Hội Thảo Khoa Học: Giáo Dục Phật Giáo - Định Hướng & Phát Triển

Giáo Dục Phật Giáo Nam Bộ

Việt Giải Kinh Sách Phật Giáo - Nhu Cầu Thiết Yếu Của Sự Nghiệp Trí Tuệ

Việt Giải Kinh Sách Phật Giáo -

Nhu Cầu Thiết Yếu Của Sự Nghiệp Trí Tuệ

TS. ĐOÀN ÁNH LOAN

Trường ĐH. Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. HCM

1. TÌNH HÌNH THỰC HIỆN PHƯƠNG TIỆN HOẰNG PHÁP: KINH SÁCH PHẬT GIÁO

Bậc Giác Ngộ cao quí nhất được thế gian tôn kính (Phật) đã truyền trao cho mọi loài những kiến thức siêu tuyệt (Pháp) thì người đi theo con đường của đấng Đại Giác cũng được xem là tôn quí (Tăng). Tăng sĩ không chỉ có giới đức tinh nghiêm, tri -hành-giải Phật pháp tròn đủ, giúp cho người thế gian giác ngộ lẽ thật của cuộc đời và phương pháp giải thoát, mà còn phải là người có trình độ thế học cần thiết để thực hiện việc giáo hóa. Nếu những hiểu biết về Phật học, thế học chưa đủ, cộng với thái độ xem nhẹ sự nghiệp hoằng hóa thì việc hướng dẫn Phật tử tại gia cũng bị hạn chế, thậm chí đưa đến sai lầm, đáng tiếc.

1.1. Phương tiện quan trọng bậc nhất để người xuất gia truyền bá Phật pháp chính là kinh sách. Chính vì thấy được vai trò quan trọng của loại phương t iện truyền bá Phật pháp này, mà có nhiều tác phẩm Phật học như kinh điển, giảng luận, dịch phẩm nghiêm túc, đạt chất lượng cao về nội dung và hình thức như Kinh tụng hằng ngày của Thích Nhật Từ, Nghi thức tụng niệm hằng ngày của Thích Thiện Thanh, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam (3 tập) của Lê Mạnh Thát, Nghi thức tụng niệm (dành cho hành giả tu chánh hạnh niệm Phật vãng sanh) của Thích Nguyên Chơn, Thiện ác nghiệp báo (Chư kinh yếu tập), Hương hoa vườn giáo pháp (Pháp uyển châu lâm của pháp sư Đạo Thế do Ban Dịch thuật Hán tạng Pháp Âm dịch sang tiếng Việt, Thích Nguyên Chơn chủ biên…, thậm chí có sách đạt được Kỷ lục Guiness Việt Nam như bộ Từ điển Phật học Huệ Quang, gồm 8 tập, do Thích Minh Cảnh chủ biên, Nxb. Tổng Hợp TP. HCM, năm 2004. Đó là tín hiệu đáng vui mừng. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn có những bộ sách mà chất lượng cần phải xem lại. Hiện tượng không đồng nhất này có thể được hiểu là do thiếu tính hệ thống, nhất quán và định chế về tác phẩm của Phật giáo bao gồm ấn phẩm và tài liệu trên các website.

Về nội dung, do thiếu sự quan tâm đến đối tượng người đọc ở các phương diện như trình độ thế học, Phật học, là thành phần bình dân hay trí thức, là Phật tử hay không phải Phật tử, là tại gia hay xuất gia, nên một số sách hay bài viết thường có đề tài lặp lại, cách triển khai nội dung còn nghèo nàn, luận giải thiếu sự am tường sâu sắc.

Về hình thức, những sai sót thường thấy nhất ở các tác phẩm Phật giáo chính là lỗi chính tả, lỗi ngữ pháp, cú pháp, bố cục, trích dẫn thiếu xuất xứ, cách trình bày vấn đề thiếu tính logic. Xin nêu một vài dẫn chứng về lỗi ngữ pháp: “Niết Bàn có thể đạt được nhờ đạo lộ chân chính vì đã có các bậc Thánh đạt được nó nhờ dùng phương tiện Giới, Định, Tuệ. Do đó không thể bảo rằng Niết Bàn là không có gì cả, vì ta không thể h iểu được. Điều hiển nhiên là không phải ai cũng thấy được Niết Bàn mà nó chỉ có thể đạt được bởi các vị La Hán tức là những người đã đoạn tận tham, sân, si, đã cắt đứt mọi gốc rễ của tham ái ” (Thích Giải Thông, Đức Phật và hào quang chân lý , Phatgiaovietnam.net); “Pháp môn Lạy Phật không phải chỉ có các Phật tử thuộc truyền thống Tịnh Độ thực hành, nhưng phương pháp này cũng được các truyền thống khác tu tập ” (Pháp môn lạy Phật, vienchuyentu.net)…

Còn có trường hợp, sách được in, bìa đẹp, có tên tác giả hoặc dịch giả, nội dung khá tốt, kiến giải giáo lý sâu sắc, nhưng không qua nhà xuất bản, chỉ được chuyền tay lưu hành nội bộ,

không nằm trên kệ của các nhà sách như một ấn phẩm nghiêm túc, công khai , người đọc “có duyên” được thưởng thức thật là ít ỏi (Nguyên Liên, Những mật ý trong cuộc đời đức Phật Thích - ca Mâu - ni, Sài Gòn, năm Canh Thìn, 2000, Thích Giác Thiện, Vô thường, ...)[137]. Đó cũng là điều đáng tiếc.

Đối với các dịch phẩm, tuy không nhiều, nhưng vẫn còn có tình trạng do dịch giả tham khảo, sử dụng những lớp từ cho đến nay không còn thông dụng, khiến người đọc, nhất là thế hệ trẻ khó nắm bắt. Chẳng hạn “Tam bảo được hình thành từ ngày đức Phật còn tại thế, và vẫn được truyền trì phát triển, tồn tại liên tục ở thế gian cho tới hiện nay và mãi mãi sau này, đó là nương vào đạo tại nhân hoằng, nương vào sự nghiệp tuyên dương chánh pháp của lịch đại Tổ Sư ” (Thích Đồng Bổn chủ biên, Danh tăng Việt Nam), “Thức thứ bảy đầy đủ câu sanh ngã chấp và p háp chấp, cùng nhau nhậm vận sanh khởi ” (Quảng Minh, Bát thức qui củ tụng trang chú , Phatgiaovietnam.net)...

Còn có dịch giả chưa phân biệt được Việt dịch và phiên âm Hán Việt, cho nên bìa sách có đề tên người Việt dịch, nhưng bên trong chỉ toàn là âm Hán Việt, chưa kể lỗi chính tả và cú pháp (Thích Chân Lý phiên dịch, Kinh Ngũ bách danh, Thành hội Phật giáo TP. HCM, 1997…).

Để một tác phẩm về Phật học ra đời sau khi dịch thuật hay biên soạn, có lẽ cần phải thông qua các khâu: Thẩm định, Giảo chính, Biên tu, Chuyết văn… Những vị tham gia vào các khâu này cần phải có trình độ Phật học, thế học đáng tin cậy. Trên thực tế, một số tác phẩm đã thực hiện nghiêm chỉnh các khâu này. Tuy nhiên, phần lớn vẫn chưa được như thế, hoặc có nhưng chỉ mang tính hình thức, hoặc đã lược bớt . Chính vì vậy, chất lượng những ấn phẩm Phật học ấy về nội dung lẫn hình thức đều ít nhiều bị hạn chế.

Có thể nói, nội dung sách Phật giáo được quyết định bởi kiến thức xuất thế gian lẫn thế gian, còn hình thức lại thuộc về kiến thức thế gian. Dùng phương tiện thế gian (kiến thức chuyên môn, trình độ sử dụng tiếng Việt) để triển khai nhận định, lý giải Phật pháp là điều không thể chối bỏ. Thiếu một dấu câu, sai một dấu thanh, ý nghĩa lệch xa ngàn dặm, khiến người đọc có khả năng lạc lối. Ngôi quí báu thứ ba chẳng lẽ không cần có một phương tiện chuyển tải tương xứng với vị thế quan trọng của nó?

1.2. Hiện trạng thường thấy hơn cả là sự phổ cập kiến thức Phật học căn bản cho Phật tử tại gia chưa thật sự được chú ý.

1.2.1. Hiện nay, còn rất nhiều chùa thích tụng kinh âm Hán Việt. Điều này không có gì sai trái, nhưng đã hạn chế sự nhận biết ý nghĩa, ngôn từ trong kinh tụng. Phật tử không có vốn tiếng Hán cổ, chắc chắn không hiểu, không hiểu tức không thể thực hành đúng. Điều này không hoàn toàn hợp với mục đích của việc trì kinh mà Phật, Tổ, các vị cao đức đã dày công dạy dỗ! Phật tử lại không có thói quen tham khảo sự chỉ dạy của Tăng Ni để có kiến thức về nội dung bản kinh mà mình tụng hằng ngày. Tăng Ni cũng không thấy cần thiết phải giảng giải nội dung, lời lẽ trong kinh. Mục đích tụng niệm, vì thế chỉ dừng lại ở chỗ mong cầu phước báo hữu lậu mà thôi.

Từ khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam cho đến thế kỷ XX, Tăng Ni, Phật tử đọc tụng kinh điển bằng chữ Hán. Khi chữ quốc ngữ thay thế vị trí c ủa chữ Hán, phong trào chấn hưng Phật giáo nổi lên, không thiếu những ý kiến xác đáng của các bậc cao đức kêu gọi Việt dịch tất cả những kinh tụng âm Hán Việt để “có thể lĩnh hội được hết những nghĩa lý sâu xa, huyền diệu chứa đựng trong đó”, để “giáo lý cao siêu của đức Phật có thể lan truyền rộng rãi trong khắp giới bình dân,

———

[137] Khi trích dẫn những tác phẩm này, tôi vừa biết Những mật ý trong cuộc đời đức Phật Thích -ca Mâu-ni đã đƣợc Nxb Văn hóa ấn hành.

một thành phần chiếm đại đa số trong các thời đại ”[138]. Nguyện vọng chính đáng và đúng đắn đó của những người hết lòng vì đạo pháp, vì dân tộc đã trở thành nỗi niềm bức xúc qua những lời lẽ thiết tha mong có kinh điển bằng tiếng Việt cho người tu Phật Việt Nam: “… Nhân dân Việt Nam nói chung hay Phật tử nói riêng không nên đắm mình trong “hủ Nho nhập cảng” bị rỉ sét lâu đời từ thời Hán tộc xa xưa, thiếu dinh dưỡng để vun vén cây Bồ -đề Việt Nam. Nói cho dễ hiểu, Phật tử nên tụng kinh tiếng Việt để hiểu rõ nghĩa lý kinh mình đang tụng. Lấy lời dạy quí báu đó để sửa tâm tánh cho được thanh tịnh. Muốn hiểu rõ ý kinh, không ngôn ngữ nào hơn là tiếng mẹ đẻ, là tiếng Việt”[139]. Tác giả còn nói thêm: “Đầu thế kỷ XX có ba tờ báo Phật giáo có giá trị ra đời “Đuốc Tuệ” ở Bắc, “Hải Triều Âm” ở Trung, “Từ Bi Tâm” ở Nam được viết bằng tiếng Việt. Trong đó có nhiều bài bình luận về giáo lý của Phật, thơ đạo, một số đoạn kinh được dịch từ Hán văn, cách diễn dịch, miêu tả hay chấm phết theo tinh thần Tây phương, người đọc cảm thấy thoải mái và dễ hiểu. Đây là khúc quanh lớn trong văn học Phật giáo Việt Nam ”. Tác giả cũng lấy làm tiếc khi các kinh tụng đã được dịch sang tiếng Việt chỉ được sử dụng trong một vài Phật học đường hay những chùa ở tỉnh thành, còn các chùa ở miền quê hay thuộc các tông phái khác đều có nghi thức tụng niệm riêng, đều bằng tiếng Hán Việt. Ý kiến này cho đến nay vẫn còn xác đáng.

Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy lý do phổ biến lý giải tại sao các chùa vẫn tụng kinh âm Hán Việt là vì: Thứ nhất, Tăng Ni theo truyền thống, thói quen của thầy tổ, ngại không dám thay đổi. Thứ hai, Tăng Ni biết chữ Hán cho rằng lời kinh âm Hán Việt ngắn gọn mà bao hàm nghĩa lý sâu xa, huyền diệu, “ý vượt ra lời”, khi đọc lên, trong lòng có cảm xúc. Thứ ba, một số người cho rằng, tụng kinh âm Hán Việt mới giữ nguyên âm ngữ của Phật dạy, mới có sự cảm ứng.

Ngoài lý do thứ ba, thì suy nghĩ thứ nhất và thứ hai chẳng sai, nhưng không thực sự mang lại lợi ích hiểu biết, giác ngộ và thực hành Phật pháp cho các hàng Phật tử, không giúp ích cho người ngoại đạo hoặc các nhà nghiên cứu khi họ tìm hiểu về giáo lý phổ biến và sâu xa của đạo Phật. Lý do thứ ba thể hiện sự thiên chấp và sai lầm không nên có. Nếu muốn đọc tụng đúng âm ngữ của kinh Phật, thì nên đọc âm Pali hoặc Sankrit, bởi kinh bằng chữ Hán cũng đã được chuyển ngữ rồi.

Thử làm bài so sánh một số đơn cử về lời kinh âm Hán Việt và tiếng Việt:

HÁN VIỆT | TIẾNG VIỆT

Bỉ Phật quốc độ vi phong xuy động chư bảo hàng thọ cập bảo la võng, xuất vi diệu âm, thí như bá thiên chủng nhạc đồng thời câu tác, văn thị âm giả, tự nhiên giai sanh niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng chi tâm (A-di-đà kinh) | Ở nước Phật ấy mỗi khi có gió nhẹ thổi đến, các hàng cây và các màn lưới châu báu lay động, phát những âm thanh tuyệt diệu, giống như trăm ngàn nhạc khi cùng lúc trỗi lên. Chúng sanh nước ấy mỗi khi nghe các âm thanh kia, thì đều niệm Phật, niệm Pháp và niệm Tăng.[140]

Trí tuệ hoằng thâm đại biện tài. Đoan cư ba thượng tuyệt trần ai. Tường quang thước phá thiên sinh bệnh. Cam lộ năng khuynh vạn kiếp tai. Thúy liễu phát khai kim thế giới. Hồng liên dũng xuất ngọc lâu đài. Ngã kim khể thủ phần | Trí tuệ bừng lên đóa biện tài. Đứng yên trên sóng sạch trần ai. Cam lộ chữa lành cơn khổ bệnh. Hào quang quét sạch buổi nguy tai. Liễu biếc phất bày muôn thế giới. Sen hồng nở hé vạn lâu đài. Cúi đầu ca ngợi dâng

———

[138] Thích Nhật Từ, Kinh tụng hằng ngày, Nxb. Tôn Giáo, 2004.

[139] Thích Thiện Thanh, Nghi thức tụng niệm hằng ngày, Nxb. Tôn Giáo, 2008 (tái bản lần 2).

[140] Thích Nguyên Chơn, Nghi thức tụng niệm (dành cho hành giả tu chánh hạnh niệm Phật vãng sanh) , Nxb. Tôn Giáo, 2008.

hương tán. Nguyện hướng nhân gian ứng hiện lai. (Quán Thế Âm ngũ bách danh kinh[141]) | hương thỉnh. Xin nguyện từ bi ứng hiện ngay.[142]

Rõ ràng lời kinh Việt dễ hiểu, dễ cảm hơn rất nhiều so với âm Hán Việt.

Còn có biết bao lời Việt trong sáng, đẹp đẽ, đầy sức biểu cảm, gợi tả, khi đọc lên trong lòng không khỏi xúc động bồi hồi:

Ơn cha nghĩa mẹ mười phần phải tin

Điều thứ nhất giữ gìn thai giáo

Mười tháng trường châu đáo mọi bề

Thứ hai, sinh sản gớm ghê

Chịu đau chịu khổ mỏi mê trăm phần

Điều thứ ba, thâm ân nuôi dưỡng

Cực đến đâu bền vững chẳng lay

Thứ tư, ăn đắng nuốt cay

Để dành bùi ngọt đủ đầy cho con

Điều thứ năm, lại còn khi ngủ

Ướt mẹ nằm, khô ráo phần con

Thứ sáu, sú nước nhai cơm

Miễn con no ấm chẳng nhờm, chẳng ghê

Điều thứ bảy, không chê ô uế

Giặt đồ dơ của trẻ không phiền

Thứ tám, chẳng nỡ chia riêng

Nếu con đi vắng, cha phiền, mẹ lo

Điều thứ chín, miễn cho con sướng

Dầu phải mang nghiệp chướng cũng cam

Tính sao có lợi thì làm

Chẳng màng tội lỗi bị giam, bị cầm

Điều thứ mười, chẳng ham trau chuốt

Dành cho con các cuộc thanh nhàn

Thương con như ngọc như vàng

Ơn cha nghĩa mẹ sánh bằng Thái sơn.

(Phật nói kinh Báo hiếu phụ mẫu)

Trong Pháp uyển châu lâm, pháp sư Đạo Thế (đời Đường) có viết: “Mong người tu hành trong đêm dài thanh vắng, dưới ánh trăng sáng, một mình lắng tâm, ngâm tụng kinh điển, âm giọng bổng trầm, văn tự rõ ràng, lời hay ý đẹp, âm điệu hài hòa, phù hợp lòng người, giúp sinh tâm thiện, lại cũng đủ khiến cho u linh phấn khởi, tinh thần an ổn. Nếu tụng tập làu thông, thấu suốt văn nghĩa, thiết tha chí thành đọc tụng thì sẽ thầm cảm”[143]. Lời Việt sáng trong, uyển chuyển, giàu sức gợi cảm, gợi hình, dễ hiểu, nếu được người ngâm tụng thi ết tha, thấu suốt văn nghĩa, chắc chắn sẽ động lòng người, hễ cảm tất có ứng. Còn nếu không được như thế, thì ít nữa, người đọc cũng có thể thấu hiểu nội dung. Với những lý do trên, Việt dịch kinh sách Phật giáo thật cần thiết biết bao! Điều này dẫn đến một yêu cầu thiết thực khác trong sự nghiệp trí tuệ của Phật giáo Việt Nam: giảng giải các nghi thức lễ bái cho hàng Phật tử tại gia.

———

[141] Việt dịch: Thích Chân Lý, Kinh Ngũ bách danh , Thành hội Phật giáo TP. HCM, 1997.

[142] Bản dịch này từ mạng internet, không đề tên dịch giả.

[143] Thích Nguyên Chơn chủ biên, Hƣơng hoa vƣờn giáo pháp , Nxb. Tổng Hợp TP.HCM, 2011.

1.2.2. Sự cần thiết để có được kiến thức căn bản về các nghi thức, nghi lễ hằng ngày.

Trong Phật giáo, tất cả những phương diện giới luật, hành trì tu tập định-huệ với các nghi thức hành lễ, tụng niệm hằng ngày, thọ Bát quan trai giới, tu Phật thất… tham gia công việc từ thiện xã hội, các sinh hoạt Phật pháp khác…, đối với người tại gia, tựu trung đều để đi đến mục đích giác ngộ, giải thoát. Lâu nay các chùa chiền tự viện thường xuyên tổ chức những ngày tu tập cho hàng Phật tử thành định khóa, đó là điều cần thiết và đáng mừng. Trong các khóa tu, Phật tử thực hiện nhiều nghi thức: công phu khua, tụng kinh, niệm Phật, ngồi thiền, cúng ngọ, quá đường, Mông sơn thí thực, phóng sanh v.v… Không ít người tham gia liên tục nhiều năm liền, siêng năng tinh tấn, nhưng mấy ai thực sự hiểu được rõ ràng ý nghĩa của những nghi thức mà mình thường xuyên tham gia hành trì đó là thế nào. Đây là điều đáng tiếc. Nhiều câu hỏi thiết thực được đặt ra cần được giải đáp như:

- Tại sao hầu hết các hình tượng đức Phật đều nhìn xuống?

- Danh từ “tam thế” và “tam thánh” khác nhau thế nào?

- Tại sao phải thờ bảy tượng Phật Dược Sư mà không phải là sáu, tám hay hơn nữa?

- Tại sao trong nghi thức Cúng ngọ, phần Cúng dường, có danh hiệu “Giám Trai sứ giả bồ - tát” và “Thập điện Minh vương bồ-tát” trong quyển kinh này, có khi lại không có ở quyển khác. Hai vị bồ-tát này là ai?

- Trong nghi thức thí thực cô hồn, có chú Tam-muội da giới, nghĩa là gì?

- Tại sao trong nghi thức chẩn tế có dàn nhạc cổ và vị chủ đàn phải xướng hát âm điệu giống như nghệ thuật hát bội? v.v… và v.v…

Nếu được trang bị những kiến thức căn bản về ý nghĩa, cách thức thực hành các nghi thức và nội dung kinh tụng hằng ngày nói trên, chắc chắn bản thân họ đã thấy thú vị, mà niềm tin Phật pháp và việc hành trì càng thêm chắc thật. Bởi, có gì hơn niềm vui trí tuệ được bừng soi, niềm vui được nếm vị giải thoát qua lời dạy của đấng Toàn Giác? Chính vì thế, nhu cầu được giải thích và giảng dạy rõ ràng những nghi thức hành trì hằng ngày cho mọi người là điều không thể bỏ qua, không thể không quan tâm.

Thật hiếm hoi khi có những tác phẩm giải thích tường tận ý nghĩa của các việc tu tập qua những nghi thức thường ngày. Trong Nhị khóa hiệp giải do HT. Thích Khánh Anh, cố Thượng thủ Giáo hội Tăng-già toàn quốc, Pháp chủ Giáo hội Tăng-già Nam Việt chuyển dịch từ công trình cùng tên của pháp sư Quán Nguyệt (Trung Hoa)[144]. Công trình này giải thích ý, lời, các thuật ngữ Phật học trong các nghi thức công phu sớm và chiều. Ngoài ra, sách còn có phụ chú rất hữu ích với năm bức biểu đồ thế giới, cảnh giới, chú thích, dẫn giải khá đầy đủ các loại kinh sách cần thiết, giúp người đọc nhiều kiến thức căn bản về các thời kinh. Tuy nhiên, công trình này có được tận dụng thường xuyên và lâu dài để giảng dạy cho người tại gia lâu nay hay không? Có thể nói, quyển Kinh tụng hằng ngày của Thích Nhật Từ (xuất bản năm 2004) là một công trình tập hợp, biên soạn đáng chú ý vì đậm nét Phật học và khoa học, nguồn tài liệu tham khảo phong phú. Tác phẩm này là tuyển tập các bài kinh căn bản trong kho tàng kinh điển hệ Tiểu thừa và Đại thừa, được chuyển dịch từ tiếng Pali và tiếng Hán, là sự kết hợp của ba pháp môn Tịnh, Mật và Thiền tông. Tác phẩm được sắp xếp theo bố cục khá hoàn chỉnh, mạch lạc và khoa học với phần Mở đầu (lời giới thiệu, lời tựa, ý nghĩa của việc tụng kinh, hướng dẫn hành trì), phần Nghi thức dẫn nhập, phần Chánh kinh với 49 kinh Tiểu và Đại thừa, phần Sám nguyện và hồ i hướng. Ngoài ra, sách còn có năm Phụ

———

[144] HT. Thích Khá nh Anh Vi ệt dị ch, Nhị khóa hiệp giải, Thà nh hội Phật giá o TP.HCM, 1995.

lục: 1. Tóm tắt nội dung của 49 kinh. 2. Chú thích các thuật ngữ và danh từ riêng. 3. Về một bộ kinh Thánh Phật giáo. 4. Các ngày lễ trong hai truyền thống Phật giáo. 5. Các ngày ăn chay.

Đây là một công trình được gia công cẩn thận, nhiều công phu, mà đối tượng độc giả được phục vụ bao gồm rộng rãi từ giới trí thức đến bình dân, từ xuất gia đến tại gia, sơ cơ hay lâu năm, Phật tử lẫn không phải Phật tử… đều có thể nhận được lợi ích. Có lẽ, điều đáng chú ý hơn cả của công trình này là hoài bão có được bộ kinh Thánh Phật giáo thống nhất không chỉ cho người tu Phật Việt Nam mà còn mở rộng ra cho người Phật tử nước ngoài. Những ý kiến xác đáng này của tác giả được đặt ra sau cùng như một kết luận để ngõ, mong chờ sự thống nhất, xuyên suốt, nối kết những người con Phật trên trái đất cùng thiết thực thực hiện mục đích cao cả: giác ngộ và giải thoát.

Chưa có tác phẩm nào chuyên dùng cho việc tụng niệm hằng ngày được biên soạn, tập hợp đầy đủ và cẩn thận như thế cho đến nay. Vì thế, khi xuất bản, sách được giới tu sĩ, Phật tử nhiệt liệt hoan nghênh tiếp nhận. Chắc chắn qua công trình này, sự hiểu biết căn bản của hàng Phật tử ít nhiều được mở mang, giúp họ nắm rõ ý nghĩa nội dung bài kinh, các thuật ngữ Phật học, mục đích và phương pháp hành trì của mình. Những bộ sách hữu ích như thế cần được tái bản nhiều lần, đến tay người đọc, được sử dụng đúng cách, lợi ích trí giải sẽ càng cao.

Tuy nhiên, những kiến giải ấy không nên chỉ dừng lại ở phạm vi sách vở, mà còn nên được các Tăng Ni truyền trao trực tiếp. Việc làm này không phải là to tát, không đòi hỏi trình độ thế học, Phật học cao, Tăng Ni cũng không cần phải ra công học tập, nghiên cứu nhiều năm mới làm được. Người thực hiện chỉ cần tham khảo cẩn thận những công trình của các bậc tiền bối đã có sẵn, rồi giảng giải các nghi thức trì tụng hằng ngày cho Phật tử. Việc làm này nếu có thể được thực hiện thường khóa, hàng tu sĩ các chùa không chỉ thực hiện được sự nghiệp tuệ giải tự lợi mà còn lợi tha một cách thiết thực nhất. Làm được như vậy là trách nhiệm của hàng xuất gia, không chỉ lợi ích cho sự nghiệp Phật học mà còn là học Phật của bản thân và chúng sanh các giới.

2. GIẢI PHÁP

Mục đích duy nhất và cuối cùng của con đường học Phật, tu Phật chính là thoát khỏi sinh tử. Trên đường đi tới điểm đích ấy, nền tảng chủ yếu hướng dẫn người tu Phật xuất gia lẫn tại gia không bị lạc lối được xem là sự nghiệp trí tuệ. Vì tính chất quan yếu và to lớn của nó, nên việc khai mở trí tuệ trở thành phương châm và mục tiêu giáo dục của Phật giáo. Để có trí tuệ Phật, người tu Phật cần thiết lập đời sống đạo đức, tuân thủ những cấm giới Phật chế định và qua phương pháp chuyển hóa nội tâm để trí huệ rạng khai, thoát vòng sinh tử. Nhưng người tu Phật cũng là một hiện hữu chịu ảnh hưởng và chi phối của đời sống thế gian, nội tại của việc xuất thế không ra ngoài thế gian. Vì vậy, người tu Phật học tập, hành trì để có trí tuệ Phật, đồng thời phải trang bị trí tuệ thế gian để nhập thế một cách tốt nhất. Hai loại kiến thức này đều là những điều kiện cần và đủ để thực hành tự giác, giác tha. Lực lượng triển khai sự nghiệp cao cả này sau khi Phật Thích - ca vào niết - bàn chính là ngôi quí báu thứ ba: Tăng chúng.

Qua những điều trình bày trên, chúng tôi thấy lực lượng tăng chúng cần được trang bị song song kiến thức Phật học và thế học cần thiết, thực hiện công việc tự học, giảng giải Phật pháp từ căn bản đến cao cấp cho Phật tử bằng phương tiện kinh sách và đối thoại trực tiếp. Có một số ít chùa ngoài thời khóa tu tập, còn lập ra định khóa giảng giải, học tập, t hảo luận những tài liệu kinh luật luận được chọn lọc để thực hành tri giải Phật pháp. Tuy nhiên, việc làm này chỉ dừng lại ở một số tự viện, chùa chiền riêng lẻ. Nếu mô hình này được nhân rộng và trở thành qui định thường khóa bắt buộc, chắc chắn sự lợi ích hoằng khai tuệ Phật sẽ lớn lao hơn rất nhiều. Muốn làm được điều này thật tốt, cần phải có phương pháp và sự hỗ trợ thiết thực của những tập thể, cá nhân hữu trách. Dưới đây là những đề nghị có tính cách gợi ý giúp giải quyết những hiện trạng đã nói trên:

- Chuẩn hóa, định chế những công trình biên soạn, dịch thuật kinh sách, sao cho kinh sách ấy không chỉ là sách Phật học nghiêm túc mà còn là những công trình khoa học mang giá trị thiết thực cho mọi người, kể cả giới nghiên cứu triết học tư tưởng và giáo dục đạo đức. Chẳng hạn, cần có những qui định thống nhất về phương thức viết hoa các danh từ Phật học, phiên âm những từ tiếng Phạn, qui cách về ngữ pháp, cú pháp, cách ghi các tiêu đề, xuất xứ, qui cách về phụ lục, mục lục… (có thể tham khảo tài liệu chi tiết về Qui cách phiên dịch Đại tạng kinh của Ban Phiên dịch Hán tạng Pháp Âm do TT. Thích Nguyên Chơn chủ biên).

- Khuyến khích, hỗ trợ thành lập những dịch trường và hội đồng thẩm định, hiệu đính nghiêm túc.

- Khuyến khích và xuất bản những công trình nghiên cứu, dịch thuật, biên soạn có giá trị cao, kể cả những ấn phẩm lưu hành nội bộ có chất lượng.

- Trang bị kiến thức cần thiết cho những người có trách nhiệm chuyên môn về biên tập, xuất bản, lưu trữ, phát hành.

- Viện Nghiên cứu Phật học, Ban Hoằng pháp trung ương và Ban Nghi lễ trung ương kết hợp thành lập một Hội đồng biên soạn bộ Nghi thức tụng niệm hàng ngày thuần Việt, hoặc chọn lọc những bản kinh tụng có chất lượng cao về nội dung và hình thức đã xuất bản, với đầy đủ các nghi thức, và thống nhất sử dụng trong các chùa trên toàn quốc (có thể chia làm hai phần cho Thiền tông và Tịnh Độ).

- Cung cấp tài liệu tham khảo, giáo trình Phật học căn bản về nghi thức các kinh tụng hằng ngày, đồng thời yêu cầu Tăng Ni các chùa lập định khóa giảng giải ý nghĩa và phương pháp thực hành các nghi thức ấy. Việc làm định khóa này cần được xem là trách nhiệm hoằng pháp lợi sinh của Tăng Ni, có sự kiểm tra, giám sát nghiêm túc.

Ở góc độ Việt giải kinh sách Phật giáo (qua các phương tiện giảng giải, dịch thuật kinh luận, việc trì tụng, sử dụng kinh sách tiếng Việt và giảng giải ý nghĩa, mục đích, phương pháp những nghi thức tụng niệm hằng ngày), chúng tôi hy vọng bài viết này ít nhiều đóng góp cho Giáo hội Phật Việt Nam, nhất là Ban Giáo dục Tăng Ni những ý kiến thi ết thực cho sự nghiệp giáo dục Phật giáo trong sự nghiệp Trí tuệ cao cả, giác ngộ, giải thoát, xứng đáng với vị thế ba ngôi Phật Pháp Tăng quí báu.

TS. ĐOÀN ÁNH LOAN

12/3/2012

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. HT. Thích Khánh Anh Việt dịch, Nhị khóa hiệp giải, Thành hội Phật giáo TP.HCM, 1995.

2. Thích Minh Cảnh chủ biên, Từ điển Phật học Huệ Quang , Nxb. Tổng Hợp TP.HCM, 2004.

3. Thích Nguyên Chơn chủ biên, Hương hoa vườn giáo pháp , Nxb. Tổng Hợp TP.HCM, 2011.

4. Thích Nguyên Chơn, Nghi thức tụng niệm (dành cho hành giả tu chánh hạnh niệm Phật vãng sanh), Nxb. Tôn Giáo, 2008.

5. Chùa Viên Giác biên soạn, Thiền môn nhựt tụng, Nxb. Tôn Giáo, 2008.

6. Pháp sư Đạo Thế, Thiện ác nghiệp báo (Chư kinh yếu tập), Ban Dịch thuật Hán tạng Pháp Âm phiên dịch, Nxb. Phương Đông, 2009.

7. Thích Minh Huệ, Kinh Hồng danh tam thiên Phật, Nxb. Tôn Giáo, 2002.

8. Nguyên Liên, Những mật ý trong cuộc đời đức Phật Thích - ca Mâu - ni, Sài Gòn, năm Canh Thìn, 2000.

9. Thích Chân Lý phiên dịch, Kinh Ngũ bách danh, Thành hội Phật giáo TP. HCM, 1997.

10. Thích Thiện Thanh, Nghi thức tụng niệm hằng ngày , Nxb. Tôn Giáo, 2008 (tái bản lần 2).

11. Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, NxB. TP. Hồ Chí Minh, 2002.

12. Thích Nhật Từ, Kinh tụng hằng ngày, Nxb. Tôn Giáo, 2004.

13. hoavouu.com

14. Phatgiaovietnam.net

15. vienchuyentu.net

Thực Chất Nền Giáo Dục Phật Giáo Việt Nam Hiện Nay Và Một Vài Những Suy Nghĩ Cá Nhân

Thực Chất Nền Giáo Dục Phật Giáo Việt Nam Hiện Nay

Và Một Vài Những Suy Nghĩ Cá Nhân

Ban Giáo Dục Tăng Ni Tỉnh Vĩnh Long

Ở bất cứ quốc gia nào, giáo dục và đào tạo (GD & ĐT) cũng luôn được coi là vấn đề then chốt và là “quốc sách hàng đầu”. Vai trò của GD & ĐT trong việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như góp phần thúc đẩy sự phát triển nhiều mặt của nền kinh tế - xã hội là điều không thể phủ nhận. Trong xu thế hội nhập, đòn bẩy giúp cho nhiều quốc gia có những bước tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc chính là ở GD & ĐT. Thấy rõ vai trò và tầm quan trọng đó, trong những năm gần đây, nhà nước ta đã xây dựng định hướng phát triển GD & ĐT, coi đây là lĩnh vực then chốt, tạo điều kiện cho GD & ĐT thực hiện sứ mệnh đi trước, đón đầu.

Và với riêng Phật giáo, 30 năm qua, kể từ ngày thống nhất Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam (GHPGVN), Ban Giáo Dục Tăng Ni (GDTN) luôn được coi là Phật sự trọng đại trong mọi hoạt động của Giáo hội trước đà tiến triển và xu hướng hội nhập của đất nước. Với mong muốn phát triển được sự nghiệp giáo dục đưa Phật giáo xứng tầm với vị thế của mình, đã từ lâu vẫn là niềm thao thức chung của nhiều bậc mô phạm giáo phẩm lãnh đạo Giáo hội để làm thế nào có những định hướng của ban cho vấn đề giáo dục Phật giáo trong thời đại mới. Với niềm thao thức đó, nhân hội thảo toàn quốc về giáo dục Phật giáo, ban GDTN THPG Vĩnh Long chúng tôi xin được nêu lên một số suy nghĩ cá nhân mong góp vào niềm thao thức chung của Chư tôn đức về giáo dục Phật giáo Việt Nam hiện nay.

1. CHƯƠNG TRÌNH HỌC

Hiện nay, Ban giáo dục Tăng Ni Trung ương đã định hướng và hỗ trợ phát triển giáo dục Phật giáo cho hàng chục ngàn Tăng Ni sinh tại 4 Học viện Phật giáo Việt Nam, 9 lớp Cao đẳng Phật học, 33 Trường Trung cấp Phật học và gần 100 lớp Sơ cấp Phật học trên toàn quốc. Sự định hướng và phát triển là vậy, song quá trình thực thi cho đến thời điểm này lại có rất nhiều bất cấp.

Thứ nhất, hiện nay cả nước chưa hề có một văn bản hay thông báo cụ thể về việc soạn thảo chương trình chính thức thống nhất cho các trường. Ví dụ ở Trường Trung cấp Phật học ở tỉnh A thì giáo án dạy và học tùy theo sự sắp xếp của Ban giám hiệu trường A; ngược lại, trường B thì theo Ban giám hiệu trường B; mỗi trường đều khác nhau.

Thứ hai là đặt nặng việc học quá nhiều môn trong một năm như vậy khiến cho việc dạy và học của thầy trò đều không đạt hiệu quả cao theo mong muốn. Giáo sư thì phải kiêm nhiệm nhiều môn dạy còn học trò thì chỉ có sự hiểu biết rộng mà chưa có chuyên sâu.

Thứ ba, trình độ sư phạm của giáo sư đủ để dạy các môn không thì lại chưa được quan tâm đúng mực.

Do đó, điều mong mỏi là mỗi năm ban GDTNTW nên có những chuyến thăm đến các trường Phật học các tỉnh thành để lắng nghe những ưu tư và chia sẻ kinh nghiệm hoặc có thể tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ cho các giáo sư phụ trách các môn dạy nhằm cung cấp cho họ một số những lý giải chánh pháp nhất quán để không bị vướng vào quan điểm cá nhân sẽ dẫn đến những mâu thuẫn trong tư tưởng của người học. Đồng thời làm sao cho các trường đều có một chương trình và giáo án chuẩn từ trên xuống, chứ đừng bao giờ quá chủ quan về chương trình của riêng bản trường mình, để giúp cho các Tăng Ni muốn học lên sẽ không phải bỡ ngỡ vì kiến thức không đồng nhất. Có như vậy chúng ta mới có một nền giáo dục hiện đại đáp ứng được sự tiến hóa chung của nền giáo dục quốc gia.

Nhìn lại bối cảnh lịch sử Việt Nam, chúng ta thấy suốt chiều dài lịch sử 4000 năm văn hiến của đất nước, trong đó hơn 2000 năm Phật giáo đã gắn liền với dân tộc và làm chất keo sơn bất khả phân ly. Vì bởi đạo Phật luôn lấy co n người làm trung tâm giáo dục nhằm mục đích chuyển hóa con người từ bờ mê đến bến giác. Trên tinh thần “Phật pháp bất ly thế gian giác” đạo Phật không xa lìa cuộc đời, không tách khỏi cuộc đời, "Đạo" và "Đời" là một nhất thể, đạo vốn là đời được giác ngộ giải thoát khỏi các lậu hoặc phiền não, đem đến đời sống hạnh phúc chân thực cho con người, đoạn trừ mọi nỗi khổ niềm đau trong kiếp sống. Và trong suốt gần 50 năm tận tụy, đức Thế Tôn với chức năng của một vị Đạo sư giáo hóa liên tục không ngừng nghỉ bằng trí tuệ hoàn toàn sáng suốt, việc làm thánh thiện và phương pháp giảng dạy thật gần gũi thân thiết, đã đem lại sự an lạc hạnh phúc cho biết bao tha nhân và chúng sanh các cõi đều được thấm nhuần. Ngài xứng đáng là một bậc giáo dục tuyệt vời.

Cho nên cái hướng đến của giáo dục Phật giáo cũng chính là hòa tan vào đời sống của con người xã hội, mỗi hành động, mỗi ý tưởng của ngôn ngữ sinh hoạt đời thường đều phải có chất liệu Phật giáo thấm nhuần theo từng lĩnh vực: Văn hóa đạo đức, vật chất lẫn tinh thần, tr ách nhiệm và bổn phận con người trong cuộc sống. Cũng như Hòa Thượng Thích Chơn Thiện đã từng phát biểu như sau: "Giáo dục thường được hiểu là những gì làm nên văn hóa và văn minh của một xứ sở. Các công trình sáng tạo là suối nguồn của văn minh và các vai trò xây dựng phát triển xã hội của giáo dục, là suối nguồn của văn hóa một dân tộc Giáo dục văn hóa và văn minh đều là sản phẩm của tư duy con người trong một thời đại, con người luôn ước mong được an ổn, hòa bình và hạnh phúc. Vì thế, văn hóa và giáo dục phải đem lại an ổn, hòa bình và hạnh phúc cho con người .

Một hệ thống văn hóa giáo dục ấy phải được xây dựng trên cơ sở một hệ thống triết lý, tâm lý và mầu người giáo dục lý tưởng. Các vấn đề giáo dục quan yếu này phải phát xuất từ một lý thuyết về nhân tính lý tưởng, nói lên được sự thật của con người, cuộc đời và nối liền hệ thống tách rời giữa con người và cuộc đời.”[145]

Và việc làm này được thực hiện cần phải đạt 4 mục đích sau: [146]

Giáo dục Phật giáo trước hết là dạy cho người khác biết và hiểu kinh điển Phật. Phật giáo là một tôn giáo có nhiều kinh sách, từ các kinh được đức Phật hay những vị đại đệ tử của Ngài giảng dạy, cho đến những lời dạy của các vị A-la-hán và Bồ-tát, những luận giải của các triết gia Phật giáo. Vì vậy mục đích đầu tiên của giáo dục Phật giáo là học những kinh sách này, và sử dụng chúng như là một thấu kính để hiểu ý nghĩa của lời Phật dạy.

Học kinh như là một phần của tiến trình tu tập. Như vậy mục đích thứ hai của giáo dục Phật giáo là để chuyển đổi bản thân, tức là việc học giáo pháp để làm cho chúng ta trở thành những con người tốt hơn, những con người có phạm hạnh và đạo đức hơn, trở thành những con người tử tế, chân thật, từ bi và biết kính trọng người khác.

Giáo dục là để phát triển trí tuệ, hiểu thấu bản chất thật sự của các pháp, hiểu được những điều luôn chân thật và có giá trị. Cho dù một vị Phật có dạy hay không thì Pháp ấy, những điều ấy vẫn luôn như vậy. Một vị Phật là người phát hiện ra Pháp, những nguyên lý chân thật của thực tại, và tuyên bố chúng với thế gian. Học Phật là đi theo con đường đức Phật đã dạy để nhận chân sự thật, để qua đó loại bỏ những quan điểm sai lầm, đào luyện tâm và có thể nhận ra được sự thật.

Giáo dục Phật giáo đào tạo nên những con người có thể đem giáo pháp của đức Phật truyền trao lại cho những người khác. Nghiên cứu Phật pháp là để làm lợi ích cho cuộc đời này, để

———

[145] Thích Chơn Thiện, Lý thuyết nhân tính qua k inh tạng Pàli. Luận án Tiến sĩ Phật học.

[146] Tỳ kheo Bodhi, trong bài phát biểu được trình bày ở Hội thảo quốc tế về giáo dục tại Đài Loan năm 2009.

cho có nhiều người được hưởng lợi ích từ việc thực hành theo giáo pháp ấy. Giáo dục Phật giáo như vậy là đào tạo nên những con người biết phụng sự người khác.

Tóm lại, chương trình học của các cấp cần phải đúng mức, đúng tầm quan trọng của nó. Một chương trình giáo dục Phật học đúng đắn bao giờ cũng được xây dựng trên nền tảng giác ngộ. Điều tối kỵ là tránh việc học theo “lượng” mà quên “chất”. Thay đổi, cải cách để phát triển cần giữ vững một truyền thống “tu học- học tu” của nền giáo dục Phật giáo đã có từ hơn 2000 năm qua.

2. CHƯƠNG TRÌNH TU

Tu tập là một phần không thể thiếu trong suốt quá trình học của học viên. Ấy vậy mà hiện nay nền giáo dục Phật giáo của chúng ta lại chỉ chú trọng đến hai vấn đề: học để biết và học để làm mà quên đi việc chính của học là để tu. Cho nên thành quả đạt được không tránh khỏi sự khập khiễng, phiến diện do tạo ra nhiều học giả chứ không phải hành giả. Do đó yêu cầu này không phải thuộc về cá nhân của ban ngành nào mà trước tiên là Chư tôn đức lãnh đạo GHPGVN.

Một điều nữa dẫn đến sự khập khiễng của nền giáo dục Phật giáo hiện nay chính là công tác quản lý Tăng Ni không chặt chẽ. Sự kiện này đã được nói rất nhiều trên các trang báo Giác Ngộ và một số các diễn đàn trên các trang web của Phật giáo, thế nhưng cho đến bây giờ vẫn chưa thấy một động thái khả quan nào.

Thứ ba, giáo sư được xem là yếu tố hàng đầu quyết định cho sự hướng dẫn việc tu học của học viên. Do đó, người thầy ngoài việc luôn hoàn thiện kiến thức chuyên môn, tính sư phạm trong giáo dục, còn phải luôn trau dồi thân giáo để làm mô phạm cho học viên noi gương.

Thế kỷ 21 hiện nay, nền văn hóa dân tộc Việt Nam đã có rất nhiều những thay đổi hết sức căn bản và theo đó bản thân Phật giáo cũng vận động theo xu thế vừa dân tộc vừa hiện đại hóa, bắt nhịp và dung hòa với đời sống tư tưởng, tinh thần thế giới hiện đại. Vì vậy hơn hết ngành giáo dục Phật giáo trong giai đoạn hiện nay sẽ có một vai trò hết sức lớn lao trong việc cải cách của mình và tất cả mọi cải cách đổi thay đó cũng chỉ là sự tùy duyên để Phật giáo hôm nay hoằng dương phổ độ chúng sinh nhiều hơn, cập nhật hơn với đời sống, vừa là một bộ phận thành tố văn hóa dân tộc và cũng chính là một giá trị văn hóa nhân loại, có khả năng tác động trở lại mọi mặt hoạt động đời sống kinh tế-văn hóa-xã hội và là cơ hội mở đường giải thoát cho biết bao những thách thức, vấn nạn hiện thực đang đặt ra trước mắt. Muốn tất cả những điều đó trở thành hiện thực, bản thân của mỗi cá nhân người dạy và người học đều phải có chất tu.

3. MỘT VÀI CẢM NGHĨ, ĐỀ NGHỊ

Với những trình bày trên, sau đây là phác họa đề nghị hết sức khiêm tốn và sơ lược cho ngành giáo dục Phật giáo hiện nay:

Cần phải hệ thống lại xem những trường Phật học các tỉnh thành đã đủ tiêu chuẩn của một trường chưa. Hoặc có thể mở liên tỉnh để đủ điều kiện về các phương diện cho thích hợp.

Chương trình giảng dạy cần thống nhất nội dung và đồng bộ từ trên xuống.

Thời gian tuyển sinh cần phù hợp với nhu cầu của những tăng ni sinh khi học xong chương trình cấp dưới muốn học cao hơn không phải đợi chờ quá lâu. Và số lượng người học cũng phải bảo đảm theo tiêu chuẩn giảng dạy, không nhất thiết, người nào, lứa tuổi nào cũng vào học chung một lớp được.

Chú trọng quá trình đào tạo nội trú cho Tăng Ni sinh để việc quản lý sẽ đạt hiệu quả tốt hơn.

Việc giáo dục Phật giáo cần phải được mở rộng và phổ biến rộng rãi đến các tầng lớp xã hội, để truyền bá giáo pháp Phật đà một cách tích cực hơn.

Tóm lại, nếu đã xem giáo dục là một quốc sách của từng quốc gia, thì giáo dục Phật giáo sẽ là một vị trí vô song trong việc nắm giữ vận mạng của Phật giáo. Nói vậy để thấy được trách nhiệm

này không phải nhỏ và những người thực hiện nó cần phải thực sự có những tầm nhìn và biện pháp tích cực để nâng cao sự thay đổi. Đã 30 năm rồi, GHPGVN như một chàng trai trẻ 30 tuổi với lòng nhiệt huyết sung mãn, khí phách có thừa; thời gian ấy cũng đủ để chúng ta nhìn lại phía sau và định hướng tương lai phía trước.

Kính chúc Chư tôn đức cùng toàn thể hội thảo luôn được an lành.

Nam Mô Thường Tinh Tấn Bồ Tát Ma Ha Tát

Thích Minh Đạo ( Vĩnh Long)

Vấn Đề Giáo Dục Tăng Tài, Thực Trạng Vả Giải Pháp

Vấn Đề Giáo Dục Tăng Tài: Thực Trạng Và Giải Pháp

ĐĐ.ThS. THÍCH TRÍ NHƯ

Hiệu Phó Trường Trung Cấp Phật học, Hà Nội

Đối với mỗi xã hội, giáo dục đào tạo là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, bởi nó xuất phát từ nhu cầu của con người. Giáo dục là phương tiện tối yếu để khai mở cánh cửa tri thức của con người. Chính vì vậy, giáo dục luôn được toàn xã hội coi trọng, là động lực tất yếu để phát triển xã hội. Không phải ngẫu nhiên mà ông cha ta đã đúc kết rằng: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh và hưng, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp kém” (Văn bia văn miếu Quốc Tử Giám Hà Nội, 1442). Ngay sau khi khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Bởi vậy Đảng và Nhà nước ta hết sức coi trọng công tác giáo dục. Sự nghiệp giáo dục của nhân dân ta trong suốt hơn 60 năm qua tuy đầy khó khăn, song đã đạt được những thành tích đáng tự hào, góp phần không nhỏ trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Kể từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay, chủ trương của Đảng đối với sự nghiệp giáo dục được ghi dấu ấn bởi những cột mốc quan trọ ng như các lần cải cách giáo dục vào các năm 1950, 1956, 1976; Hiến pháp năm 1992 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ghi: “giáo dục là quốc sách hàng đầu”; Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương khóa VIII (1996) nhấn mạnh: “Phải coi đầu tư cho giáo dục là đầu tư cơ bản quan trọng nhất cho sự phát triển toàn diện đất nước”[147]. Đại hội Đảng lần thứ X một lần nữa nhấn mạnh vai trò “quốc sách hàng đầu” của giáo dục và đào tạo.

Và đối với mỗi tôn giáo, giáo dục cũng luôn được quan tâm hàng đầu. Giáo dục trong tôn giáo là nhằm đạo tạo đội ngũ tu sỹ, chức sắc, tín đồ để phục vụ cho công cuộc khai mở và củng cố, bảo vệ niềm tin tôn giáo, hướng con người đến cuộc sống Chân, Thiện, Mỹ. Mỗi tôn giáo đều có hệ thống giáo dục đào tạo riêng và những mục đích, phương hướng, chương trình giáo dục, hệ thống trường học, tu viện... Giáo dục đào tạo trong tôn giáo có thể được gọi gắn liền với tên tuổi của các tôn giáo đó. Ví như giáo dục Hồi giáo, giáo dục Công giáo, giáo dục Tin Lành, giáo dục Chính thống giáo, giáo dục Phật giáo...

Giáo dục Phật giáo nói chung hay giáo dục Tăng Ni nói riêng đã được bắt đầu ngay khi Đức Phật quyết định chuyển bánh xe Pháp cứu độ chúng sinh. Trải qua hơn 25 thế kỷ, nhất là trong thời điểm hiện nay, thời toàn cầu hóa, Phật giáo đang phải đối đầu với nhiều thách thức từ bên trong lẫn bên ngoài. Vấn đề giáo dục Tăng Tài của Phật giáo Việt Nam cũng theo đó mà có được những thành tựu nhất định. Nhân kỷ niềm 30 năm ngày thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cũng là tổng kết 30 năm công tác đào tạo, giáo dục Tăng Tài (1981 - 2011), chúng tôi có đôi điều suy ngẫm về vấn đề giáo dục Tăng Tài của Phật giáo Việt Nam trong thời gian qua.

Phật giáo đã đồng hành cùng dân tộc Việt Nam trên 2.000 năm, nên nói đến Phật giáo Việt Nam là đề cập đến dân tộc Việt Nam. Phật giáo là đạo của dân tộc, đạo của người Việt mà hình ảnh Tăng Ni là biểu tượng cho sự mô phạm, trong sạch và thánh thiện. Tăng Ni kế thừa gia tài Pháp bảo của Như Lai, với hành trang Giới - Định - Tuệ để gột rửa nội tâm, dấn thân hành đạo. Sự giáo dục Tăng Ni vì thế, dựa trên giới luật là chính. Mỗi Tăng Ni tu Phật đều tự ý thức hành trì lời Phật dạy hướng đến mục tiêu giải thoát giác ngộ.

———

[147] Đảng Cộng sản Việt Nam (1997), Văn kiện Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ VIII , Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, trang 10.

Nhận thức được điều đó, trong những năm qua, vấn đề giáo dục Tăng Tài là một trong những vấn cốt yếu được Giáo hội Phật giáo Việt Nam luôn coi là tối trọng trong quá trình phát triển và đồng hành đi lên cùng Chủ nghĩa xã hội.

Có thể thấy rằng, trong những năm qua, đội ngũ Tăng tài Việt Nam không ngừng tăng lên cả về số lượng và chất lượng. Theo báo cáo tổng kết của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tính đến cuối năm 1997, Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong cả nước có 28.787 Tăng Ni (trong đó Đại thừa có 19.221 người; Tiểu Thừa có 7.687 người; Khất sĩ có 1.879 người[148].

Theo sự thống kê ban đầu của Ban Tôn giáo Chính Phủ thì số lượng Tăng ni ở nước ta trong thời gian gần đây tăng lên nhanh chóng. Nếu năm 2001 cả nước có 33.606 Tăng Ni (trong đó Bắc tông có 21.606 người, Nam tông có 9.145 người, Khất sĩ có 2.045 người), thì đến năm 2005 đã lên đến 37.775 Tăng Ni (trong đó Bắc tông có 26.046 người, Nam tông có 9.370 người, Khất sĩ có 2.358 người). Năm 2010, số lượng Tăng Ni là 44.498 người (Bắc tông là 32.625 người, N am Tông là 8.919 người, Khất sĩ là 2.954 người). Như vậy, sau bốn năm số lượng Tăng Ni cả nước đã tăng lên 4.169 người, nếu từ năm 1997 đến năm 2005[149], sau 5 năm từ 2005 đến năm 2010, số lượng đó tăng lên là 6.723 người, nếu tính từ năm 1997 đến năm 2010, nghĩa là sau 13 năm thì số lượng tăng ni trong cả nước đã tăng lên 15.711 người (trung bình mỗi năm tăng 1.209 người).

Số lượng tăng ni cả nước hiện nay không chỉ tăng ở thành phố, đồng bằng mà còn tăng cả ở các tỉnh miền núi. Nhìn chung, tốc độ tăng tương đối đồng đều. Không chỉ tăng lên về số lượng, mà đội ngũ tăng ni còn được chú trong đào tạo để năng cao chất lượng, cùng với sự trẻ hóa tương đối nhanh. Để có được những thành quả đó, trong suốt 30 năm qua, vấn đề giáo dục và đào tạo Tăng Tài của Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã hết sức cố gắng và nỗ lực với tinh thần và trách nhiệm cao, đào tạo hiệu quả và đã đạt được những thành tựu nhất định.

Hiện nay, Giáo hội Phật giáo Việt Nam có 4 Học viện Phật giáo, 06 trường Cao đẳng Phật học và 31 trường trung cấp Phật học trong cả nước. Theo báo cáo sơ kết công tác Phật sự năm 2010 của giáo hội Phật giáo Việt Nam tình hình đào tạo Tăng Ni sinh hiện nay như sau:

1. Hệ cử nhân Phật học

Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội hiện có 296 Tăng Ni sinh đang theo học khóa VI (2010 - 2014)[150].

Học viện Phật giáo Việt Nam tại Tp. Hồ Chí Minh hiện có 506 Tăng ni sinh đang theo học khóa VIII (2009 - 2013).

Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế hiện có 177 tăng ni sinh đang theo học khóa V (2009 - 2013).

Học viện Phật giáo Nam tông Khmer tại Tp. Cần Thơ hiện có 61 Tăng sinh khóa III (2007 - 2011).

2. Hệ cao đẳng Phật học

Tại Hà Nội hiện có 75 Tăng Ni sinh khóa III (2010 - 2013) đang theo học.

Tại Tp. Hồ Chí Minh hiện có 560 Tăng ni sinh đang theo học khóa V (2009 - 2012).

Tại Lâm Đồng hiện có 37 tăng ni sinh khóa IV và V; Bà Rịa - vũng tàu có 50 Tăng Ni sinh khóa IV (2008 - 2011); Bạc Liêu có 50 Tăng Ni sinh khóa II (2008 - 2011).

3. Hệ trung cấp Phật học.

———

[148] Báo cáo tổng kết hoạt động Phật s ự nhiệm kỳ III (1992 – 1997) và chương trình hoạt động nhiệm kỳ IV (1997 đến 2002) của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ IV, Hà Nội, trang 6.

[149] Ban Tôn giáo Chính Phủ (2006), Tôn giáo và chính s ách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, trang 80.

[150] Học viện Phật giáo Việt Nam (2011), Báo cáo tổng kết năm học (2010-2011), ngày 16 tháng 9 năm 2011.

Hiện có 31 trường, phía Bắc có 06 trường, phía Nam có 25 trường.

Tại Hà Nội: Hiện có 201 Tăng Ni sinh đang theo học năm thứ hai khóa VI (2010 - 2014).

Tại Tp. Hồ Chí Minh hiện có 424 Tăng ni sinh đang theo học khóa VII (2011 - 2013).

Tp. Hải Phòng có 93 Tăng Ni sinh theo học khóa V; Tp. Đà Nẵng có 104 Tăng Ni sinh đang theo học khóa IV; Huế có 183 Tăng Ni sinh khóa III; Đồng Nai hiện có 200 tăng ni sinh khóa VI (2009 - 2014).

Tại An Giang 147 Tăng Ni sinh khóa I (2008 - 2011); Sóc Trăng có 32 Tăng ni sinh khóa V (2008 - 2012); Khánh Hòa có 116 Tăng Ni sinh khóa V; Trà Vinh có 52 Tăng Ni sinh khóa III (2007 - 2011); Long An có 123 Tăng Ni sinh khóa IV; Vĩnh Long có 95 Tăng Ni sinh khóa V (2007-2011); Bình Thuận có 30 Tăng ni sinh khóa VI (2007 - 2012); Bạc Liêu có 265 Tăng Ni sinh đang theo học….

4. Hệ sơ cấp Phật học

Nhằm mục đích cung cấp kiến thức Phật pháp căn bản cho các Tăng Ni trẻ mới xuất gia, Ban chủ nhiệm các lớp Sơ cấp Phật học trực thuộc các trường Trung cấp Phật học thực hiện việc giảng dạy theo chương trình do Ban giáo dục Tăng Ni Trung Ương biên soạn. Các lớ p sơ cấp Phật học được mở ra ở nhiều nơi trong nhiều tỉnh thành của cả nước. Ước tính hiện có khoảng hơn 2000 Tăng Ni sinh đang theo học chương trình sơ cấp Phật học trên toàn quốc.

5. Giáo dục và đào tạo Phật giáo Nam tông Khmer

Do đặc thù của Hệ phái Phật giáo Nam tông Khmer, các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long, nên chương trình giáo dục và đào tạo dành cho hệ phái đều có sự quan tâm, hỗ trợ của Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ban Tôn giáo chính Phủ, ban Dân tộc Trung ương và địa phương, Ủy ban Mặt trận dân tộc các cấp, đã thành lập trường Trung cấp Pali Nam Bộ tại Sóc Trăng, mở các lớp Vini, Pali trung cấp và sơ cấp…

Tại Sóc Trăng: Trung cấp Pali Nam Bộ có 167 Tăng sinh đang theo học; Sơ cấp Pali, Vini có 85 tăng sinh đã tốt nghiệp khóa (2008 -2009); 25 lớp dạy Pali với 350 Tăng ni đang theo học và 232 Tăng sinh theo học lớp Vini.

Tại Trà Vinh: có 305 Tăng sinh đang theo học hệ trung cấp Phật học; 1.887 Tăng sinh và thanh thiếu niên Phật tử học hệ sơ cấp.

Tại Kiên giang có 125 Tăng sinh đang theo họ c Pail; 403 Tăng sinh đang theo học Kinh, Giới; Vĩnh Long có 60 Tăng sinh theo học lớp sơ cấp; Cần Thơ có 60 tăng sinh đang theo học lớp sơ cấp Pali; Bạc Liêu có 185 tăng sinh theo học Trung cấp Phật học; Bạc Liêu có 185 Tăng sinh đang theo học.

6. Tăng ni sinh đi học ở nước ngoài

Hiện toàn quốc có trên 100 Tăng ni sinh tốt nghiệp Tiến sĩ, Thạc sĩ Phật học đang tham gia công tác của các Ban, ngành thuộc các cấp của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Có khoảng trên 200 Tăng Ni sinh đang theo học tại các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan…

Nhìn chung, sau 30 năm từ khi thống nhất đất nước, hòa mình cùng nhịp điệu phát triển mọi mặt của dân tộc, vấn đề giáo dục và đào tạo Tăng tài của Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã đạt được rất nhiều thành tựu rõ rệt và rất đáng tự hào. Đạt được mục tiêu giáo dục đề ra, những Tăng Ni sinh sau khi tốt nghiệp các hệ đào tạo của Phật giáo cũng đã không ngừng học hỏi, tìm tòi và tự mình khơi dậy, khai giác minh tuệ, tham gia đắc lực và là mần non để phát triển Giáo hội Phật giáo thật bền vững, trường tồn và phát triển cùng thời gian, sát cánh, kề vai với những thăng trầm của dân tộc Việt Nam và thời đại.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được thì trong công tác giáo dục và đào tạo Tăng Tài của Phật giáo Việt Nam hiện nay cũng còn tồn tại những khó khăn và hạn chế nhất định.

Đó là những khó khăn về cơ sở vật chất kỹ thuật và phương tiện giảng dạy; học tập chưa thật đảm bảo, môi trường giảng dạy, học tập còn chật hẹp, chưa tương thích với sự phát triển của Phật giáo ở tầng vĩ mô; đội ngũ cán bộ gảng sư còn thiếu phong cách sư phạm; lứa tuổi Tăng sinh trong một khóa không đồng đều, vì vậy ảnh hưởng đến việc tiếp thu và phổ biến kiến thức giảng dạy….xuất phát từ những khó khăn trên, chúng tôi xin mạnh dạn đề xuất một số giải pháp đối với công tác giáo dục và đào tạo Tăng Tài của Phật giáo Việt Nam hiện nay như sau:

Một là, phải tiếp tục phát triển các chương trình đào tạo Tăng ni sinh ở các bậc học, hướng tới xây dựng và hoàn thiện khung chương trình, môn học ở các hệ đào tạo . Việc phân định các cấp học và phát triển, hoàn thiện các chương trình đào tạo Tăng ni sinh Phật giáo Việt Nam ở miền Bắc là một mục tiêu được đặt ra trong các hệ đào tạo của giáo dục Phật giáo. Sự phân định các cấp học và nội dung chương trình học, khung chương trình và các môn học trong các cấp, các hệ đào tạo tăng ni sinh Phật giáo miền Bắc hiện nay chưa thật hợp lý, chưa thật khoa học và phù hợp với tâm sinh lý của người học. Chính vì vậy, việc phân định các cấp học theo lứa tuổi và chuyên khoa là cần thiết.

Hai là, Xây dựng hệ thống quản lý giáo dục tăng ni chặt chẽ, hợp lý và hiệu quả, mở rộng quan hệ hợp tác với các cơ sở đào tạo bên ngoài Việc quản lý Tăng Ni hiện nay còn nhiều bất cập, chưa thật hợp lý và linh hoạt trong khuôn viên chật hẹp, gây khó khăn cho Tăng ni sinh trong quá trình tu học. Mở rộng quan hệ hợp tác giữa các cơ sở giáo dục và đào tạo tăng ni sinh Phật giáo ở miền Bắc với các cơ sở đào tạo, các trường Đại học, cao đẳng trong nước nói chung và nước ngoài nói riêng. Tiến tới hợp tác, liên kết trong đào tạo, cử Tăng ni sinh ra nước ngoài đào tạo…

Ba là, Xây dựng chương trình giảng dạy hiện đại, hướng tới mục tiêu đề nghi Chính phủ phê duyệt đề án đào tạo sau đại học lấy chương trình giáo dục và đào tạo của Bộ giáo dục làm chuẩn, sau đó có sự gia giảm theo đặc thù của ngành giáo dục Tăng ni. Hoàn thiện đề án xây dựng khung chương trình đào tạo đại học và đề nghị Chính phủ phê duyệt đề án đào tạo sau đại học cho Học viện Phật giáo Việt Nam, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội và nhu cầu không ngừng học hỏi của tăng ni sinh Phật giáo.

Bốn là, đổi mới, củng cố hệ thống giáo dục và đào tạo Tăng ni sinh. Giáo dục và đào tạo Phật giáo mạnh trước hết hệ thống trường lớp phải đồng bộ và thống nhất từ trên xuống dưới trong cả nước. Khi đã phân chia rõ ràng từng cấp bậc cụ thể thì sẽ dễ dàng định hướng nội dung chương trình cho từng cấp. Trong khi định hướng nội dung đào tạo, cần đưa ra mô hình đào tạo sao cho thích hợp theo nhu cầu của Phật giáo và xã hội.

Năm là, Biên soạn chương trình đào tạo khung, lựa chọn nhân sự điều hành, quản lý và giảng dạy, đồng thời mở rộng hệ thống giáo dục và đào tạo, đa dạng hóa các loại hình đào tạo .

Sau khi đã có mô hình thì việc tiếp theo là biên soạn giáo án theo mô hình đã xây dựng. Cần lưu tâm khi soạn thảo là phải có chương trình thực hành bắt buộc với chuyên ngành đào tạo thường gọi là thực tập, khảo sát thực tế…Học lý thuyết mà không hướng dẫn thực hành thì trái với tôn chỉ Phật giáo là “tri hành hợp nhất”.

Nhân sự là nhân tố quyết định sự thất bại hay thành công của mọi tổ chức và trường lớp, Phật giáo cũng không ngoài quy luật ấy. Nhân sự điều hành trường lớp phải là những người trực tiếp làm việc toàn thời gian cho giáo dục và có khả năng chuyên môn.

Về ban giảng huấn, Phật giáo chưa có cơ chế biên chế như nhà nước nê n cần phải có hợp đồng rõ ràng, thời gian phục vụ và mức lương cụ thể. Như vậy mới đủ pháp lý để ràng buộc trách nhiệm các vị giáo thụ đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo và tạo điều kiện cho họ nghiên cứu.

Như trên đã đề cập, trong khi tăng ni được phép học tại các trường thế tục thì người cư sĩ Phật tử lại không được cho phép vào học tại các trường Phật học. Cần tạo ra hình thức giáo dục đa dạng. Cho phép các cư sĩ Phật tử có thể tham gia học tập như Tăng ni sinh trong các trường Phật giáo. Mở rộng, phát triển giáo dục và đào tạo Phật giáo dưới nhiều hình thức như các lớp học ngắn hạn, các lớp dài hạn cấp chứng chỉ Phật học. Đồng thời cần phải có những cải cách phù hợp để đảm bảo chương trình, không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo. Cần có biện pháp để đảm bảo những lợi chính đáng về sự tôn trọng công bằng với các đại học thế tục vì hiện tại các đại học thế tục không chấp nhận bằng cấp của Phật giáo trong khi về phía Phật giáo thì luôn chấp nhận bằng cấp các trường. Học viện Phật giáo cần phải từng bước đáp ứng các quy định của bộ giáo dục.

Trong bối cảnh hiện nay, việc đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Tăng ni sinh Phật giáo Việt Nam là một vấn đề then chốt, trọng tâm của sự phát triển Phật giáo Việt Nam. Marx có viết rằng: “Một mặt, muốn sáng chế một hệ thống giáo dục đúng đắn, cần thiết phải có sự thay đổi các điều kiện xã hội, và mặt khác, muốn có thể thay đổi các điều kiện xã hội, cần thiết phải có một hệ thống giáo dục đúng đắn”[151]. Với Phật giáo Việt Nam, việc cần thiết phải phải có một hệ thống giáo dục đúng đắn và tiến bộ luôn được đặt trong hệ thống giáo dục quốc dân và có thể tác động tới là giáo dục xã hội tạo điều kiện cho các biến đổi trong các điều kiện xã hội và hệ thống giáo dục quốc dân.

Tóm lại, trong suốt 30 năm qua, giáo dục và đào tạo Tăng ni sinh Phật giáo Việt Nam ở miền Bắc đã đào tạo ra biết bao danh tăng thạc đức, những bậc thạch trụ chốn tùng lâm, pháp khí Đại thừa giàu lòng yêu nước, yêu đồng bào, hết lòng hy sinh để phụng sự nhân dân, hòa mình hiện hữu trong lòng dân tộc. Họ là những bậc ngộ giác, hết mình vì sự nghiệp duy trì và phát triển Phật pháp. Tăng ni, Phật tử luôn cố gắng vươn lên, xây dựng và phát triển Phật giáo Việt Nam ngày càng trang nghiêm vững mạnh trong lòng dân tộc, làm cho đạo pháp mãi trường tồ n tại thế gian, “tốt đạo đẹp đời”.

———

[151] Nguyễn Mạnh Tường (1994), Lý luận giáo dục Châu Âu, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội., trang 528.