Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Góp Ý Về Giáo Dục Phật Giáo

Góp Ý Về Giáo Dục Phật Giáo

HT. Thích Đắc Pháp ( Vĩnh Long)

Kính lễ Đấng Bạc già phạm!

Kính chào mừng nghị lực Đại Hội!

Nói đên từ ngữ giáo dục Phật giáo thì đây chỉ là nói theo sự vụ có tính chất thời sự vì Phật giáo với Tam Tạng giáo điển là kho lương tực nuôi sống pháp thân huệ mạng, của nhị đế, tức nhờ nỗ lực chí thiết thực hành lời giáo tổ dạy bảo mà ai nấy giàu có tâm hồn, hay nói khác hơn chính nhờ khôn ngoan thực tập đúng hướng lời huấn thị của giáo tổ kính mến mà linh hồn ai nấy trở nên tươi rói đáng yêu vì đẫ từ bỏ bao u tối bít lối mù khơi của tà chấp, vô minh, ngu muội cũ. Tu học Phật pháp là sự thực hành trọn gói cho ba nghiệp như một động tác khăng khít bất phân li vì giáo pháp Phật là một nghệ thuật sống. Ai khát khao đời sống tràn bờ thánh trí, chan chứa tù bi vô hạn thì phải găng sức suy tư chiêm nghiệm Phật lý để tự đào luyện gian khổ tâm tính mình. Giáo pháp Phật là phương thuốc trị bịnh của ai nấy. Kinh thường nói ai nấy có tám muôn bốn ngàn phiền não thì giáo pháp cũng có đủ số ấy đối trị bịnh ấy của chúng sanh. Nhiều người hiểu lầm cho rằng có đủ số 84.000 chẵn chòi như vậy. Sự thực, số tám muôn bốn ngàn chỉ dùng khi nói quá nhiều của Ấn Độ xưa mà thôi. Câu trên nhằm ý nói tính chất uyển chuyển hay tuyệt của chánh pháp là tùy căn tính mà biết uống thuốc PHÁP gọi là tùy bịnh dữ dược, tức ai có ham thích pháp môn, cách tu như thế nào thì ứng dụng cách đó, sao cho đưa tới kết quả như mong đợi. Giáo pháp Phật căn bản bất biến là giải thoát, là LI DỤC TÔN, nhưng phương pháp hành trì tùy hoàn cảnh căn tính trình độ tức khôn ngoan biết áp dụng bao phương tiện hay khéo chứ không khư khư ngu muội một chiều có chấp.

Người tu theo Phật nhứt là hành xuất gia áp dụng chặt chẽ hơn nhiều, đối với tại gia do hoàn cảnh như vậy mà ứng dụng ít điều hơn. Giáo pháp Phật không bắt ai dùng quá khả năng quá sức chịu đựng của mình như kẻ vác 20kg thì tùy, không bắt buộc y phải gồng mình gánh vác 50kg.

Tu Phật cốt yếu là CHUYỂN HÓA

Thế nào là chuyển hóa? Chuyển hóa có nghĩa là làm cho tâm tính, làm cho căn khí, nhận định của ta thay đổi. Làm cho tính nết trở thành tức từ u tối cau có dữ dằn mà trở thành hiền lương dễ mến. Như vậy chuyển hóa là suốt đời ta luôn sống với TỈNH BIẾT tức sống với ý thức sáng tỏ hằng hằng trước mọi giao tiếp của ố căn. Có sống định trụ yên lắng trầm tỉnh như vậy là ta có năng lực thấy rõ và thay đổi chuyển hóa tâm bợp rợp, lất cất, thô tháo ra từ tốn êm ái. Do đó nếu gọi là động tác giáo dục thì trong nhà đạo ta cái đầu tiên cho đường tu giải thoát chính là THÚC LIỄM THÂN TÂM thắt bó 3 nghiệp của mình oai nghi, luật giai, giới luật đã đưa ra biết bao điều phòng phi chỉ ác nhằm uốn nắn lại 3 nghiệp của người tu hướng tới giác ngộ. Đạo Phật ra đời hơn 2500 lịch sử phát đạt khắp hoàn vũ ai có chú tâm nghiên cứu học hỏi truy tầm chơn thực nghĩa của Như Lai thì cũng đều thấy giá trị TRÍ HUỆ của đạo Phật. Trong kinh Brahmajala có chép một câu chói sáng tuyệt vời là Đức giáo tổ dạy: “Kẻ thiếu hiểu biết tán thán, khen ngợi giới đức của ta chỉ có người trí mới tán thán TRÍ ĐỨC của ta.”

TRÍ ĐỨC tức nội dung vĩ đại của giác ngộ Thánh Trí siêu phàm thấu biết hồn vía vạn pháp là vô thường vô ngã. Mà vô thường vô ngã bởi chúng do vô số yếu tố cấu tạo xuất hiện ra ở thời gian và không gian. Đó là pháp duyên khởi thậm thâm. Tất cả càn khôn vũ trụ cho tới con kiến cọng rau giọt nước rơi đầu hè hoàn toàn do vô số yếu tố xa gần cấu tạo nên không có bất cứ sự việc nào tự có cách độc đoán được cả. Khi ta thấu ngộ hồn vía của pháp duyên khởi là ta đạt đại huệ giải thoát đà ra ni, tâm sáng như gương vượt bỏ bên dưới mọi đắc thất mọi khen chê mọi tử sanh.

Ta Sống với trạng thái bừng ngộ vĩ đại của tâm NHƯ NHƯ cho nên Đức giáo tổ còn có tên là NHƯ LAI.

Ta đạt trí huệ Phật pháp tức bát nhã trí thì ta sống thảnh thơi ra ngoài mọi cố chấp, mọi khái niệm trói buộc cũ lâu đời, nó gây bao phiền muộn tử sanh bầm dập. Giá trị TRÍ HUỆ của đạo Phật sáng bất diệt đó là sự giác ngộ mà mỗi người có tràn đầy khí lực tu tập đạt tới như Phật. Do đó, mục đích tối hậu của tu Phật là giác ngộ, trút hết nợ nần dan díu với mụ già vô minh đã khống chế cả tỉ kiếp cho tới nay. Mọi huấn thị giáo dục của Phật giáo không ngớt chỉ ra cách phá tan, phá rã bộ máy NGÃ CHẤP trong quan điểm cái nhìn của ta, vì NGÃ CHẤP là trụ sở, là trung tâm cung cấp vũ khí tư tưởng cho 3 nghiệp hành tác gây nghiệp nhân cho khổ hận suốt kiếp cho mãi tới mai sau. Nhờ CHUYỂN HÓA mà ta phá bỏ ngã chấp. Ngã chấp bao gồm hệ thống phiền não tham giận cố chấp hận thù, nhỏ mọi nhọn mõ, đủ thứ giằng co như tấm da phiền muộn phủ kín tâm hồn thanh lương tươi mát thánh thiện của ta. Cách tu luyện, quán chiếu từ 3 nghiệp trong nhà đạo nhắm tới cho ta đạt tâm giải thoát ứng xử sự đời luôn luôn đậm chất từ bi trí tuệ. Đó là hoàn tất mục tiêu huấn dục thanh cao của đạo Phật.

Ngày nay nói giáo dục tức nhằm nói đến sự vụ học chữ nghĩa kinh điển. Lĩnh vực này đỏi hỏi phải dành nhiều thời gian tu học trong tu viện còn như lối TRƯỜNG thì nó khêu ngợi nhắn hạn này nọ lung tung, khiến kẻ học quên mất căn bản tu luyện tính nết, chỉ chăm học mà nhiều khi học chai vì ngôn ngữ văn tự còn quá thấp không đủ dung lượng tiếp nhận Ý NGHĨA sâu sắc của kinh văn. Người dạy đôi khi lơ là không củ soát nội lục mục tiêu giải thoát chỉ dạy theo văn bằng thành quá nông cạn.

Hiện nay, khi nói giáo dục tăng ni hay giáo dục Phật giáo ta cần phân biệt có ranh giới khá rõ, đừng lẫn lộn bởi sử dụng từ ngữ giáo dục. Đức Phật cả đời đi suốt lưu lực sông Hằng bố giáo, Ngài chỉ nhận hai danh từ là người chỉ đường và người chỉ thuốc trị bịnh tâm linh. Ngài khuyên tấn ai nấy Tự Nỗ Lực trau giồi nhơn cách, đạo đức, lương tâm khoan dung, độ lượng của mình, kể cả Tăng Hội ngài vẫn nói như thế: Tăng Hội còn mong đợi ở Ta điều gì nữa, Ta đây là người chỉ đường.

Thế có nghĩa là mỗi người khôn ngoan rắn rỏi với chí nguyện mình nỗ lực Tự cứu, tự giác, tự mài giũa tính nết mình Tự BIẾN MÌNH THÀNH HÒN ĐẢO CHO MÌNH ẨN NÚP, gọi là đương tự châu, hoặc còn nói mỗi người tự thắp đuốc lên mà đi. Như vậy, chư Phật Bồ tát chỉ hỗ trợ năng lực tinh thần cho ta hăng mạnh, cháy dậy chí khí. Phật chưa hề hứa cõng ai lên Niết Bàn, Ngài giao trách nhiệm tự cứu tự thắp sáng cho nên Ngài là bực Giáo chủ LIÊM KHIẾT nhứt nhân loại, không hề bịp bợm. Giáo dục của Phật là chỉ dạy cách tuyệt hay và vô cùng đúng hướng để ta nỗ lực tự làm, không buộc ai theo một cách cưỡng bức. Do vậy, mới có chương trình gọi là khế lý và khê cơ. Đó là một nền giáo dục nhứt hướng khai mở tận cùng. Lần nọ tới thăm bộ tộc KALAMA các thanh niên đón chào kính mến rồi họ nói các đạo sư tới đây giảng đạo và ai cũng cho mình là số một. Sao trên đời có nhiều số một thế?

Phật mỉm cười nói câu hỏi của anh quá thông minh. Vậy thì sau khi suy xét tường tận bằng chánh trí rồi hãy tin, chớ tin lời đồn đãi, chớ tin đó là bút tích của đại sư nào đó để lại. Nói chung tin điều gì đó phải qua lý trí tỉnh táo sàng lọc cẩn thận có hiểu thấu mới tin và điều ấy áp dụng qua có ích như thật theo từ bi trí huệ thì mới tin. Bài kinh cho dân KALAMA đó, sau này người có trí thông thái khám phá ra nó là TUYÊN NGÔN TỰ DO TƯ TƯỞNG vĩ đại tối cổ mà Phật phóng ra.

Nay nói giáo dục Tăng Ni thì vấn đề khá phức tạp nói sao cho hết. Vậy thì bắt đầu từ chỗ bắt đầu, ta phải lập 1 hoặc 2 trường sư phạm trước, chọn mấy vị có bằng tiến sĩ thiệt, làm giáo sư dạy tâm lý giáo dục, dạy kinh luật luận theo tinh thần mới. Số năm tu học nơi trường trung cấp hiện giờ phải 4 năm, mở cấp tiểu học 4 năm. Nồng cốt chương trình tiểu trung cấp là học nhiều kiến thức văn học thế pháp sử địa triết, song song dạy Hán ngữ quan trọng. Khi có khá đủ kiến thức văn

học thì vào kinh sẽ tiếp nhận dễ và có kết quả như vào rừng đốn cây ta có khí cụ. Trí óc chưa mở mang văn tự còn quá yếu mà dạy kinh cao thì chỉ là học chay vô bổ. Phải tăng cường chăm bón kiểm điểm ngành học tiểu cấp trung cấp với các môn phổ thông cho chặt chẽ thì leo qua học kinh văn triết học Phật giáo không mấy khó. Tiểu cấp nên khuyến tất mỗi chùa tự lo. Mở rộng dạy cours riêng như kiểu trung tâm phiên dịch Hán Việt Huệ Quang, bổ túc cho bao cái thiếu sót. Phải có kinh phí trung ương hỗ trợ tượng trưng một phần nào để duy trì sức dạy không thể vắt kiệt tình nguyện mãi được. Tới đây kết thúc, xin hết.

Một Số Giải Pháp Tạm Thời Cho Ngành Giáo Dục Tăng Ni

Một Số Giải Pháp Tạm Thời Cho Ngành Giáo Dục Tăng Ni

ĐĐ. Thích Đạo Quang

Quãng thời gian 30 hoạt động của ngành Giáo dục Tăng Ni (GDTN) khá dài, nhưng chúng ta nằm trong thế hầu như bị động. Đà tiến của ngành Giáo dục Phật giáo phải nói là rất chậm so với tốc độ kinh hoàng của khoa học, của thời đại. Tuy không chủ trương chạy theo thời đại, nhưng nếu chúng ta không cập nhật để cải đổi kịp thời thì việc lãnh đạo của chúng ta chắc chắn bị tụt hậu. Hiện nay, Trung ương Giáo hội vẫn chưa có kế hoạch chiến lược thống suốt cho ngành GDTN, do đó căn cứ tình hình thực tế, chúng tôi xin mạo muội đề xuất một vài giải pháp tạm thời.

I. Nhất quán mục tiêu Giáo dục

Chúng tôi luôn chủ trương mỗi ngôi trường, mỗi lớp học của Phật giáo phải là một cửa ngõ nhập thế rộng rãi; mỗi học viên của trường Phật học phải là những người thực tu, thực học, có định hướng, biết ước mơ. Sau khi ra trường, các học Tăng học Ni có thể tự chọn cho mình một ngôi trường tiếp theo để tu học, một vị trí phụng sự Giáo hội, hay một mục tiêu tâm linh để nỗ lực công phu.

Hiện nay, Giáo dục Phật học đang đứng trước những thách thức và viễn ảnh: thách thức lớn của Phật giáo là vấn đề kinh phí, và viễn cảnh chính là Phật giáo “chuông-mõ”. Tăng ni ngày nay hoặc là chú trọng chuyên tu theo một thế cách rất tách biệt, hoặc quay cuồng trong dòng xoáy độ sanh, độ tử bằng hình thái hấp dẫn của nghi lễ tán tụng và đáp ứng nhu cầu ngắn hạn cấp thời của quần chúng, mà quên đi phạm hạnh, công phu. Cả hai khía cạnh này đều là cực đoan mà người học Phật cần phải tránh.

Rải rác trong kinh điển Phật giáo cũng như quan điểm của các nhà giáo dục, mục tiêu cơ bản của giáo dục là phải giúp con người hiểu rõ sự thật của tự thân, sự thật của thế giới, thấy rõ hướng đi đời sống của mình và chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Nghĩa là giáo dục phải là giáo dục con người nhận biết được sự thật của chính mình, con đường chân thật dẫn đến hạnh phúc hiện tại.

II. Hệ thống Giáo dục

Hiện nay cơ sở Giáo dục của tỉnh đa số chỉ có hai cấp Trung và Sơ, hoặc một trong hai. Nên có hướng phấn đấu để vận động thành lập các lớp sơ cấp Phật học rải đều các huyện, thị Giáo hội. Một số tỉnh lân cận nên gom thành cụm để mở những lớp chuyên khoa, hoặc hơn nữa là Cao đẳng.

Mặc dù theo sự quy định của Ban Giáo dục Tăng Ni Trung ương, chương trình học của Trung cấp là 4 năm, nhưng xét tình hình thực tế, một số trường đã chủ động thay đổi cơ chế còn lại 3 năm. Vì, một số các bộ môn cơ bản đã được dạy ở bậc sơ cấp; và việc điều chỉnh này cũng phù hợp với các trường Trung cấp Chuyên nghiệp thuộc Bộ GD-ĐT, chỉ có 2 hoặc 3 năm. Trường TCPH Khánh Hòa là một điển hình. Bên cạnh đó, vì không có sự thống nhất chương trình giảng dạy từ Ban GDTN Trung ương, nên nhà trường phải tự cân đối tình hình học viên, phân phối chương trình giảng dạy, định ra quy chế dạy, học, thi cử, đánh giá, xếp loại học viên … dựa theo Quy chế của Bộ Giáo dục ban hành.

Tình hình quan trọng mà hiện nay ai cũng biết là chưa có bộ sách giáo khoa được sự chứng duyệt ban hành từ Giáo hội Trung ương. Do đó, các vị giáo thọ các bộ môn khi dạy bắt buộc phải tự soạn bài. Từ những bài giảng và kinh nghiệm rút ra thêm trong quá trình giảng dạy, bộ phận học vụ sẽ trợ giúp biên tập lại thành một cảo bản giáo trình, lưu giữ tại thư viện trường, để có cơ sở đối chiếu và tham khảo cho các khóa học sau. Nếu được chỉnh đốn hoàn thiện hơn, thì với mỗi bộ môn như thế, chúng ta sẽ có một tập “giáo khoa địa phương” cho trường sở tại.

Về tiêu chuẩn đánh giá, chúng tôi đề nghị thống nhất theo hệ thống giáo dục hiện đại, áp dụng thang điểm 10 thay vì 20, để có thể chuyển sang bách phân dễ dàng, hay nếu so sánh với các trường thế học cũng có sự đồng bộ. Việc kiểm duyệt giáo án, Ban GDTN Khánh Hòa đang trình phương án thành lập Hội đồng thẩm định giáo án để có sở y vững chắc hơn. Đây là giải pháp tạm thời, nhưng có lẽ cũng sẽ áp dụng lâu dài cho tới khi Giáo hội TƯ có chỉ thị mới. Thành phần nhân sự của hội đồng này gồm có các vị kỳ túc trong ngôi nhà Giáo dục Phật giáo, có sở học cao, kinh nghiệm giảng dạy nhiều, đang hoặc không đang tham gia các công tác Giáo hội… Nếu thành lập được Hội đồng này rồi, việc đánh giá chất lượng đào tạo cũng sẽ dễ dàng hơn.

Để tổ chức giáo dục Phật giáo được vận hành triệt để, các nhà s ư phạm Phật giáo phải là những người làm việc toàn thời gian cho trường lớp. Như các vị Hòa thượng tiền bối từng dạy “phải sống với hơi thở của Giáo dục” thì mới hoàn thành được sứ mệnh. Nếu không cân đối được quỹ thời gian, mà dành quá nhiều cho hành chánh, nghi lễ phục vụ … thì rõ ràng chất lượng giáo dục không bao nhiêu. Thêm nữa, chúng tôi chủ trương mời dạy và có sự đãi ngộ phù hợp, tuyệt đối không áp dụng chế độ công quả.

Về vấn đề tuyển sinh, chưa có một quy định nào về chỉ tiêu tuyển sinh của các t rường Phật học trong cả nước. Chúng ta nên thống nhất chỉ tiêu tuyển sinh từ 100 đến 150 tăng ni cho mỗi tỉnh (nếu đào tạo theo khóa), và trường phải chia thành nhiều lớp nếu số học viên quá đông. Đặc biệt là ở bậc học trung cấp, chất lượng học tập sẽ không tỉ lệ thuận đối với một giảng đường đông nghẹt. Các tỉnh thành hiện nay cứ phải tuyển sinh đào tạo theo khóa, vì các lý do khách quan như pháp lý nhà nước, cơ sở vật chất chưa đủ đáp ứng... Chúng ta nên mạnh dạn khắc phục tồn đọng để tuyển sinh hàng năm. Có thể giảm chỉ tiêu tuyển sinh thấp xuống để vẫn đảm bảo số lượng học viên các khóa, lớp phù hợp. Làm như thế vừa giúp Tăng ni bớt chán ngán chờ đợi, giữ được đà hứng thú học tập; vừa giải quyết được vấn đề dạy bổ sung, lưu ban, thi bù môn học ...

III. Hoạt động Quản lý

Ở một trường Phật học của tỉnh thì vị trí Hiệu trưởng phải do trưởng ban Giáo dục Tăng ni (hoặc phó trưởng ban) của tỉnh hội đảm nhiệm. Như thế việc quản lý giáo dục của tỉnh sẽ thông suốt và thuận lợi hơn. Và dĩ nhiên, vị này tuyệt đối không nên kiêm nhiệm chức vụ nào trong giáo hội cả, để việc làm đối với công tác giáo dục là toàn thời gian. Về giáo thọ giảng dạy, ta nên thảo luận đi đến nhất quán trong công tác, thời gian phục vụ và chế độ chu cấp bút chỉ cụ thể. Tốt hơn nữa, chúng ta nên áp dụng cơ chế biên chế như nhà nước, có như thế mới đủ pháp lý để ràng buộc trách nhiệm các vị giáo thọ đối với sự nghiệp giáo dục, và tạo điều kiện cho họ nghiên cứu.

Một điều hết sức quan trọng có thể coi là vấn đề xương sống, đó là cơ sở cư trú cho TNS.

Sinh hoạt nội trú là biện pháp tốt nhất để theo dõi việc học hành, đặc biệt là phẩm hạnh của Tăng Ni sinh. Có nội trú, nhà trường mới giữ được truyền thống tu học Thiền môn. Trong cơ sở nội trú, phải có hệ thống y tế tối thiểu, thư viện, thiền đường, điều kiện giải trí,… Chúng ta phải nhất định tổ chức cho được việc nội trú, phải dứt khoát xem nội trú là điều kiện tiên quyết để thành lập một trường Phật học, không tổ chức được nội trú thì không nên mở trường. Chư tôn đức bổn sư khi đã cho đệ tử nhập học thì dứt khoát phải chuyển TNS vào ở nội trú, dù chùa gần trong nội thành, dù Phật sự tại cơ sở cần thiết đến mấy. Vì thời gian theo học là thời gian để các Tăng ni xây dựng nội lực của mình trên cả ba phương diện: kiến thức, đạo hạnh và thể chất. Ba phươ ng diện này chỉ được hoàn thiện đồng đẳng trong môi trường đại chúng hòa hợp.

Nếu TNS chỉ được học lý thuyết mà không có cơ hội thực hành thì đi ngược tôn chỉ “tri hành hợp nhất”. Cho nên, bên cạnh giáo dục giảng đường, thư viện, thì giáo dục môi trường, giáo dục định hướng, giáo dục tâm lý … là những yếu tố rất quan trọng không thể thiếu. Khi soạn giáo án, phải có chương trình thực hành bắt buộc như thực tập, khảo sát thực tế. Môi trường nội trú phải

có những giờ chuyên tu. Tăng Ni sinh phải được sắp xếp t hỉnh giảng giáo lý, hướng dẫn các khóa tu, hay tham gia công tác xã hội, chăm sóc bệnh nhân, giúp đỡ người nghèo. Chương trình ngoại khóa là một tất yếu trong môi trường giáo dục Phật giáo.

Để quản lý và tạo điều kiện cho Tăng ni học tập thật sự thì các tr ường phải lưu trữ hồ sơ và quản lý bằng phương pháp hiện đại, khoa học. Khi TNS ra trường dù đạt tốt nghiệp hay không, phải có học bạ. Hồ sơ, điểm số được lưu trữ tối thiểu 10 năm để học viên khi cần có thể quay lại trường xin chứng nhận. Mỗi học viên phải có mã số, khóa học. Khi cần thiết tra cứu thì văn phòng chỉ truy cập số danh bộ trong sổ, hoặc học viên tự gõ mã số vào phần quản lý TNS của địa chỉ điện toán trường sở tại. Quản lý tốt sẽ hạn chế tình trạng không đáng có trong ngành giáo dục Phật giáo.

Nhân sự điều hành, tổ chức như thế nào là nhân tố quyết định sự thành công của mọi trường lớp. Nhân sự điều hành phải là những người trực tiếp làm việc toàn thời gian cho giáo dục và có khả năng chuyên môn. Do đó, mỗi trường, mỗi địa phương phải có kế sách, chiến lược lâu dài, đi đôi việc đào tạo với sử dụng nhân lực theo chủ trương “dụng nhân như dụng mộc”. Với cái nhìn thiện xảo của một người lãnh đạo, ai cũng là nhân tài có sở dụng riêng. Nên có quỹ khuyến khích học thêm cho TNS sau khi ra trường được đào tạo các chuyên ngành, đặc biệt là sư phạm, quản trị giáo dục để có tầng lớp thừa kế và duy trì sự phát triển.

IV. Quan hệ hợp tác

Trong hệ thống quản lý của nhà trường, phải có một vị đặc trách ngoại vụ. Các công tác ngoại giao, tiếp xúc chính quyền, hay giao lưu giáo dục do vị này đảm trách. Thực tế cho thấy, trong nội bộ Phật giáo, các trường không có sự liên kết nhau, nên không thể trao đổi học viên lẫn nhau, hay sinh viên muốn chuyển trường thì không dễ dàng vì các trường không cùng quy chế, khác chương trình học tập, thậm chí thang điểm cũng không ăn nhập gì nhau. Về đối ngoại, các trường đại học thế học không công nhận văn bằng Cử nhân Phật học; văn bằng Trung cấp chuyên nghiệp của thế học thì có giá trị hẳn hòi trong khi bằng Trung cấp Phật học c hỉ là chứng chỉ cơ bản để vào Đại học Phật giáo. Đó là một sự nghịch lý, bất công mà Phật giáo cần phải tranh đấu đòi hỏi quyền lợi cho học viên của mình. Việc tranh đấu trước nhất là nội tại, xây dựng nội lực cho ngôi nhà giáo dục Phật giáo của chúng ta.

Một số ý kiến phản hồi trên các diễn đàn Phật pháp, tại sao Tăng ni được phép học tại các trường thế học, trong khi người cư sĩ lại không được phép học tại các trường Phật học? Một số trường thế học có khoa tôn giáo, khoa Phật học và mọi công dân đều có quyền theo học, tại sao họ không được quyền học Phật học hay các ngành khác tại trường Phật học? Hầu hết Phật tử tại gia ngày nay thiếu kiến thức Phật học trầm trọng, dẫn đến những hiện trạng không mấy sáng sủa cho Phật giáo đồ. Do đó, các Học viện nên cải c ách mạnh mẻ, áp dụng các quy chế của một Đại học theo sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục - Đào tạo để tất cả thành phần sinh viên đều có thể tham học. Các trường Trung cấp nếu ngại ngùng việc tiếp xúc Tăng-tục dẫn đến ảnh hưởng phạm hạnh Tăng ni, thì nên mở các lớp đào tạo Phật tử tại gia, cấp chứng chỉ sơ, trung, cao, Hoằng pháp viên, v.v. Có thể ý kiến cho rằng đó là nhiệm vụ của ban Hướng dẫn Phật tử, còn ban Giáo dục Tăng ni chỉ dành để giáo dục Tăng và ni. Xin lập luận ngược lại, ban Hướng dẫn Phật tử thì chỉ có hướng dẫn thôi, chứ không có dạy; còn ban Giáo dục Tăng ni thì chỉ đạo mở trường lớp để dạy Tăng ni. Khi một ngôi trường đã có pháp lý thì phải dạy tất cả đối tượng học viên nếu đầy đủ điều kiện. Việc dạy vừa đề xuất trên là trách nhiệm của một ngôi trường, không phải của ban Giáo dục Tăng ni.

Với những tiêu chí đặt ra vừa rồi, thì việc gắn kết giữa ban Giáo dục Tăng ni và các ban ngành khác là điều tất yếu. Kết hợp ban Hoằng pháp để TNS có cơ hội thực tập thuyết giảng, hướng dẫn; kết hợp ban Văn hóa để TNS tham gia đóng góp công tác Phật sự; kết hợp ban Từ thiện

để học viên có dịp thực tập hạnh dấn thân nhập thế, v.v. Điều này cũng là quy tắc cho các ban ngành khác. Nếu ban ngành nào cho rằng mình có thể độc lập hoạt động thì đây là một chủ trương lệch lạc.

Trên đây là những đóng góp nhỏ nhặt, xin lắng nghe như tiếng động của một đợt sóng nhỏ giữa đại dương mênh mông. Chúng ta hãy mạnh dạn trở mình, để nhìn nhận những tiếng khen, những biểu hiện cho là phát triển chỉ là trên một mặt nào đó. Sự phát triển ấy có thể là sóng sau so với sóng trước của một thực thể nội tại. Nếu so sánh với xã hội, với các thực thể khác, sự thành công ấy còn theo sau xã hội, sau thế cuộc quá xa.

Xin cảm ơn Hội nghị đã lắng nghe.

Tham Luận Của Ban Giáo Dục Tăng Ni Tỉnh Hội Phật Giáo Quãng Ngãi

Tham Luận Về Một Mô Hình Học Viện Phật Học Tại Việt Nam

Tham Luận Về Một Mô Hình Học Viện Phật Học Tại Việt Nam

THÍCH THANH THẮNG

Uỷ viên Ban Văn hoá Trung ương GHPGVN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHẬT GIÁO NALANDA (427 -1197)

Nalanda là trường đại học Phật giáo quốc tế đầu tiên c ó ký túc xá cho sinh viên lưu trú. Trường có 8 khu vực đa chức năng và 10 đền thờ. Thư viện của trường được đặt ở một tòa tháp 9 tầng. Vào thời kỳ hoàng kim, Nalanda có thể đảm bảo chỗ ở cho 10.000 sinh viên và 2.000 giảng viên (cứ 5 sinh viên thì có một giảng viên). Đại học Nalanda thu hút rất nhiều sinh viên và các học giả đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Tây Tạng, Indonesia, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ... Tuy nhiên, có 8/10 số thí sinh bị đánh trượt, và không ít thí sinh phải thi lại rất nhiều lần trước khi được hội đồng giám khảo công nhận có đủ tư cách nhập học. Hàng trăm luận sư nổi tiếng của Phật giáo đại thừa như các ngài Vô trước, Thế Thân, Trần Na, Hộ Pháp, Giới Hiền (Duy Thức luận), Long Thọ, Tịch Thiên (Trung Quán luận) v.v… gắn với tên tuổi của ngôi trường này.

Những thông tin được phổ biến rộng rãi trên nói đến uy tín và sức hút của Đại học Nalanda đối với các nhà Phật học thế giới. Tuy nhiên, điều nổi bật và đáng chú ý là hầu hết các nhà Phật học nổi tiếng thế giới xuất thân từ ngôi trường này đều được đào tạo từ một đường lối giáo dục hết sức chuẩn mực theo tinh thần “quý hồ tinh, bất quý hồ đa”. Với môi trường giáo dục nghiêm túc như thế thì đương nhiên không cần phải “đãi cát tìm vàng” mà vàng đã được tôi luyện ở mức cao nhất để có thể lọc tối đa các tạp chất.

Phật học không chỉ đóng vai trò là một hệ thống triết học, bởi Phật học vừa mang lại cho người học những kiến thức, tri thức như bao nhiêu môn học khác, mà Phật học còn phát huy trực giác, tuệ giác ở cấp độ cao, để người học Phật có thể trở thành hành giả, trải nghiệm, tự thân chứng ngộ và giải thoát. Trong khi các khoa học, triết học khác, ở mức đào tạo cao nhất chỉ đơn thuần đào tạo ra một học giả có khả năng nghiên cứu độc lập.

Học Phật là một quá trình, và đương nhiên người học Phật thường trải qua những lớp học sơ cơ theo từng cấp học, để có thể tham dự vào môi trường Phật học cao hơn như học viện hay trường đại học. Tuy nhiên, sẽ rất thiếu sót nếu như người học Phật lại không thể được tiếp cận và trải qua những quá trình tu tập cụ thể ở các tự viện, nơi có những bậc chân tu khả kính rèn giũa và giúp trải nghiệm giáo lý một cách căn bản. Chính quá trình tu tập giới, định, tuệ căn bản này mà những hạt nhân Phật học nảy mầm và phát triển nhanh chóng ở các cấp học Phật học. Thậm chí, ở những nơi có truyền thống giáo dục sơn môn tốt, dù không phải trường đại học hay học viện, nhưng vẫn có thể sản sinh ra những học giả, hành giả đáng kính nể, một khi quá trình tu tập chín muồi để công phu giới, định có thể phát triển trí tuệ ở mức cao nhất, lợi ích nhất đối với công cuộc hoằng truyền chính pháp.

Với chuẩn đầu vào cao như Trường đại học Nalanda, rõ ràng các nhà sư phạm Phật học đã chú ý đến việc làm sao để tăng ni sinh học được cách học với tư duy độc lập, phát triển trí tuệ, sau đó trải nghiệm và tu chứng, chứ không phải học chỉ để làm bài kiểm tra tốt nghiệp và có được một bằng cấp như giáo dục thế tục hiện nay. Sự sai lầm trong giáo dục Phật học là ngay từ đầu đã để các tăng ni sinh ngộ nhận rằng theo học tại các trường đại học Phật giáo để sau này có một bằng cấp cao, có cơ hội thăng tiến như các công dân bình thường khác trong xã hội.

Học viện Phật học không chỉ là một cơ sở vật chất khang trang với đầy đủ phương tiện kỹ thuật, mà phải là một môi trường học Phật có thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm, thậm chí là một học viện khép kín từ ăn ở, sinh hoạt, đến hành trì (theo từng pháp môn) với những hành giả có uy tín, đức độ. Học viện Phật học, hay trường đại học Phật giáo không thể chỉ là một cơ sở đào tạo hành

chính. Bởi quá trình chung sống, hành đạo trong một môi trường giáo dục bài bản và được trải nghiệm qua sự thân giáo của các vị giáo sư Phật học khả kính chắc chắn sẽ mang lại không ít lợi ích cho các tăng ni sinh. Đại học Nalanda đã làm được điều đó, khi các vị thân giáo sư và các học giả Phật học từ khắp nơi tìm về đã tạo ra một môi trường thảo luận đa văn hoá, đa phong cách, đa sắc tộc, ngôn ngữ. Sinh hoạt nội trú, cùng với sự tu trì nghiệm mật với những kiến thức uyên bác của các nhà Phật học đã tác động trực tiếp đến ý chí, nguyện lực của các tăng sĩ. Đồng thời những khó khăn, vướng mắc trong đời sống tu tập của học giả, hành giả sẽ được tháo gỡ nhanh chóng trong môi trường tu học có sự tham vấn trực tiếp, nếu không muốn nói là gần như thường trực. Nếu các cấp học Phật giáo đều có một môi trường tu học như vậy thì không những đáp ứng được những yêu cầu đổi mới của thời đại, mà trong quá trình tu học chung, những tác động của các nhân cách Phật học sẽ giúp tăng ni sinh soi lại chính mình, từ đó có thể điều chỉnh hành vi, nhận thức Phật học ở điều kiện tốt nhất.

Áp lực về không gian, thời gian đối với tăng ni sinh trong quá trình theo học, c ộng với môi trường sinh hoạt tín ngưỡng tại những nơi tăng ni sinh cư trú đã tạo nên nhiều những tác động không mong muốn theo chiều hướng tiêu cực, cũng như sự phân hoá trong trình độ và thật khó để có một môi trường giáo dục Phật học trọn vẹn và lý tưởng. Ở đây, chúng ta có thể tham chiếu sự thành công của mô hình giáo dục tự viện Làng Mai, bởi bản thân sự giáo dục trong môi trường “pháp môn” như vậy đã có thể tạo ra những hành giả, đáp ứng tốt các điều kiện hoằng pháp trong thời hiện đại.

Nếu các vị thân giáo sư không thể có một môi trường nghiên cứu Phật học và tu hành độc lập tương đối cùng với các tăng ni sinh để dìu dắt họ, thì đương nhiên, hình ảnh phấn đấu của các tăng ni sinh không phải để có được một chỗ đứng uy tín trong các trường, viện Phật học mà sẽ là một tư cách trụ trì với không ít những lợi dưỡng đi kèm. Ngày xưa học tăng ở cả ba miền Nam, Trung, Bắc đều muốn tìm đến tu học ở những trung tâm đào tạo Phật học có tiếng là vì ở đó có sự hiện diện của các vị thân giáo sư uy tín và đức độ. Tiếng tăm của Nalanda lan truyền thế giới cũng vì lẽ ở những không gian nhỏ khoảng hơn 2 m2 trong khuôn viên trường, luôn luôn có sự hiện diện của các bậc hành giả khả kính. Sự hội tụ và tích hợp của hai hệ thống triết học Nguyên thủy, Đại thừa đã củng cố và nuôi dưỡng các giá trị Phật giáo, tạo nên các kỹ năng đối thoại, tư duy phản biện và ý chí học tập, tu dưỡng không ngừng nghỉ của học tăng.

Dĩ nhiên, hệ thống kinh sách từ các nơi được các vị thân giáo sư và học tăng chuyển đến cũng đã tạo cho ngôi trường có một thư viện “tự nhiên” khổng lồ với những đầu sách ở dạng quý, hiếm, thậm chí tinh tuý. Ở đó không chỉ là những tri thức chắt lọc đã được viết ra thành sách, mà còn là nơi hội tụ của các tư tưởng Phật học khác nhau. Sự tham chiếu thông qua sách vở, đối thoại, một lần nữa cung cấp cho học tăng những trải nghiệm thú vị mà có thể nếu theo một môi trường giáo dục bình thường khác, họ phải mất rất nhiều thời gian để tiếp cận. Một hệ thống kinh luật luận, sách vở, giáo trình, kể cả những cảm nhận tu học trong môi trường tập trung ấy được coi là một “hệ thống tư liệu tham khảo sống” có vị trí quan trọng trong quá trình giáo dục Phật học. Trong một mặt bằng khá cao của đầu vào, trải qua quá trình tinh tấn của cá nhân các học tăng, vai trò của Ban giám hiệu cùng với sự đánh giá của tập thể các vị thân giáo sư đối với trình độ tu tập của một học tăng nào đó đã hơn hẳn tất cả mọi thứ bằng cấp, và chúng ta có thể nói một cách tự hào rằng, tư cách của các học tăng đã được một tập thể học giả, hành giả uy tín ấn chứng.

Trước tiên cần phải khẳng định giá trị của “hệ thống tư liệu tham khảo sống” này để các học tăng ý thức tìm học ở một tâm thế phát nguyện “cầu đạo” thiêng liêng, chứ không phải là một thứ thủ tục bắt buộc mà tăng ni sinh phải đối phó trong quá trình tu họ c. Bởi chính tâm lý chạy theo bằng cấp và đối phó với các môn học đã cho ra hình ảnh gian lận, quay cóp trong thi cử. Như vậy,

giáo dục Phật học ở môi trường như Nalanda, không chỉ được định lượng qua chất lượng thi cử đầu vào mà còn đinh tính cho nhân cách Phật học của từng học viên, để chỉ cần nghe nói một ai đó từng theo học ở môi trường này cũng đã trở thành sự thán phục, ngưỡng mộ của nhiều người. Với lịch sử lâu đời, nhiều trường đại học uy tín trên thế giới cũng đã và đang làm được đó, thông qua chỉ tiêu chất lượng hay được khảo sát đánh giá ở mức độ hấp dẫn và cuốn hút.

MÔ HÌNH NÀO CHO HỌC VIỆN PHẬT GIÁO TẠI VIỆT NAM?

Hiện nay, việc phải chạy theo chỉ tiêu của các trường đại học đã cho ra một sản phẩm giáo dục ở chất lượng thấp. Sự khủng hoảng của nền giáo dục phần nào đã ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục Phật học tại các trường Phật học. Không chỉ việc thi cử chưa nghi êm túc, trình độ thẩm định chưa cao mà ngay cả việc nhờ vào các mối quan hệ gửi gắm, gần như giáo dục Phật học vẫn cho ra những sản phẩm giáo dục chưa đạt chuẩn. Nhìn thẳng vào thực tế này để thấy sự mâu thuẫn một khi bằng cấp trở thành chiếc bình phong để một số người mượn vào đó tìm kiếm danh lợi. Nói thế để thấy, ngay cả ở môi trường giáo dục Phật học ở nước ngoài, nếu thiếu một môi trường có chuẩn căn bản thì bằng cấp đó, cho dù được ghi học vị tiến sĩ thì cũng chỉ là một thứ bằng cấp giả hiệu, nhiều khi gây áp lực ngay cả đối với người đang nắm giữ bằng cấp ấy. Bởi lẽ chưa nói đến vai trò tu tập giới định tuệ của một hành giả, trình độ Phật học dẫu gì cũng phải được tăng ni sinh chứng tỏ qua khả năng nghiên cứu, đọc viết, thuyết trình… Erasmus, một nhà nghiên cứu giáo dục cho rằng cần phải “rèn luyện khả năng diễn đạt tư tưởng hoặc bằng miệng, hoặc bằng ngòi bút, nghĩa là nghệ thuật nói và viết” [152]

Tất cả các kỹ năng mềm, hay tư cách nghiên cứu khoa học, dù được tiếp cận bởi các phương pháp luận nghiên cứu du nhập từ các môn học thế tục, hay do khả năng đặc biệt tự nghiên cứu, thì mỗi tăng ni sinh cũng phải có khả năng độc lập trong tư duy và nghiên cứu. Danh xưng và tư cách đào tạo của một học viện, viện nghiên cứu đến từ giá trị của của các công trình nghiên cứu Phật học chuyên sâu, với một chất lượng giáo dục toàn diện. Giá trị của các công trình nghiên cứu Phật học đáng để giới trí thức, khoa học tìm đến tham khảo, bao giờ cũng cao hơn giá trị có được từ trong giảng dạy truyền miệng. Vì thế tìm đến với các học viện, viện nghiên cứu Phật học là tìm đến những tác phẩm nghiên cứu có giá trị, độc đáo, có nhiều khám phá thú vị, mới mẻ. Thật lạ lùng, nếu một học viện, viện nghiên cứu Phật học mỗi năm không thể tổ chức được một hội nghị khoa học chuyên sâu, và không thể cho ra đời các tác phẩm nghiên cứu Phật học có giá trị.

Một môi trường hội tụ các chuyên gia Phật học không thể không cho ra đời các tác phẩm Phật học có giá trị. Trong khi đó, ngay cả việc dịch Đại tạng kinh, thì công tác này cũng liên quan đến nỗ lực của các cá nhân nhiều hơn là sự kết tinh của trí tuệ tập thể. Theo các nhà chuyên môn, riêng các công trình khảo cứu, càng tập trung trí tuệ tập thể càng có giá trị học thuật. Vì thế, để thu hút các chuyên gia với các lĩnh vực chuyên môn cao, đòi hòi, các nhà quản lý giáo dục Phật học phải có con mắt tinh đời, cân bằng giữa hai mục tiêu đào tạo, đó là đào tạo ra học giả và đào tạo ra hành giả.

Nếu tất cả các cấp học đều có một quy trình đạo tào căn bản như vậy, thì tự bản thân nó đã có sự chắt lọc từ các cấp nhỏ, làm giảm áp lực về trình độ đầu vào cho các cấp cao hơn. Với mục tiêu này, yêu cầu các vị thân giáo sư giảng dạy đại học và sau đại học Phật học không nên đứng lớp ở các trình độ từ trung cấp trở xuống. Nếu có chỉ là các buổi chia sẻ ngoại khoá để tăng cường thêm nhận thức cũng như lý tưởng của việc học Phật. Điều này sẽ không tạo ra sự nhàm chán do

———

[152] Trần Thị Phương Hoa, Giáo dục trong mối quan hệ với triết học - quan điểm từ châu Âu, www.viet- studies.info.

quá quen thuộc với phong cách và phương pháp giảng dạy ở các cấp học của vị thân giáo sư từ nơi các tăng ni sinh. Chúng ta có một lực lượng tăng ni trẻ có trình độ đáng kể có thể đảm trách công tác giáo dục từ trung cấp trở xuống. Thực tế “sơ cấp Phật học” cần phải được gọi đúng tên là “cơ bản Phật học”, vì tất cả những nghi quỹ, phép tắc thiền môn cơ bản như học giới, học oai nghi cảnh sách, học nghi lễ như tụng kinh, hành thiền, bái sám phải khởi điểm từ việc đi đứng sao cho trang nghiêm, gõ tiếng chuông cho tròn tiếng, cắm cây nhang cho thẳng, chưng bình hoa cho đẹp, trải cái chiếu cho ngay… Đó là một quá trình rèn luyện thân khẩu ý qua những bài học làm người cơ bản như giữ gìn ngũ giới, thập thiện.

Nếu giáo dục Phật học không thể tạo ra một môi trường giáo dục đặc thù, thì một thời gian không xa nó sẽ đi vào bế tắc, thậm chí khủng hoảng nếu cứ tiếp tục đi theo mô hình của giáo dục thế tục. Bởi đi theo mô hình đó, đơn thuần chỉ là sự bổ sung các kiến thức và hợp thức hoá bằng cấp cho đầu ra, như vậy giáo dục Phật học không khác gì thể hiện một sự nguỵ thiện, lấy cái học đa văn thế tục làm thành một thứ Phật học giả hiệu, không đến nơi đến chốn.

Nội dung nghiên cứu, đào tạo ở các “khoa”, “ban” của Học viện Phật giáo Việt Nam TP. Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam cũng ở tại TP. Hồ Chí Minh[153] phần nào cho thấy những chồng chéo, bất cập trong công tác nghiên cứu, giáo dục Phật học. Đó là chưa kể đến Ban Hoằng pháp Trung ương còn mở các lớp giảng sư Cao, Trung cấp để đào tạo hoằng pháp viên. Ở bên ngoài, vai trò của viện nghiên cứu tương đương với các trường đại học, thậm chí lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu khoa học phần nào còn rộng hơn.

Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh có 10 ban: 1. Ban Phật học chuyên môn, 2. Ban Hán Nôm, 3. Ban thiền học, 4. Ban Phật giáo Nam Tông, 5. Ban Phật giáo Việt Nam, 6. Ban Phật giáo thế giới, 7. Ban in ấn, 8. Ban thư viện, 9. Ban bảo trợ, 1 0. Ban phiên dịch anh ngữ. Trong khi đó Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh thì có 9 khoa: 1. Khoa Hoằng pháp học, 2. Khoa Triết học Phật giáo, 3. Khoa Phật giáo thế giới, 4. Khoa Phật giáo Trung Quốc, 5. Khoa Pali, 6. Khoa Phạn Tạng, 7. Khoa Phật giáo Việt Nam, 8. Khoa Phật pháp Anh ngữ, 9. Khoa Phật pháp Hoa ngữ, và các chương trình học đại cương. Trong các khoa trên, Khoa Phật thế giới đã bao gồm nội hàm Phật giáo Trung Quốc, vì thế không nhất thiết phải có một khoa riêng về Phật giáo Trung Quốc.

Không kể các học viện Phật giáo tại Hà Nội, Huế, Cần Thơ (còn quá thiếu chuẩn), chỉ nhìn vào thực tế Học viện Phật giáo, Viện Nghiên cứu Phật học tại TP. Hồ Chí Minh, chúng ta thấy các ban, khoa tại trường viện tăng nhanh về quy mô lẫn số người học, số người tham gia, nhưng lại khá mất cân đối trong việc xác định mục tiêu giáo dục cho từng khoa, nhằm đáp ứng những đòi hỏi thực tế cuộc sống. Chúng ta vẫn chưa có một mô hình chuẩn từ nội dung giảng dạy đến các hình thức nghiên cứu khoa học.

Chẳng hạn như Khoa Hoằng pháp học, đối tượng chính nhẽ ra phải là các vị trụ trì, hay những tăng ni trong tương lai đi theo con đường làm trụ trì. Vì thực tế hiện nay, vai trò “hoằng pháp” chủ yếu nằm trong tay các vị trụ trì. Hoằng pháp đòi hỏi những kiến thức đa ngành mà một vị trụ trì tương lai phải nắm vững. Trong khi đó, hàng năm Ban Hoằng pháp Trung ương cũng đào tạo ra một lượng không nhỏ những giảng sư hoằng pháp. Rõ ràng đây là một sự chồng chéo khá lãng phí thời gian và công sức trong đào tạo, dẫn đến lượng nhiều chất ít, cái thiếu vẫn thiếu cái thừa thì quá thừa. Chúng ta chưa tập trung trí tuệ, chưa có những tham khảo sâu rộng từ các chuyên

———

[153] Tham khảo từ website của Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam và Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh - Nguồn: http://vncphathoc.net/; http://www.vbu.edu.vn/

gia, các học giả cho vấn đề này. Do đó thực tế người cầm trong tay bằng cấp với chuyên môn “hoằng pháp” lại rất thiếu điều kiện và khả năng để hoằng pháp, nếu không đồng thời giữ vai trò là một vị trụ trì, hay có các trách vụ trong bộ máy hành chính Giáo hội.

Một nhiệm vụ quan trọng khác của các trường, viện Phật học là phải chú trọng đào tạo ra những nhà lãnh đạo Phật giáo tương lai. Vì thế cần phải có những chuyên khoa đào tạo về lĩnh vực này để đáp ứng nhu cầu của một tổ chức hành chính sự nghiệp. Đồng thời với sự mở rộng quy mô cơ sở giáo dục từ các lớp cao đẳng, trung cấp, sơ cấp trên khắp các tỉnh thành hiện nay, t hì chí ít trong các học viện Phật giáo cần phải có Khoa Sư phạm Phật giáo. Vì các cử nhân Phật học tốt nghiệp từ khoa này sẽ được chọn làm hạt nhân cho công tác giảng dạy tại các cấp Phật học trên cả nước. Thực tế cho thấy, không phải cứ có bằng tiến sĩ chuyên môn Phật học là có thể tham gia vào công tác giảng dạy.

Khoa Hán - Nôm Phật học cũng cần phải được chú trọng, vì tất cả những đứt gãy, thiếu khuyết của nền văn hoá, văn học Phật giáo Việt Nam phải nhờ vào lực lượng các chuyên gia này hàn gắn. Có như vậy, các thế hệ đi sau mới có điều kiện hiểu thêm về giá trị văn hoá, tư tưởng của tiền nhân. Nhiều trường viện bên ngoài, có đào tạo ngành Hán - Nôm ở cấp tiến sĩ, nhưng thực sự những quan tâm về di sản tư liệu Phật giáo ở mức khá giới hạn, thậm chí có nhiều thiếu sót trong các công tác phiên dịch, giảng dạy. Sở dĩ chúng ta không nhận thức đầy đủ điều này, nên thông thường biết chữ Hán - Nôm chỉ phục vụ cho mục đích cúng bái. Tăng ni sinh theo học ngành này rất cần những chuyến khảo sát thực địa. Hàng năm, học viện Phật giáo cần phải ra thông báo Hán - Nôm học, hay mở các hội nghị khoa học liên quan đến Hán - Nôm, vì một lượng tư liệu rất lớn trong các kho thư tịch Hán - Nôm chưa được tiếp cận. Ngay cả tư liệu rải rác ở khắp các tự viện trong cả nước cũng chưa được phân loại hay hệ thống lại một cách đầy đủ, khoa học. Trong khi có một thực tế khác, một số tăng ni giỏi chữ Hán lại chỉ quan tâm đến việc dịch kinh chữ Hán, thậm chí không ít bộ kinh có nhiều người dịch, nhưng vẫn được dịch đi dịch lại, trong khi chỉ cần một khảo cứu, biện chính đối với các bản dịch xem nó còn sai sót, giới hạn ở điểm nào.

Chúng ta gần như chưa có công trình Hán - Nôm nào của tăng ni về các thư tịch khảo cổ, cụ thể qua việc hệ thống hoá, hay mã hoá các tư liệu như bi ký, minh văn, đối liễn, mộc bản… trước khi nó mất đi theo thời gian (như nạn trộm cắp, thiên tai, hỏa hoạn…). Trong khi chúng ta có các trường, viện nghiên cứu và đào tạo Phật học, thế mà lại để giới nghiên cứu bên ngoài làm thay phần việc của chính chúng ta. Tuy nhiên, ở bên ngoài, họ có kiến thức ngôn ngữ, nhưng lại thiếu kiến thức Phật học, nên những chú giải, biện chính có nhiều điểm còn sai lệch, thiếu chính xác. Nếu các trường, viện Phật học của chúng ta không thể làm được những điều như vậy, thì khoan nói về giá trị của tấm bằng đại học mà chỉ nói đến việc giữ gìn di sản tinh thần của ông cha để lại cho đúng đạo lý cũng đã là một khiếm khuyết.

Một phân khoa khác cũng cần được chú ý đó là Khoa Phật giáo và các lĩnh vực công. Phân khoa này sẽ đáp ứng được các nhu cầu tiếp cận của tăng ni về y tế, giáo dục, từ thiện, môi trường… Bên cạnh đó, cần mở thêm Khoa văn hoá và truyền thông. Khoa này có mục đích hướng tới đào tạo nguồn nhân lực cho hai ban quan trọng của Giáo hội, đó là Ban văn hoá và Ban Truyền thông. Trong thời đại toàn cầu hoá, chúng ta vẫn chưa đánh giá đúng “sức mạnh mềm” của văn hoá Phật giáo và lợi thế của truyền thông đa phương tiện, bởi hai lĩnh vực văn hoá và truyền thông, nếu được đầu tư tốt sẽ đáp ứng nhân sự cho các ban trị sự tỉnh, thành và ban đại diện cấp quận, huyện, đồng thời quảng bá tốt hình ảnh của Phật giáo Việt Nam cũng như giáo lý của đạo Phật.

Nếu mở các khoa gắn cụ thể với các ban, ngành của Giáo hội thì công tác đào tạo nguồn nhân lực cho các địa phương sẽ thiết thực và hiệu quả hơn. Vấn đề chính là xây dựng các nội dung chương trình cho từng môn học cụ thể. Thực tế các khoa như Pali, Phạn Tạng, Phật pháp Anh ngữ,

Phật pháp Hoa ngữ cũng cần thiết, nhưng nếu chuyển sang đào tạo tại Viện Nghiên cứu Phật học thì sẽ phù hợp hơn. Các học viện Phật giáo nên tập trung hệ thống lại các phân khoa, dưới sự phân tích và nghiên cứu đầy đủ về các tác động xã hội và môi trường vùng miền để phát huy thế mạnh và hiệu quả. Ngoài các phân khoa kể trên, Ban Giáo dục Tăng Ni Trung ương, nên bổ sung và giao cho mỗi học viện đào tạo một khoa riêng như: Lịch sử Phật giáo Việt Nam (TP. Hồ Chí Minh), Văn học Phật giáo Việt Nam (Huế), Nghệ thuật Phật giáo Việt Nam (Hà Nội)… Đã là các học viện Phật giáo Việt Nam thì những nội dung đào tạo phải đáp ứng được nhu cầu thực tiễn trong các công tác trọng điểm của Giáo hội. Thứ nữa, quá trình mở rộng đào tạo ra cấp quốc tế, trong tương lai nếu các du học tăng đến Việt Nam mà không biết gì về văn học, lịch sử, nghệ thuật Phật giáo Việt Nam thì sẽ là một thiếu sót lớn.

Đối với các ngành khoa học, điều đầu tiên và bắt buộc của tất cả mọi cuộc thử nghiệm là phải “quan sát đối tượng”, dùng tất cả những tri thức để quan sát và phân tích. Khi đã xác định đối tượng một cách cụ thể thì mới có thể đặt tên đối tượng thông qua những đặc điểm nổi bật nhất. Do đó, cần nhìn lại hệ thống giáo dục Phật giáo khi một số khoa được mở ra chưa tương thích với thực tế đời sống, chưa đáp ứng cho công việc của các ban, ngành viện trung ương. Đã có những mô hình giáo dục Phật học thành công trên thế giới để chúng ta tham khảo, kế thừa. Vấn đề là chúng ta gia giảm liều lượng sao cho phù hợp với tình hình thực tiễn Việt Nam.

Giáo dục Phật học tương quan cụ thể đến đường hướng giáo dục của một dân tộc. Trước tiên, cần phải nghiên cứu tư tưởng Phật giáo Việt Nam thông qua các vị danh tăng, danh nhân văn hoá lịch sử, các thư tịch khảo cổ…, từ đó đánh giá mức độ ảnh hưởng và các trào lưu tư tưởng Phật học từ quá khứ đến hiện tại. Chúng ta vẫn chưa thấy một sự nhập cuộc thực sự của trí tuệ tập thể cho một mô hình giáo dục Phật học có chuẩn trong tương lai gần. Giáo dục Phật học cần được nhìn ở một tổng thể những giá trị tương quan, ảnh hưởng bởi các quy tắc ứng xử trong xã hội. Làm sao nhìn và các biểu hiện phong phú, đa dạng đó mà thấy được tính cách và bản sắc của một quốc gia với đa số người dân ảnh hưởng bởi văn hoá Phật giáo, đồng thời khẳng định rằng nền giáo dục Phật học chính là nền giáo dục Tâm học, có khả năng bổ sung các giá trị giáo dục nhân văn cho nền giáo dục quốc gia.

Vài Ý Tản Mạn Về Chương Trình Học Và Dạy Tại Các Trường, Viện Và Các Chùa

Vài Ý Tản Mạn Về Chương Trình Học Và Dạy

Tại Các Trường, Viện Và Các Chùa

Trần Thị Băng Thanh

Trong khoảng vài thập niên lại đây, Phật giáo Việt Nam trong cả nước (đặc biệt là ở Bắc và Bắc Trung bộ) đã được phục hồi, nhiều cảnh quan tàn phế: Tàn bi trầm mộ vũ / Cổ Phật ngọa tà dương (Tượng cũ chiều giãi nắng / Bia tàn tối dầm mưa), như trong bài thơ Mai thôn phế tự (Chùa bỏ hoang ở thôn Mai) của Trần Quang Triều đời Trần đã được làm sống lại; hầu như không còn kiểu các sư trụ trì “không biết chữ”, chỉ “Ăn chay niệm Phật nói lời từ bi” theo cách tu hành khổ hạnh. Các sư hiện nay đều được đào tạo (cả ở trong và ngoài nước) đến nơi đến chốn, đạt những học vị chính quy cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ. Chính vì vậy tôi tán thành cách đặt vấn đề của Ban giáo dục tăng ni TƯ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nên bàn xem trong chương trình học hiện nay còn cần bổ sung những nội dung gì để đáp ứng tốt hơn yêu cầu xây dựng tông phái Thiền Việt Nam đặng góp sức xây dựng xã hội, con người Việt Nam và giữ gìn bản sắc dân tộc. Tôi không có duyên may được hiểu kỹ hệ thống chương trình của các Viện các trường, chỉ tiếp xúc qua ít nhiều Phật tử, và xem xét cách bài trí các chùa, nên xin có vài ý kiến tản mạn để các vị tham khảo.

Trước hết nói về “nội điển”. Tôi nghĩ Phật giáo có hệ thống quốc tế, chúng ta hội nhập, chắc chắn trong chương trình, việc học Kinh, luật, tạng ... gốc phải là nhiệm vụ chính, để giúp cho tăng ni Phật tử có khả năng đạt được trình độ ngang tầm kiến thức chung. Tuy nhiên, tông giáo nào cũng phải bắt rễ ở nơi cư trú, mà chúng ta lại có ri êng phái Thiền Trúc Lâm, lịch sử đã trải gần 1000 năm, có vị Tổ sáng lập và cả người khởi xướng mà tôi cho rằng công tích đối với nhân dân đất nước, với đạo Phật còn xuất sắc hơn nhiều vị Tổ phái Thiền Trung Hoa. Hiện ở nước ta đã có một số chùa theo hệ Thiền phái Trúc Lâm và chắc chắn các trường đã có học về Thiền phái riêng này của nước mình. Cũng chắc chắn rằng chúng ta có học về Khóa hư lục, về Tuệ Trung Thượng sĩ, về Phật hoàng Trần Nhân Tông, nhưng tôi không dám chắc chúng ta đã nghiên cứu kỹ, đã hiểu được sâu sắc những đặc điểm quan trọng của tư tưởng Thiền phái, mà tiêu biểu là “hòa quang đồng trần”, “cư trần lạc đạo” và “tùy duyên”. Vai trò của những “yếu chỉ” đó rất quan trọng đến việc hình thành quan niệm của các bậc nắm quyền trị vì đất nước: “Bậc nhân chủ phải lấy ý nguyện của dân làm ý nguyện của mình, coi tấm lòng của dân là tấm lòng của mình ” (Thiền tông chỉ nam tự của trần Thái Tông), và điều đó rất quan hệ đến vận mệnh đất nước, đến sự sống còn của dân tộc. Tôi thường thấy các Phật tử tụng đ ọc các kinh (điều này thì chung cả các miền Bắc, Trung, Nam) Thủy sám, Hoa nghiêm, Dược sư, Pháp hoa ... trì giới, ngồi thiền, ăn chay, lễ chùa, trong chùa thờ tượng các Phật, ... nhưng tôi chưa thấy mấy chùa có tượng Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang, càng tin chắc nhiều tăng ni và hầu hết Phật tử còn chưa biết đến Kinh Khóa hư lục, biết đến những bài lễ sám, những bài văn giới vừa giàu tinh thần nhân ái đời thường lại cũng rất sâu sắc lẽ đạo. Thí dụ như đoạn Giới tửu sau đây:

“Kẻ thèm say thì đức hạnh kém suy; kẻ uống rượu thì nói năng lầm lỡ. Khí xông nát ruột; vị ngấm hư lòng. Rối loạn tinh thần; hôn mê tâm tính. Hai cha mẹ không nhìn; năm điều ác luôn phạm. Hoặc điếm chợ huyên thiên; hoặc ngõ đường lảo đảo. Chửi trời mắng đất; chê Phật rèm tăng. Miệng lảm nhảm mà hát ca; thân lõa lồ mà nhảy múa. Chẳng riêng tiếp Phật cúng dàng,

những để khăn thâm lệch lạc; hại thân mệnh cũng từ đấy mà sinh, mất nước nhà cũng từ đây mà có”.[1]

Rõ ràng Trần Thái Tông “giới tửu” không phải chỉ là giữ nghiêm đạo hạnh mà còn chỉ ra trách nhiệm của một trượng phu đối với đất nước, đối với gia tộc, điều mà sau này Phật hoàng Nhân Tông coi là cần phải đạt được cả hai: “Bồ Tát trang nghiêm” “Trượng phu trung hiếu.”

Hoặc như bài giảng về “sắc thân” con người. Những lời phân tích rất sâu sắc, “lạnh lùng” mà lại thấm đậm tinh thần nhân ái. Con người bình đẳng trước đức Phật và cũng bình đẳng với nhau khi đi hết hành trình cuộc đời:

“Bất kể giàu nghéo, đều vào cõi chết. Hoặc quàn trong nhà thì bọ sinh dòi khoét; hoặc vất đường xá thì quạ rỉa chó tha. Người người đều bịt mũi đi qua; con hiếu phải lấy dành đậy điệm. Vun thu hài cốt; chôn cất thịt xương. Quan quách mặc đốm lửa ma trơi giữa nội hoang; nấm mồ phó muôn dặm mịt mù nơi non quạnh. Xưa kia má hồng tóc thắm; ngày nay xư ơng trắng tro tàn.

Mây mịt mùng khi mưa lệ chứa chan; trăng hiu hắt chốn gió sầu lay động. Canh khuya vắng thần sầu quỷ khóc; tháng năm chầy ngựa xéo trâu quần. Lửa đốm lập lòe dưới đám cỏ xanh; tiếng trùng nỉ non trên hàng dương trắng. Bia mộ nửa chìm rêu phủ biếc; chăn trâu hái củi dẵm sạt lối mòn. Dẫu có văn chương nức tiếng, dù cho tài sắc nghiêng thành; nào ai có khác chi ai, rốt cuộc đều về một mối.” (Phổ thuyết sắc thân).

Thiền Việt Nam, đời Trần, coi trọng sự giác ngộ, không câu nệ hình thức, nghi t hức. Trần Thái Tông viết cả bộ Khóa hư dạy mọi phép tu hành và các nghi thức, nhưng nói rất rõ mọi việc tu tập, mọi kinh sách, sám hối, lễ bái ... đều chỉ là phương tiện giúp người ta đạt đến giác ngộ mà không phải là “cứu cánh” (đích cuối cùng): “Như chưa thấu Phật tâm ý tổ, trước hãy nên trì giới tụng kinh; đến lúc hay Phật là không tổ là không thì giới chẳng cần trì, kinh không cần tụng” (Phổ thuyết sắc thân). Phật hoàng Trần Nhân Tông càng không câu nệ: “Mình ngồi thành thị, nết dụng sơn lâm”, “Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc” (Cư trần lạc đạo), nhưng nếu ở rừng núi mà “thành đạo” thì “thú lâm tuyền” càng đậm đà “Đắc ý cong (trong) lòng, cười riêng ha hả” (Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca ). Có phải chính vì quan niệm “tùy duyên”, giản dị ấy mà Thiền tông Việt Nam xưa kia không để lại những kiến trúc đồ sộ, như một chùa Phật Vàng (Thái Lan), một Hang Phật Ấn Độ? Yên Tử cũng chỉ có những am, chùa, vừa và nhỏ, chỉ có hoa cỏ tốt tươi hòa đồng với cảnh trí hùng vĩ, khoáng đạt của thiên nhiên, của vũ tr ụ? Cho nên tôi nghĩ ngày nay chúng ta có những khi xây chùa đúc tượng, hội hè quá tráng lệ, quá lộng lẫy, và còn nhiều nghi thức khác nữa... không biết có phải là thực hành theo ý tưởng của Phật tổ, của tôn chỉ Thiền phái Trúc Lâm? Vì vậy tôi có một đề nghị, các trường và Ban giáo dục tăng viện nên tổ chức biên soạn một bộ giáo trình về Phật học Việt Nam, trong đó có Giáo trình Khóa hư của Thiền phái Trúc Lâm để chúng ta hiểu sâu hơn về Thiền Việt Nam. Tôi được biết trước đây đã có bộ Việt Nam Phật giáo sử luận của nhà nghiên cứu, cũng là nhà tu hành, Nguyễn Lang, bộ sách về lịch sử và tác phẩm Phật giáo của Tiến sĩ Lê Mạnh Thát, các chuyên luận nghiên cứu về Trần Thái Tông, Nhân Tông, Tuệ Trung Thượng sĩ của Nguyễn Đăng Thục, Thiều Trửu và nhiều nhà nghiên cứu khác, nhiều luận án Thạc sĩ, Tiến sĩ về Phật giáo, Thiền tông thời Lý - Trần, nhưng tôi cho rằng các công trình ấy vẫn chưa là Giáo trình giảng dậy. (Tôi xin lỗi, nếu các trường đã có bộ giáo trình này mà tôi chưa biết, nhưng nếu đã có thì tôi vẫn đề nghị nên rà soát lại để nâng cao, bổ sung). Ngoài ra việc nghiên cứu và phổ cập về phương diện giáo lý tư tưởng cũng như nghi thức tu tập của Thiền Trúc Lâm cũng nên được nghiên cứu để áp dụng và phổ cập đến một mức nào đó. Làm thế nào để tăng ni có tâm,

———

[1] Những dẫn chứng về thơ đời Trần trong bài đều trích từ Thơ văn Lý – Trần, Tập II, Quyển thượng. NXB. Khoa học xã hội, 1989

có chí hoan hỷ xiển dương Thiền phái Trúc Lâm của dân tộc ta cho dân ta; còn Phật tử đến chùa, tu tập cũng là với tinh thần tự tìm lại được “tính sáng khôn” ngay trong bản thân mình chứ không chỉ mang vàng hương lễ lạt đến chùa để “ăn mày Phật”. Tôi cứ nghĩ rằng, Trần Thái Tông dạy về “hư tâm”, Tuệ Trung tuyên bố “Phật là Phật, anh là anh; Anh không cần làm Phật, Phật cũng chẳng cần làm anh”, Trần Nhân Tông khuyên phải “gìn tính sáng”, “yêu tính sáng”, là để khích lệ người tu hành bỏ được tham sân si, đạt đến vô ngã, vô tâm, nhưng với một sự giác ngộ trí tuệ, một tinh thần bình đẳng, ngay cả với Phật:―Phật ở cong (trong) nhà; chẳng phải tìm xa. Nhân khuây bản (quên mất cái gốc chân thân) nên ta tìm bụt; đến cốc hay (biết, hiểu) chỉn bụt là ta” (Cư trần lạc đạo phú). Chắc chắn rằng Phật hoàng không hề muốn những người dân Việt Nam đi theo đạo của Người chỉ là “ăn mày”, dù là ăn mày về tri thức, đạo đức, “ăn mày Phật”. Hẳn là Người mong muốn những thiền tử Trúc Lâm ngày nay phải là những “thiện tri thức”, và như “Hồi ấy” ―người ta biết sống, biết sống vui trong tình thân, trong tin tưởng. ” (Đặng Thai Mai, Mấy điều tâm đắc từ một thời đại văn học).

Thứ hai, xin đề cập đến vài điều về “ngoại điển”. Thiền Trúc Lâm chủ trương “tam giáo đồng nguyên”. Trần Thái Tông viết: “Phương tiện dẫn dụ đám người mê muội, con đường tắt sáng tỏ lẽ tử sinh, ấy là đại giáo của đức Phật; đặt mực thước cho hậu thế, làm khuôn mẫu cho tương lai, ấy là trách nhiệm của tiên thánh. Cho nên Lục Tổ có nói ‗Bậc đại thánh và đại sư đời trước không khác gì nhau‘. Như thế đủ biết đại giáo của đức Phật ta phải nhờ tiên thánh mà truyền lại cho đời. Thế thì nay lẽ nào trẫm không coi trách nhiệm của tiên thánh là trách nhiệm của mình, giáo lý của đức Phật là giáo lý của mình ư!” (Thiền tông chỉ nam tự). Còn Trần Nhân Tông thì trong các bài giảng, các buổi đối thoại Thiền đã sử dụng khá nhiều điển cố trong văn chương Nho và Trang - Lão. Ví như đào thắm vườn tiên, cánh chim bằng nương gió, đan thần, thuốc thỏ, thiên cung, quê Hà Hữu, Tần Hán, Thuấn Nghiêu, giấc hòe, ... Người còn yêu cầu các đệ tử phải đọc, hiểu thật rõ - “cùng nơi ngôn cú”, Kinh Dịch cũng như kinh sách Phật. Theo sách Tam Tổ thực lục, khi truyền giao vị trí lãnh đạo Tông phái cho Pháp Loa, ngoài 20 hộp kinh Đại tạng “cỡ nhỏ viết bằng máu”, Người cũng còn giao cho học trò 100 hộp kinh sử “ngoại điển” với mục đích “mở mang sự học nội và ngoại điển”. Điều đó chứng tỏ yêu cầu về kiến thức đối với người học đạo của Phật hoàng rất cao và rất bài bản. Về sau, thế kỷ XVIII, Ngô Thì Sĩ và Nhóm Trúc Lâm của Ngô Thì Nhậm cũng nhấn rất mạnh tính “đa nguồn” của Thiền Trúc Lâm Việt Mam. Ở Lạng Sơn, Ngô Thì Sĩ đã cho thiết lập chùa Tam giáo tại Hang Nhất Thanh; Ngọ Phong cũng có nhiều bài bàn về tính chất “đồng nguyên” tôn giáo ấy... Cho nên trong việc giảng dạy ở các Thiền viện tôi thấy cũng nên chọn lọc một số sách cơ bản của hai thuyết Nho, Lão để đưa vào chương trình. Học thêm về “ngoại điển” để hiểu “nội điển” và hiểu thiền Việt Nam. Bên cạnh đó, thơ văn, tác phẩm về Phật giáo, Thiền học Việt Nam, thơ văn đề vịnh và sự tích các chùa..., những công trình nghiên cứu về các vị tổ Trúc Lâm, các truyện về Thiền sư Việt Nam, các truyện Phật giáo như Quan Âm Thị Kinh, Phật Bà chùa Hương Tích ..., nên được sưu tập, dịch, chú thích cẩn thận, để làm sách tham khảo và phổ cập tới Phật tử, khách hành hương. Tôi cho rằng nếu như khách hành hương đến Yên Tử, hoặc những danh thắng khác, đã được đọc và thuộc ít nhiều danh tác của các vị Tổ Thiền phái như Trần Nhân Tông, Huyền Quang, hoặc các thi hào thời cổ chắc sẽ cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp thiên nhiên, cũng như sự thiêng liêng của quê hương Thiền Việt, chùa Việt mà không dám hoặc không thể tùy tiện đặt bia khắc thơ “con cóc” của mình lên đó, hoặc đào bới tim của, dẵm đạp lên cỏ hoa để chen lên trước ... Xin dẫn mấy bài thơ dưới đây làm ví dụ.

* Bài thơ Lên núi Bảo Đài (Đăng Bảo Đài sơn) của Trần Nhân Tông:

登 寶 臺 山

地 僻 臺 逾 古

時 來 春 未 深

雲 山 相 遠 近

花 徑 半 晴 陰

萬 事 水 流 水

Bản dịch:

百 年 心 語 心

倚 欄 橫 玉 笛

明 月 滿 胸 襟

Địa tịch đài du cổ,

Thời lai xuân vị thâm.

Vân sơn tương viễn cận,

Hoa lạc bán tình âm.

Vạn sự thủy lưu thủy,

Bách niên tâm ngữ tâm.

Ỷ lan hoành ngọc địch,

Minh nguyệt mãn hung khâm.

Bản dịch:

Đất vắng đền đài thêm cổ xưa,

Xuân sang, vừa đấy, mới theo mùa.

Gần xa, thấp thoáng mây liền núi,

Nắng rợp, mơ hồ một ngõ hoa.

Nước chảy nước trôi, đời vạn sự,

Tâm nghe lòng nhủ, một mình ta.

Nâng ngang ống sáo bên thềm vắng,

Đầy ngực trăng thanh tỏa ánh Ngà.

* Bài “Ở am núi Yên Tử” (Yên Tử sơn am cư) của Đệ tam tổ Huyền Quang:

安 子 山 庵 居

庵 逼 青 霄 冷

門 開 雲 上 層

已 竿 龍 洞 日

猶 尺 虎 溪 冰

抱 拙 無 餘 策

扶 衰 有 瘦 藤

竹 林 多 宿 鳥

過 半 伴 閒 僧

Am bức thanh tiêu lãnh,

Vân khai môn thượng tằng.

Dĩ can Long Động nhật,

Do xích Hổ Khê băng.

Bão chuyết vô dư sách,

Phù suy hữu sấu đằng.

Trúc lâm đa túc điểu,

Quá bán bạn nhàn tăng.

Đỗ Văn Hỷ dịch:

Am sát trời xanh lạnh,

Cửa mở trên tầng mây.

Động Rồng trời sáng bạch,

Khe Hổ lớp băng dầy.

Vụng dại mưu nào có,

Già nua gậy một cây.

Rừng tre chim chóc lắm,

Quá nửa bạn cùng thày.

Và sau đây là bài thơ về chùa Hoa Yên của Nguyễn Trãi. Chùa Hoa Yên đời Trần vốn có tên là Vân Yên, đến đời Lê, Thánh Tông vãn cảnh thấy cảnh trí thanh nhã, hoa cỏ tốt tươi mới đổi tên là Hoa Yên. Bài thơ “Đề chùa Hoa Yên núi Yên Tử” (Đề Yên Tử sơn Hoa Yên tự) của Nguyễn Trãi như sau:

題 安 子 山 花 煙 寺

安 山 山 上 最 高 峰

纔 五 更 初 日 正 紅

宇 宙 眼 窮 滄 海 外

笑 談 人 在 碧 雲 中

擁 門 玉 槊 森 千 畝

掛 石 珠 旒 落 半 空

仁 廟 當 年 遺 跡 在

白 毫 光 裡 睹 重 瞳

Yên Sơn sơn thượng tối cao phong,

Tài ngũ canh sơ, nhật chính hồng.

Vũ trụ nhãn cùng thương hải ngoại,

Tiếu đàm nhân tại bích vân trung.

Ủng môn ngọc sóc sâm thiên mẫu,

Quải thạch châu lưu, lạc bán không.

Nhân miếu đương niên di tích tại,

Bạch hào quang lý đổ trùng đồng.

Bài dịch của Phan Võ, Lê Thước, Đào Phương Bình:

Trên non Yên Tử, đỉnh cao phong,

Vừa mới canh năm, rực ánh hồng.

Vũ trụ mắt nhìn ngoài biển rộng,

Nói cười người ở giữa mây hồng.

Cửa bao măng mọc đầy nghìn mẫu,

Đá rủ tua châu xuống nửa không.

Dấu cũ Nhân Tông còn mãi đó,

Hào quang mây trắng thấy “trùng đồng”.

Cũng nên mời các nghệ sĩ ngâm thơ, đọc phú, đọc truyện, tổ chức những buổi bình thơ Thiền, ghi thành một số đĩa để cùng phổ biến như các đĩa giới thiệu các thắng cảnh chùa ... Ngoài ra, trong chương trình điền dã ngoại khóa, cũng nên để các tăng ni sinh có dịp tiếp xúc, tìm hiểu những di tích cổ, đặc biệt là những nơi còn chưa được xếp hạng hoặc đang hoang phế. Nhân đây cũng nêu một nhận xét nhỏ, tôi cho rằng có phần chắc việc giữ gìn, trùng tu di tích của chúng ta còn nhiều điều chưa hợp lý. Chẳng hạn có khi phải rất “cố gắng” để làm hồ sơ công nhận một di

tích có niên hạn chưa lâu thì chúng ta lại sẵn sàng bỏ hoang phế những vùng di tích rất thiêng liêng, đích thực, ví như nơi Phật hoàng Nhân Tông đã tu hành và viên tịch, có cả vườn Tháp đá đời Trần, tại khu Am Ngọa Vân ở phía Cánh cung Đông Triều. Nơi đây các triều đại trước đều đã có tu tạo, các chúa Trịnh đã tới vãn cảnh, dựng bia, vua Minh Mạng gắn biển cho tháp Phật Hoàng, còn lại nhiều cổ vật... Có thể nói đây là một khu di tích rất cổ, đồ sộ và rất đẹp. Chúng tôi đã cùng cán bộ Ty Văn hóa Quảng Ninh khảo sát và đề nghị có kế hoạch trùng tu, bảo vệ từ khoảng thập niên 80 thế kỷ trước, nhưng rất gần đây vẫn thấy trên Truyền hình chiếu một phóng sự về di tích đó mà tình trạng so với hồi chúng tôi đến chưa có gì cải thiện. Vậy, giá như thay vì xây dựng những ngôi chùa vô cùng to lớn mà tất cả chuông trống tượng Phật, La Hán ... đều phải l àm mới, chúng ta hãy dồn tài lực, trí lực ưu tiên giữ gìn, phục dựng lại khu Ngọa Vân, một phần quê hương Thiền phái Việt Nam, thì công đức sẽ to lớn biết bao! Điều này có lẽ không thể trách các thí chủ mà chính là do Bộ văn hóa, TƯ giáo hội Phật giáo chưa có kế hoạch lâu dài và phương hướng hợp lý. Bổ sung một số việc và khắc phục những điều còn chưa hợp lý, đại loạn như đã nêu, tôi hy vọng sẽ đạt được kết quả là đem đến cho người tu tập, khách hành hương, những xúc cảm thẩm mỹ trước vẻ đẹp thiên nhiên, sự phong phú tâm hồn, góp phần nâng cao chất lượng các cuộc tham quan vãn cảnh và gìn giữ môi trường tự nhiên, môi trường văn hóa tâm linh cho các thế hệ mai sau.

Trên đây là một vài ý tản mạn “nghĩ sao nói vậy” hy vọng góp được đôi điều gì đó cho việc giữ gìn, xây dựng phái Thiền Trúc Lâm Việt Nam và đạo Phật của dân tộc.

Viết tại Ô Đồng Lầm, Hà Nội tháng 11, năm 2011

Pgs. Ts. Trần Thị Băng Thanh