗ Thuận chỉ là một người lái đò bình thường thôi mà lại tinh thông Nho học và có tài ứng đối vô cùng mẫn tiệp. Qua tài trí của người lái đò, chắc hẳn Lý Giác cũng thầm khâm phục trình độ văn hiến và tài năng của nhân dân ta. Vậy là nhiệm vụ ngoại giao của vua Lê nhằm “tỏ rõ cho họ biết trong nước mình không hiếm người có học thức và người nước mình khác người nước họ ở chỗ không phải ai cũng học chỉ để làm quan” đã đạt được.

Thán phục tài năng của người lái đò thi sĩ, khi đặt chân đến Hoa Lư, Lý Giác đã làm một bài thơ gửi tặng, bày tỏ tấc lòng ngưỡng mộ đối với người lái đò xứ Giao Châu và cũng là sự kính nể dành cho vua Việt.

“Hạnh ngộ minh thì tán thịnh du

Nhất thân nhị độ sứ Giao Châu

Đông Đô lưỡng biệt tâm vưu luyến

Nam Việt thiên trùng vọng vị hư

Mã đạp yên vân xuyên lãng thạch

Xa trì thanh chướng phiếm trường lưu

Thiên ngoại hữu thiên ưng viễn chiếu

Khê đàm ba tĩnh kiến thiềm thu”[67]

Rõ ràng, thiền sư Pháp Thuận bằng tài năng mẫn tiệp và thái độ ứng xử mềm dẻo, thông minh của mình đã gieo vào lòng vị sứ giả vốn nổi tiếng tài cao học rộng như Lý Giác sự mến phục vô cùng. Từ lòng mến phục dành cho những con người như Pháp Thuận, Lý Giác đã nâng lên thành lòng tôn quý dành cho nước Việt. “Đông Đô lưỡng biệt tâm vưu luyến - Nam Việt thiên trùng vọng vị hư” nghĩa là hai lần từ biệt Đông Đô đi sứ, tấm lòng lưu luyến Nam Việt nghìn dặm xa xôi vẫn mong muốn được trở lại. Ở đây, Lý Giác đã đem chữ Nam Việt đối với chữ Đông Đô tiêu biểu cho nước Tống, có khác nào là công nhận Nam Việt cũng là một nước như Trung Quốc. Hay nhất là hai câu kết bài thơ: “Thiên ngoại hữu thiên ưng viễn chiếu - Khê đàm ba tĩnh kiến thiềm thu ” nghĩa là ngoài trời lại có trời nữa nên chiếu xa, bởi khe đầm lặng sóng thấy hiện vầng trăng thu. Như vậy là theo Lý Giác, ngoài hoàng đế Trung Hoa, còn có hoàng đế Nam Việt và hai nước sống với nhau hòa hiếu trong cảnh thanh bình. Qủa là một trường hợp thật hiếm có. Các sứ thần phương

———

[66] Xem: Thiền Uyển Tập Anh, Sđd, tr. 180-181.

[67] Xem: Truyện danh nhân Thanh Hóa, Sđd, tr. 103.

Bắc sang Việt Nam, thường cậy mình là người thay mặt Thiên tử, Thiên triều nên vốn rất ngạo nghễ, hống hách. Vậy mà ở đây sứ Tống đã phải thốt lên những vần thơ bằng tất cả sự kính nể của mình dành cho con người và đất nước Việt. Đây quả là một thắng lợi ngoại giao to lớn mà triều Tiền Lê đạt được trong quan hệ bang giao với Trung Hoa lúc bấy giờ.

Không chỉ mềm dẻo trong việc đón tiếp sứ thần nhà Tống mà khi có dịp, các vị thiền sư của nước ta cũng tỏ rõ thái độ kiên quyết, đầy dứt khoát của mình trong việc khẳng định tính độc lập bền vững của dân tộc. Câu chuyện sau đây là một minh chứng rõ nét cho điều đó.

‘Một lần, khi đón tiếp sứ thần Lý Giác ở vườn chùa Quốc sư, Lý giác thấy có mộ con hươu đang bứt lá. Dù thấy người nhưng vì đã quen nên hươu không chạy. Lý Giác khen ngợi:

Nhà chùa thật từ bi, đến hươu nai cũng tự nhiên như chỗ rừng rậm núi cao của chúng.

Khuông Việt không nói gì, từ từ tiến lại gần con vật rồi bất thình lình vung gậy thiên trượng vụt tới tấp. Con vật hoảng sợ kêu rống lên và co cẳng chạy trốn.

Khuông Việt nhìn Lý Giác, cười hỏi:

Ông chánh sư thấy lão tăng có ác không? Vậy đó! Cái lũ chúng là chúa tham lam. Vì thương nó nên lão tăng mới đánh nó, để nó chừa cái thói xông bừa vào vườn nhà người ta đi! Nếu không, đến khi nó mò vào vườn nhà người khác thì họ không đánh đuổi nó đâu, mà sẽ bắt nó để lột da xẻ thịt! Có phải không ông chánh sư?”[68].

Là một người nổi tiếng thông minh, học rộng tài cao như Lý Giác, ắt hẳn hiểu được những điều đại sư Khuông Việt muốn nói đằng sau câu chuyện của chú hươu kia. Tại sao chú hươu đã quen ăn lá chùa lâu rồi mà nay Khuông Việt đại sư lại đánh đuổi nó ngay trước mặt chánh sứ Trung Hoa. Phải chăng ông muốn mượn chuyện đánh đuổi hươu để răn đe, cảnh cáo triều Tống. Nếu thiên triều Trung Hoa có ý đánh xâm chiếm đất đai, bờ cõi của nước Việt, nước Việt ta sẽ kiên quyết đánh trả để bảo vệ nền độc lập. Chắc rằng Lý Giác cũng chưa thể nào quên được thất bại nặng nề mà triều Tống phải nếm trải ở Đại Việt cách đấy 5 năm. Dư âm nặng nề của thất bại ấy luôn đè nặng trong lòng Lý Giác mỗi khi lĩnh mệnh đi sứ sang nước Việt ta và lời răn đe thâm thúy của đại sư Khuông Việt lần này sẽ lại khắc sâu thêm nỗi ám ảnh khôn nguôi ấy. Lời nhắc nhở, răn đe đầy kiên quyết mà thật thâm thúy, nhẹ nhàng. Nhắc nhở Lý Giác - một sứ thần do Thiên triều cử sang chính là sự cảnh cáo, răn đe gián tiếp đối với âm mưu xâm lược thường trực của Thiên triều Trung Hoa đương thời.

Đứng trước thực trạng biên cương đất nước thường xuyên bị de dọa và nhà Tống luôn mượn tiếng cử sứ thần sang sách phong cho ta nhưng thực ra là để dò xét tình hình chính sự trong nước ta và ra sức sách nhiễu, đòi cống biếu các vật phẩm quý hiếm, quốc sư Khuông Việt đã thay mặt vua Lê mượn lời văn nhẹ nhàng, thâm thúy trong bài từ diệu tiễn biệt Lý Giác “Tống Vương Lang qui” để bày tỏ rõ ràng sự bất đồng của mình.

“Tường quang phong hảo cẩm phàm trương

Dao vọng thần tiên phục đế hương

Vạn trùng sơn thủy thiệp thương lang

Cửu Thiên quy lộ trường

Tình thảm thiết, đối ly thương

Phan luyến sư tinh lang

Nguyện tương thâm ý vị biên cương

Phân minh tấu ngã hoàng ”

Dịch:

Trời quang gió thuận, buồm gấm căng

———

[68] Xem: Truyện danh nhân Thanh Hóa, Sđd, tr.102.

Xa trông thần tiên trở về trời

Muôn trùng non nước lênh đênh trên song biếc

Đường về chin tầng trời còn dài

Tình cảm thiết cất chén chia tay

Lòng quyến luyến sứ thần không nỡ.

Xin đem thâm ý vì biên cương

Tâu rõ ràng lên đức hoàng đế.[69]

Tiễn biệt sứ Tống mà bài hát lại được soạn theo điệu hát đang thịnh hành ngay trong triều đại của sứ giả nhà Tống khiến Lý Giác càng kính nể tài năng và thành ý của vị đại sư Khuông Việt cũng như của cả triều đình nhà Lê lúc bấy giờ. Điều đáng nói là đằng sau lời tiễn biệt thiết tha ấy là thâm ý sâu xa mà nước ta muốn nhắn gửi đến Thiên triều Trung Hoa. Hai nước Trung Quốc và Việt Nam nghìn trùng sông núi cách trở, mỗi lần sứ thần qua lại thật muôn phần vất vả. Chi bằng có việc gì hệ trọng cứ giao thư cho viên quan ở đầu biên giới nhận chuyển về triều. Rõ ràng thông qua từ khúc tặng tiễn Lý Giác, đại sư đã gián tiếp bày tỏ ý muốn bãi bỏ lệ sứ giả mang chiếu thư hay chế sách của Thiên triều sang đất Việt, với bao lễ nghi đón rước, tiễn đưa phiền toái. Kết quả là: từ đó, chỉ trừ trường hợp đặc biệt, nhà Tống mới sai sứ sang tận kinh đô Hoa Lư. Nước Đại Cồ Việt dưới thời Lê Hoàn theo đó mà đã giảm bớt được nạn sứ giả sách nhiễu. Cho đến năm Đinh Dậu (997), Tống Nhân Tông lên ngôi đã ra lệnh bãi bỏ hẳn việc cử sứ sang Nam Việt, chỉ sai quan giữ biên giới đến nhận mệnh.

Như vậy là bằng tài năng mẫn tiệp và phong cách mềm mỏng, khéo léo, thiền sư Đỗ Pháp Thuận và quốc sư Khuông Việt đã hoàn thành nhiệm vụ ngoại giao một cách viên mãn, một mặt giữ gìn được quốc thể, không làm nhục mệnh vua, mặt khác buộc đối phương phải tôn trọng, kính nể mình. Đúng như Phan Huy Chú đã nhận xét: “Nhà Tiền Lê tiếp đãi sứ thần nhà Tống, tình ý và thơ văn rất chu đáo. Thơ văn và khúc hát hay cũng đủ khoe có nhân tài, mà quốc thể được thêm tôn trọng, làm cho người Bắc phải khuất phục”[70]. Cũng chính tự đây, một mô thức mới trong việc tiếp đón sứ thần Trung Quốc ra đời. Đó là “Mỗi khi sứ Trung Quốc về nước đều có đưa thơ tiễn tống để khoa trương văn hóa”[71] tăng thêm sự tôn trọng quốc thể, đồng thời qua đó mà khuất phục được sứ thần phương Bắc.

Rõ ràng, mỗi thắng lợi, mỗi bước tiến của triều Đinh - Tiền Lê trong mối quan hệ bang giao với phong kiến Trung Hoa đều thấp thoáng bóng dáng của các tri thức Phật giáo tinh thông địa lý, lịch sử, văn hóa, có tài năng mẫn tiệp và khả năng ứng đối tuyệt vời. Chúng ta tìm thấy ở các bậc thiền sư đáng kính ấy không chỉ Tài - Đức quyện hòa mà còn Trí - Dũng vẹn toàn. Trí ở chỗ tinh thông Nho học, hiểu biết tường tận địa lý, lịch sử, chính trị, văn hóa của đối phương cũng như của nước mình. Dũng ở chỗ dám đề xuất những nhận định, suy nghĩ chủ quan có lợi cho dân, cho nước và dám gánh vác, đảm đương những trọng trách ngoại giao nặng nề mà không phút đắn đo .Thiết nghĩ đó cũng chính là những phẩm chất, trí tuệ cần có của mỗi bậc Thiền sư mà nền giáo dục Phật giáo ngày nay phải hướng tới để Phật giáo thật sự đi vào cuộc sống, gắn liền với công cuộc đối nội, đối ngoại của quốc gia.

———

[69]Xem: Phan Huy Chú. Lịch triều hiến chương loại chí, tập IV, Nxb Sử học, Hà Nội, 1961, tr. 178.

[70]Xem: Lịch triều hiến chương loại chí, Sđd, tr.178.

[71]Xem: Lịch triều hiến chương loại chí, Sđd, tr. 178.

Bài Kệ Của Trưởng Lão Mãn Giác Về Triết Học Duy Vật Thích-Ca-Mâu-Ni

BÀI KỆ (偈) CỦA TRƯỞNG LÃO MÃN GIÁC (長 老 滿 覺)

VỀ TRIẾT HỌC DUY VẬT THÍCH - CA - MÂU - NI (釋 迦 牟 尼)

PGS.TS NGUYỄN ĐĂNG NA

Triết học Thích Ca Mâu Ni [72] (565 – 486 Tr.CN) là duy vật nhất nguyên. Sự nhất nguyên duy vật đó đã được các thế hệ Phật tử chính thống truyền sang Việt Nam từ thế kỉ III để phiên dịch kinh Phật và giảng giải, đào tạo môn đệ theo tinh thần Phật học. Đến thế kỉ X, nước ta độc lập thì những thế hệ Phật tử Việt Nam qua 7 thế kỉ đã tích lũy về tri thức triết học Phật và kinh nghiệm hành xử để vừa giúp các vua Ngô, Đinh, (Tiền) Lê, Lí, Trần,… giữ nước và xây dựng đất nước, vừa giảng dạy và đào tạo các Thiền sư theo giáo lí đạo Phật. Đặc bi ệt, để thị chúng cho đệ tử hiểu về tư tưởng duy vật nhất nguyên của Thích ca Mâu Ni, các Thiền sư Việt Nam thường thuyết kệ. Riêng 4 thế kỉ X - XIV, kho thuyết kệ của các vị vô cùng phong phú, đa dạng. Nhưng, Phật đã dạy : tham (貪) đứng đầu trong tam độc (三 毒?). Nghĩa là, chúng tôi không thể tham trình bày về kho kệ Việt Nam thế kỉ X - XIV. Cho nên, chúng tôi chỉ trình bày một bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác (1052 - 1096) và ngay chỉ một bài kệ đó chúng tôi cũng chỉ trình bày về tử (死) - sinh (生?) nhất nguyên của Phật.

Bài viết này có 2 vấn đề chính :

- Vài nét về loại hình kệ

- Nội dung chính về bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác

I. Vài nét về loại hình kệ

1. Khái niệm về kệ

Kệ là loại hình văn học chức năng lễ nghi, ra đời từ ấn Độ, gắn liền với nghi thức truyền thừa đạo Phật và có 2 nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.

- Nghĩa rộng, gồm kệ già đà (伽 陀?) và kệ kì dạ (祇 夜?) trong 12 giáo bộ. Cả 2 loại này đều là kệ tụng (頌ž). Tuy nhiên, giữa chúng có sự khác biệt: Nếu trước bài kệ không có phần văn xuôi mà người viết trực tiếp văn vần để ghi lại giáo lí của Phật, gọi là kệ cô khởi (孤 起), nghĩa là già đà; nếu trước bài kệ có phần văn xuôi rồi, nhưng người viết dùng văn vần để nhắc lại nghĩa của phần văn xuôi ở trên thì gọi là kệ trùng tụng (重頌ž) - tụng lại, là kệ kì dạ. Tuy nhiên, trong Kinh và Luận của Phật, người ta vẫn dùng hỗn hợp cả 2 kệ đó.

- Nghĩa hẹp, chỉ dùng riêng về kệ già đà mà thôi.

2. Cấu trúc hình thức kệ

Kệ có nhiều loại, nhưng người ta thường dùng kệ 2 dòng (gồm 16 âm tiết, mỗi câu 8 âm tiết), cũng gọi là kệ thông (通). Ngoài ra, có kệ 2 dòng, dài từ 22 đến 24 âm tiết (mỗi câu từ 11 đến 12 âm tiết), hoặc không hạn chế số âm tiết. Khi loại hình kệ của Ấn Độ chuyển qua Hán ngữ văn ngôn thì người ta hay dùng hình thức tứ ngôn (4 chữ), ngũ ngôn (5 chữ), đều có 2 câu, giống kiểu thơ tứ cú Trung Hoa nhưng không cần vần luật. Trong Kinh Phật, khi dịch ra văn ngôn, phần nhiều người ta dùng kệ tụng từ 2 đến 6 câu[73], cốt sao ngắn gọn, có nhịp điệu và dùng hình ảnh so sánh,

———

[72]Thích Ca Mâu Ni: người ấn Độ, khai sáng đạo Phật.

[73] Phật Quang Đại từ điển , Phật Quang xuất bản 1988 – 1999, tr. 4383.

tượng trưng mang tính ẩn dụ để dễ hiểu, dễ nhớ dễ truyền,... Chẳng hạn, bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác.

3. Kệ của Việt Nam

3.1. Các Thiền sư Việt Nam thường viết kệ dưới nhiều hình thức đa dạng. Có Ngài viết kệ 2 câu, mỗi câu 5 hoặc 7 âm tiết, như các vị Đại sư : Khuông Việt (匡 越), Thiền Lão (禪 老), Viên Chiếu (圓 照),… ; có vị lại viết kệ không vần như Thiền sư Cứu Chỉ (究 旨) ; có vị viết kệ 6 câu, mỗi câu 4 âm tiết như Thiền sư Bản Tịnh (本 淨) ; có vị dùng hình thức thơ ngũ ngôn tứ tuyệt hoặc thất ngôn tứ tuyệt để viết kệ như Đại sư Khuông Việt và các vị Thiền sư : Định Hương ( 定 香), Không Lộ (空 路), Ngộ Ấn (悟 印), Bảo Giám (宝 鑑),… Có điều cần chú ý là, các bài kệ Việt nam đa phần được trình bày trong sách Phật học, như trong Thiền uyển tập anh Ngữ lục [74], Khóa hư lục, Thượng Sĩ Ngữ lục,... Hơn nữa, chúng thường được dùng kệ vấn và kệ đáp - cô khởi kệ để diễn đạt những vấn đề cốt tủy về triết học Thiền tông, như sinh tử (生 死) - niết bàn (涅 槃), sắc (色) - không (空), tâm (心) - thân (身), phàm (凡) - thánh (聖), hữu (有) - vô (無),… Loại này đều do nhà sư Việt Nam vừa viết ra, vừa tạo dựng nội dung cũng như hình thức biểu đạt của chúng.

3.2. Trong Ngữ lục có bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác thuộc cô khởi kệ được diễn đạt hình thức độc đáo, gồm 6 câu : 4 câu đầu dưới hình thức thơ ngũ ngôn (tứ tuyệt, cách vần, thanh bằng) và 2 câu cuối là hình thức thơ thất ngôn. Dưới đây là nguyên văn bài kệ đó :

Xuân khứ : bách hoa lạc (春 去 百 花ă 落),

Xuân đáo : bách hoa khai (春 到 百 花 開).

Sự trục nhãn tiền quá (事 逐 眼 前 過),

Lão tòng đầu thượng lai (老 從 頭 上 來).

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận (莫 謂 春 殘 花 盡 落),

Đnh tiền tạc dạ nhất chi mai (庭 前 昨 夜 一 枝 梅).

II. Nội dung chính về bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác

Khi khảo sát bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác, xin chú ý 4 vấn đề :

- Một là, kệ thường diễn đạt dưới hình thức thơ, nhưng về bản chất, chúng không phải là thơ (loại hình văn học nghệ thuật) mà là văn học chức năng lễ nghi. Nếu lẫn loại hình thể loại, ta sẽ bị lạc hướng.

- Hai là, về văn học chức năng lễ nghi có một nguyên tắc tuyệt đối là, phải đặt các bài kệ vào môi trường chúng đang thực hành nghi lễ thì mới hiểu đúng nội dung của chúng. Nếu tách khỏi môi trường đang thực hành lễ nghi cụ thể của chúng, bài kệ sẽ bị chệch nghĩa.

- Ba là, kệ bao giờ cũng gắn với triết học của Phật. Do vậy, ta phải trình bày nội dung của chúng bằng những khái niệm, thuật ngữ, điển cố ,... của Phật học. Nếu không, ta sẽ giải thích không đng nội dung của chúng.

- Bốn là, về cơ bản, kệ không nhan đề. Điều này rất quan trọng. Tất cả các nhan đề của những bài kệ trong Ngữ lục nói chung, bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác nói riêng, đều do người sau đặt tên. Nhưng khi đặt nhan đề cho các bài kệ này (văn học chức năng lễ nghi), người ta lại đặt chúng thành loại hình nghệ thuật (thơ ca). Chẳng hạn, họ đặt tên bài kệ của Không Lộ là Ngôn hoài, bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác là Cáo tật thị chúng[75],...

———

[74]Thiền uyển tập anh ngữ lục, khắc in Vĩnh Thịnh 11 (1715). Từ đây viết tắt là Ngữ lục

[75]Hoàng Việt thi tuyển , Sđd, tr. 10.

Với tinh thần 4 điểm trên, chúng tôi sẽ khảo sát nội dung chính về bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác.

1. Ngữ lục

Muốn hiểu giá trị đch thực bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác, trước hết, ta đọc về hoàn cảnh ra đời và mục đch thực hành lễ nghi của bài kệ này[76].

2. Nhan đề

Ta không thể đặt bài kệ của Trưởng lão Mãn Giác là Cáo tật thị chúng (告 疾 示 眾). Tại sao ?

a. Cáo tật

Cáo tật còn gọi là cáo bệnh (告 病), chỉ các vị quan lại thời xưa khi bị ốm, xin vua ban cho nghỉ hưu và được trí sĩ.

Sách Ngữ lục kể rằng, thời Lí Thánh Tông (1054 - 1072), thân phụ của Ngài đang giữ chức Trung thư Viên ngoại lang[77]. Lúc đó, Ngài được dự kì tuyển để phụng hầu cung vua[78]. Đến năm Anh Vũ Chiêu Thắng 1077 triều Lí Nhân Tông, Ngài xin xuất gia. Vua chấp nhận. Sau khi Ngài đắc đạo, vua Nhân Tông mời Ngài đến Nhập nội Đạo tràng[79] đứng đầu Thiền viện Giáo Nguyên với danh nghĩa Tứ tử Đại sa môn được thực ấp 50 hộ và giao cho Ngài nắm Tam ti công sự - chức Tam ti Phó sứ[80].

Xin nói thêm : ban đầu, vua Nhân Tông ban tên cho Ngài là Hoài Tín. Sau, vì kính trọng Ngài, từ đó, vua gọi Ngài là Trưởng lão (長 老). Khái niệm Trưởng lão lại có 2 nghĩa : 1 là, chỉ người có trí tuệ, có uy quyền trong Chính phủ ; 2 là, trong Thiền lâm, những vị Thượng tọa Tì khưu đứng đầu về sự hiểu biết sâu sắc và có năng lực giảng giải Kinh Phật mới được gọi là Trưởng lão. Rồi khi Trưởng lão mất, đức vua sắc cho Ngài thụy là Mãn Giác.

Như vậy, Trưởng lão vừa trong Chính phủ, vừa đứng đầu Thiền gia. Vì thế, khi bị ốm, “ngày 30 tháng 11 niên hiệu Hội Phong thứ 5, (Trưởng lão) cáo tật”.

Vậy Trưởng lão cáo tật với ai ? Trước hết, Ngài cáo tật với đức vua Lí Nhân Tông và cuối cùng, Ngài cáo tật với Tam ti, vì Ngài chỉ dưới vua và dưới Tam ti mà thôi. Tuy nhiên, với tư cách người đứng đầu Thiền viện Giáo Nguyên - trung tâm Phật học Thăng Long nên khi thị tịch, Ngài muốn trao truyền Tông yếu Thiền tông cho đệ tử và cần thị chúng kệ.

b. Thị chúng

Hầu như người ta đều giải thích : thị chúng là “bảo mọi người”[81]. Không phải. Thị chúng là một thuật ngữ triết học duy vật nhất nguyên - Thiền tông, dùng để khai thị tông yếu (開 示 宗 要) mà mở ra then chốt Giáo Tông cho môn đệ[82]. Cho nên, khi thị chúng, các tì khưu thường dùng kệ. Chẳng hạn, các vị Thiền sư Trung Hoa từ Tùy - Đường đến Tống,... vẫn để lại thị chúng kệ, như Tuệ Viễn Đại sư[83] (慧 遠 大 師), Vân Môn Văn Yển[84] (雲 門 文 偃), Thiền sư Từ Minh[85] (禪 師

———

[76] Xem phần Phụ lục 1.

[77] Trung thư Viên ngoại lang : thuộc bộ Lại, hàm Tam phẩm.

[78] Khi đó, nhà Lí chưa mở thi Hội.

[79] Đạo tràng ở Đại nội (cung vua), nơi thờ Phật và tu hành đặt trong Nội cung.

[80] Tam ti: gồm Thái úy, Tư đồ, Tư không. Tam ti Phó sứ tương đương Tể tướng, chỉ dưới Tam ti.

[81] Xin xem các sách Thơ văn Lí - Trần, Ngữ văn 10, Ngữ văn sách giáo viên 10 , Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể lọai ,…

[82] Phật Quang Đại từ điển : Sđd, tr.2145. Thị chúng còn có tên thùy thuyết (? 說), thùy ngữ (垂 語), Thùy thị (垂 示),.…

[83] Tuệ Viễn Đại sư (334 - 416) : người Lâu Phiền (樓煩), Nhạn Môn (雁門), họ Giả (賈).

[84] Vân Môn Văn Yển (864 ~ 949) : họ Trương (張), người Gia Hưng (嘉 興), Chiết Giang (浙江).

師慈 明),… đã làm. Ở Việt Nam, Trưởng lão đã để lại thị chúng kệ. Bởi thế, cái gọi là Cáo tật thị chúng kia sẽ ngắt thành 2 phần :

- Câu 1 : “Ngày 30 tháng 11 niên hiệu Hội Phong thứ 5, (Trưởng lão) cáo tật”.

- Câu 2, đều có thể đọc :

+ (Sau khi cáo tật, Trưởng lão) thị chúng. (Ngài đọc) kệ như sau : …

+ (Sau khi cáo tật, Trưởng lão đọc bài) thị chúng kệ như sau : …

Riêng Thiền Tông từ Vô Ngôn Thông (? - 826) đến năm 1096 trước khi Mãn Giác mất, chưa có Thiền sư nào có thị chúng kệ ngoài Trưởng lão.

Đấy là lí do không thể đặt kệ của Trưởng lão là Cáo tật thị chúng.

3. Nội dung chính

Một trong những then chốt của Tông phái Vô Ngôn mà Trưởng lão muốn khai mở cho môn đệ hiểu sinh - tử. Trong mê giới của lục đạo[86], sinh - tử nối nhau vô cùng vô tận. Đối lập với Niết bàn là thế giới khổ não. Tuy nhiên, sinh - tử với Niết bàn chỉ là 1, không phải là 2. Nếu sinh - tử là phi xả (非捨?) - không thể bỏ được, phi phi xả (非 非 捨) - không phải không thể bỏ được,... thì, Niết bàn cũng vô đắc (無 得) - không thể được, vô bất đắc (無 不得) - không phải không thể được. Đấy là tư tưởng nhất nguyên chi phối bài kệ của Trưởng lão.

Để hiểu bài kệ của Trưởng lão, chúng tôi sẽ trình bày 2 phần :

a. Bốn câu đầu

a.1. Câu 1 - 2

Thoạt nghe, 2 câu đầu tưởng như Trưởng lão đưa ra quy luật tất yếu của tự nhiên :

Xuân đi trăm hoa rụng (Xuân khứ bách hoa lạc),

Xuân đến trăm hoa nở (Xuân đáo bách hoa khai).

Mỗi năm, Xuân đều 1 lần về. Xuân đi (khứ), rồi Xuân đến (đáo). Sự luân hồi này, con người cảm nhận được qua hình ảnh trăm hoa tàn (bách hoa lạc), trăm hoa nở (bách hoa khai). Bởi vậy, khi nhắc tới “trăm hoa tàn”, “trăm hoa nở”, Trưởng lão muốn thị chúng cho môn đệ hiểu rằng, quy luật này phổ quát chẳng trừ ai. Nghĩa là, ai cũng sẽ đến khởi điểm nhập vào vũ trụ : lạc (rụng - chết). Đấy là quy luật khách quan. Vì thế, Ngài ung dung nhập Niết bàn và cũng ung dung biết trăm hoa – chỉ môn đệ, nhất định nở (khai), nhất định bừng lên, đẹp hơn. Và rồi, các thế hệ sau, thế hệ 1, thế hệ 2, thế hệ 3,... sẽ bước theo : Xuân khứ bách hoa lạc ! Lạc (rụng) và khai (nở), khứ (đi) và đáo (đến) đều vô thường !

Vũ trụ là thế, giới tự nhiên là thế ! Còn xã hội con người ?

a.2. Câu 3 - 4

Việc đời chạy nhanh trước mắt (Sự trục nhãn tiền quá),

Tuổi già theo đến trên đầu (Lão tòng đầu thượng lại).

Hai khái niệm sự (事) và lão (老) mà Trưởng lão muốn thị chúng cho môn đệ nắm được then chốt Thiền tông.

Sự là thuật ngữ triết học Thiền tông, chỉ tất cả hữu vi pháp (有 為 法) do nhân duyên sinh ra, là những hiện tượng vô cùng khác biệt trong vũ trụ, đối lập với lí (理) của pháp môn bình đẳng ; nghĩa là, sắc tướng vô thường có muôn hình vạn trạng biến đổi diễn ra trong cuộc sống mà nhục nhãn thấy được. Đúng như Tăng Triệu (僧 肇) kết luận : “Sự tuy vô cùng, nhưng lí chung quy chỉ 1

———

[85] Thiền sư Từ Minh (986 - 1039) :

[86] Lục đạo : gồm Thiên, Nhân, A tu la, Nga quỷ, Súc s inh, Địa ngục.

đường”[87]. Tiếp theo, ta gặp chữ lão với nghĩa đen: già. Nhưng ở đây ta lại gặp khái niệm triết học Thiền tông : Lão. Lão là một trong 24 hành pháp không tương ứng của Duy thức tông. Các sắc tâm nối nhau biến đổi, gọi là lão. Sinh, lão, trú, vô thường, gọi là tứ tướng. “Lão” tương đương với dị tướng của hữu bộ. Sinh khổ (生 苦), lão khổ (老 苦), bệnh khổ (病 苦), tử khổ (死 苦) gọi là tứ khổ (四 苦). Có 4 loại khổ của nhân gian : sinh khổ (từ hoài thai đến khi xuất sinh), lão khổ (suy tàn biến thành lão), bệnh khổ (tứ đại tăng tổn thành bệnh, khi bệnh thì khổ), tử khổ (khi ngũ uẩn hỏng lìa, hoặc thọ mệnh hết). Sinh tử luân hồi trong mê giới nối nhau vô cùng, vô tận và đối lập với Niết bàn (Bồ đề). Duy thức luận (quyển 8) đưa ra 4 loại tướng trong 1 chu kì của chúng sinh, cũng gọi là tứ tướng (4 khổ). Gồm : sinh, lão, bệnh, tử. Tướng mà chúng sinh xuất sinh gọi là sinh tướng (生相) ; tướng của tuổi già là lão tướng (老 相) ; tướng của bệnh tật là bệnh tướng (病 相) ; tướng của chết là tử tướng (死 相),… Sự sinh tử trói buộc con người. Tham, sân, si cùng với sinh tử phiền não trói buộc con người không được tự tại, giống như lưới võng trói buộc chúng sinh, không giải thoát được. Lời thị chúng ở đây như lời trăng trối về tông yếu Thiền tông của Ngài.

Tóm lại, 4 câu đầu, Trưởng lão dùng văn vần loại ngũ ngôn, thể tứ tuyệt, vần bằng (khai 開, lai 來) nhưng cách dòng (câu 2 - 4) để thị chúng theo thời gian : đương thời (xuân đang khứ, hoa đang lạc) --> tương lai (xuân sẽ đáo, hoa sẽ lai) ; rồi quá khứ (sự đã quá) --> hiện tại (lão đang tòng).

Hai câu đầu, Trưởng lão ứng khẩu. Đến câu 3 - 4, Ngài dùng thi liệu của tiền nhân. Đó là từ bài Thủy biên ngẫu đề (水 邊 偶 題) của La ẩn[88] (羅 隱) thời Đường mà Ngài mượn để diễn đạt giáo lí Thiền tông của Phật :

Chỉ tri sự trục nhãn tiền khứ (只 知 事 逐 眼 前 去),

Bất giác lão tòng đầu thượng lai (不 覺 老 從 頭 上 來).

“Dòng sông vô tình đi không về ; bên sông, hoa đẹp nở vì ai? Nhưng, chỉ biết sự (vô vàn sắc tướng) đang ruổi trước mắt con người mà bất giác nhận thấy tuổi già đã trèo lên đầu mình . (Thi nhân) thở than cuộc đời cực cùng như Khổng (tử), Mạnh (tử) và ai (hiển) đạt như Chu[89] (周) - Triệu (召) cũng bị trần ai. Nghĩ xem, cái lí kia thì ai gặp may, chỉ thầy Trang tử là người giỏi nhất”[90]. Đó là tâm trạng cô đơn, bị cuộc đời ném ra bên bờ sông và mỉa mai ai may, ai tài mà thi nhân La ẩn thở than qua thơ thất ngôn bát cú.

Nhưng, Trưởng lão không cảm nhận cuộc đời như vậy. Ngài hiểu con người luôn luôn vận hành theo vũ trụ, biến đổi vô thường. Cho nên, dù dùng thi liệu tiền nhân, mỗi người không chỉ diễn đạt khác nhau, viết thể loại khác nhau mà mỗi người lại đi con đường khác nhau : La ẩn là thi sĩ nhà Nho viết thơ Đường 7 chữ 8 câu, còn Trưởng lão là Thiền sư Vô Ngôn, đọc khẩu ngữ cô tụng kệ theo cách riêng để giảng giải cho môn đệ về quy luật muôn đời ! Nếu so sánh câu 3 - 4 thất ngôn của La ẩn với câu 3 – 4 ngũ ngôn của Trưởng lão, ta thấy, 2 vị tư tưởng khác nhau. Một bên là thi nhân hốt hoảng, bất ngờ cuộc đời : “Chỉ tri sự trục nhãn tiền quá, Bất giác lão tòng đầu thượng lai” ; còn một bên là Thiền sư ung dung, tự tại trước việc tịch diệt : “Sự trục nhãn tiền quá, Lão tòng đầu thượng lai”.

b. Hai câu cuối

———

[87] Bảo tạng luận (寶 藏 論) của Tăng Triệu (384~414), họTrương, người Kinh Triệu (京兆), thờ Đông Tấn.

[88] La Ẩn (833 - 909) : tự là Chiêu Gián (昭 諫), người Tân Thành (新 城), Chiết Giang (浙 江). Hiện người Trung Hoa đã lưu trữ gần 500 bài thơ của La Ẩn.

[89] Chu (khoảng từ 369 ~ 286 trước CN) : tên là Chu, gọi là Trang tử ; chưa rõ nhân vật tên là Triệu.

[90] Dịch nghĩa toàn bài Thủy biên ngẫu đề của La Ẩn.

b.1. Sự phân biệt các phái Thiền tông

Để kết thúc bài kệ, Trưởng lão đưa ra :

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết (Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận),

Đêm qua trước sân có một cành mai (Đình tiền tạc dạ nhất chi mai).

Xuân khứ và xuân lai đều vô thường. Hoa lạc và hoa khai cũng vậy, đều vô thường. Nhưng có tuệ nhãn, Phật nhãn mới nhận được cái hằng thường. Đến (đáo) và đi (khứ), tàn và nở đều là hiện tượng muôn hình vạn trạng đang diễn ra trước mắt con người và đều vô thường, nhất thời. Sự hằng thường thuộc bản thể vũ trụ. Hôm qua mai nở, hôm nay mai tàn ; hôm qua thấy Thầy (chỉ Trưởng lão) đang giảng truyền cho môn đệ ; đêm nay ngày 30 tháng 11 năm Bính Tí 1096 Thầy nhập Niết bàn. Môn đệ tuy không thấy hình hài sắc tướng của Thầy nhưng Thầy để lại hằng thường vô sắc tướng thành biểu tượng vĩnh hằng : Nhất chi mai. Đó là lời trăng trối mà Trưởng lão khẳng định :

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết,

Đêm qua trước sân có một cành mai !

b.2. Lần theo thời gian từ năm 1096

Khi Trưởng lão nhập Niết bàn về trước, thi nhân thường sáng tác thơ và từ để thở than cuộc đời ngắn ngủi, đặc biệt khóc than số phận người đàn bà sớm nở tối tàn, hoa héo xuân phai,... ấy thế, chưa thấy 1 câu nào dù là thơ hoặc từ tương tự kiểu 5 chữ Xuân tàn hoa lạc tận (春 殘 花 落 盡) của Trưởng lão. Có lẽ phải tới thế kỉ XVIII ta mới thấy xuất hiện cụm từ na ná Xuân tàn hoa lạc tận :

Thí khán xuân tàn hoa tậ lạ (試 看 春 殘 花 盡 落),

Đãn thị hồng nhan lão tử thì[91] (但 是 紅 顏 老 死 時).

Nghĩa là, “thử xem xuân tàn hoa hết rụng, nhưng hồng nhan đâu được sống đến lúc già”. Nếu để ý, cụm từ trên được đảo chữ tận (hết) lên trên chữ lạc để nhấn mạnh tất cả hoa đã rụng : xuân tàn hoa tận lạc. Sau, người Trung Hoa khi làm thơ vẫn quen viết Xuân tàn hoa tận lạc :

Nhất triêu mộng tỉnh ngô hà vãng (一 朝 夢 醒 吾 何 往),

Chỉ tự xuân tàn hoa tận lạc (只 似 春 殘 花 盡 落).

Nghĩa là, “một sớm mộng tỉnh, ta đi về đâu ? Chỉ như xuân tàn hoa hết rụng ”.

Riêng câu cuối cô tụng kệ, Trưởng lão đã sử dụng thi liệu từ câu 3 - 4 trong bài Tả mai (早? 梅) của Tề Kỉ (齊 己) :

Tiền thôn thâm tuyết lí ( 前 村 深 雪 裡),

Tạc dạ nhất chi khai ( 昨 夜 一 枝 開)[74]

Nghĩa là, “trước thôn trong tuyết thẳm, đêm qua một nhành (mai ) nở”. Nếu lại so sánh Tảo mai của Tề Kỉ ( 860 - 937) với Cô tụ n g kệ của Trưởng lão, ta lại thấy 2 bài khác nhau về tư tưởng. “Vạn cây ( mai ) bị cóng đến muốn chết, nhưng hơi ấm riêng rễ trở về. Trước thôn trong tuyết thẳm, đêm qua một nhánh (mai) nở. Hương thầm gió đưa qua, con chim nhìn thấy hoa trắng đang đến. Năm tới như phù hợp với thời tiết, nên hoa mai đầu tiên báo Xuân Đài ”92. Rõ ràng, thi sĩ Tề Kỉ ngạo cao vì chỉ mình chàng báo trước cho muôn loài biết xuân đang về và cũng mình chàng chịu được cóng rét : đêm qua trong tuyết thẳm, có một nhánh mai nở hoa. Cụm từ nhất chi khai khoa trương, còn cụm từ nhất chi mai thì thầm

———

[91] Theo Hồng lâu mộng, thơ do nhân vật Đại Ngọc viết, gồm 6 câu.

[74] Theo Tống Cao tăng truyện (宋 高 僧 傳), quyển 30. Xem thêm Đường thi k ỉ sự (唐 詩 紀 事) và Ngũ đại sử bổ (五 代史 補).

kín và tế nhị. Tuy vậy, ta cũng nên khen hình tượng của nhà thơ Tề Kỉ thời Đường khá độc đáo .

b .3 . Gần 100 năm sau

Diêu Thuật Nghiêu (姚 述 堯) - người Trung Hoa lại dùng thi liệu của Trưởng lão Việt Nam đã sáng tác từ ( 詞) nổi tiếng theo điệu Nguyễn Lang quy ( 阮 郎 歸). Và dĩ nhiên xin nói thê m : Diêu Thuật Nghiêu[93] là người Tiền Đường ( 錢 塘) thuộc Bách Việt, đỗ Tiến sĩ năm 1154, làm quan 21 năm (1168 – 1188). Câu đầu, Tiến sĩ Diêu viế t: Giang thôn tạc dạ nhất chi mai ( 江 村 昨 夜 一 枝 梅) . Riêng hình tượng nhất chi mai trong kệ được nhiều Thiền sư Trung Hoa dùng. Như Tục đăng lục thế kỉ XII có nhất chi mai . Rồi năm Gia Định 1208 có câu Tuyết trung sơ trán nhất chi mai ( 雪 中 初 綻 一 枝 梅) của Đinh Tuệ Hải Ấn Tín Thiền sư, thời Thanh có câu Đinh tiền tiên t rán nhất chi mai ( 庭 前 先 綻 一 枝 梅 ) của An Tịnh Chu Thiền sư[94] thị tịch năm Thuận Trị 1648,…

Dưới đây là 2 vấn đề chính mà chúng tôi đã trình bày.

Phụ lục :

1. Ngữ lục (Câu chuyện về Đại sư Mãn Giác)

Đại sư Mãn Giác chùa Giáo Nguyên, Cứu Liên ; người Lũng Triền, An Cách, họ Nguyễn, húy Trường (長) ; cha là Hoài Tố (懷 素), làm quan tới chức Trung thư Viên ngoại lang[95].

Khi Lí Nhân Tông còn ở tiềm để[96], bấy giờ có chiếu chỉ cho con em các nhà danh gia vào hầu trong cung. Ngài - chỉ Mãn Giác, vì học rộng, nhớ nhiều, đọc thông Nho - Thích[97], nên được dự kì tuyển này. Những lúc rảnh việc công, Ngài thường đem thiền na[98] ra niệm. Khi Nhân Tông lên ngôi, bởi quý trọng mà ban cho Ngài là Hoài Tín.

Năm Anh Vũ Chiêu Thắng[99], Ngài dâng biểu xin xuất gia. Khi được ấn chứng của sư Quảng Trí chùa Quán Đính, Ngài bèn mang bình tích đi vân du tìm khắp đạo hữu. Khi Ngài tới đâu, người theo học rất đông. Ngài đọc Đại tạng kinh đạt tới vô sư trí[100] và là lãnh tụ pháp môn một thời.

Đế cùng Cảm Linh Nhân hoàng Thái hậu lưu tâm đến Thiền học, bèn dựng chùa này cạnh cung Cảnh Hưng, mời Ngài tới đó trụ trì để tiện việc tham vấn. Khi tham vấn, đế không dùng tên Ngài để gọi, mà thường gọi Ngài là Trưởng lão.

Một hôm, Đế nói :

- Bậc chí nhân[101] thị hiện, ắt phải tế độ chúng sinh, không hạnh nào là không đủ, không sự nào là không tu, chẳng phải chỉ do sức định tuệ[102], mà cũng có công giúp đỡ, nên phải kính nhậm[103] lấy.

———

[93] Diêu Thuận Nghiêu : tự là Đạo Tiến (道 進), người Hàng Châu. Xem Nguyễn quy lang trong Phụ lục.

[94] An Tịnh Chu Thiền sư ( 1597 - 1648) : thụ là Thụy bạch tuyết tự (瑞白雪嗣).

[95] Trung thư Viên ngoại lang : Trung thư thuộc bộ Lại, từ trên xuống gồm Thượng thư, Thị lang, Lang trung. Thời Lí Nhân Tông (1072 – 11128) chức Trung thư Viên ngoại lang tương đương Tam phẩm.

[96] Tiềm để : khi chưa lên ngôi.

[97] Nho, Thích : đạo Nho và đạo Phật.

[98] Thiền na : là Thiền định, Tĩnh lự.

[99] Anh Vũ Chiêu Thắng : niên hiệu vua Lí Nhân Tông những năm 1076 – 1084.

[100] Vô sư trí: chỉ trí tuệ không do lực ngoài s ách vở, không nhờ người khác dậy mà tự nhiên thành tựu. Nghĩa thứ hai là, trí tuệ không phải do thầy dạy, mà tự đạt được.

[101] Chí nhân (至人) : người mà tư tưởng, đạo đức… đạt tới độ tối cao.

[102] Định tuệ : trí tuệ tập trung vào một vấn đề gì đó, không bị phân tán.

[103] Kính nhậm : kính cẩn gánh vác công việc

Bèn trao Thiền viện Giáo Nguyên cho Hoài Tín Đại sư để truyền tâm ấn vô tu vô chứng[104] của Tổ và phụng mệnh Nhập nội Đạo tràng[105], ban cho Tứ tử Đại sa môn, cùng với quan Tam ti bàn việc công và cho 50 hộ miễn thuế để cung đốn việc chùa.

Ngày 30 tháng 11, niên hiệu Hội Phong thứ 5, (Trưởng lão) cáo tật. (Trưởng lão) Thị chúng.

Kệ rằng :

Xuân khứ : bách hoa lạc (春 去 百 花 落),

Xuân đo : bách hoa khai (春 到 百 花 開_).

Sự trục tiền nhãn quá (事 逐 前 眼 過),

Lão tòng đ?u thư?ng lai (老 從 頭 上 來).

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận (莫 謂 春 殘 花 盡 落),

Đnh tiền tạc dạ nhất chi mai (庭 前 昨 夜 一 枝 梅).

Đêm đó, Ngài ngồi kiết già ra đi, thọ 45 tuổi đời, 19 tuổi hạ. Đế dùng hậu lễ để ban tặng. Các bậc công khanh ai cũng dâng hương, trà tỉ, thu xá lị, xây tháp ở chùa Sùng Nham, An Cách. (Vua Lí Nhân Tông) Sắc (phong Ngài) thụy hiệu Mãn Giác.

2. Bài thơ của La ẩn (羅 隱) :

La ẩn (833 - 909), thi nhân nổi tiếng cuối thời Đường, người Tân Thành ( 新 城), tỉnh Chiết Giang (浙 江), tự là Chiêu Gián (昭 諫). Hiện người ta giữ được gần 500 bài thơ của ông và vẫn có nhà bia về ông.

Toàn bài Thủy biên ngẫu đề (水 邊 偶 題) của La ẩn như sau :

Dã thủy vô tình khứ bất hồi (野 水 無 情 去 不 回),

Thủy biên hoa hảo vị thùy khai (水 邊 花 好 為 誰 開).

Chỉ tri sự trục nhãn ti ền khứ (只 知 事 逐 眼 前 去),

Bất giác lão tòng đầu thượng lai (不 覺 老 從 頭 上 來).

Cùng tự Khâu, Kha hưu thán tức (窮 似 丘 軻 休 嘆 息),

Đạt như Chu, Triệu diệc trần ai (達 如 周 召 亦 塵 埃).

Tư lường thử lí hà nhân hội (思 量 此 理 何 人 會),

Mông ấp Tiên sinh tối hữu tài (蒙 邑 先 生 最 有 才).

3. Bài thơ của Tề Kỉ (齊 己)

Tề Kỉ ( 860 ~ 937 ) họ Hồ ( 胡) , tên là Đắc Sinh ( 得 生) , người ích Dương ( 益 陽) , xuất gia. Ngài nghiên cứu đạo Phật, nổi tiếng sáng tác thơ, hiện còn hơn 800 bài . Dưới đây là bài thơ Tảo mai (早 梅) của Ngài :

Vạn mộc đống dục chiết (萬 木 凍 欲 折),

Cô căn noãn độc hồi (孤 根 暖 獨 回).

Tiền thôn thâm tuyết lí (前 村 深 雪 裡),

Tạc dạ nhất chi khai (昨 夜 一 枝 開).

Phong đệ u hương khứ (風 遞 幽 香 去),

Cầm khuy tố diễm lai (禽 窺 素 艷 來).

Minh niên như Ứng Luật (明 年 如 應 律),

———

[104] Vô tu vô chứng : chỉ việc đạt tới cảnh giới tận cùng. Việc tu hành s iêu việt, đối lập với thể ngộ ; nghĩa là, bậc chân nhân vô vi chứng, vô sở chứng, tu vô sở tu.

[105] Chỉ Đạo tràng trong Đại nội (cung vua) ; nơi thờ Phật và tu hành đặt ở trong cung.

Tiên phát ánh Xuân Đài[106] (先 發 映 春 台).

4. Bài từ (詞) của Diêu Thuật Nghiêu (姚 述 堯) theo điệu Nguyễn Lang quy (阮 郎 歸) như sau:

Diêu Thuật Nghiêu[107] không rõ năm sinh và mất, chỉ biết tác giả đỗ Tiến sĩ năm Thiệu Hưng thứ 24 (1154), làm quan đến 1188.

Giang thôn tạc dạ nhất chi mai (江 村 昨 夜 一 枝 梅),

Tiên truyền xuân tín hồi (先 傳 春 信 回).

Phi yên phi vụ há Dao Đài (非 煙 非 霧 下 瑤 台),

Hương phong phất diện lai (香 風 拂 面 來).

Vân mạc quyển, nhật hoa khai (云 幕 卷,日 華 開),

Tường quang ánh thượng Đài (祥 光 映 上 台 ).

An dữ tòng thử bộ thiên nhai (安 與 從 此 步 天 街).

Quân vương tứ thọ bôi (君 王 賜 壽 杯).

Ngày 30 tháng 7 năm 2010.

———

[106] Theo Tống Cao tăng truyện (宋? 高 僧? 傳?), quyển 30.

[107] Diêu Thuận Nghiêu : tự là Tiến Đạo (進 道), người Tiền Đường (錢 塘), Hàng Châu (杭州), Chiết Giang (浙江).