Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Sự Phát Triển Giáo Dục Phật Giáo

Sự phát triển giáo dục Phật giáo

TT. Thích Giác Hiệp

GV HVPGVN tại Hà Nội

Giáo dục Phật giáo là lý tưởng hoàn thiện xã hội và con người. Lý tưởng này vẫn được truyền thừa qua nhiều thế hệ nhằm đem lại hài hoà, thịnh vượng và hạnh phúc cho con người, xã hội. Đức Phật chẳng những là một triết gia lỗi lạc, một đạo sư chuẩn mực mà còn là một nhà giáo dục vĩ đại.

Giáo dục làm thăng tiến tâm thức và phát triển xã hội. Vai trò của Phật giáo rất quan trọng trong giáo dục, vì Phật giáo chủ trương hoàn thiện tâm thức, và xã hội. Con người có khả năng nhận thức và lý luận. Tâm con người là phương tiện cơ bản để sinh tồn, và phương tiện để đạt được tri thức. Con người không thể sống chỉ cần những nhu cầu vật chất đơn giản mà còn cần sự tiến triển tinh thần. Sự tiến triển tinh thần này gọi là tiếp thu tri thức hay giáo dục. Nếu không có khả năng giáo dục và được giáo dục nhân loại không có được những thành tựu như ngày nay. Giáo dục đem lại 4 điều lợi ích cho con người:

1) Có được tri thức cần thiết cho sự sinh tồn.

2) Phát triển khả năng của con người.

3) Hướng dẫn con người cách sống.

4) Giúp con người nhận rõ được lý tưởng cá nhân.

1. Hệ thống giáo dục Ấn độ trước Phật giáo :

Hệ thống giáo dục thời Ấn độ cổ đại mang màu sắc tôn giáo. Phật giáo chịu ảnh hưởng một phần của hệ thống giáo dục cổ đại Ấn đ ộ. Lịch sử hệ thống giáo dục Ấn độ cổ đại bắt nguồn rất sớm, vào khoảng trước năm 2000 TTL. Mục đích giáo dục thời cổ đại đặt trọng tâm vào sự phát triển hài hoà con người. Thân, tâm, trí tuệ và tinh thần được cho là sự hình thành con người, giáo dục phát triển toàn bộ những điểm này. Giáo dục giai đoạn này mang tính phổ biến cho 3 giai cấp, bà - la - môn, Sát - đế - lợi, thương gia.¹

2. Hệ thống giáo dục Phật giáo:

Sự phát triển giáo dục Phật giáo có thể chia ra làm 4 giai đoạn:

a. Giai đoạn 1: giai đoạn đức Phật còn tại thế. Đây là giai đoạn thiết lập Tăng đoàn và Tinh xá.

b. Giai đoạn 2: từ thế kỷ thứ 5 TTL đến thế kỷ thứ 3 TTL là giai đoạn hình thành Thánh điển. Đây là giai đoạn diễn ra một số cuộc kiết tập Thánh điển. Nội dung giáo dục bao gồm giáo dục đạo đức. Những bộ Thánh điển được hình thành như: Giới kinh, Chuyện tiền thân, Trưởng lão tăng kệ, Trưởng lão ni kệ, Pháp cú… Các vị Sa-di được giảng dạy và học thuộc những bộ này.

c. Giai đoạn thứ 3: từ thế kỷ thứ 3 TTL đến thế kỷ thứ 4 TL. Thời gian trôi qua nhiều thay đổi diễn ra trong hệ thống giáo dục Phật giáo. Giai đoạn này hầu như hệ thống giáo dục Phật giáo đã thay thế cho hệ thống giáo dục Bà-la-môn giáo. Tu viện trở thành những trung tâm giáo dục chính thức. Rất nhiều người không phải Phật giáo cũng tham gia vào tu viện để tham học. Một số tác phẩm được giảng dạy trong tu viện để phổ biến giáo dục đạo đức, như: (a) Về nội điển gồm:

Kinh, luật, luận, (b) Về ngoại điển gồm: Vệ -đà, yoga, âm vị học, phép làm thơ, văn phạm, thiên văn học….

d. Giai đoạn thứ 4 từ thế kỷ thứ 4 TL đến thế kỷ thứ 12 TL: Cuối thế kỷ thứ 4 TL, tu viện Phật giáo trở thành những trung tâm giáo dục quan trọng giống như hệ thống đại học thời hiện đại, thu hút sinh viên khắp nơi, trong và ngoài Ấn Độ.²

Hệ thống giáo dục của Phật giáo và Bà-la-môn giáo không khác nhau nhiều. Bà-la-môn giáo tiêu biểu cho hệ thống giáo dục truyền thống của Ấn độ. Cả hai hệ thống có những lý tưởng, phương pháp giống nhau. Có một số điểm giống nhau giữa hai hệ thống này:

a. Cả hai hệ thống đề cập đến giáo đoàn phải c ó cuộc sống thanh tịnh, độc thân. Cả hai hệ thống chủ trương rằng tham đắm là nguyên nhân khổ đau.

b. Quá trình nhập học hầu như giống nhau. Cả 2 hệ thống đều tiến hành một số nghi thức nhập học giống nhau.

c. Phương pháp giảng dạy cả hai hệ thống giống nhau, học thuộc các bài học, chú ý phát triển đạo đức, xã hội, bàn thảo, tranh luận.

d. Phương pháp trị phạt cả hai đều giống.³

Tuy nhiên, cũng có một vài điểm khác nhau giữa hai hệ thống giáo dục này.

a. Hệ thống giáo dục Bà - la - môn đào tạo học trò sau khi hoàn tất việc học tham gia vào xã hội. Hệ thống giáo dục của Phật giáo hướng học trò sống cuộc sống tu viện. Do vậy, theo quan điểm thế tục, giáo dục Bà-la-môn toàn diện hơn. Vì một người sau khi được giáo dục trong hệ thống này có thể bước chân vào cuộc sống thực tế không bị bỡ ngỡ.

b. Hệ thống giáo dục của Bà-la-môn giáo dựa và cơ sở giai cấp, nhưng trong Phật giáo ngay cả những người giai cấp thấp cũng có thể tham gia. Phật giáo chủ trương phá bỏ giai cấp.

c. Việc sử dụng ngôn ngữ, hệ thống giáo dục của Bà - la - môn giáo chỉ sử dụng Sanskrit, ngược lại Phật giáo tự do sử dụng Pāli, Sanskrit hay ngôn ngữ địa phương. Chính đức Phật chủ trương giáo pháp nên được thuyết giảng bằng ngôn ngữ của mọi người.

d. Hệ thống giáo dục của Bà - la - môn giáo mang hình thức gia đình, thầy như người cha và học trò là thành viên của gia đình. Học trò tự nhiên trở nên ít. Quy tắc nghiêm khắc việc học vững chắc hơn. Tu viện Phật giáo thu hút lượng học trò ngày một đông và giống như hình thức trường đại học, cả hàng ngàn sinh viên.⁴

3. Tu viện Phật giáo là trung tâm giáo dục

Tu viện Phật giáo trở thành những trung tâm giáo dục dành cho tu sĩ Phật giáo và người thế tục. Hệ thống giáo dục của Bà-la-môn giáo trước đó hoàn toàn bị lu mờ. Bản chất toàn diện của hệ thống giáo dục Phật giáo đã cung cấp mọi nhu cầu tri thức cho giới Phật giáo và các nhà nghiên cứu Phật học. Những trung tâm giáo dục như thế thường được vua, quan và giới thương gia nhiệt tình ủng hộ về mọi mặt, tu và học. Những trung tâm này phát triển giống như những trường đại học thời hiện đại.⁵ Một số tu viện Phật giáo phát triển theo hình thức này:

a. Đại học Nālandā:

Ở Ấn độ cổ đại, có thể nói đại học Nālandā là trung tâm giáo dục nổi tiếng nhất của Phật giáo. Ngài Nghĩa Tịnh, ngài Huyền Trang từng sống và tham học tại đại học Nālandā. Theo ghi chép của 2 ngài đại học này có hơn 3.000 sinh viên. Có khi số lượng sinh vi ên lên 10.000. Tứ sự đều được cung cấp miễn phí cho sinh viên. Sinh viên đến từ mọi miền của Ấn độ và ngay cả nước ngoài như Tây tạng, Trung quốc, Triều tiên…Luật nhập học rất nghiêm khắc chỉ có những ai thông thạo những môn học cổ và hiện đại mới được nhập học. Như vậy đây là một học viện ở mức độ nâng cao. Khoảng 1.500 giáo sư phụ trách 8.500 sinh viên. Hàng ngày có đến trăm bài thuyết giảng. Nhiều vị tổ sư lỗi lạc của Ấn độ hoặc nước ngoài xuất thân từ đây, như: ngài Đề -bà, Giới

Hiền, Hộ Pháp, Pháp Hiển, Huyền Trang, Nghĩa Tịnh... Hệ thống thư viện của Đại học rất phong phú.⁶

b. Đại học Valabhī

Đại học này có thể nói là đối thủ của đại học Nālandā. Đại học toạ lạc ở Valabhī, kinh đô của vương triều Maitraka (475-775). Đại học này cũng được vương triều ủng hộ. Số lượng sinh viên đông tương đương với đại học Nālandā.⁷

c. Đại học Vi kramaśilā:

Đại học này cũng có vị trí như hai đại học trên. Hội đồng điều hành đại học này cũng điều hành đại học Nālandā. Do vậy nên có sự trao đổi giáo sư giữa hai đại học này. Ngoài ra còn có một số tu viện Phật giáo khác phát triển theo hình thức đại học trong thời đại này.

Học viên trong các đại học được phân chia ra làm nhiều lớp tuỳ theo trình độ khác nhau. Lớp thấp nhất bao gồm những vị đọc tụng kinh, lớp kế tiếp bao gồm những vị thông thạo luật, bàn luận luật với nhau, lớp cao hơn nữa là những vị chuyên về luận, luyện tập thuyết giảng trước khi giảng chính thức. Và lớp cao nhất là những vị thực hành bốn loại thiền định. Ngoài ra có những vị xuất sắc về thế học. Như vậy chúng ta thấy rằng trong hệ thống giáo dục Phật giáo từ ban đầu đã nhấn mạnh việc tranh luận (debate) để cho các Tỳ-kheo có được những kinh nghiệm rèn luyện cần thiết trước khi đi truyền bá giáo pháp. Thật sự trong suốt 49 năm thuyết pháp độ sanh đức Phật đã gặp nhiều cuộc tranh luận, giải thích với Bà-la-môn, Kỳ-na giáo và những câu hỏi được hội chúng đặt ra.⁸

Chúng ta thấy thời kỳ đức Phật mỗi vị đệ tử của ngài chuyên về từng lãnh vực, như ngài Ưu-ba-li chuyên về luật tạng, ngài Xá-lợi-phất có trí tuệ xuất sắc…Tiếp nối truyền thống đó, hệ thống giáo dục trong thời kỳ phát triển đã huấn luyện học trò theo từng lãnh vực riêng biệt phù hợp với khả năng và năng khiếu của từng người. Như thế mới phát triển được tiềm năng của mỗi người.

Nếu không chú trọng đến năng khiếu của từng người, chúng ta sẽ làm lãng phí khả năng của họ. Giáo dục Phật giáo hướng vào việc nâng cao đạo đức con người và đồng thời cũng đào tạo một số học giả lỗi lạc cho xã hội. Giáo dục Phật giáo nhằm tạo ra một xã hội l ý tưởng thông qua Phật pháp.

4. Kết luận:

Từ thế kỷ thứ 3 TTL đến thế kỷ 12 TL nhiều tu viện Phật giáo trở thành trung tâm giáo dục Phật giáo để truyền bá giáo pháp. Mọi phương tiện sinh hoạt tại những trung tâm này được cung cấp miễn phí cho sinh viên. Cả cuộc sống của sinh viên và tu sĩ đều tuân thủ theo luật lệ tu viện. Các môn học bao gồm tôn giáo và thế tục, chỉ trừ những môn liên quan đến quân sự, phục vụ quốc gia không được dạy.

Giáo dục Phật giáo là lý tưởng hoàn thiện xã hội và con người. Lý tưởng này vẫn được truyền thừa qua nhiều thế hệ nhằm đem lại hài hoà, thịnh vượng và hạnh phúc cho con người, xã hội. Đức Phật chẳng những là một triết gia lỗi lạc, một đạo sư chuẩn mực mà còn là một nhà giáo dục vĩ đại.

Tham khảo:

1. Cubberley, Ellwood P., The History of Education , Blackmask.com, 2003 (Stanford

University, 1920)

2.Dewey, John, Democracy and Education, Blackmask Online, 2003

3. Dutt, Nalinaksha., Early Monastic Buddhism, Calcutta: Firma KLM Private Limited, 1980.

4. Dutt, Sukumar, Buddhist Monks and Monasteries of India: Th eir History and Their

Contribution to Indian Cuture , Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, 2000.

5. Ghosh, Suresh Chandra, The History of Education in Ancient India: c. 3000 BC to AD 1192, New Delhi: Munshinram Manoharlal Publishers, 2001.

6. Sharma, S. N., Buddhist Social and Moral Education, Delhi: Parimal Publications, 1994.

———

¹ S. N., Sharma, Buddhist Social and Moral Education (Delhi: Parimal Publications , 1994), 38.

² Ibid: 164ff

³ Ibid: 44

⁴ Ibid: 44f.

⁵ S. C. Ghos h, The History of Education in Ancient India: c. 3000 BC to AD 1192 (New Delhi: Muns hinram Manoharlal Publis hers , 2001), 128.

⁶ Ibid: 49

⁷ S. Dutt, Buddhist Monk s and Monast eries of India: Their History and Their Contribution to Indian Cuture (Delhi: Motilal Banars idas s Publis hers , 2000), 224 ff.

⁸ S. C. Ghos h, The History of Education in Ancient India: c. 3000 BC to AD 1192 (New Delhi: Muns hinram Manoharlal Publis hers , 2001), 130 f.

Bản Chất Phật Giáo

Bản chất Phật giáo

Thích Đức Hoàng

Phật giáo được tổ tiên ông cha ta từ ngàn xưa đã chọn đạo Phật để tôn thờ, để tu tập và định hướng cho con cháu đời sau hộ trì tuân giữ. Đạo Phật đã trở thành nguồn mạch văn hóa tâm linh của dân tộc. Đạo Phật đã cống hiến cho dân tộc Việt Nam bởi con đường đạo đức hướng thượng cao đẹp. Phật giáo đã giới thiệu cho nhân loại con đường hạnh phúc đó là Giới thanh tịnh, định thanh tịnh, Tuệ thanh tịnh, Giải thoát thanh tịnh. Chính đạo Phật nuôi dưỡng đào tạo con người Việt Nam thành dân tộc anh hùng, tạo ra xã hội văn minh hiện tại và tương lai.

Bản chất của Đạo Phật là Thiện, là chơn chánh, là chân lý sống đẹp, là đạo đức, là thánh thiện. Lời dạy của Đức Phật là toàn thiện ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối. Đạo Phật ra đời nhằm mục đích giúp con người sống an vui hạnh phúc. Về tự thân, giải phóng con người thoát khỏi những hệ lụy tham - sân - si, cố chấp làm cho con người tự thoát khổ. Rộng hơn, Đạo Phật giúp số đông và nhân loại hòa bình an vui, cùng sống chung và tôn trọng lẫn nhau.

Cốt lõi của Đạo Phật là trí tuệ. Nền tảng của Phật giáo là lấy trí tuệ làm sự nghiệp, lấy trí tuệ làm căn bản làm lẻ sống. Trí tuệ này thể hiện từ lúc Đạo Phật được dân tộc Việt đón nhận và định hướng cho con cháu đời sau sống hài hòa và chấp nhận các phong tục tập quán của người Việt cổ. Đó là văn hóa thờ cúng ông bà, hiếu thảo cha mẹ, hòa thuận anh em, bà con hàng xóm, nhất cận lân - nhì cận thân; bà con xa không bằng láng giềng gần. Sống yêu quê hương yêu đất nước, bảo vệ đất nước. Trong giáo lý tứ ân đã đề cao cuộc sống hiếu đạo ấy.

Đạo lý nhân quả cũng là một nền tảng căn bản đạo đức của giáo lý Phật giáo. Ý thức sống hòa hợp với dân tộc Việt Nam ăn hiền ở lành, gieo nhân tốt hưởng quả tốt, gieo gió gặp bão, gần mực thì đen - gần đèn thì sáng.

Tính thực tiễn của giáo dục Phật giáo về bản chất tự thân con người, Đức Phật dạy rõ trong Bát Chánh Đạo, đưa con người đến địa vị bậc thánh.

Bậc thánh thứ nhất người này phải có chánh kiến và chánh tư duy, thấy đúng và tư duy đúng. Thấy gì là đúng! Thấy được và sống với bản chất của cuộc đời là vô thường, là khổ, là vô ngã và tư duy theo quy luật vô thường - khổ - vô ngã. Với điều này, một đệ tử thực hành sẽ cảm nhận kinh nghiệm của Đức Phật và các thánh đệ tử, chỉ có hành giả thấy và biết được có một con đường an vui hạnh phúc thật sự ở trong tâm mỗi người. Muốn tìm hạnh phúc thật sự, không phải tìm ở bên ngoài, của cải vật chất, tiền tài, nguồn lợi ruộng vườn thật sự không thỏa mãn hạnh phúc tối hậu sâu kín của con người thế gian. Hạnh phúc của bậc Tu-đà-hoàn là tâm trí khai mở, các tiềm năng bên trong được đánh thức, thấy biết mình và người đều có khả năng thành Phật. Tin tưởng Đức Phật và mình cũng có tánh Phật. Niềm tin này trở thành Đức tin và Trí tuệ hiện hữu, phiền não, tham và sân nhẹ, mỏng nhạt bớt dần. Người này nhìn cuộc đời không mang tính chấp thân, biên kiến, kiến thủ, ái thủ, tà kiến, tật đố, ganh ghét, cũng giảm đi.

Trí huệ khai mở tiếp tục làm rơi rụng và hết tham sân si, hành giả sẽ tiến đến đắc quả thứ hai là Tư-đà-hàm, quả thứ ba là A-na-hàm và quả thứ tư là A-la-hán. Người đã đứng được vào dòng thánh có năng lực rất lớn, có khả năng làm chủ thân và tâm, nhận biết các việc làm có ích, chấp nhận những gì đã diễn ra. Có khả năng hóa giải những chuyện khó khăn, có năng lực chuyển nghiệp cho mình và người khác.

Tinh hoa của giáo dục Phật giáo là đời sống thiền. Thực tập thiền quán là nếp sống căn bản của người xuất gia và tại gia. Thiền giúp ta sống với tự nhiên, thiền giúp con người chữa lành các bệnh của thân và tâm, thiền giúp con người sống dẻo dai, trẻ trung và sống thọ. Thiền giúp cho con

người có trí tuệ minh mẫn. Thiền giúp cho Phật pháp được duy trì ở thế gian. Thiền giúp cho người ta chứng đắc quả thánh. Đệ tử Phật nói lời thiền vị dễ nghe, dễ mến, dễ thương, làm con người gần nhau, thân thiện, tự tại, vững vàng, tự tin không lo lắng, bình an. Làm việc gì cũng có dáng dấp của thiền, tới lui động tĩnh đều nhẹ nhàng, vừa đủ sức không thô tháo, không gấp, không chậm, làm trong một không gian thích hợp, mọi người đều vừa lòng không chỉ trích. Ý thiền hành giả tu tập theo Phật trong tâm ý không có chỗ cho tham sân trú ngụ, suy nghĩ đều hướng về lợi ích cao nhất cho mình tha nhân.

Điều kiện tối ưu của giáo dục Phật giáo là đặt vào một không gian tốt bảo vệ môi trường tự nhiên yên tĩnh. Nhìn vào những thánh tích Phật giáo đều có một điều kiện tốt trong không gian thiên nhiên, cây xanh môi trường khí hậu điều hòa, như Phật lúc Đản Sanh ở vườn Lâm Tỳ Ni, Phật thành đạo ở Cội cây Bồ Đề, Phật thuyết pháp ở Vườn Nai, Phật nhập Niết Bàn ở Rừng Ta La.

Điều kiện này đã được các thánh đệ tử tiếp nhận và giáo dục thế hệ sau tôn trọng và duy trì nhân rộng. Tất cả chùa, viện cơ sở Phật giáo, các Tòng Lâm, Bảo Sát, A lan Nhã, Thiền Viện, Tu viện, tịnh xá… đều là những nơi được xây dựng trên không gian cây xanh. Vườn thiền tạo nên danh lam thắng cảnh rất độc đáo, xen lẫn rừng thiền đồi núi hay thành thị đều nổi tiếng. Chùa Một Cột, Chùa Thiên Mụ, Chùa Vĩnh Nghiêm… thiền viện trên cả nước, tất cả đều có một hệ thống bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng, trồng rừng, chăm sóc môi trường, bảo vệ môi trường đất nước và cây cối.

Điểm son của giáo dục Phật giáo là sống có ý thức hòa hợp chúng. Đức Phật thường dạy Đệ tử của Thế Tôn là đáng kính, ứng lý, hạnh là thanh tịnh phạm hạnh. Đệ tử của Thế Tôn là đáng tôn trọng đảnh lễ cúng dường. Tôn trọng cúng dường là hệ quả của quá trình bồi dưỡng đào tạo sống trong môi trường hòa hợp mà không có một kỷ luật nào thanh tịnh như các đệ tử hiền thiện của Thế Tôn. Các kỷ luật của quân đội của vua chúa, hay kỷ luật sắc của chiến trường quyết tử… chỉ làm cho người ta sợ ở bên ngoài và có thời gian thời điểm mà thôi. Đối với các đệ tử tuân thủ lời dạy của Phật qua ba nghiệp thân khẩu ý: thân thì giữa không sát - đạo - dâm; miệng không nói lời dối ác; ý không tham - sân - si.

Xin giới thiệu một cách sống trong Phật giáo: tự kiểm điểm, tự tàm quý với lỗi lầm của mình để giữ gìn cho đời sống thánh thiện trong từng phút giây. Đó là ngày thỉnh nguyện trước ngày sám hối 14 và 29 trong tháng.

Một trú xứ có đông người, đến ngày thỉnh nguyện, thỉnh chư tôn đức có đạo hạnh, hạ lạp cao, ngồi nơi bàn giữa dễ thấy và dễ nghe, Đại chúng ngồi chung quanh, có nơi giành một chỗ để quỳ mà tác bạch. Đến giờ hợp chúng, sau giờ tịnh độ, đại chúng vân tập, niệm Phật cầu gia bị. Phần thỉnh nguyện là mời từng người trong đại chúng lên tự kiểm điểm mình trong nửa tháng. Nếu có lỗi thì tự nói lỗi, bất kể lớn nhỏ. Nói rồi mời đại chúng chỉ lỗi cho thêm nếu có. Tiếp tục thỉnh chư tôn đức dạy việc cho người có lỗi về lỗi và tội, giúp cho hành giả biết sám hối ba nghiệp được thanh tịnh. Nếu có tội thì trị phạt, nếu quá nặng thì tẩn xuất khỏi trú xứ.

Đây là bản chất thanh tịnh trong sinh hoạt tự viện. Người thường thì thích nói những điều tốt đẹp của mình, ít có trường hợp phải nói lỗi của mình. Nhưng sinh hoạt đúng pháp trong các trú xứ tu tập thanh tịnh thì mỗi nửa tháng lại kiểm điểm tự thân của mỗi cá nhân. Đây là nét đẹp, là văn hóa, là nếp phạm hạnh của hành giả ở trong đại chúng, luôn có tâm xấu hổ khi đã phạm lỗi dù vô tình hay cố ý. Được đại chúng chỉ lỗi và làm cho thanh tịnh trở lại. Như thế nửa tháng được trưởng tịnh. Đệ tử Phật suốt năm suốt đời được bảo vệ trong sạch từ ngoài vào trong. Người được đại chúng bảo hộ không lỗi lầm, khi đi đến trú xứ nào, làm phật sự gì trong tứ oai nghi đi đứng nằm ngồi cũng tự tin không sợ hãi, an vui giải thoát. Nghệ thuật sống trong Phật giáo như một môi trường thánh thiện là vậy.

Bản chất thật sự Phật giáo là thâm sâu vi diệu, trí tuệ bình thường cảm nhận có khác. Ngài Narada phát biểu trong quyển Đức Phật và phật pháp: “Càng tin Phật, tôi càng hiểu Phật. Càng hiểu Phật tôi càng tin hơn”.

Người bình dân cũng có cảm tình với Phật giáo, người trí thì cảm phục Phật giáo, tin tưởng Phật giáo là giáo dục con người đi đến hạnh phúc tuyệt đối, an vui đời này và đời sau. Phật giáo là tối thượng, là chân lý sống cao đẹp mà con người cần hướng đến. Nếu Phật giáo không có thiền và quả, không có hòa hợp thì xem như không phải Phật giáo. Đó chỉ là xác chớ không có hồn. Bản chất của Phật giáo tự thân có sinh khí sống mạnh mẽ, hài hòa với môi trường sống, tự do tự tại vô ngại. Có thì có tất cả, không thì sạch không. Nhờ sống hiểu rõ có không là duyên sinh nên đệ tử Phật rất an nhiên tự tại.

Trăm năm trước thì ta chưa có,

Trăm năm sau ta biết có gặp hay không.

Đời là sắc sắc không không,

Thôi thì ta hãy hết lòng với nhau.

Nhìn vào chỉ số hạnh phúc của đệ tử Phật, người ta sẽ đánh giá bản chất Phật đang có hay không hiện hữu nơi tập thể hay cá nhân một hành giả theo Phật. Đây là hiện thân của từ bi trí tuệ, cốt cách một phật tử chân chánh, hằng ngày tu tập phước lành, thành tựu trí huệ, sống ở giữa đời thường mà vượt lên trên lẽ thường của nhân thế. Sống ở thế giới đầy đau khổ biến động mà mình không đau khổ và thay đổi, vẫn ung dung đi vào cuộc đời để cứu độ, để làm cho mình hạnh phúc và mọi người được hạnh phúc cao nhất và thỏa mãn nhất.

Một bát cơm nghìn nhà

Thân chơi muôn dậm xa

Mắt xanh xem người thế

Mây trắng phủ đường qua./.

Giáo dục Phật Giáo Định Hướng Tương Lai

Giáo dục Phật giáo định hướng tương lai

HT. Thích Trừng Khiết

Trưởng Ban Giáo Dục Tăng Ni tỉnh hội PG Bình Thuận

Nói đến giáo dục Phật giáo là một nền giáo dục mang nhiều sắc thái đặc thù, đặc sắc, là sự giáo dục trưởng thành trí tuệ một cách toàn diện, cả tinh thần lẫn thể chất, hoàn thiện từ nội dung cho đến hình thức, từ đời sống vật chất cho đến đời sống tâm linh…Để có tầm nhìn toàn diện, chúng ta phải có con mắt trí tuệ để quán chiếu các pháp.

Chúng tôi xin thay lời cho Ban giáo dục Tăng Ni tỉnh hội Phật giáo Bình Thuận, kính chúc sức khỏe quý đại biểu, chúc hội thảo thành công tốt đẹp.

Với ngành giáo dục nói chung và giáo dục Phật giáo nói riêng là niềm trăn trở của mọi người qua bao thế hệ. Hôm nay, chúng tôi xin trình bày đề tài: “Giáo dục Phật giáo định hướng tương lai”. Với đề tài này, chúng tôi trình bày những điểm sau:

1. Khái niệm về giáo dục Phật giáo

2. Những đặc thù của giáo dục Phật giáo.

2.1. Phật giáo lấy con người làm trung tâm.

2.2. Phật giáo hướng nội – quay về tự tâm, sáng suốt.

3. An lạc hiện tại, định hướng tương lai.

3.1. Trao dồi “Giới, Định, Tuệ”

3.2. Tu tập tự thân – năng lượng giáo dục.

4. Kết luận – nhận định.

———

Kính thưa quý vị:

Nói đến giáo dục Phật giáo là một nền giáo dục mang nhiều sắc thái đặc thù, đặc sắc, là sự giáo dục trưởng thành trí tuệ một cách toàn diện, cả tinh thần lẫn thể chất, hoàn thiện từ nội dung cho đến hình thức, từ đời sống vật chất cho đến đời sống tâm linh…Để có tầm nhìn toàn diện, chúng ta phải có con mắt trí tuệ để quán chiếu các pháp.

Từ khi “khai thiên lập địa”, con người sinh sống theo bộ lạc…muốn cho cuộc sống tốt đẹp, dù ở thời đại nào, bất cứ dân tộc nào…cũng phải “giáo dục” theo một ý nghĩa nhất định nào đó. Mục đích làm cho con người đi vào quỹ đạo cuộc sống, tiến bộ trong từng thời kỳ, như săn bắn, hái lượm…dần dần con người biết chế biến thức ăn theo phương thức của nó. Đứng về mặt nào đó, con người đã có một nền “giáo dục nội bộ” nghĩa là người trước giáo dục người sau, người lớn giáo dục người nhỏ theo thể thức tập quán khác nhau. Từ khi khoa học phát triển, con ngườ i tiến bộ hơn, hệ thống giáo dục được đi vào quỹ đạo nhất định, có phương thức và định nghĩa rõ ràng cho từng lĩnh vực. Nói đến Giáo dục, đặc biệt là giáo dục Phật giáo thì chưa có một định nghĩa nào cụ thể, các nhà nghiên cứu cũng chỉ dừng lại ở mức độ nào đó để mọi người tự hiểu và triển khai trong nhận thức theo sự hiểu của mình mà truyền lại cho thế hệ sau. Thế Nhưng, chúng ta cũng nên đi vào “khái niệm” mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra.

1. Khái niệm về giáo dục Phật giáo.

Lật từng trang sử, tìm về quá khứ, từ sơ khởi của Phương Đông lẫn Phương Tây định nghĩa rằng: “Giáo” là dạy, là sự rèn luyện về tinh thần nhằm phát triển trí thức và huấn luyện tình cảm đạo đức. “Dục” là nuôi nấng, săn sóc về mặt thể chất.

Vậy Giáo dục là đào luyện con người về cả hai phương diện trí tuệ tình cảm và thể chất.

Tóm lại, giáo dục là người trên đặt ra cho người dưới phải bắt chước làm theo và nuôi con phải khiến cho con mình làm điều thiện.

Theo một định nghĩa khác: Nói đến giáo dục là nói đến việc dạy, việc truyền thọ kinh nghiệm và kỷ năng, kiến thức của người dạy cho người học.

Đến nay chưa có một định nghĩa nào cụ thể, đại khái: “Giáo dục” là sự dạy dỗ truyền thọ và đào luyện cho người nhận sự giáo dục được mở mang trí tuệ và đức hạnh, tự khám phá và hiểu được mình nhờ đó có những hành động phù hợp với môi trường, với cuộc sống, với cộng đồng xã hội.

Cách hiểu giáo dục như vậy là quá sơ sài, nhưng ta chỉ có thể hiểu giáo dục một cách khái quát qua những định nghĩa trên.

Do vậy khi chúng ta đề cập đến khái niệm giáo dục thì rất phức tạp bởi có nhiều định nghĩa khác nhau. Mục tiêu duy nhất của giáo dục là cung cấp cơ hội phát triển và loại bỏ các ảnh hưởng gây trở ngại sự phát triển, mà đem đến cho cá nhân sự phát triển tri thức và phát triển khả năng đến cao điểm. Giáo dục phải được xem có mối liên hệ với cộng đồng hơn là liên hệ với cá nhân và công dụng chính của giáo dục là đào tạo công dân hữu dụng…

Từ định nghĩa về giáo dục, chúng ta có thể đi vào “giáo dục Phật giáo” một cách cụ thể. Nói về định nghĩa một cách chính xác, thì chưa một nhà nghiên cứu nào đưa ra định nghĩa cụ thể, đại khái chúng ta hiểu:

Giáo dục Phật giáo, là một hệ thống giáo dục do chính đức Phật khám phá ra và giảng dạy cách đây hơn 26 thế kỷ, đã thể hiện đầy đủ qua hệ thống giáo lý duyên khởi, năm thủ uẩn, bát chánh đạo, tứ niệm xứ…

Mục đích tối hậu của giáo dục Phật giáo là mang lại sự an lạc giải thoát khỏi mọi sự khổ đau, phiền não muôn thuở vốn có trong cuộc đời, của mọi khiếp người, của bất cứ một ai. Đó là mục tiêu cao nhất, khó nhất, phải trải qua nhiều kiếp sống mới có được. Nhưng đối với bất cứ một ai cũng có thể đạt tới, không trong kiếp này thì kiếp sau nếu biết và cố gắng kiên trì thì theo giáo pháp của Phật. Đó là Niết bàn là hạnh phúc tối cao vĩnh viễn trên tinh thần giáo dục Phật giáo.

2. Những đặc thù của giáo dục Phật giáo.

Nói đến kho tàng giáo lý đạo Phật – nền giáo dục Phật giáo thì vô cùng rộng lớn, từ kinh tạng cho đến luận tạng đều những đặc điểm cụ thể, từng pháp môn rõ ràng…mục đích hướng con người đến chân, thiện, mỹ và giải thoát khỏi sự khổ đau, phiền não sanh tử luân hồi. Trong bài này, chúng tôi chỉ nói vài đặc điểm như sau:

2.1. Phật giáo lấy con người làm trung tâm.

Trở về lịch sử, khi đức Phật thị hiện trên cuộc đời này, cũng vì mục đích “khai thị chúng sanh ngộ nhập Phật tri kiến”. Đời sống xã hội Ấn độ lúc bấy giờ, có nhiều giai cấp, phân chia rõ ràng, giai cấp này không có đặc quyền như giai cấp khác và ngược lại. Có thể nói đức Phật là người đầu tiên xóa bỏ giai cấp trong lịch sử nhân loại; xây dựng một xã hội bình đẳng, mặc dầu điều đó đi ngược lại với truyền thống của Bà la môn (tư tưởng chủ đạo của xã hội Ấn độ thời bấy giờ). Đức Phật đã áp dụng sự bình đẳng trong tăng đoàn, những người theo ngài không phân biệt giai cấp nào. Những ai giác ngộ một lòng đi theo con đường c ủa Ngài đều bình đẳng như nhau, đức Thế tôn dạy: “không có giai cấp trong nước mắt cùng mặn, trong dòng máu cùng đỏ”. Đây là một tư tưởng vĩ đại, vô tiền khoáng hậu, có một không hai từ xưa đến nay.

Có thể nói, đức Thế Tôn là một con người vĩ đại không chỉ về lĩnh vực giáo dục mà còn về cả lĩnh vực khác như: Nhà cách mạng vĩ đại, nhà giải phóng con người khỏi nô lệ, nhà lương y (tùy bệnh cho thuốc), nhà bảo vệ môi trường, nhà hòa bình… Những tư tưởng mà đức Phật đưa ra đều lấy con người làm trung tâm để giáo dục. Trong khế kinh đức Phật dạy: “con người là tối thắng, vì con người có thể thực hiện hết thảy mọi sự tốt đẹp”…

thì trở thành thù, giải quyết hận thù bằng con đường vũ lực để chinh phục kẻ khác. Từ đó dẫn đến sự bất an cho xã hội, làm con người khổ đau vì chiến tranh, vì bản ngã…Bản chất của chiến tranh là trái với lẽ phải, đáng bị lên án nhưng có một số người lại xem chiến tranh là điều vinh dự đáng khích lệ.

Đức Phật đã tỏ thái độ của ngài về chiến tranh:

Thắng trận sanh thù oán,

Bại trận nếm khổ đau,

Ai bỏ thắng, bỏ bại,

Tịch tịnh hưởng an lạc.

(Kinh Tương Ưng bộ tập 1)

Vì vậy, đức Phật mới đưa ra tư tưởng hòa bình để bảo vệ con người cộng đồng xã hội, dù đó là người theo tôn nào, dân tộc nào…

Ca ngợi cuộc sống hòa bình và chống chiến tranh là phù hợp với quan điểm chung của thế giới ngày nay và nó trở thành nhiệm vụ của tổ chức Liên Hiệp Quốc, ngăn chặn những cuộc chiến tranh phi nghĩa, ca ngợi hòa bình, để nhân dân được an cư lạc nghiệp, cuộc sống ấm no hạnh phúc.

Đây là tư tưởng chủ đạo, lý tưởng ra đời và bản hoài của chư Phật, làm cho chúng sanh được giải thoát an lạc trong hiện tại và tương lai.

2.2 .Phật giáo hướng nội – quay về tự tâm, sáng suốt.

Với nền tư tưởng phương Đông nói chung và nền giáo dục Phật giáo nói riêng là hệ tư tưởng “hướng nội”, có nghĩa là quay về với nội tâm, với bản tánh sáng suốt vốn có của con người. Đức Phật đã từng dạy “Nhứt thiết chúng sanh giai hữu Phật tánh” (tất cả chúng sanh đều có tánh Phật) tánh Phật ở đây ngụ ý là tánh sáng suốt, lòng trong sạch tiềm ẩn trong mỗi con người. Con người luôn luôn đối diện với mình và đứng trước sự cố gắng tìm hiểu, thực hành để tiến tới chỗ hoàn thiện, đem lại sự cân bằng và sự giải thoát. Con người thường được đề cao hầu hết trong các thời thuyết pháp của đức Phật, được ngài đề cao hơn hết trong tất cả các loài.

Nguồn gốc khổ đau của con người chính là vô minh, chính vô minh biểu hiện hai trạng thái thuộc tâm lý là tham lam và sân hận, sau đó sai sử thân miệng ý của chúng ta thực thi tạo thành đau khổ. Cái đẹp thích thú, tham ái xuất hiện; cái gì xấu xa không thích mà vẫn gặp, tạo thành sân hận. Tham mà không được thành ra khổ, giận ghét mà vẫn gặp cũng s anh ra khổ.

Như vậy sự khác nhau giữa Phật và chúng sanh chỉ là giác và mê. Giác là Phật, mê là chúng sanh, vì giác cho nên được an lạc, vì mê nên phải đau khổ. Bản chất của con người vốn là trong sạch, thanh tịnh, bình đẳng sáng suốt…sở dĩ con người trôi lăn trong sanh tử luân hồi là vì không biết đường quay về với bản lai diện mục thanh tịnh vốn có của chính mình.

Trong kho tàng giáo lý của đức Phật, ngài luôn đề cao và khuyên mọi người hãy quay về với bản tâm thanh tịnh vốn có của mình:

“Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau

Như xe, chân vật kéo.”

“Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý thanh tịnh,

Nói lên hay hành động

An Lạc bước theo sau,

Như bóng, không rời hình”

(Kinh Pháp Cú)

Sở dĩ chúng sanh bị khổ đau sanh tử luân hồi là vì vô minh che lấp; đức Phật dạy cho chúng sanh nhiều phương pháp để đoạn trừ vô minh thì minh hiện. Nói Cách khác, bóng tối không còn thì ánh sáng hiển hiện, mây tan thì mặt trăng hiển lộ. Lúc bấy giờ con người trở lại với Phật tánh sáng suốt, với bản tâm thanh tịnh giải thoát Niết bàn.

3. An lạc hiện tại, định hướng tương lai

Vô minh không còn, phiền não không còn, thì chúng ta thảnh thơi trên lộ trình giải thoát, thong dong tự tại an lạc, không còn ai quấy nhiễu. Tự tại là định hướng tốt nhất cho đời sống tương lai. Để đạt tới giai đoạn đó, chúng ta cần tu tập, trao dồi Tam vô lậu học.

3.1. Trao dồi “Giới, Định, Tuệ”

Có thể nói, “Tam vô lậu học” là một sợi chỉ xuyên suốt trong hệ thống giáo lý của đức Phật. Ngài là bậc thầy sáng suốt thấy được khả năng vô tận của con người, có thể vươn tới chân, thiện, mỹ…ngài thường nhắc nhở đệ tử phải tin ở tiềm năng ấy mà nỗ lực tu tập để làm chủ bản thân, tạo dựng nếp sống hạnh phúc an lạc, trước nhất chúng ta phải tuân thủ theo giới luật để điều chỉnh cuộc sống.

Con người sống trong cuộc đời này, là sống với mọi người, sống với tha nhân, nên phải có luật pháp để ngăn chặn mọi hành động, việc làm gieo tai họa cho người khác; với công việc chuyển hóa tâm hồn, làm mới lại đời sống, hướng đến chân trời an lạc giải thoát …thì phải có những luật pháp cố định gọi là giới luật, là những điều hạn chế cấm ngăn, không cho con người hành động theo hướng cũ.

Căn bản của giới là giới hạn, chế ngự hay phòng hộ căn môn, không có nó thì con người tha hồ phóng túng vào chợ đời ham hố ngủ dục. Có giây cương, con người chế ngự mọi hành động nói năng tác hại, gieo đau khổ đến mọi loài. Đức Phật cho biết, ngài đã trãi qua vô lượng kiếp hành trì giới luật, nhờ giới tròn đầy nên hiện ra 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, ai nhìn cũng có thiện cảm. Người mới vào tu nương vào giới luật để chế ngự tâm ác của mình, xem giới luật như vành đai an toàn giúp cho ta được an ổn. Giới luật có nhiều loại khác nhau, tùy theo con người khi phát nguyện hành trì như: 05 giới, 10 giới, 250 giới, 348 giới, bồ tát giới…

Trong đạo Phật, có hai phương diện giải thoát lớn nhất: Giới luật giải thoát và trí tuệ giải thoát. Nghĩa là ta ra khỏi sự u tối trói buộc mê muội đau khổ bằng hai phương pháp giữ giới và nhận thức với ánh sáng của sự hiểu biết bậc thánh. Trong kinh Di Giáo đức Phật dạy: “Giới luật là chỗ an toàn số một cho tâm hồn hành động người tu tập giải thoát”. Vì vậy, giới luật là nền tảng của người tu, dù là xuất gia hay tại gia. Tuy nhiên muốn phát huy được trí tuệ thì phải tu tập thiền định là môn vô lậu thứ hai.

Ở phương diện thứ hai, sự hỗ tương giữa ba pháp môn căn bản giới, định, tuệ, luôn luôn đòi hỏi nhận thức đầy đủ trí tuệ, không phải giữ giới mà còn biết đến định và tuệ. Định là chuẩn bị tu tập để trút gánh nặng đeo níu, gánh nặng mê lầm trói buộc con người.

Định là tam muội, là tập trung tư tưởng vào một cảnh duy nhất không cho loạn động. Định là cột tâm vào một chỗ, thống nhất các biểu tượng, cuối cùng phải đến chỗ vô niệm, vô tưởng, đó là tu định.

Đức Phật dạy: “Chế tâm nhất xứ vô sự bất biện” (Trụ tâm một chỗ thì không có việc gì không thành). Định là yếu tố quan trọng trong mọi lĩnh vực hoạt động của cuộc sống. Đối với mọi

việc khó khăn nguy hiểm, nếu tâm ta bị dao động vì ngoại cảnh, trí không an định, thiếu bình tĩnh sẽ đưa đến quyết định sai lầm, dẫn đến thất bại trong công việc, thậm chí gây hậu quả nghiêm trọng. Thiền định là phương tiện duy nhất để có trí tuệ thấu ngộ được chân tướng vạn hữu, chấm dứt sự tái sanh ê ẩm trong sanh tử luân hồi.

Lý tưởng mục đích của sự tu tập là chấm dứt khổ đau, thiề n định là pháp tu chân chính, khiến cho trí mình sáng lên thấy được mọi pháp hữu vi đều chóng qua, đều tan biến tự nhiên của vô thường, mà ta không còn tham đắm vào pháp hữu vi nữa, coi nó là phương tiện mà thôi. Có hai loại định: Chánh định và tà định. Tà định là sự lắng lòng tập trung tư tưởng suy nghĩ việc chinh phục hại người hoặc đem trí tưởng tượng đến một cảnh giới xa xôi rồi cầu an một mình, đó là thiền định của ngoại đạo tà giáo. Trái lại, tu tập chánh định, chúng ta dùng năng lực quán chiếu gạn lọ c các ý niệm vọng động của tự tâm, loại trừ sự nhiễu loạn; nhờ đó mà tâm hồn thanh tịnh và thâm nhập cảnh giới thanh tịnh.

Bồ tát quán sát tận gốc rể và giải thoát được mọi khó khăn cho chúng sanh nên thành tựu được trí tuệ là môn vô lậu thứ ba.

Trí có nghĩa là quyết đoán, tuệ có nghĩa là giản trạch. Hay trí là hiểu biết của tục đế, tuệ là sự thông hiểu của chân đế. Cũng có thể nói, trí là thể tính sáng suốt trong sạch, tuệ là diệu dụng xét soi tự tại.

Vậy trí tuệ là sự hiểu biết rõ ràng và đúng đắn triệt để chân tướng và vạn pháp xuyên qua ánh sáng của chân lý vô thường, khổ không và vô ngã. Trí tuệ là cứu cánh của mọi người tu tập mong đạt đến. Từ đó không còn tham đắm trần tục cũng như mọi hữu vi bèo bọt huyễn mộng dương trần này, ra khỏi sự trói buộc đạt được hạnh phúc tự do. Trí tuệ có ba loại:

Trí tuệ bằng cách nghe lời dạy của người khác. Xưa kia chưa có sách vở ấn lót, nên đi học là nghe thầy giảng rồi ghi nhớ nằm lòng, gọi là văn tuệ.

Trí tuệ hiểu biết nhờ tư duy, suy luận mà có, gọi là tư tuệ.

Trí tuệ là hỗ tương nên sáng suốt khai thông trí tuệ bằng lối thực tập thiền định, gọi là tu tuệ.

Hai pháp trên chỉ đem lại cho ta sự sáng suốt lý luận thế gian, còn pháp thứ ba là trí tuệ xuất thế gian. Kết hợp lại chúng ta sẽ có sự tu tập, quán chiếu từ bên trong cho đến bên ngoài, chúng ta sẽ có một trí tuệ đích thực để loại trừ vô minh phiền não, chấm dứt khổ đau, chào vĩnh biệt luân hồi.

3.2. Tu tập tự thân – năng lượng giáo dục.

Con người đã có sự hiểu biết đúng, nhận thức đúng, dẫn tới việc làm đúng. Nó i về giáo dục Phật giáo, có phần khác hơn giáo dục ngoài đời. Giáo dục Phật giáo là phải giáo dục trên ba phương diện: Thân giáo, khẩu giáo và ý giáo. Nền giáo dục này làm cho tâm trí của chúng ta lành mạnh, để có đủ năng lực thực hiện sứ mạng tuyệt đối quý giá cùng cực của con người, đưa con người đến chỗ hoàn thiện nhân cách tối thượng của mình là giác ngộ giải thoát, vượt mọi biên giới của trói buộc khắc nghiệt từ vô số đời sống giá trị ngời sáng của nó chính là ở chỗ thực hành đạt kết quả của mỗi người.

Chánh niệm trong từng việc làm, đi, đứng, nằm, ngồi, nói năng, hành động của một người được gọi là “giáo thọ” thì phải thể hiện một cách nhuần nhuyễn. Nếu dạy trên giáo án, bằng lời nói không thì chưa hoàn thiện về một con người truyền thọ kiến thức về P hật giáo, gọi là “giáo dục Phật giáo” mà phải kết hợp cả thân, khẩu, ý. Nếu chúng ta muốn giáo dục Phật giáo hiệu quả, thì phải tu tập. Tu tập là tiếp thêm năng lượng, để có sự lý giải đúng chánh pháp, triển khai giáo lý hiệu quả.

Khi thực hiện đường hướng giáo dục theo Phật giáo là bản chất của đạo Phật, bản chất của giáo dục Phật giáo nằm trong sinh hoạt theo chánh pháp; giáo lý của đạo Phật, lý thuyết nhân tính và giáo dục của đạo Phật không phải là đối tượng để nghiên cứu bàn luận suông mà là con đường, là pháp khởi niệm, để tu tập, để thực hành. Chúng ta nên biết rằng bài thuyết pháp hùng hồn hơn hết của đức Phật là đời sống hằng ngày của ngài.

Nhân loại đang bước vào thế kỷ mới với những lo toan cho cuộc sống ngày mai vốn chứa nhiều khủng hoảng, nhưng đó chưa phải là điều đáng lo ngại. Vì chúng ta đã có những giải pháp mà chính đức Phật đã dạy cách đây 26 thế kỷ, chúng ta đem áp dụng vào đời sống thường nhật, tôn trọng sự sống lẫn nhau, bảo vệ môi trường, xây dựng hòa bình cho nhân loại, trên 05 mục tiêu (05 giới cấm) đem hạnh phúc trao cho mọi người. Có như vậy, chúng ta mới thể hiện đúng tinh thần và mục đích, sự hoài bão thị hiện của chư Phật, chư vị tổ sư thị hiện trên cõi đời này.

4. Kết luận – nhận định

Đạo Phật tồn tại với nhân sinh, là tồn tại với ý nghĩa chăm lo đời sống an lạc, hạnh phúc trong sự sống hằng ngày. Nền giáo dục Phật giáo là nền giáo dục và huấn luyện dẻo dai bền bỉ cho con người biết tình cảm, biết nghe nhìn cái hạnh phúc quý giá thuần khiết của vô dục, của sự vĩnh đoạn mọi lo toan điên đảo vọng cấu. Giáo dục Phật giáo là phải giáo dục trên mọi phương diện, từ lý thuyết cho đến thực hành là một thể thống nhất. Điều quan trọng cho mọi người trước sau vẫn là chỗ thực hành tĩnh giác lắng sâu. Đó là sức sống của Phật pháp trong chúng ta. Nói bằng hình tượng thì giáo dục thiền định là trái tim của Phật giáo.

Thế nhưng, giáo pháp của đức Phật thì đa dạng nhiều pháp môn, nhiều phương tiện tu tập, nhiều phương pháp giáo dục…mục đích tối thượng là làm cho chúng sanh lìa khổ đau đạt được an lạc, giải thoát trong đời sống thường ngày.

Tương lai của nền giáo dục Phật giáo có đạt kết quả như mong muốn hay không còn tùy vào định hướng giáo dục của chúng ta. Chúng ta phải có chiến lược hoạch định lâu dài, tầm nhìn xuyên suốt…củng cố đội ngũ giáo dục kế thừa, trẻ hóa thành phần giáo thọ, có định hướng, giáo khoa, giáo trình rõ ràng cho từng cấp học… Nếu chúng ta không có giáo trình thì sự giảng dạy sẽ trùng lập, lớp dưới cũng học môn đó, lớp trên cũng học môn đó…tạo sự nhàm chán cho học viên. Chúng ta vẫn biết rằng, đối với kinh điển Phật giáo, mỗi lần học là có thêm một cái mới, một ý tưởng mới, một nhận định mới. Thế nhưng, người học vẫn chưa có cảm giác đó…

Vì vậy, chúng ta là những nhà lãnh đạo về giáo dục, những nhà giáo kinh nghiệm thâm niên hãy hoan hỷ dấn thân vạch ra con đường cho giáo dục Phật giáo tương lai rõ ràng, để đạt kết quả cả kiến thức lẫn tu tập.

Riêng với nền giáo dục Phật giáo Bình Thuận, là một tỉnh nằm ven biển duyên hải miền trung, cho nên ít nhiều cũng ảnh hưởng về tập tục xa xưa. Phật giáo Bình Thuận đã tiếp thu và kế thừa tất cả hình ảnh Phật giáo các miền, từ tu học cho đến giáo dục, nghi lễ…

Người xứ biển họ rất tin vào cúng kính, tức là ứng phú đạo tràng – một phần trong nghi lễ Phật giáo. Để Phật giáo ngày càng đi vào lòng người một cách nhẹ nhàng, thì chúng ta phải áp dụng nghi lễ (đời sống tâm linh) trong đời sống của đồng bào Phật tử. Có nghĩa là, chúng ta định hướng giảng dạy, phải đưa nghi lễ vào hệ thống giáo dục Phật giáo, để trang bị cho các nhà giáo dục tương lai, có đầy đủ kiến thức, để đưa Phật pháp đến với mọi người, mọi tầng lớp trong xã hội.

Nếu chúng ta chỉ dạy Phật pháp, thuyết giảng giáo lý thì khó mà đưa đạo Phật đến với mọi người được. vì nhu cầu của bà con xứ biển là niềm tin, sự cúng kính, ma chay…nếu chúng ta đáp ứng được nhu cầu phần nào thì hướng họ về với Phật pháp dễ dàng hơn.

Trong giáo trình giảng dạy các trường Phật học nên đưa phần nghi lễ vào giáo trình để trang bị cho Tăng Ni sinh – những nhà giáo dục tương lai một hành trang vào đời vững vàng, mỗi khi bà

con có nhu cầu. Nghi lễ là thể hiện sự cung kính, tôn trọng nhưng không vì thế mà chúng ta quá lạm dụng, vô tình trở thành mê tín thì phản tác dụng.

Xin trân trọng cảm ơn quý vị đã lắng nghe.

HT. THÍCH TRỪNG KHIẾT

Trưởng Ban giáo dục Tăng Ni tỉnh hội PG Bình Thuận

———

Địa chỉ liên lạc: HT Thích Trừng Khiết

Chùa Quảng Đức, 139 Lê Lợi, Phường Phước Hội, Thị xã La Gi, tỉnh Bình Thuận. ĐT: 01687934560

Giao Dục PG: Nền Giáo Dục Hoàn Thiện Nhân Loại

Giáo dục Phật giáo - Nền giáo dục hoàn thiện nhân loại

TT. TS Danh Lung – UV HĐTS, Chánh VP HVPG Nam Tông Khmer

Giáo dục Phật giáo giúp cho con người hiểu sâu, hiểu đúng sự thật về bản chất của bản thân, mà tâm lý chung ít có ai nghĩ đến suy xét về bản thân…từ đó giúp cho con người những bài học cho bản thân cần sống thế nào, cần phải làm gì để hoàn thiện mình.

I. GIÁO DỤC và GIÁO DỤC PHẬT GIÁO:

A. Khái niệm chung về Giáo dục:

Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt chỉ có ở loài người, trong giáo dục có nhiều tính chất: Tính phổ biến và vĩnh hằng, tính lịch sử và tính giai cấp, tính nhân văn và tính dân tộc, giáo dục luôn luôn có mục đích, nội dung và phương pháp giáo dục, cho nên mỗi nước mỗi quốc gia đều có những nét độc đáo, những sắc thái và nền giáo dục riêng phù hợp với đất nước và chế độ của mình. Song, giáo dục cũng có nhiều chức năng như: Chức năng kinh tế - sản xuất, chức năng chính trị - xã hội, chức năng tư tưởng – văn hoá. Chính vì những tính chất và chức năng trên mà ngày nay giáo dục đã được nhìn nhận như “ chiếc chìa khoá để mở cửa vào tương lai”, là con đường quan trọng nhất để phát triển kinh tế - xã hội, để tồn tại và phát triển xã hội loài người nói chung, đồng thời giáo dục có tính giai cấp, nên giáo dục còn được sử dụng như một công c ụ để duy trì và bảo vệ quyền lợi cho giai cấp thống trị, và vì giáo dục còn có chức năng chính trị nên giáo dục còn đào tạo ra con người có đạo đức, tri thức, nghề nghiệp và ý thức chính trị nhất định để đáp ứng yêu cầu của xã hội.

B. Khái Niệm Chung Về Nền Giáo Dục Phật Giáo:

Trong đạo cũng như ngoài xã hội, giáo dục là một hiện tượng đặc biệt của xã hội, người lập ra nền giáo dục là người có kiến thức nhất định, trải qua nhiều kinh nghiệm, dựa trên nhiều yếu tố, lập nên một nền giáo dục đáp ứng nhu cầu của xã hội; Phật giáo cũng vậy, Đức Phật là vị lập ra nền giáo dục Phật Giáo, Ngài đã có đầy đủ kiến thức, trí tuệ, qui tụ đầy đủ các yếu tố, trải qua nhiều kinh nghiệm của chính bản thân trong bốn A tăng kỳ và một trăm ngàn đại kiếp…đúc kết lại thành một nền giáo dục, nên nền giáo dục của Đức Phật cũng có khác xa với trên thế giới, nền giáo dục đó không chỉ phục vụ một xã hội, một chế độ, một đất nước mà là một nền giáo dục phục vụ chung cho chư thiên và nhân loại, một trong những điều khác đó là: Minh- Sát - Trí tuệ - là Cái Giác của Ngài, cái tri giác cao xa hơn chư thiên và nhân loại, được chư thiên và nhân loại tôn vinh là toàn giác.

a. Cái Giác Của Đức Phật Là Đỉnh Của Giáo Dục Phật Giáo:

Đức Phật xây dựng nền giáo dục căn cứ trên nền tảng vào cái giác c ủa mình đã đạt đến đỉnh cao nhất, cái giác của Ngài qua kiểm chứng, chắc lộc và đúc kết vô lượng kiếp mà chính bản thân Ngài đã từng trải qua, đă đắc được, đó là:

- Ba Cái Giác của Đức Phật: VIJJÀCARANA

+ PUBBENIVÀSÀNUSSATINNÀNA: Túc Mạng Minh, dùng trí tuệ suy xét thấy rõ những kiếp trước của Ngài. Đầu tiên một kiếp, hai kiếp rồi ba kiếp rồi một trăm kiếp, một ngàn kiếp, … và rồi bốn A Tăng Kỳ và một trăm ngàn Đại Kiếp. Ngài nhớ ở đây mình tên gì, sanh trưởng trong gia đình nào, giai cấp nào, vui thích và đau khổ thế nào và rồi chết cách nào…Rồi từ đó ra đi, tái sanh vào cảnh nào v.v..

+ CUTÙPAPÀTANNÀNA : Thiên Nhãn Minh, là Tri Giác hiện tượng Diệt và Sanh của Chúng Sanh, với tuệ nhãn tinh khiết và siêu phàm, Ngài nhận thấy chúng sanh chết từ kiếp này tái

sanh vào một kiếp sống khác, thấy rõ tình trạng phân tán và cấu hợp trở lại của chúng sanh. Ngài chứng kiến cảnh tượng người sang kẻ hèn, người đẹp kẻ xấu, người hạnh phúc kẻ khổ đau, tất cả đều trải qua hiện tượng Diệt và Sanh, tuỳ hành vi tạo tác của mỗi người.

+ PATICCASAMUPPÀ DANNÀNA: Lậu Tận Minh, Tuệ hiểu biết sự chấm dứt các pháp Trầm Luân. Là tuệ đúng với thực tại, Ngài nhận định: Đây là Phiền Não, đây là sự chấm dứt Phiền Não, và đây là Con Đường dẫn đến Chấm Dứt Phiền Não. Và Ngài nhận định tiếp: đây là Ô Nhiễm, đây là sự Chấm Dứt Ô Nhiễm, và đây là Con Đường dẫn đến Chấm Dứt Ô Nhiễm. Từ nhận thức như thế, tâm Ngài đã thoát ra khỏi Dục Lậu (ô nhiễm của dục vọng), Hữu Lậu (ô nhiễm của sự luyến ái đời sống), và Vô Minh Lậu (ô nhiễm của vô minh). Ngo ài ra Ngài còn có thêm tám cái giác nữa, đó là:

- TÁM CÁI GIÁC CỦA ĐỨC PHẬT = VIJJÀCARANA

+ VIPASSA NÀNNÀNA: Minh Sát Minh, là Tuệ biết rõ 10 pháp Minh sát.

+ MANOMAYIDDHI: Hoá Tâm Minh, là Tuệ biết biến hoá tâm mình ra thành nhiều người hoặc nhiều người thành một người.

+ IDDHIVIDHANNÀNA: Thần Thông Minh, là Tuệ biết biến hoá các phép thần thông.

+ DIBBASOTANNÀNA: Thiên Nhãn Minh, là Tuệ có tai nghe được những tiếng nói xa hoặc gần của người và chư thiên.

+ PAROPARIYANNÀNA: Tha Tâm Thông, là Tuệ biết rõ t âm của người khác, hoặc là tham, sân, si…

+ PUBBENIVÀSÀNUSSATINNÀNA: Túc Mạng Minh, là Tuệ biết rõ những tiền kiếp của mình và của tất cả chúng sanh.

+ CUTÙPAPÀTANNÀNA : Sanh Tử Minh, là Tuệ nhãn thông thấy rõ sự sanh tử luân hồi của chúng sanh đều do nghiệp của mình đã cấu tạo.

+ ÀSAVAKKHAYANNÀNA : Lậu Tận Minh, là Tuệ biết rõ các pháp Trầm Luân mà tận diệt.

Trên nền tảng tuệ giác siêu phàm mà Ngài đã dày công trao dồi, trải qua vô lượng kiếp, Ngài đã nắm bắt được chìa khoá mở cửa vào mọi kiến thức, mọi suy nghĩ, mọi tính tình, tâm trạng của chúng sanh, nên chư thiên và nhân loại tôn Ngài là Sabbannù: Toàn giác. Và vì vậy vào một ngày nọ có một người theo Bà La Môn tên Dona thấy dấu chân của Ngài in trên cát có đặc điểm lạ thường rồi hỏi: Ngài có phải là Trời không? Là nhạc công cảnh trời không? Là Yakkha không? Tất cả đều được Ngài trả lời không, khi hỏi đến: vậy Ngài là ai thì Đức Phật trả lời: Là người đã tận diệt các pháp trầm luân, Ngài nói thêm:

"Như hoa sen, đẹp đẽ và dễ mến, Không ô nhiễm bùn dơ nước đục, Giữa đám bụi trần, ta không vướng chút bợn nhơ,…".

Thật vậy, với Ngài bùn nhơ nước đục trong ao hồ, đám bụi trần trên thế gian không thể làm nhơ đục, không thể bám vào thân Ngài nữa, thân Ngài đã bóng hơn độ bóng của thế gian, đã sạch hơn độ sạch của thế gian, lại còn thơm hơn những hương thơm của chư thiên và nhân loại, đẹp đẽ và dễ mến hơn mọi thứ dễ mến của chư thiên và nhân loại. Ngài trong sạch, thơm ngát, đẹp đẽ và dễ mến bởi trong Ngài luôn có 15 cái hạnh là nền tảng.

b. Mười Lăm Cái Hạnh Là Nền Tảng Giáo Dục Phật Giáo:

1. Thu thúc giới hạnh.

2. Thu thúc lục căn cho thanh tịnh là không cho tâm vui hay buồn khi lục căn tiếp xúc với lục trần.

3. Tư cách biết tiết độ vật thực.

4. Luôn luôn thức tĩnh, ít mê ngủ.

5. Có đức tin chơn chánh theo lý nhân quả và Bồ đề giác.

6. Luôn luôn có sự ghi nhớ và biết mình.

7. Hổ thẹn tội lỗi.

8. Ghê sợ tội lỗi.

9. Sự nghe nhiều học rộng.

10. Sự tin tấn đúng theo pháp tứ chánh cần.

11. Trí tuệ thấy rõ Tứ Diệu Đế.

12. Rành mạch trong sơ thiền.

13. Rành mạch trong nhị thiền.

14. Rành mạch trong tam thiền.

15. Rành mạch trong tứ thiền.

Đức Phật thấy rằng giới hạnh là phương tiện nhằm đi đến mục tiêu, là nền tảng, là cái gốc của Phật giáo, là nền tảng của giáo dục: VINAYO DHAMMAMULE “ Giới luật là cội gốc ”.

Tóm lại giáo dục Phật giáo luôn được xây dựng trên hai nền tảng: Giới là quy tắc và Tuệ là ánh sáng, giới như chân và tuệ như mắt luôn bổ trợ cho nhau. Một trong những danh hiệu của Đức Phật là: Vijjàcarana sampanno “Minh Hạnh Túc, người đầy đủ trí tuệ và đạo hạnh”. Như giáo sư Max Muller đã nhận định: “ Quy tắc Phật giáo là một trong những quy tắc toàn hảo nhất trên thế gian”.

II. GIÁO DỤC PHẬT GIÁO LÀ NỀN GIÁO DỤC HOÀN THIỆN NHÂN LOẠI:

Qua ba tuệ giác, tám trí tuệ cùng mười lăm cái hạnh mà Ngài đã trao dồi trong vô lượng kiếp, và gần nhất là trong những khi chưa thành Phật, lúc bấy giờ ở Ấn Độ đã có đến sáu mươi hai chủ thuyết triết học nổi bật, mỗi chủ thuyết có quan kiến khác nhau, và ở các nước trên thế giới cũng có triết học, có nền giáo dục riêng, nhằm phục vụ cho chế độ, cho dân tộc cũng như cho đất nước, nên đức Phật có đầy đủ căn cứ, yếu tố xây dựng một nền giáo dục phù hợp chung cho nhân loại, đi sâu vào nội tâm, nhu cầu, bản năng và sự phát triển …của mỗi người, và vượt lên trên sáu mươi hai Thuyết đã có để nhân loại hoàn thiện mình, như đối với năm vị Kiều Trần Như là những người từng tu cùng với Ngài, từng cố chấp khi Ngài Cồ Đàm thực hiện trung đạo, các vị cho rằng: “Đạo sĩ Cồ Đàm trở lại sống xa hoa, từ bỏ mọi cố gắng và đã t rở lại đời sống lợi dưỡng, tiện nghi phong phú”, bởi lúc đó cũng có quan kiến chủ trương cho rằng “chỉ có đời sống khắc khe tu khổ hạnh mới có thể đưa con người hoàn thiện đến giải thoát, và chính Ngài cùng năm vị Kiều Trần Như đã từng thực hành khắc khe phi thường; bên cạnh đó cũng có chủ thuyết cho rằng: “Chết là hết, là chấm dứt tất cả, chỉ có thế gian hiện tại là thực tiễn: “Hãy ăn, uống và tận hưởng mọi lạc thú, vì cái chết đến với tất cả”. Nên Ngài chọn bài Pháp đầu tiên cho phù hợp với 5 vị Kiều Trần Như và đây cũng là nền giáo dục Phật giáo bắt đầu hình thành, bài Pháp đó là Dhammacakka thuyết tại Vườn Lộc Giả, xứ Isipatana, gần Benares. Dhammacakka: “Vương Quốc của Chân Lý”, “Vương Quốc của sự Chánh Đáng” hay “Bánh Xe Chân Lý”. Theo chú giải thì: Dhammacakka có nghĩa là Thành lập hay Củng cố trí tuệ; Dhammacakkappavattana là “Giảng giải sự củng cố Trí tuệ”, hay là “ Vận chuyển hay Củng cố Bánh xe Chân lý”. Ở đây chúng ta thấy:

- Giảng giải củng cố trí tuệ, ở đây chúng ta có thể hiểu: Giảng giải, lý giải, phân tích cho những ai chưa có trí tuệ để có trí tuệ, còn ai đã có trí tuệ rồi thì củng cố bổ sung cho chắc thêm, cho phát triển thêm, đúng đắn thêm…để rồi giác ngộ hoàn thiện mình, như năm vị Kiều Trần Như chẳng hạn, đã có trí tuệ nhưng chưa phải là trí tuệ giác ngộ, chưa phải hoàn thiện mình…

- Vận chuyển hay củng cố Bánh xe Chân lý, ở đây chúng ta có thể hiểu:

Chân lý đã có nhưng chưa hoàn chỉnh, sắp xếp theo tuần tự hoặc đã có nhưng chưa có ai tìm thấy và Bánh xe đã có nhưng chưa được sắp xếp một cách logic, đúc kết thành tuần tự có quy tắc rõ ràng, chưa chuyển động để vận chuyển đem Chân Lý đến với chúng sanh, như năng lượng đã có nhưng chưa có ai tìm ra và sáng chế ra dụng cụ để thắp sáng cho nhân loại.

Chân lý đó là Tứ Diệu Đế : Khổ Thánh Đế, Tập Khổ Thánh Đế, Diệt Khổ Thánh Đế và Đạo (đường) Diệt Khổ Thánh Đế. Và con đường diệt khổ Thánh Đế đó là Bát Chánh Đạo: Chánh Kiến, Chánh Tư Duy,Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm và Chánh Định.

Khi đức Phật giảng xong bài Pháp, Kondanna (Kiều Tần Như) không còn vướng bụi, hết bợn nhơ, đắc quả Tu Đà Hườn, Ngài thấy rằng: “Cái gì đã có sanh tức phải hoại diệt ”, chư thiên trên quả địa cầu hoan hô, chư thiên ở các cung Trời Tứ Đại Thiên Vương…đồng thanh hoan hô, “Pháp luân này quả thật tuyệt diệu! không có Sa Môn, Bà La Môn, Chư Thiên, Ma Vương hay Phạm thiên nào trên thế gian có thể giảng giải được…”

Giáo sư Rhys Davids nói : “ Dầu là Phật tử hay không Phật tử, tôi nghiên cứu từng hệ thống tôn giáo lớn trên thế gian, và trong tấ t cả, tôi không tìm thấy trong tôn giáo nào có cái gì cao đẹp và toàn vẹn hơn Bát Chánh Đạo của Đức Phật. Tôi chỉ còn có một việc làm là thu xếp nếp sống cho phù hợp với con đường ấy”.

Qua chuyển pháp luân chúng ta nhận thấy:

- Giáo dục phật giáo căn cứ trên kinh nghiệm của bản thân, không dựa trên suy niệm hay lý luận suông.

- Kiến thức thích hợp với lý trí, với khả năng tiếp thu của mọi giới.

- Giáo dục phật giáo có pháp học, học phải được hiểu rõ, và pháp hành, chú trọng vào pháp hành, hành để có lợi ích, như trong kinh pháp cú Đức Phật có dạy: “Người lão thông pháp học và đọc thuộc lòng kinh điển mà không hành theo lời dạy, con người dễ duôi ấy cũng tựa như kẻ chăn bò. Có đếm bò, nhưng bò thì của người khác. Người ấy không hưởng được phước báu của bậc Sa Môn”.

- Giáo dục phật giáo dựa trên bản năng đã có, tự mình nỗ lực, chớ không dựa theo Thần linh ban cho. “ Các con phải tự mình nỗ lực, các Đấng Như Lai chỉ là đạo sư”.

- Giáo dục phật giáo là một hệ thống thuần lý và thực tiễn không thể chứa đựng bí truyền hay thần bí, như trong kinh Mahà Parinibbàna Sutta ( Đại Niết Bàn), Ngài tuyên bố rõ ràng: “Như Lai đã truyền dạy chân lý mà không có sự phân biệt nào giữa giáo lý bí truyền và giáo lý công truyền bởi vì, khi đề cập đến chân lý, Như lai không hề có bà n tay nắm lại của ông thầy còn muốn giữ lại điều gì‖. Với Tứ vô lượng tâm, Ngài luôn cởi mở không hề dấu diếm bất cứ điều gì, như trong bộ kinh Anguttara Nikàya ( Tăng Nhất A Hàm), Đức Phật dạy: “ Này các đệ tử, có ba hạng còn giữ lại bí mật của mình, khô ng cởi mở. Là ba hạng nào? Hàng phụ nữ không cởi mở, giữ kín bí mật. Tri kiến thần bí được giữ kín, không cởi mở. Tà giáo được giữ kín, không cởi mở. Giáo Pháp và Giới Luật do một vị Phật toàn thiện công bố thì rực rỡ chói sáng trong thế gian, chớ không giữ kín”.

- Giáo dục phật giáo đặt ra tình huống, đặt câu hỏi cho mỗi trường hợp, và lý giải thấu đáo, hợp tình hợp lý, có căn cứ rõ ràng, như trong KINH VÔ NGÃ TƯỚNG, Ngài hỏi “ Hởi các Tỳ Khưu, sắc (rùpa) là vô ngã (anatta), thọ (vedanà), tưởng (sannà), hành (samkhàrà) và thức (vinnàna) đều vô ngã” “Vậy, chư Tỳ khưu nghĩ thế nào, sắc này thường còn hay vô thường? – Bạch đức Thế tôn là vô thường(aniccà). Cái gì vô thường là khổ đau hay hạnh phúc? Bạch đức Thế tôn là Khổ đau (dukkha)…người học lý giải tìm giải đáp, khi đúng được đức Phật xác nhận.

- Giáo dục phật giáo không áp đặt mà tuỳ theo khả năng lãnh hội, tuỳ theo lứa tuổi và dùng nhiều phương pháp giảng giải, như Sadi Ràhula (La Hầu La) vừa mới lên bảy, Ngài dùng hình ảnh dễ nhận biết để dạy: Ngày kia, thấy đức Phật từ xa đến, Sadi La Hầu La dọn dẹp chỗ ngồi và để sẵn nước cho đức Phật rửa chân. Khi rửa xong, đức Phật chừa lại một ít nước trong thau và hỏi: “Ràhula, con thấy còn lại một chút nước trong thau không?” Bạch đức Thế Tôn, dạ con thấy”. “Cùng thế ấy, Ràhula, đời Sadi quả thật không có nghĩa lý gì nếu còn nói dối mà không biết hổ thẹn”. Rồi Đức Phật tát hết nước trong thau ra và dạy: “Đời Sadi quả thật như bỏ đi, nếu còn nói dối mà không biết hổ thẹn ”…Đức Phật nhấn mạnh tầm quan trọng của hạnh chân thật bằng những hình ảnh thông thường thí dụ dễ hiểu, Ngài giải thích cho Ràhula giá trị suy luận và đức hạnh căn bản, làm cho Ràhula dễ hiểu, các trẻ khác cũng dễ hiểu, dễ lãnh hội, như Ngài giải tiếp theo: “Này Ràhula, cái Gương để làm gì?”, “ Bạch Ngài, để phản chiếu lại hình ảnh ” rồi Ngài giải thích: “Cùng thế đó, Ràhula, trước khi hành động con phải dò xét, suy ngẫm tận tường. Trước khi nói con phải dò xét, suy gẫm. Trước khi nghĩ gì con phải dò xét và suy gẫm tận tường ”…“Như thế ấy con phải cố gắng luyện tập, luôn luôn suy gẫm tận tường để giữ trong sạch mọi hành động bằng thân, khẩu và ý‖. Ngài luôn hướng người tự rèn luyện hoàn thiện bản thân, dù còn trẻ cũng phải biết hoàn thiện mình như Ràhula.

- Đối với những người tự cho mình là thù nghịch với Ngài mà nguy hiểm nhất là người thân tộc, thì đức Phật cũng có những phương pháp phù hợp để giáo dục, như : Vua A xà Thế, tỳ khưu Kolàlika hay thân tộc của Ngài là tỳ khưu Đề Bà Đạt Đa: Vì danh lợi âm mưu với thái tử A Xa Thế mưu toan sát hại đức Phật, khi không được như ý thì âm mưu chia rẽ Tăng Già, lúc đầu xin đức Phậy giao quyền cho ông Chưởng quản Giáo Hội Tăng Già, biết được âm mưu và tác hại từ việc làm của Đề Bà Đạt Đa, đức Phật thẳng thắn từ chối: “Chí đến Sàriputta (Xá Lợi Phất) và Moggallàna(Mục Kiền Liên), Như lai còn chưa giao phó Giáo Hội Tăng Già, có đâu Như Lai giao cho ngươi". Những việc có hại đến lợi ích chung, đức Phật luôn thẳng thắn không nệ nang vì thân tộc. Với trí thông minh sẳn có, ông ta xoay qua một mưu toan có vẻ hoà bình hơn, tức ông ta yêu cầu đức Phật ban hành thêm năm điều giới luật nữa cho người xuất gia: Tỳ khưu phải sống trọn đời trong rừng, tỳ khưu phải đắp y Pamsukùla (y may bằng những mảnh vải lượm ở các đống rác hoặc ở nghĩa địa), tỳ khưu phải sống đời du phương khất thực .v.v.v Thấy điều này, Ngài đã từng giảng đúng sai cho các tỳ khưu nghe rồi, sẽ không ai hành theo yêu cầu của Devadatta, và với lòng từ bi, đức quảng đại khoan dung bao la, đức Phật tuyên bố rằng: “Các đệ tử được tự do hành động về năm điều này, ai muốn áp dụng theo Đề Bà Đạt Đa hay theo Ngài cũng được”. Cuối cùng không vị nào theo, về sau trước khi nhắm mắt, ông ăn năn hối cải và mong muốn yết kiến đức Phật, không có duyên gặp cuối cùng ông đọc câu kinh quy y Phật. Điều này cho chúng ta thấy, đối với những người chống đối, mưu toan phá hoại, đức Phật dùng phương pháp giáo dục hữu hiệu để họ quay về với Tam bảo mà không bị thương tích. Hay như câu chuyện Sujàtà con dâu ông Cấp Cô Độc, là con nhà giàu có trưởng thành trong cảnh sung túc, không nghe lời cha mẹ chồng, không để ý đến lời khuyên dạy của chồng, không biết tôn trọng và kính nể ai ngay cả đức Phật. Đức Phật cho gọi cô dâu và giảng một bài Pháp về bảy hạng vợ trên thế gian, như: “Người không sẵn lòng bi mẫn, tâm hồn đồi bại, không ngó ngàng chăm sóc chồng và không nhã nhặn ôn hoà. Người dễ bị khiêu gợi, dễ bị kích thích làm chuyện hư hèn trắc nết, có khuynh hướng phá rối quấy rầy – Hãy gọi kẻ ấy là: một người vợ quấy rối”. “Kẻ phung phí của chồng, dầu chút đỉnh nào mà chồng có công tạo nên bằng tiểu công nghệ, thương mại hay nông nghiệp – Hãy gọi kẻ ấy là: một người vợ có tánh trộm cắp‖.v.v.v. Cuối cùng Ngài hỏi: “Này Sujàtà, đó là bảy hạng vợ, con thuộc về hạng nào?"

"Bạch hoá Đức Thế Tôn, xin Ngài hãy nghĩ rằng kể từ nay con thuộc về hạng vợ như người tớ gái.”

- Cũng tại Benares, đức Phật cảm hoá Yasa là con một nhà triệu phú, một buổi sáng chàng dậy sớm thấy các nàng hầu thiếp nằm ngủ ngổn ngang bừa bãi thì lấy làm nhờm chán, ghê tởm, còn đền đài nguy nga tráng lệ đối với chàng chỉ là một nơi tối tăm buồn bã, đầy dẫy những hình ảnh thô kịch xấu xa, chàng đến gần đức Phật và than rằng: “Thống khổ thay cho con! Đoạ đày thay cho con”, đức Phật gọi Yasa và dạy: Bố thí (dàna), Giới luật (sìla), Cảnh trời (sagga), Tai hại của nhục dục ngủ trần (kàmàdìnava), và phước báu của sự xuất gia (nekkhammànisamsa), khi thấy tâm Yasa bắt đầu thuần thục và sẳn sàn lãnh hội giáo lý cao siêu Ngài mới giảng về bốn Chân lý thâm diệu… Khi cha đến tìm con đức Phật cũng đón và giảng pháp cho nghe, ông hoan hỷ và bạch: “Bạch đức Thế tôn, con xin quy y Phật, Pháp và Tăng…xin Ngài cho phép con nương tựa nơi Tam Bảo, từ ngày nay đến giờ phút cuối cùng của đời con”; còn Yasa thì xin xuất gia Sadi và Tỳ Khưu, Ngài truyền giới: “Hãy đến đây hỡi tỳ khưu ! Giáo pháp đã được truyền dạy đầy đủ. Hãy sống đời phạm hạnh thiêng liêng của bậc xuất gia để chấm dứt mọi đau khổ”. Gặp trường hợp chúng sanh đang khổ, Đức Phật không bỏ lở cơ hội biến khổ thành tín nhiệm (saddhà), từ tín nhiệm dẫn đến hoan hỷ thoả thích (pàmojja), từ thoả thích dẫn đến Phỉ lạc (pìti)… Ngài dùng phương pháp từ dễ hiểu rồi đến pháp cao siêu, khi thấy duyên đến Ngài cho xuất gia…

- Còn đối với giai cấp trong xã hội, đức Phật là người đầu tiên trong lịch sử nhân loại đã cố gắng loại bỏ chế độ mua tôi bán mọi, đã xây dựng một nề n luân lý cao thượng, một nền giáo dục bình đẳng và ý niệm tình huynh đệ giữa loài người, Ngài lên án hệ thống đẳng cấp, có tánh cách xúc phạm đến phẩm giá con người và gọi chung là chúng sanh. Khi phân xử cho hai cậu thanh niên Bàlamôn cãi nhau về vấn đề cái gì làm cho con người thuộc Bàlamôn, Ngài nhắc nhở và dạy rằng: Các loài cây cối, côn trùng, rắn rít, cá tôm, chim chóc…có hình thể riêng biệt và có thể phân biệt với nhau được, còn trường hợp con người thì khác, không có biệt mạo riêng từng loại, Ngài tuyên bố:

“Là cùng đinh, không phải do sanh trưởng.

Là Bàlamôn, không phải do sanh trưởng.

Do hành động, ngưòi này là cùng đinh

Do hành động ngưòi kia là Bàlamôn."

Đức Phật kết luận:

“ Sự sanh trưởng không làm cho con người được liệt vào giai cấp Bà la m ôn hay bị loại ra khỏi giai cấp này.

Nếp sống hàng ngày tạo nên người nông dân, thương gia hay nô bộc.

Nếp sống hàng ngày tạo ra hạng trộm cắp, binh sĩ, tu sĩ, hay vua chúa.”

Và khi tế độ sáu mươi vị đệ tử thành đạt đạo quả Araham, Ngài quyết định gởi các vị đệ tử đi truyền bá giáo pháp mới mẽ ấy cho tất cả không có một sự phân biệt nào, Ngài kêu và nói : “…Hãy ra đi, các thầy Tỳ khưu, đem sự tốt đẹp đến nhiều người, đem hạnh phúc đến nhiều người. Vì lòng từ bi, hãy đem sự tốt đẹp, lợi ích và hạnh phúc lại cho chư thiên và nhân loại. Mỗi người hãy đi một ngã. Này hỡi các Tỳ khưu, hãy hoằng dương giáo pháp, toàn hảo ở giai đoạn đầu, toàn hảo ở giai đoạn giữa, toàn hảo ở giai đoạn cuối cùng, toàn hảo trong cả hai, tinh thần và văn tự. Hãy công bố đời sống thiêng liêng cao thượng, vừa toàn thiện vừa trong sạch. Và: “Có những chúng sanh còn vướng ít nhiều cát bụi trong mắt và nếu không nghe được Giáo Pháp sẽ sa đoạ. Cũng có những người sẽ am hiểu Giáo Pháp, ―Chính Như Lai cũng đi, Như Lai sẽ đi về hướng Uruvela ở Senànigàma để hoằng dương Giáo Pháp, Hãy phất lên ngọn cờ của bậc thiện trí. Hãy truyền dạy Giáo Pháp cao siêu. Hãy mang sự tốt đẹp lại cho người khác. Được vậy, là các con đã hoàn tất nhiệm vụ.”

Qua đây chúng ta thấy:

- Nền giáo dục phật giáo lại bắt đầu hình thành một tổ chức lớn mạnh, đó là một tổ chức không chỉ một mình Ngài mà là có đến sáu mươi vị đệ tử đạt trình độ đạo quả Araham “Này hỡi các thầy Tỳ khưu, Như lai đã thoát ra khỏi mọi trói buộc, dầu ở cảnh người hay các cảnh trời, Các con cũng vậy, này hỡi các Tỳ khưu, các con cũng đã thoát khỏi mọi trói buộc, dầu ở cảnh người hay các cảnh trời”, những người làm công tác giáo dục phật giáo cùng với đức Phật lúc này toàn là những vị đã thoát khỏi mọi trói buộc dầu ở cảnh người hay cảnh trời: trói buộc bởi tinh thần, vật chất và kiến thức, trí tuệ. Và phát triển lớn mạnh, sâu rộng, bởi không phải chỉ vì một nơi một nước, một thành phố hay một nông thôn, mà “mỗi người hãy đi một ngã”, hơn thế không chỉ có ở một dân tộc, chỉ có ở nhân loại mà đến tận chư thiên, “... đem sự tốt đẹp đến nhiều người, đem hạnh phúc đến nhiều người. Vì lòng từ bi, hãy đem sự tốt đẹp, lợi ích và hạnh phúc lại cho chư thiên và nhân loại”, như ngày nọ một vị Trời đến hầu Phật và hỏi: “Những người thường lai vãng chốn rừng sâu, những bậc thánh nhân, có đời sống đạo hạnh, mỗi ngày chỉ ăn một lần, tại sao các vị ấy trong có vẻ tự tại, xin Ngày dạy cho”. Đức Phật đáp: “Những vị ấy không than van sầu muộn những chuyện đã qua, không nóng nảy khao khát những gì chưa đến, mà chỉ tập trung tâm trí vào hiện tại, do đó các vị ấy tự tại. Và không miễn cưỡng, vụ lợi ép buộc nào mà là giáo dục của từ bi, hoan hỷ nhiệt tình đóng góp cống hiến.

- Một nền giáo dục toàn hảo, hoàn thiện : Nội dung, phương pháp, tổ chức thực hiện…suốt ba giai đoạn: đầu, giữa và cuối; hay hiểu sâu thêm một chút nữa là: Đầu vào, đào tạo và đầu ra luôn toàn hảo, bởi chúng ta thấy ở giáo dục Phật giáo còn có kèm theo hai yếu tố quyết định thành, bại cho nền giáo dục, đó là: “Toàn hảo trong cả hai, tinh thần và văn tự ”. Văn tự ở đây có thể hiểu đó là: Nội dung, nội dung luôn đúng với mọi thời đại, mọi đất nước, mọi chế độ, mọi dân tộc hay đúng hơn cả chư thiên và nhân loại. Tốt đẹp, lợi ích, hạnh phúc; là mục tiêu để phấn đấu; phương pháp tổ chức thực hiện “Dạy và Học” toàn hảo trên nền tảng “Tinh thần” từ bi, hoan hỷ, đầy trách nhiệm của các nhà tổ chức, lãnh đạo, quản lý giáo dục; Và chúng ta còn thấy cuộc sống thiêng liêng cao thượng, vừa toàn thiện vừa trong sạch của nhà lãnh đạo, quản lý giáo dục và những người trực tiếp dạy, toàn thiện không có một chút ác và trong sạch, tinh khiết không có một chút đục nhơ đó chắc chắn làm cho nền giáo dục không chỉ phát triển mà còn trường tồn mãi mãi với thời gian và không gian.

Một điều chúng ta thấy đức Phật là đấng toàn giác nhưng Ngài không bao giờ tự cao, tự cho là “Đấng cứu thế” có quyền năng cứu vớt kẻ khác bằng chính sự cứu rỗi của mình, mà Ngài luôn chủ trương tha thiết kêu gọi những ai hoan hỷ bước theo dấu chân Ngài không nên ỷ lại nơi người khác, nơi Ngài mà phải tự mình giải thoát lấy mình, bởi vì cả hai trong sạch và bợn nhơ, sáng giả hay lu mờ, hạnh phúc hay đau khổ…tuỳ thuộc vào chính bản thân của mỗi người, Ngài không trực tiếp làm cho ai trong sạch hay ô nhiễm, để minh bạch Ngài dạy rằng: “Các con phải tự mình n ỗ lực, các Đấng Như lai chỉ là đạo sư”, chỉ là người chỉ đường. Đức Phật còn nhấn mạnh thêm: “Ỷ lại nơi kể khác để giải thoát cho mình là tiêu cực. Nhưng đảm đang lãnh lấy trách nhiệm, chỉ tuỳ thuộc nơi mình để tự giải thoát, quả thật là tích cực”. Từ hai câu trên chúng ta thấy đức Phật đã đưa ra thêm một phương pháp giáo dục nữa, song, Ngài cũng kịch liệt phê phán cho ai ỷ lại chông chờ người khác, lười biếng, hôn trầm dã dượi, không tự nỗ lực; đồng thời Ngài cũng tán dương, khen ngợi những người siêng năng, chăm chỉ, tinh tấn giám trách nhiệm với bản thân, tự giải thoát cho chính mình.

III. KẾT LUẬN

a. Những phương pháp và nội dung giáo dục Phật giáo đã được nghiên cứu:

- Giáo dục Phật giáo không chỉ giúp cho con người những kiến thức, những kỹ năng sống… mà còn vượt qua vô minh để đạt được trí tuệ.

- Giáo dục Phật giáo giúp cho con người hiểu sâu, hiểu đúng sự thật về bản chất của bản thân, mà tâm lý chung ít có ai nghĩ đến suy xét về bản thân…từ đó giúp cho con người những bài học cho bản thân cần sống thế nào, cần phải làm gì để hoàn thiện mình.

- Giáo dục Phật giáo giúp cho con người có đạo đức thật tốt, giúp người đã sai lầm quay về đúng đắn, giúp ngườiác quay về thiện, giúp người từ u mê đến giác ngộ.

- Về phương pháp: Chúng ta thấy giáo dục Phật giáo có nhiều phương pháp tổ chức thực hiện: căn cứ vào đối tượng, tuỳ theo từng giới, từng bản năng lãnh hội, là giới trẻ thì dùng hình ảnh ví dụ dễ hiểu, văn tự ngắn gọn dễ nhớ, nội dung luôn hướng về nội tâm để người học tự hoàn thiện mình. Giáo dục Phật giáo còn tận dụng mọi tình huống, mọi cơ hội để dạy và thảo luận.

- Giáo dục Phật Giáo có cả pháp học và pháp hành, Ngài chú trọng nhiều vào pháp hành, và mỗi người học tự vương lên chính mình.

b. Những kiến nghị

- Giáo dục Phật giáo hiện nay chưa thống nhất về chương trình theo từng cấp học, do đó cần thống nhất chương trình chung, thống nhất chương trình cho từng hệ phái.

- Giáo dục Phật giáo hiện nay chưa được chú trọng đến đối tượng trẻ, đối tượng sai lầm kể cả phạm pháp và những đối tượng vùng sâu vùng xa, do đó giáo dục Phật giáo cần được mở rộng thêm, đi sâu vào đối tượng này để họ sớm nhận được tinh hoa Phật giáo để hoàn thiện mình, và những người phạm sai quay về với lương thiện.

- Giáo dục Phật giáo hiện nay chưa chú trọng nhiều đến pháp hành. Do đó học, hiểu và hành theo, nhất là Giới, Định, Tuệ để thấy rõ bản chất chân thật của cuộc sống, giúp con người thoát khỏi cái khổ, cũng là góp phần quan trọng đến sự trường tồn giáo pháp, trang nghiêm cho giáo hội.

- Phương pháp giảng dạy còn mang nặng gập khuôn, theo khối lượng chương trình, cần tận dụng tình huống, đặt câu hỏi và thảo luận để Tăng-ni sinh và những người học phát huy khả năng của mình.

- Trong Bát Chánh đạo có đề cặp đến Chánh nghiệp, đây là một nhu cầu lớn của sự tồn tại và phát triển nhân loại, giáo dục Phật giáo cần nghiên cứu sâu, định hướng cho Tăng-ni trẻ trong phạm vi xuất gia, và giới trẻ trong phạm vi tại gia, để giúp ích cho Đạo và cho Đời.

Trên đây là những điều tôi tìm hiểu và mong muốn trao đổi cùng quí vị, rất mong quí vị góp cho sự hiểu biết ít ỏi này. Đức Phật cũng từng dạy: “Cũng như người thợ Bạc sáng suốt thử vàng bằng cách đốt lên, cắt và cọ sát trên hòn đá, cùng thế ấy, con chấp nhận những lời Như Lai khi thận trọng xét đoán chớ không phải chỉ vì tôn kính Như Lai ”.

Kinh chúc sức khoẻ quí vị!

TT. Ths. DANH LUNG

U/v HĐTS

Phó ban Văn hoá TW. GHPG VN

Chánh Văn phòng Học viện PG Nam tông Khmer