Kinh Trường A - Hàm Tập 1

11. Kinh Tăng Nhất

11. KINH TĂNG NHẤT¹

[57b26] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, rừng cây Kì-đà, vườn Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn haitrăm năm mươi vị.

Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Nay Ta sẽ nói pháp cho các ngươi nghe; pháp vi diệu, khoảng đầu, khoảng giữa, khoảng cuối thảy đều chân chính, có đầy đủ nghĩa và vị, phạm hạnh thanh tịnh.

Đó là pháp tăng nhất. Các ngươi [57c] hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ! Ta sẽ giảng thuyết.”

Các Tỳ-kheo vâng lời lắng nghe. Phật nói với các Tỳ- kheo:

“Pháp tăng nhất ấy là, một thành pháp, một tu pháp, một giác pháp, một diệt pháp, một chứng pháp.

“Thế nào là một thành pháp? Đó là: không bỏ các pháp thiện.

“Thế nào là một tu pháp? Đó là: thường tự niệm thân.²

“Thế nào là một giác pháp? Đó là: xúc hữu lậu.

“Thế nào là một diệt pháp? Đó là: ngã mạn.

“Thế nào là một chứng pháp? Đó là: vô ngại tâm giảithoát.

“Lại nữa, có hai thành pháp, hai tu pháp, hai giác pháp, hai diệt pháp, hai chứng pháp.

“Thế nào là hai thành pháp? Biết tàm và biết quí.

“Thế nào là hai tu pháp? Chỉ và quán.

“Thế nào là hai giác pháp? Danh và sắc.

“Thế nào là hai diệt pháp? Vô minh và hữu ái.

“Thế nào là hai chứng pháp? Minh và giải thoát.

———

* 佛說長阿含第二分增一經第七

¹ Bản Hán, quyển 9, Đại I tr. 57b-59b. Đại thể, đồng nhất với kinh số 10. “Thập thượng” ở trên. Kinh này có các hạng mục ngắn hơn và do chính Phật thuyết.

² Tức niệm thân, hay thân hành niệm, Pāli: kāyagatāsati sātasahagatā.

“Lại nữa, có ba thành pháp, ba tu pháp, ba giác pháp, ba diệt pháp, ba chứng pháp.

“Thế nào là ba thành pháp? 1. Thân cận thiện hữu, 2. Tai nghe pháp âm, 3. Thành tựu pháp tùy pháp.

“Thế nào là ba tu pháp? Đó là ba tam-muội: không tammuội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam-muội.³

“Thế nào là ba giác pháp? Đó là ba thọ: khổ thọ, lạc thọ, phi khổ phi lạc thọ.

“Thế nào là ba diệt pháp? Đó là ba ái: dục ái, hữu ái, vô hữu ái.

“Thế nào là ba chứng pháp? Đó là ba minh: túc mạng trí, thiên nhãn trí và lậu tận trí.

Lại nữa, có bốn thành pháp, bốn tu pháp, bốn giác pháp, bốn diệt pháp, bốn chứng pháp. “Thế nào là bốn thành pháp? Đó là luân pháp: 1. Sống ở trung ương của đất nước. 2. Gần thiện hữu. 3. Tự cẩn thận. 4. Có gốc rễ thiện đã được trồng từ đời trước.

“Thế nào là bốn tu pháp? Đó là bốn niệm xứ: 1. Tỳ- kheo quán thân trên nội thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ tham ưu ở đời. 2. Quán thọ. 3. Quán tâm. 4. Quán pháp cũng như vậy.

“Thế nào là bốn giác pháp? Đó là bốn loại thực phẩm: đoạn thực, xúc thực, ý tư thực, thức thực.

“Thế nào là bốn diệt pháp? Đó là bốn thủ: dục thủ, ngã ngữ thủ, giới cấm thủ, và kiến thủ.

“Thế nào là bốn chứng pháp? Đó là bốn Sa-môn quả: Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm quả, A-na-hàm quả, Ala- hán quả.

“Lại nữa, có năm thành pháp, năm tu pháp, năm giác pháp, năm diệt pháp, năm chứng pháp.

———

³ Vô tác tam muội.

“Thế nào là năm thành pháp? Đó là năm tinh cần chi:⁴1. Tin Phật, Như Lai, Chí Chân, mười hiệu thành tựu.[58a] 2. Không bệnh, thân thường an ổn. 3. Chất trực,

không dua xiểm, hướng thẳng đến con đường dẫn đến Niết-bàn của Như Lai. 4. Chuyên tâm không tán loạn, đọc cũng không quên lãng. 5. Khéo léo quán sát sựsinh diệt của pháp, bằng thực hành của Hiền Thánh mà diệt tận gốc rễ khổ.

“Thế nào là năm tu pháp? Đó là năm căn: tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, và tuệ căn.

“Thế nào là năm giác pháp? Đó là năm thủ uẩn: sắc thủ uẩn, thọ, tưởng, hành thức thủ uẩn.

“Thế nào là năm diệt pháp? Đó là năm cái: tham dục cái, sân nhuế cái, thụy miên cái, trạo hối cái, và nghi cái.

“Thế nào là năm chứng pháp? Đó là năm tụ vô học: tụvô học giới, tụ vô học định, tụ vô học tuệ, tụ vô học giải thoát, tụ vô học giải thoát tri kiến.

“Lại nữa có sáu thành pháp, sáu tu pháp, sáu giác pháp, sáu diệt pháp, sáu chứng pháp.

“Thế nào là sáu thành pháp? Đó là sáu pháp tôn trọng: Nếu có Tỳ-kheo tu sáu pháp tôn trọng, đáng kính, đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không có tranh tụng, hiệp nhất, không hỗn tạp. Những gì là sáu? 1. Ở đây, Tỳ-kheo thân thường hành từ, kính đồng phạm hạnh, sống với tâm nhân ái. Đó gọi là pháp, tôn trọng, đáng kính, đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không có tranh tụng, hiệp nhất, không tạp. 2-4. Lại nữa, Tỳ- kheo khẩu hành từ, ý hành từ; được vật lợi dưỡng đúng pháp và những thức ăn ở trong bát cũng đều đem chia cho đồng phạm hạnh khác dùng chung, không phân biệt đây kia. 5. Lại nữa, Tỳ-kheo, đối với đồng phạm hạnh, khéo thọ trì đầy đủ giới mà bậc thánh hành trì, không phạm, không hủy, không nhiễm ô, được bậc trí khen ngợi, thành tựu tâm định. 6. Cùng với các đồng phạm hạnh, thành tựu chính kiến dẫn đến sự xuất yếu của Hiền Thánh, chân chính diệt tận khổ, đó gọi là pháp tôn trọng, đáng kính đáng trọng, khiến chúng hòa hợp, không có tranh tụng, hiệp nhất, không hỗn tạp.

“Thế nào là sáu tu pháp? Đó là sáu tu niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên.

———

⁴ Nguyên Hán: diệt tận chi.

“Thế nào là sáu giác pháp? Đó là sáu nội xứ: nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ.

“Thế nào là sáu diệt pháp? Đó là sáu ái thân: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái.

“Thế nào là sáu chứng pháp? Đó là sáu thần thông: 1. Thần túc thông chứng. 2. Thiên nhĩ thông chứng. 3. Tri tha tâm thông chứng. 4. Túc mạng thông chứng. 5.

Thiên nhãn thông chứng. 6. Lậu tận thông chứng. “Lại nữa, có bảy thành pháp, bảy tu pháp, bảy giác pháp, bảy diệt pháp, bảy chứng pháp.

“Thế nào là bảy thành pháp? Đó là bảy tài sản: tín làtài sản, giới là tài sản, tàm là tài sản, quí là tài sản, đa văn là tài sản, xả thí là tài sản, tuệ là tài sản.

“Thế nào là bảy tu pháp? Đó là bảy giác chi: ở đây, Tỳ-kheo [58b] tu niệm giác chi, y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly. Tu pháp, tu tinh tấn, tu hỷ, tu khinh an, tu

định, tu xả, y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly.

“Thế nào là bảy giác pháp? Đó là bảy trú xứ thức: Hoặc có chúng sinh với nhiều thân khác nhau, nhiềutưởng khác nhau, đó là một phần chư Thiên và loài người vậy. Đó là thức trú thứ nhất. Lại có chúng sinh, với nhiều thân khác nhau nhưng một tưởng, đó là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là thức trúthứ hai. Lại có chúng sinh với một thân nhưng nhiều tưởng khác nhau, đó là trời Quang âm. Đó là thức trúthứ ba. Lại có chúng sinh với một thân và một tưởng giống nhau, đó là trời Biến tịnh. Đó là thức trú thứ tư. Lại có chúng sinh trú không vô biên xứ. Đó là thức trú thứ năm. Lại có chúng sinh trú ở thức vô biên xứ. Đó là thức trú thứ sáu. Hoặc trú vô sở hữu xứ. Đó làthức trú thứ bảy.

“Thế nào là bảy diệt pháp? Đó là bảy tùy miên: tùy mien dục ái, tùy miên hữu ái, tùy miên kiến, tùy miên mạn, tùy miên sân nhuế, tùy miên vô minh, tùy miên nghi.

“Thế nào là bảy chứng pháp? Đó là bảy năng lực diệt tận lậu hoặc: ở đây, Tỳ-kheo, đối với hết thảy khổ, sựtập khởi của khổ, sự diệt trừ, vị ngọt, sự tai hại, vàsự xuất ly của khổ mà biết như thật, thấy như thật; quán sát dục như hầm lửa, và cũng như đao kiếm, biết dục, thấy dục, không tham nơi dục, tâm không trụ nơi dục. Ở trong đó lại khéo quán sát; sau khi đã như thật giác tri, như thật thấy, tham, tật, ác bất thiện pháp của thế gian không rò rỉ, không sinh khởi. Tu tứ niệm xứ, tu tập nhiều lần, thực hành nhiều lần. Tu năm căn,năm lực, bảy giác chi, tám

chi Hiền Thánh đạo, tu tập nhiều lần, thực hành nhiều lần.

“Lại nữa, có tám thành pháp, tám tu pháp, tám giác pháp, tám diệt pháp, tám chứng pháp.

“Thế nào là tám thành pháp? Đó là tám nhân duyên khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh nhưng có thể sở đắc trí, và nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tăng trưởng. Những gì là tám? Ở đây, Tỳ-kheo sống nương tựa ThếTôn, hoặc nương tựa sư trưởng, hoặc nương tựa đồng phạm hạnh có trí tuệ, sinh tâm tàm quí, có ái, có kỉnh. Đó là nhân duyên thứ nhất, khiến cho chưa đắc phạm hạnh mà chứng đắc trí; nếu đắc phạm hạnh rồi thì trítăng trưởng. Lại nữa, nương tựa Thế Tôn (hoặc đồng phạm hạnh), tùy thời mà thưa hỏi: ‘Pháp này có ýnghĩa gì? Dẫn đến đâu?’, khi ấy các Tôn trưởng liền mở bày cho nghĩa lý thậm thâm. Đó là nhân duyên thứ hai. Sau khi nghe pháp thân tâm an lạc, an tĩnh. Đó là nhân duyên thứ ba. Không luận bàn những tạp luận vô ích làm chướng ngại đạo; vị ấy đến giữa đại chúng, hoặc tự mình thuyết pháp, hoặc thỉnh người khác thuyết, mà vẫn không bỏ sự im lặng của Hiền Thánh. Đó là nhân duyên thứ tư. Đa văn, quảng bác, ghi nhớ không quên các pháp thâm áo, thiện xảo ởkhoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối, [58c] cónghĩa có vị, chân thật, đầy đủ phạm hạnh. Sau khi nghe thì ghi nhớ trong lòng, kiến giải không lay động. Đó là nhân duyên thứ năm. Tu tập tinh cần, diệt ác tăng thiện, gắng sức thực hành không bỏ pháp ấy. Đó là nhân duyên thứ sáu. Bằng trí tuệ mà nhận thức pháp sinh diệt, chỗ thú hướng của Hiền Thánh, tận cùng biên tế của khổ. Đó là nhân duyên thứ bảy. Quán tướng sinh và tướng diệt của năm thủ uẩn: Đây là sắc, đây là sự tập khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức, sự diệt tận của thọ, tưởng, hành, thức. Đó là nhân duyên thứ tám, khiến cho chưa sở đắc phạm hạnh mà sở đắc trí, nếu đã sở đắc phạm hạnh thì trí tuệ tăng trưởng.

“Thế nào là tám tu pháp? Đó là tám chi Hiền Thánh đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định.

“Thế nào là tám giác pháp? Đó là tám pháp ở đời: lợi, suy, vinh, nhục, khen, chê, khổ, lạc.

“Thế nào là tám diệt pháp? Đó là tám tà: tà kiến, tà tưduy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định.

“Thế nào là tám chứng pháp? Đó là tám giải thoát. Bên trong có sắc tưởng, quán sắc: giải thoát thứ nhất. Bên trong không có sắc tưởng,

quán ngoại sắc: giải thoát thứ hai. Tịnh giải thoát: giải thoát thứ ba. Vượt sắc tưởng, diệt hữu đối tưởng, an trú không vô biên xứ: giải thoát thứ tư. Vượt qua không vô biên xứ, an trú thức vô biên xứ: giải thoát thứ năm. Vượt qua thức vô biên xứ, an trú vô sở hữu xứ: giải thoát thứ sáu. Vượt qua vô sở hữu xứ, an trú phi tưởng phi phi tưởngxứ: giải thoát thứ bảy. Vượt phi tưởng phi phi tưởngxứ, an trú tưởng thọ diệt: giải thoát thứ tám.

“Lại nữa, có chín thành pháp, chín tu pháp, chín giác pháp, chín diệt pháp, chín chứng pháp.

“Thế nào là chín thành pháp? Đó là chín tịnh cần chi: giới tịnh cần chi, tâm tịnh cần chi, kiến tịnh cần chi, độ nghi tịnh cần chi, phân biệt tịnh cần chi, đạo tịnh cần chi, trừ tịnh cần chi, vô dục tịnh cần chi, giải thoát tịnh cần chi.

“Thế nào là chín tu pháp? Đó là chín gốc rễ của hỷ: 1. hỷ, 2. ái, 3. duyệt, 4. lạc, 5. định, 6. như thật tri, 7. trừxả, 8. vô dục, 9. giải thoát.

“Thế nào chín giác pháp? Đó là chín chúng sinh cư. 1. Hoặc có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, với nhiều tưởng khác nhau, tức là một phần chư Thiên và

loài Người. Đó là nơi cư trú thứ nhất của chúng sinh. 2. Lại có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, nhưng với một tưởng giống nhau, tức là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là cư trú thứ hai của chúng sinh. 3. Lại có chúng sinh với một thân giống nhau, nhưng với nhiều tưởng khác nhau, tức là trời Quang âm. Đó là cư trú thứ ba của chúng sinh. 4. Lại có chúng sinh với một thân một tưởng giống nhau, tức là trời Biến tịnh. Đó là cư trú thứ tư của chúng sinh. 5. Lại cóchúng sinh không có tưởng và không có giác tri, tức làtrời Vô tưởng. Đó là cư trú thứ năm của chúng sinh. 6. Lại có chúng sinh [59a] an trú hư không vô biên xứ. Đó là cư trú thứ sáu của chúng sinh. 7. Lại có chúng sinh an trú thức vô biên xứ. Đó là an trú thứ bảy của chúng sinh. 8. Lại có chúng sinh an trú vô sở hữu xứ. Đó là cư trú thứ tám của chúng sinh. 9. Lại có chúng sinh an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đó là cư trúthứ chín của chúng sinh.

“Thế nào là chín diệt pháp? Đó là chín gốc rễ của ái. Nhân ái có tầm cầu. Nhân cầu có lợi. Nhân lợi códụng. Nhân dụng có dục. Nhân dục có chấp trước. Nhân trước có tật đố. Nhân tật có thủ. Nhân thủ cóhộ.

“Thế nào là chín chứng pháp? Đó là chín thứ đệ diệt. Nếu nhập sơ thiền, thì gai nhọn là âm thanh bị diệt trừ. Nhập đệ nhị thiền, gai nhọn là tầm và tứ bị diệt trừ. Nhập đệ tam thiền, gai nhọn là hỷ bị diệt trừ. Nhập đệ

tứ thiền, gai nhọn là hơi thở ra vào bị diệt trừ. Nhập không vô biên xứ, gai nhọn là sắc tưởng bị diệt trừ. Nhập thức vô biên xứ, gai nhọn là không tưởng bị diệt trừ. Nhập vô sở hữu xứ, gai nhọn là thức tưởng bị diệt trừ. Nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ, gai nhọn là vôsở hữu tưởng bị diệt trừ. Nhập diệt tận định, gai nhọn là tưởng và thọ bị diệt trừ.

“Lại nữa, có mười thành pháp, mười tu pháp, mười giác pháp, mười diệt pháp, mười chứng pháp.

“Thế nào là mười thành pháp? Đó là mười cứu hộpháp. 1. Tỳ-kheo đầy đủ hai trăm năm mươi giới, đầy đủ oai nghi, thấy lỗi nhỏ nhặt sinh tâm lo sợ lớn, chân

chính học giới, tâm không nghiêng lệch. 2. Có đượcthiện tri thức. 3. Ngôn ngữ trung chính, nhẫn nhịn được nhiều điều. 4. Ưa cầu thiện pháp, phân bố không tiếc lẫn. 5. Các đồng phạm hạnh có việc phải làm liền đến giúp đỡ không lấy làm mệt nhọc, làm được những việc khó làm và cũng dạy người khác làm. 6. Nghe nhiều; nghe xong thì ghi nhớ không hề quên. 7. Tinh tấn, diệt trừ bất thiện pháp, tăng trưởng thiện pháp. 8. Thường tự chuyên niệm, không có tưởng khác, nhớ những hành vi thiện từ trước như thấy trước mắt. 9. Thành tựu trí tuệ, quán sự sinh diệt của các pháp, bằng pháp luật Hiền Thánh mà đoạn trừ gốc khổ. 10. Vui với sự nhàn cư, chuyên niệm tư duy, ở trung gian thiền, không có đùa giỡn.

“Thế nào là mười tu pháp? Đó là mười chính hành.Chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định, chính giải thoát, chính tri.

“Thế nào là mười giác pháp? Đó là mười sắc xứ. Nhãn xứ, nhĩ, tỉ, thiệt, thân xứ; sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ.

“Thế nào là mười diệt pháp? Đó là mười tà hành. Tàkiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà tinh tấn, tà niệm, tà định, tà giải thoát, tà trí.

“Thế nào là mười chứng pháp? Đó là mười vô học pháp. Vô [59b] học chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định, chính giải thoát, chính trí.

“Các Tỳ-kheo, đó tăng nhất pháp. Ta nay đã nói cho các ngươi pháp như vậy. Ta, Như Lai, đã làm đầy đủnhững điều cần làm cho đệ tử. Với lòng thương yêu, Ta đã răn dạy các ngươi. Các ngươi cũng nên tinh tấn phụng hành.

“Này các Tỳ-kheo, hãy ở chỗ thanh vắng, dưới gốc cây hay bãi đất trống, tinh cần tọa thiền, chớ tự đểmình buông lung. Nay không nỗ lực,

về sau hối hận nào có ích gì. Đó là lời Ta răn dạy, hãy tinh tấn thọtrì.”

Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật thuyết, hoan hỷ phụng hành.⁵

———

⁵ Bản Hán, hết quyển 9.

12. Kinh Tam Tụ

12. KINH TAM TỤ

[59b15] Tôi nghe như vầy.

Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, rừng Kì Thọ, vườn Cấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị.

Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, Ta sẽ nói cho các ngươi nghe pháp vi diệu, có nghĩa, có vị, đầy đủ phạm hạnh thanh tịnh. Đó là pháp ba tụ. Các ngươi hãy lắng nghe, hãy suy nghĩ kỹ. Ta sẽ nói.”

Các Tỳ-kheo vâng lời Phật dạy, chú ý lắng nghe.

Phật nói:

“Tỳ-kheo, pháp ba tụ ấy là: một pháp dẫn đến ác thú; một pháp dẫn đến thiện thú; một pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Thế nào là một pháp dẫn đến ác thú? Không có nhân từ, ôm lòng độc hại. Đó là một pháp dẫn đến ác thú.

“Thế nào là một pháp dẫn đến thiện thú? Không đem ác tâm gia hại chúng sinh. Đó là một pháp dẫn đến thiện thú.

“Thế nào là một pháp dẫn đến Niết-bàn? Thường tinh cần tu niệm xứ về thân. Đó là một pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Lại có hai pháp thú hướng ác thú. Lại có hai pháp thú hướng thiện thú. Lại có hai pháp thú hướng Niết-bàn.

“Thế nào là hai pháp dẫn đến ác thú? Hủy giới và phá kiến.

“Thế nào là hai pháp dẫn đến thiện thú? Có đủ giới vàcó đủ kiến.

“Thế nào là hai pháp dẫn đến Niết-bàn? [59c] Chỉ và quán.

“Lại có ba pháp thú hướng ác thú. Ba pháp thú hướng thiện thú. Ba pháp thú hướng Niết-bàn.

“Thế nào là ba pháp hướng đến ác thú? Ba bất thiện căn: tham bất thiện căn, nhuế bất thiện căn, si bất thiện căn.

“Thế nào là ba pháp dẫn đến thiện thú? Ba thiện căn: vô tham thiện căn, vô nhuế thiện căn, vô si thiện căn.

“Thế nào là ba pháp dẫn đến Niết-bàn? Ba tam-muội: không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam muội.

“Lại có bốn pháp dẫn đến ác thú. Bốn pháp dẫn đến thiện thú. Bốn pháp* thú hướng Niết-bàn.

“Thế nào là bốn pháp thú hướng ác thú? Lời nói thiên vị, lời nói thù hận, lời nói sợ hãi, lời nói ngu si.

“Thế nào là bốn pháp dẫn đến thiện thú? Lời nói không thiên vị, lời nói không thù hận, lời nói không sợ hãi, lời nói không ngu si.

“Thế nào là bốn pháp dẫn đến Niết-bàn? Bốn niệm xứ: thân niệm xứ, thọ niệm xứ, tâm niệm xứ, pháp niệm xứ.

“Lại có năm pháp dẫn đến ác thú, năm pháp dẫn đến thiện thú, năm pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Thế nào là năm pháp dẫn đến ác thú? Phá năm giới: giết, trộm, dâm dật, nói dối, uống rượu.

“Thế nào là năm pháp dẫn đến thiện thú? Thọ trì năm giới: không giết, không trộm, không dâm dật, không dối, không uống rượu.

“Thế nào là năm pháp dẫn đến Niết-bàn? Năm căn: tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn.

“Lại có sáu pháp dẫn đến ác thú, sáu pháp dẫn đến thiện thú, sáu pháp thú hướng Niết-bàn.

“Thế nào là sáu pháp dẫn đến ác thú? Sáu bất kính: không kính Phật, không kính Pháp, không kính Tăng, không kính giới, không kính định, không kính cha mẹ.

“Thế nào là sáu pháp dẫn đến thiện thú? Kính Phật, kính Pháp, kính Tăng, kính giới, kính định, kính cha mẹ.

“Thế nào là sáu pháp dẫn đến Niết-bàn? Sáu tùy niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí, niệm giới, niệm thiên.

“Lại có bảy pháp dẫn đến ác thú, bảy pháp dẫn đến thiện thú, bảy pháp dẫn đến Niết-bàn.

———

* 第二分三聚經第八

“Thế nào là bảy pháp dẫn đến ác thú? Giết, trộm, dâm dật, nói dối, nói hai lưỡi, ác khẩu, ỷ ngữ.

“Thế nào là bảy pháp dẫn đến thiện thú? Không giết, không trộm, không dâm dật, không nói dối, không nói hai lưỡi, không ác khẩu, không ỷ ngữ.

“Thế nào là bảy pháp dẫn đến Niết-bàn? Bảy giác chi: niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, hỷ giác chi, xả giác chi.

“Lại có tám pháp dẫn đến ác thú, tám pháp dẫn đến thiện thú, tám pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Thế nào là tám pháp dẫn đến ác thú? Tám tà hành: tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, [60a] tà mạng, tàtinh tấn, tà niệm, tà định.

“Thế nào là tám pháp dẫn đến thiện thú? Thế gian chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định.

“Thế nào là tám pháp dẫn đến Niết-bàn? Tám Hiền Thánh đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính

định.

“Lại có chín pháp dẫn đến ác thú, chín pháp dẫn đến thiện thú, chín pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Thế nào là chín pháp dẫn đến thiện thú? Chín ưu não: Có người xâm hại ta: nó đã xâm hại, đang xâm hại, sẽxâm hại. Có người xâm hại cái ta yêu: nó đã xâm hại, đang xâm hại, sẽ xâm hại. Có người yêu kính cái ta ghét: nó đã yêu kính, đang yêu kính, sẽ yêu kính.

“Thế nào là chín pháp dẫn đến thiện thú? ‘Có người xâm hại ta’, ích gì mà ta sinh não: đã không sinh não, đang không sinh não, sẽ không sinh não. ‘Có người xâm hại cái ta yêu’, ích gì ta sinh não: đã không sinh não, đang không sinh não, sẽkhông sinh não. ‘Cóngười yêu kính cái ta ghét’, ích gì ta sinh não: đãkhông sinh não, đang không sinh não, sẽ không sinh não.

“Thế nào là chín pháp dẫn đến Niết-bàn? Chín thiện pháp: 1. hỷ, 2. ái, 3. duyệt, 4. lạc, 5. định, 6. thật tri, 7.trừ xả, 8. vô dục, 9. giải thoát.

“Lại có mười pháp dẫn đến ác thú, mười pháp dẫn đến thiện thú, mười pháp dẫn đến Niết-bàn.

“Thế nào là mười pháp dẫn đến ác thú? Mười bất thiện: thân với giết,

trộm, tà dâm; khẩu với nói dối, hai lưỡi, ác khẩu, ỷ ngữ; ý với tham lam, tật đố, tà kiến.

“Thế nào là mười pháp dẫn đến thiện thú? Mười thiện hành: thân với không giết, không trộm, không tà dâm; khẩu với không nói dối, không hai lưỡi, không ác khẩu, không ỷ ngữ; ý với không tham lam, không tật đố, không tà kiến.

“Thế nào là mười pháp dẫn đến Niết-bàn? Mười trực đạo: chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định, chính giải thoát, chính tri.

“Này các Tỳ-kheo, mười pháp như vậy đưa đến Niết-bàn. Đó là Chính pháp vi diệu gồm ba tụ. Ta, là NhưLai, đã làm đầy đủ những điều cần làm cho đệ tử, vìnghĩ đến các ngươi nên chỉ bày lối đi. Các ngươi cũng phải tự lo cho thân mình, hãy ở nơi thanh vắng, dưới gốc cây mà tư duy, chớ lười biếng. Nay không gắng sức, sau hối không ích gì.”

Các Tỳ-kheo sau khi nghe những lời Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

13. Kinh Duyên Phương Tiện

13. KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG TIỆN

Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở tại nước Câu-lưu-sa, trú xứ Kiếp-masa,¹[60b] cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị.

Bấy giờ, A-nan ở tại chỗ thanh vắng suy nghĩ: “Kìdiệu thay! Hy hữu thay! Ánh sáng của mười hai duyên khởi² mà đức Thế Tôn đã dạy thật là sâu xa, khó hiểu!

Nhưng theo ý ta quán xét thì như thấy ở trước mắt, cógì mà gọi là sâu xa?”

Rồi thì, A-nan liền rời khỏi tịnh thất đi đến chỗ Phật; đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi sang một bên, bạch ThếTôn rằng:

“Vừa rồi, ở nơi tịnh thất, con tự thầm nghĩ: ‘Kì diệu thay! Hy hữu thay! Ánh sáng của mười hai duyên khởi mà Đức Thế Tôn đã dạy thật là sâu xa, khó hiểu! Nhưng theo ý ta quán xét thì như thấy ở trước mắt, cógì mà gọi là sâu xa?’”

Bấy giờ, Phật bảo A-nan:

“Thôi, thôi, A-nan! Chớ nói như vậy. Ánh sáng của mười hai duyên khởi rất sâu xa, khó hiểu. Mười hai duyên khởi này khó thấy, khó biết. Chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, những người chưa thấy duyên, nếu muốn tư lương, quán sát, phân biệt nghĩa lý của nó, đều bị hoang mê không thể thấy nổi.

———

* 佛說長阿含第二分大緣方便經第九

¹Câu-lưu-sa quốc Kiếp-ma-sa trú xứ 拘流沙國劫摩沙住處; Pl.:Kurūsu viharati Kammāsadhammaṃ nāma Kurūnaṃ nigamo,trú giữa những người Kuru, tại một ấp của người Kuru gọi làKammāsadhamma. T 14: Câu-loại quốc, Pháp trị xứ 拘類國法治處.

² Thập nhị nhân duyên chi quang minh thậm thâm nan giải 十二因緣之光明甚深難解; D15 (ii 55): yāva gambīro cāyaṃ bhante,paṭiccasamuppādo gambīrāvabhāso ca, lý duyên khởi thật sâuxa, sự biểu hiện (ánh sáng) cũng rất sâu xa. T 26(97): Thử duyênkhởi thậm kì; cực thậm thâm; minh diệc thậm thâm. 此緣起甚奇極甚深明亦甚深: duyên khởi này thật kì diệu, rất sâu thẳm; ánhsáng của nó cũng rất sâu thẳm.

“Này A-nan, nay Ta nói với ngươi: Già-chết có duyên. Nếu có người hỏi: Cái gì là duyên của già-chết? Hãy trả lời người ấy: Sinh là duyên của già-chết. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của sinh. Hãy trả lời: Hữu làduyên của sinh. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của hữu? Hãy trả lời: Thủ là duyên của hữu. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thủ? Hãy trả lời: Ái là duyên của thủ. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của ái? Hãy trả lời: Thọlà duyên của ái.³ Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thọ? Hãy trả lời: Xúc là duyên của thọ. Nếu lại hỏi: Cái gìlà duyên của xúc? Hãy trả lời: Sáu xứ là duyên của xúc. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của sáu xứ? Hãy trảlời: Danh sắc là duyên của sáu xứ. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của danh sắc? Hãy trả lời: Thức là duyên của danh sắc. Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của thức? Hãy trả lời: Hành là duyên của thức.⁴Nếu lại hỏi: Cái gì là duyên của hành? Hãy trả lời: Vô minh⁵ là duyên của hành.

“Này A-nan, như vậy duyên vô minh có hành, duyên hành có thức, duyên thức có danh sắc, duyên danh sắc có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên xúc có thọ, duyên thọ có ái, duyên ái có thủ, duyên thủ có hữu, duyên hữu có sinh, duyên sinh có già, chết, lo, rầu, khổ, não, tập thành một khối đại hoạn. Đó là duyên của khối đại khổ uẩn vậy.⁶

“Này A-nan, duyên sinh có già-chết: điều này có ýnghĩa gì? Giả sử hết thảy chúng sinh không có sinh,⁷thì có già-chết không?”⁸

“A-nan đáp: “Không.”

———

³T 14: lần ngược từ lão tử lên đến ái thì trở lui: ái cầu 愛求nhân duyên thọ 受(thủ); thọ (thủ) nhân duyên hữu 有; hữu nhân duyên sinh 生; sinh nhân duyên lão tử 老死.

⁴ D15 ibid.: kiṃpaccayā viññāṇan’ti iti ce vadeyya, nāmarūpaccayāviññāṇan’ti iccassa vacanīyaṃ iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayāviññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmaūpaṃ: duyên gì có thức? Duyêndanh sắc có thức. “Duyên danh sắc có thức, duyên thức có danhsắc.” Cf. D 14. Lưu ý, trong các bản Pàli dẫn trên, không đề cậpđến hai chi cuối là hành (saṅkhāra) và vô minh (avijja). Nhưng,bản Hán, trong phần quảng diễn sau, cũng chỉ truy lên đến “thứcduyên danh sắc và danh sắc duyên thức”, không lên đến hành và vô minh.

⁵ Nguyên Hán: si 痴.

⁶ D 25 ibid.: evam etassa kevalassa dukkhakkhandassa samudayo hoti, đó là sự tập khởi của khối đau khổ toàn diện này.

⁷T 26(97): “giả sử không có sinh; cá…, chim…, trời..., người…, không có cái gì, không có bất cứ nơi đâu có sinh…” Cf. T 14.

⁸ D15, ibid.: sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃpaññāyethā”ti? “Nếu hoàn toàn không có sự sinh, hay sinh đã diệt,thì có thể có khái niệm về già-chết không?”

“Vậy nên, A-nan, Ta do lẽ đó, biết già-chết do sinh, duyên sinh có già-chết, nghĩa của Ta nói thế đó.⁹

“Lại nữa, này A-nan, duyên hữu mà có sinh là nghĩa thế nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu, thế thì có sinh không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết sinh do hữu, duyên hữu có sinh. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.

“Lại nữa, này A-nan, duyên thủ mà có hữu là nghĩa thế nào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục thủ, kiến thủ, giới thủ, ngã thủ, thế thì có hữu không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết hữu do thủ, duyên thủcó hữu. Nghĩa của Ta nói tại đó.

“Lại nữa, này A-nan, duyên ái mà có thủ là nghĩa thếnào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có dục ái, hữu ái, vô hữu ái,¹⁰ thế thì có thủ không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết thủ do ái, duyên ái cóthủ. Nghĩa của Ta nói tại đó.

“Lại nữa, này A-nan, duyên thọ mà có ái, là nghĩa thếnào? Giả sử hết thảy chúng sinh không có cảm thọlạc, cảm thọ khổ, cảm thọ không lạc không khổ,¹¹ thế

thì có ái không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết ái do thọ, duyên thọ cóái. Nghĩa của Ta nói tại đó.

“A-nan, nên biết, nhân tham ái mà có tầm cầu, nhân tầm cầu mà đắc lợi,

———

⁹Pāli, ibid.: eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti, như vậy là nhân, nhân do, tập khởi,duyên của già-chết, đó là sinh. T 26(97): đó là nhân 因, là tập習,là bản 本, là duyên 緣của già-chết, tức là sinh.

¹⁰ Pāli, ibid.: sáu ái thân, sắc ái (rūpataṇhā), cho đến pháp ái (dhammataṇhā).

¹¹Pāli, ibid.: sáu thọ thân: thọ sinh bởi nhãn xúc (cakkhusamphassajāvedanā), cho đến thọ sinh bởi ý xúc (maTsamphassajā vedanā).

nhân đắc lợi mà thọ dụng, nhân thọdụng mà tham muốn, nhân tham muốn mà tham chấp, nhân tham chấp mà tật đố, nhân tật đố mà chấp thủ, nhân chấp thủ màphòng hộ.¹² Này A-nan, do phòng hộ nên mới có dao gậy, tranh cãi, gây vô số điều ác. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Này A-nan, nghĩa đó thếnào? Giả sử hết thảy chúng sinh không phòng hộ thếthì có dao gậy, tranh cãi, gây ra vô số ác không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết dao gậy, tranh cãi là do tâm phòng hộ, nhân bởi tâm phòng hộ mà sinh ra. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại này A-nan, nhân chấp thủmà có phòng hộ13 là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không tâm chấp thủ thế thì có phòng hộ không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết có phòng hộ là do chấp thủ; nhân chấp thủ mà có sự phòng hộ. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân tật đố có chấp

thủ là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không có tâm tật đố thế thì có chấp thủ không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết chấp thủ do tật đố; nhân tật đố mà có chấp thủ. Nghĩa của ta nói là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân tham chấp mà có tật đố là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không tham chấp thế thìcó tật đố không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tật đố do tham chấp; nhân tham chấp mà có tật đố. Nghĩa của Ta nói là ởđó. Lại nữa, này A-nan, nhân ham muốn mà có tham chấp là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không ham muốn thế thì có đắm trước không?”

Đáp: “Không.”

———

¹² Chuỗi quan hệ của chín ái bản (P. taṇhāmūla), Hán: ái 愛, cầu 求, lợi 利, dụng 用, dục 欲, trước 著, tật 嫉, thủ 守, hộ 護. Pl.: taṇhā (khát ái), pariyesanā (tầm cầu), lābho (thủ đắc), vinicchayo(quyết định, sử dụng), chandarāgo (ham muốn), ajjhosānaṃ(tham chấp), pariggaho (giữ chặt), macchariyaṃ (keo kiệt), ārakkho (canh giữ). Cf. T 26 (97): ái 愛, cầu 求, lợi 利, phân 分,nhiễm dục 染欲, trước 著, xan 慳, gia 家, thủ 守. T 14: ái 愛, cầu 求, lợi 利, kế 計, lạc dục 樂欲, vãng ái 往愛, xan 慳, hữu gia 有家, thủ 守. Xem thêm các kinh Chúng tập, Thập thượng, Tăng nhất, mục pháp số 9.

¹³ Pāli, ibid.: nhân keo kiệt mà có canh giữ (macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti.).

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tham chấp do ham muốn; nhân ham muốn mà có tham chấp. Nghĩa của Ta nói làở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân thọ dụng mà có ham muốn là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không thọdụng thế thì có ham muốn không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết ham muốn do thọ dụng; nhân thọ dụng mà có ham muốn. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân đắc lợi mà có thọ

dụng là nghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không đắc lợi thế thì có thọ dụng không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết thọ dụng do đắc lợi; nhân đắc lợi mà có thọ dụng. Nghĩa của Ta nói là ởđó. Lại nữa, này A-nan, nhân tầm cầu mà có đắc lợi lànghĩa thế nào? Giả sử chúng sinh không tầm cầu thếthì có đắc lợi không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết đắc lợi do tầm cầu; nhân tầm cầu mà có đắc lợi. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Lại nữa, này A-nan, nhân tham ái mà có tầm cầu là nghĩa

thế nào? Giả sử chúng sinh không tham ái thế thì cótầm cầu không?

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, Ta do lẽ đó, biết tầm cầu do tham ái; nhân tham ái mà có tầm cầu. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.”

Lại bảo A-nan:

“Nhân tham ái mà có tầm cầu, cho đến có thủ hộ. Thọcũng vậy. Nhân thọ có tầm cầu, cho đến thủ hộ.”

Phật lại bảo A-nan:

“Duyên xúc mà có thọ, là nghĩa thế nào? Giả sử không có con mắt, không có sắc, không có thức con mắt, thếthì có xúc không?”

Đáp: “Không.”

“Nếu không có tai, không có tiếng, không có thức của tai; không có mũi, không có hương, không có thức của mũi; không có lưỡi, không có vị, không có thức của lưỡi; không có thân, xúc, thức của thân; không cóý, pháp, ý thức, thế thì có xúc không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, giả sử chúng sinh không [61b] có xúc,thế thì có thọ không?”

Đáp: “Không.”

“A-nan, Ta do nghĩa đó, biết thọ do xúc; duyên xúc mà có thọ. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.

“Này A-nan, duyên danh sắc mà có xúc, là nghĩa thếnào? Giả sử chúng sinh không có danh sắc, thế thì cótâm xúc¹⁴ không?”

Đáp: “Không.”

“Nếu chúng sinh không có hình sắc, tướng mạo, thếthì có thân xúc không?”¹⁵

Đáp: “Không.”

“Nếu không có danh sắc, thế thì có xúc không?”

Đáp: “Không.”

“A-nan, Ta do lẽ đó, biết xúc do danh sắc; duyên danh sắc mà có xúc. Điều mà Ta nói, ý nghĩa là ở đó.

“Này A-nan, duyên thức mà có danh sắc, là nghĩa thếnào? Nếu thức không nhập thai mẹ thì chừng có danh sắc không?”

Đáp: “Không.”

———

¹⁴ Hán: tâm xúc 心觸. T 14: tâm cánh 心更. Cf. 15 (ii 52).: yehi …ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu (…) asati api nu kho rūpakāye adhivacana- samphasso paññāyethā ti? “Với những hình thái, dấu hiệu, hình tướng,biểu hiện, mà danh thân (danh trong danh sắc) được khái niệm,nếu những hình thái ấy không tồn tại, thì có thể có khái niệm vềxúc chạm tinh thần nơi sắc thân (sắc trong danh sắc) được không?” adhivacana-samphassa: tăng ngữ xúc, danh mục xúc, sự xúcchạm do bởi các yếu tố tinh thần hay tâm lý (danh); tương đối vớipaṭigha-samphassa, hữu đối xúc.

¹⁵ Hán: thân xúc 身觸. Cf. D15, ibid. : yehi … ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu (…) asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā ti? “Với những hình thái, những dấu hiệu, những hình tướng, những biểu hiện mà có khái niệm về sắc thân; nếu những cái ấy không tồntại, thì có thể có khái niệm về xúc chạm bởi vật chất (sắc) nơi danhthân được không? paṭigha-samphassa: hữu đối xúc, xúc chạm dođối ngại, tức sự tiếp xúc bởi vật chất, trái với adhivacana-samphassa, sự tiếp xúc bởi tinh thần.

“Nếu thức nhập thai mẹ rồi không sinh ra,¹⁶thế thì códanh sắc không?”

Đáp: “Không.”

“Nếu thức ra khỏi thai mẹ mà đứa hài nhi bị hỏng thì danh sắc có được tăng trưởng không?”

Đáp: “Không.”

“A-nan, nếu không có thức, thế thì có danh sắc không?”

Đáp: “Không.”

“A-nan, Ta do lẽ đó, biết danh sắc do thức; duyên thức mà có danh sắc. Nghĩa của ta nói là ở đó.

“A-nan, duyên danh sắc có thức là nghĩa thế nào? Nếu thức không trụ nơi danh sắc thời thức không có trú xứ. Nếu thức không có trú xứ, thế thì có sinh, già, bệnh, chết, ưu bi khổ não không?”

Đáp: “Không.”

“Này A-nan, nếu không danh sắc thì có thức không?”

Đáp: “Không.”

“A-nan, Ta do lẽ đó, biết thức do danh sắc; duyên danh sắc mà có thức. Nghĩa của Ta nói là ở đó. Vậy nên, duyên danh sắc có thức, duyên thức có danh sắc, duyên danh sắc có sáu xứ, duyên sáu xứ có xúc, duyên xúc có thọ, duyên thọ có ái, duyên ái có thủ, duyên thủ có hữu, duyên hữu có sinh, duyên sinh có giàchết, ưu bi khổ não, tập thành một đại khổ uẩn.

“Này A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ, trong giới hạn ấy là sự thích ứng, trong giới hạn ấy là hạn lượng, trong giới hạn ấy là sự phô diễn, trong giới hạn ấy là trí quán, trong giới hạn ấy là chúng sinh.¹⁷

———

¹⁶Hán: nhập thai bất xuất 入胎不出; Pl.: viññāṇaṃ mātukucchismiṃokkamitvā vokkamissatha, thức sau khi vào thai mẹ mà lại đi ra (bịtrụy thai).

¹⁷ Hán: tề thị vi ngữ, tề thị vi ứng, tề thị vi hạn, tề thị vi diễn thuyết, tề thị vi trí quán, tề thị vi chúng sinh 齊是為語齊是為應齊是為限齊是為演說齊是為智觀齊是為眾生. D15.: ettātavā adhivacanapatho,ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatāpaññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpānāyayadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññaṇa aññamaññapaccayatā pavattati, “trong giới hạn ấy là con đường của danh ngôn; … là con đường của ngữ nghĩa, … là con đường của sự giả lập (khái niệm), … là cảnh giới của trí tuệ, là sự lưu chuyển luân hồi để giả lập (có khái niệm) thế giới này, tức là danh sắc cùng với thức xoay

“Này A-nan, các Tỳ-kheo nào ở trong pháp này mànhư thật chính quán, với tâm giải thoát vô lậu, Tỳ- kheo ấy được gọi là tuệ giải thoát.¹⁸ Tỳ-kheo giải thoát như vậy có thể biết Như Lai tồn tại hay không tồn tại sau khi chết, cũng biết Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết, cũng biết Như Lai chẳng phải vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết. Vì sao? Này Anan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ, trong giới hạn ấy là sự thích ứng, trong giới hạn ấy là hạn lượng, trong giới hạn ấy là sự phô diễn, trong giới hạn ấy [61c] làtrí quán, trong giới hạn ấy là chúng sinh. Sau khi đãhiểu biết tận cùng, Tỳ-kheo với tâm giải thoát vô lậu, không còn có cái thấy biết về tri kiến như vậy.¹⁹

“Này A-nan, nói rằng chấp ngã, cho đến mức nào thìđược gọi là ngã kiến?²⁰ Danh sắc và thọ đều được chấp là ngã.

“Có người nói, ‘thọ không phải ngã, ngã là thọ.’ Cóngười nói, ‘thọ không phải ngã, ngã không phải thọ; nhưng thọ pháp là ngã.’ Có người nói, ‘thọ không phải

ngã, ngã không phải thọ, thọ pháp không phải ngã; nhưng thọ là ngã.’²¹

———

chuyển làm điều kiện cho nhau.” Nói tóm, do mối quan hệ thức và danh sắc mà có ngôn ngữ, khái niệm, nhận thức.

¹⁸ Tuệ giải thoát (Pl.: paññā-vimutti), chỉ vị A-la-hán do tuệ màđoạn trừ sở tri chướng, chứng đắc giải thoát; khác với vị A-la-hán do định mà đoạn trừ phiền não chướng, chứng đắc giải thoát, vàđược gọi là tâm giải thoát (Pl.: citta-vimutti).

¹⁹ Hán: (…) bất tri bất kiến như thị tri kiến 不知不見如是知見. T 26(97): “Tỳ kheo với chính giải thoát như vậy không còn cóquan điểm về Như Lai tồn tại hay không tồn tại…”cf. D15: evaṃvimuttacittaṃ… bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya: ‘hoti tathāgato praṃmaraṇā itissa diṭṭhī ti tadallaṃ (…) tadabhiññāvi m u t t a ṃbhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ ti, tadakallaṃ: “Ai nói, Tỳ-kheo với tâm giải thoát như vậy mà có quan điểm rằng ‘Như Lai tồn tại sau khi chết (…)’, người ấy sai lầm. (…). Nói rằng, Tỳ-kheo với thắng trí giải thoát như vậy mà ‘không biết, không thấy quan điểm như vậy;’ điều ấy sai lầm.”

²⁰ Pāli: attā samanupassamāno, sự quan sát tự ngã.

²¹ Hán: (1) thọ thị ngã 受是我; (2) thọ phi ngã, ngã thị thọ 受非我我是受; (3) thọ phi ngã, ngã phi thọ, thọ pháp thị ngã 受非我我非受受法是我; (4) thọ phi ngã, ngã phi thọ, thọ pháp phingã, đản thọ (bản khác: ái) thị ngã 受非我我非受受法非我但受(愛)是我. T 26(97): (1) thọ là ngã; (2) thọ không phải là ngã;nhưng ngã có cảm thọ, vì ngã là pháp có cảm thọ; (3) ngã hoàntoàn không được cảm thọ. Cf. D15 (ii 56): vedanā me attā ti: naheva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā; na heva khopana vedanā attā, no pi appaṭisaṃvedano ime attā, attā me vediyate,vedanādhammo hi me attā, (1) thọ là tự ngã của tôi; (2) thọ củatôi không phải là tự ngã, tự ngã của tôi không cảm thọ; (3) không phảithọ là tự ngã của tôi, cũng không

“Này A-nan, đối với người thấy có ngã, nói rằng ‘thọlà ngã’, hãy nói với người ấy: Như Lai nói có ba thọlà cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, cảm thọ không lạc không khổ. Trong lúc hiện hữu thọ lạc thì không có thọ khổ, không có thọ không lạc không khổ. Trong khi hiện hữu thọ khổ thì không có thọ lạc, không có thọ không lạc không khổ. Trong lúc hiện hữu thọ không lạc không khổ thì không có thọ lạc, không có thọ khổ. Sở dĩ nhưvậy, A-nan, là vì do duyên là xúc lạc mà phát sinh thọ lạc. Nếu xúc lạc diệt mất, thì thọ lạc cũng diệt mất. Anan, do duyên là xúc khổ mà phát sinh cảm thọ khổ. Nếu xúc khổ diệt mất thì thọ khổ cũng diệt mất. Này A-nan, do duyên là xúc không lạc không khổ mà phát sinh thọ không lạc không khổ. Nếu xúc không lạc không khổ diệt mất thì thọ không lạc không khổ cũng diệt mất. A-nan, ví như hai khúc cây cọ lại với nhau thì lửa bật ra; hai khúc cây rời nhau thì lửa không có. Ở đây cũng vậy, nhân bởi duyên là xúc lạc mà thọ lạc phát sinh; nếu xúc lạc diệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Nhân bởi duyên là xúc khổ mà thọ khổ phát sinh; nếu xúc khổ diệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Nhân bởi duyên là xúc không lạc không khổ mà thọ không lạc không khổ phát sinh; nếu xúc không lạc không khổdiệt thì thọ cũng đồng thời diệt. Này A-nan, ba thọ đólà hữu vi, vô thường, duyên khởi, là pháp phải tận, phải diệt, là pháp hủ hoại, nó chẳng phải sở hữu của ngã; ngã không phải là sở hữu của nó. Hãy chính quán điều đó một cách như thật với chính trí. A-nan, ai thấy có ngã, cho rằng ‘thọ là ngã’, người ấy sai lầm.

“A-nan, với những ai thấy có ngã, nói rằng, ‘thọkhông phải là ngã; (nhưng) ngã là thọ’, hãy nói với người ấy rằng: Như Lai nói có ba thọ: thọ khổ, thọ lạc, thọ không khổ không lạc. Nếu thọ lạc là ngã; khi thọlạc diệt mất, sẽ có hai ngã. Điều ấy sai lầm. Nếu thọkhổ là ngã; khi thọ khổ diệt mất thì sẽ có hai ngã. Điều ấy sai lầm. Nếu thọ không lạc không khổ là ngã; khi thọ không lạc không khổ diệt, thì sẽ có hai ngã. Điều ấy sai lầm. A-nan, những ai thấy có ngã, nói rằng ‘thọkhông phải là ngã; ngã là thọ’, người ấy sai lầm.²²

“A-nan, với những ai chủ trương có ngã, nói rằng: ‘thọ không phải là

———

phải tự ngã của tôi không có cảm thọ, (nhưng) ngã của tôi được (bị) cảm thọ; (4) pháp cảm thọ là tự ngãcủa tôi. Bốn trường hợp này trả lời câu hỏi: tự ngã được quán sát nhưthế nào? (kittāvatā attānaṃ samanupassamāno samanupassati).

²² Bản Hán và Pāli không thống nhất về trường hợp này.

ngã không phải là [62a] thọ, thọ pháp là ngã’,²³ hãy nói với người ấy rằng: ‘Hết thảy không thọ, làm sao ông nói được có thọ pháp. Ông là thọ pháp chăng’?²⁴ Đáp: ‘Không phải.’

“Vì vậy, A-nan, những ai chủ trương có ngã, nói rằng: ‘thọ không phải là ngã, ngã không phải là thọ; thọpháp là ngã’, người ấy sai lầm.

“A-nan, với những ai chủ trương có ngã, nói rằng: ‘thọkhông phải là ngã, thọ pháp không phải là ngã; nhưng thọ là ngã”,²⁵ nên nói với người ấy: ‘Hết thảy không cóthọ, làm sao có thọ. Ông chính là thọ chăng?’²⁶ Đáp: ‘Không phải.’ Vì vậy, A-nan, những ai chủ trương cóngã, nói rằng: ‘thọ không phải là ngã, ngã không phải là thọ, thọ pháp không phải là ngã; thọ là ngã’, người ấy sai lầm.

“A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ; trong giới hạn ấy là sự thích ứng; trong giới hạn ấy là hạn lượng; trong giới hạn ấy là sự phô diễn; trong giới hạn ấy làtrí quán; trong giới hạn ấy là chúng sinh.

“A-nan, các Tỳ-kheo ở trong pháp này mà như thật chính quán, với tâm giải thoát vô lậu, A-nan, Tỳ-kheo ấy được gọi là tuệ giải thoát. Với Tỳ-kheo tâm giải thoát như vậy, có ngã cũng được biết, không có ngãcũng được biết, vừa có ngã vừa không có ngã cũng được biết, không phải có ngã không phải không cóngã cũng được biết. Vì sao? Này A-nan, trong giới hạn ấy là ngôn ngữ; trong giới hạn ấy là sự thích ứng; trong giới hạn ấy là hạn lượng; trong giới hạn ấy làsự phô diễn; trong giới hạn ấy là trí quán; trong giớihạn ấy là chúng sinh. Sau khi biết rõ thấu suốt nhưvậy, Tỳ-kheo với tâm giải thoát vô lậu không còn biết,

———

²³ Cf. D15: ne heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā: thọ không phải là ngã của tôi; (nhưng) ngã của tôi (là cái) khôngcó cảm thọ.

²⁴ (…): yattha panāvuso sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho tattha ‘ayam ahamasmī” ti? nơi nào hoàn toàn không được cảm thọ,nơi đó sao có thể nói: tôi đang hiện hữu?”

²⁵ Cf. D15: na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ ti, “không phảirằng ngã của tôi là thọ, cũng không phải rằng ngã của tôi là cáikhông cảm thọ; (nhưng) ngã của tôi được (bị) cảm thọ, pháp thọthật vậy là ngã của tôi.”

²⁶Cf. ibid.: vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃaparisesā nirujjheyyuṃ, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhāapi nu kho tattha ayam aham asmī ti siyā’ ti? “Này bạn, nếu tất cảcác loại cảm thọ, một cách triệt để, đều bị diệt hoàn toàn; vậy trongkhi cảm thọ không tồn tại, cảm thọ diệt, thế thì ở đó có thể nói: ‘tôiđang hiện hữu’ được chăng ?”

không còn thấy tri kiến như vậy.”²⁷Phật nói với A-nan:

“Với những người chủ trương có ngã, cho đến giới hạn nào thì được xác định? ”²⁸

“Với những người chủ trương có ngã, hoặc nói: ‘Hữu hạn, sắc là ngã’;²⁹ hoặc nói: ‘Vô hạn, sắc là ngã’;³⁰hoặc nói: ‘Hữu hạn, vô sắc là ngã’;31 hoặc nói: ‘Vôhạn, vô sắc là ngã.’³² “A-nan, những người nói hữu hạn, sắc là ngã, xác định rằng ‘Hữu hạn, sắc là ngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’ Những người nói vô hạn, sắc là ngã, xác định rằng ‘Vô hạn, sắc làngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’ Những người nói hữu hạn, vô sắc là ngã, xác định rằng ‘Hữu hạn, vô sắc là ngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’ Những người nói vô hạn, vô sắc là ngã, xác định rằng ‘Vô hạn, vô sắc là ngã: sở kiến của ta là đúng, ngoài ra đều sai.’”

Phật nói với A-nan:

“Có bảy trú xứ của thức,33 và hai nhập xứ,34 mà các Samôn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’

“Những gì là bảy? Hoặc có hạng chúng sinh, với nhiều thân khác nhau và nhiều tưởng khác nhau, tức (một phần) chư Thiên và loài Người. Đó là trú xứ thứnhất của thức, mà các Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗnày là

———

²⁷ Bản Pāli: với Tỳ kheo vô lậu tâm giải thoát như vậy, ai nói vị ấy không thấy, không biết quan điểm như vậy; người ấy sai lầm.

²⁸Pāli: attapaññatti, khái niệm về tự ngã.

²⁹ Hán: thiểu sắc thị ngã 少色是我. D15: rūpī me paritto attā, “ngãcủa tôi có sắc, có hạn lượng.”

³⁰ Hán: đa sắc thị ngã 多色是我. D15: rūpī me ananto attā, “ngãcủa tôi có sắc, vô biên.”

³¹ Hán: thiểu vô sắc thị ngã 少無色是我. D15: arūpī me paritto attā, “ngã của tôi là vô sắc, có hạn lượng.”

³² Hán: đa vô sắc thị ngã 多無色是我. Pl.: arūpī me ananto attā, “ngã của tôi là vô sắc, vô biên.”

³³ Thất thức trú 七識住; Pl.: satta viññāṇaṭṭhitiyo, bảy trạng thái tồn tại của thức. Tham chiếu các kinh số 9 “Chúng tập”, số 10 “Thập thượng”, số 11 “Tăng nhất”, mục 7 pháp.

³⁴ Nhị nhập xứ 二入處; Pl.: dve āyatanāni.

nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; [62b] là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo biết trú xứ thứ nhất của thức, biết sự tập khởi, biết sựdiệt tận, biết vị ngọt, biết sự tai hại, biết sự xuất ly, biết một cách như thật; A-nan, Tỳ-kheo ấy nói: ‘Cái ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’’³⁵ với tri kiến như thật.

“Hoặc có hạng chúng sinh với thân đồng nhất nhưng với nhiều tưởng khác nhau, như trời Phạm chúng (thời kiếp sơ mới sinh). Hoặc có hạng chúng sinh có thân sai biệt nhưng tưởng đồng nhất; ấy là trời Quang âm. Hoặc có hạng chúng sinh với thân đồng nhất, tưởng đồng nhất, tức trời Biến tịnh. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi không vô biên xứ. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi thức vô biên xứ. Hoặc có hạng chúng sinh trú nơi vô sở hữu xứ. Đó là bảy trú xứ của thức màcác Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, làánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo biết bảy trú xứcủa thức, biết sự tập khởi, biết sự diệt tận, biết vị ngọt,

biết sự tai hại, biết sự xuất ly, biết một cách như thật; A-nan, Tỳ-kheo ấy nói: ‘Cái ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’ với tri kiến như thật.

“Thế nào là hai nhập xứ? Vô tưởng xứ và phi tưởngphi phi tưởng xứ.³⁶ A-nan, đó là hai nhập xứ mà các Sa-môn, Bà-la-môn nói: ‘Chỗ này là nơi an ổn, nơi cứu vớt, nơi hộ trì; là cái nhà, là ngọn đèn, là ánh sáng, là nơi qui tựa, là không hư dối, là không phiền não.’ Này A-nan, nếu Tỳ-kheo biết hai nhập xứ, biết sự tập khởi, biết sự diệt tận, biết vị ngọt, biết sự tai hại, biết sự xuất ly, biết một cách như thật; A-nan, Tỳ- kheo ấy nói: ‘Cái ấy không phải là ta. Ta không phải là cái ấy’ với tri kiến như thật.

“A-nan, lại có tám giải thoát.³⁷Những gì là tám? Có sắc, quán sắc; giải thoát thứ nhất. Bên trong không cósắc tưởng, quán ngoại sắc; giải thoát thứ hai. Tịnh giải

thoát; giải thoát thứ ba. Vượt sắc tưởng, diệt hữu đối

———

³⁵ Hán: bĩ phi ngã, ngã phi bĩ 彼非我我非彼. Tham chiếu Pl.: (…) kallaṃ nu tena tadabhinandituṃ ti? Có thích hợp chăng nếu vị ấy thích thú với trú xứ này?

³⁶Vô tưởng nhập 無想入; Pl.: asaññāsattāyatanaṃ, cảnh vực của chúng sinh không có tưởng. Hán: phi tưởng phi vô tưởng nhập 非想非無想入; Pl.: nevasaññānāsaññāyatanaṃ, cảnh vực phi cótưởng phi không có tưởng.

³⁷ Xem các kinh, số 9 “Chúng tập”, số 10 “Thập thượng.”

tưởng, không niệm tạp tưởng, an trú không vô biên xứ; giải thoát thứ tư. Vượt không vô biên xứ, an trúthức vô biên xứ xứ; giải thoát thứ năm. Vượt thức vô

biên xứ, an trú vô sở hữu xứ; giải thoát thứ sáu. Vượt vô sở hữu xứ, an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ; giải thoát thứ bảy. Diệt tận định, giải thoát thứ tám. A-nan,

các Tỳ-kheo an trú trong tám giải thoát này theo chiều thuận và nghịch, xuất nhập tự tại; Tỳ-kheo như vậy chứng đắc câu giải thoát.”

Bấy giờ, A-nan sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.³⁸

———

³⁸ Câu giải thoát, hay câu phần giải thoát 俱分解脫(Pl.: ubhatobhāga-vimutti), chỉ vị A-la-hán chứng đắc diệt tận định, với hai phần giải thoát là tâm giải thoát (Pl.: citta-vimutti) và tuệgiải thoát (paññā-vimutti).