Kinh Trường A - Hàm Tập 1

27. Kinh Sa - Môn Quả

27. KINH SA-MÔN QUẢ

[107a21] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật trú tại La-duyệt-kì, trong vườn Am-bàcủa Kì-bà Đồng tử,¹ cùng với Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị. Bấy giờ, A-xà-thế, con trai bà Vi-đề-hi,² vào ngày rằm, lúc trăng tròn,³ sai gọi một phu nhân đến, bảo rằng:

“Đêm nay trăng sáng không khác gì ban ngày. Ta nên làm gì?”

Phu nhân tâu:

“Đêm nay rằm trăng tròn, như ban ngày không khác. Nên tắm gội sạch sẽ, cùng các thể nữ hưởng thụ ngũdục.”

Vua lại lệnh gọi Thái tử thứ nhất là Ưu-da-bà-đà⁴ đến hỏi:

“Đêm nay rằm trăng tròn, không khác gì ban ngày. Ta nên làm gì?”

Thái tử tâu:

“Đêm nay rằm trăng tròn, [107b] như ban ngày không khác. Nên tập họp bốn thứ quân, cùng bàn mưu chinh phạt phản nghịch biên cương, sau đó trở về cùng hưởng thụ dục lạc.”

Vua lại ra lệnh triệu Đại tướng Dũng Kiện⁵ đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên làm gì?”

Đại tướng tâu:

———

* 第三分沙門果經第八

¹Kì Cựu đồng tử Am-bà viên 耆舊童子菴婆園. Đoạn sau, Hán dịch là Thọ Mạng Đồng tử; xem cht. 20. sau. T 22: Kì-vực Nại Viên 耆域奈園. D 2: Jīvaka-komārabhaccassa ambavane, trongvườn xoài của Jīvaka-Komārabhacca.

² A-xà-thế Vi-đề-hi Tử 阿闍世韋提希子. Pl.: Ajātasattu Vedehiputta.

³ T 22: Ngày rằm tháng bảy, qua ngày lạp năm mới.

⁴Ưu-da-bà-đà 優耶婆陀. Đoạn sau nói là Ưu-bà-da 優婆耶. Pl.: Udayībhadda (Udayabhadda).

⁵ Dũng Kiện Đại tướng 勇健大將; có thể là một mỹ từ chứ không phải tên riêng.

“Đêm nay trăng sáng, không khác gì ban ngày, nên tập họp bốn thứ quân, đi tra xét thiên hạ để biết có sựthuận hay nghịch.”⁶

Vua lại sai triệu Bà-la-môn Vũ-xá⁷ đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy Vũ-xá tâu vua:

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Bấtlan Ca-diệp,⁸là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng nhưbiển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường.⁹Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”

“Vua lại lệnh gọi em Vũ-xá là Tu-ni-đà¹⁰ đến hỏi: “Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gìban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, để có

thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy Tu-ni-đà tâu vua:

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Mạt-già-lê Cù-xá-lê,¹¹là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng

như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”

Vua lại sai triệu Điển tác Đại thần¹² đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy Điển tác Đại thần tâu vua:

———

⁶ Từ đoạn hỏi phu nhân, cho đến đại tướng, không có trong T 22 và trong bản Pl. D2.

⁷ Vũ-xá 雨舍. Xem T 1(2) kinh Du hành.

⁸ Bất-lan Ca-diệp 不蘭迦葉. Pl.: Pūraṇa-kassapa.

⁹ Chúng sở cúng dường 眾所供養; Pl.: sādhusammato bahujanassa, được nhiều người tôn kính.

¹⁰Tu-ni-đà 須尼陀(Tu-ni-đề); Pl.: Sunidha (?). D 2 không nêu tên này.

¹¹ Mạt-già-lê Cù-xá-lị 末伽梨瞿舍利. T 22: Mạc-kha-li-duy Cùlâu莫軻離惟瞿樓; Pl.: Makkhali-Gosāla.

¹² Điển tác Đại thần 典作大臣(?). Không tìm thấy Pl. tương đương.

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có A-kì-đa Sí-xá-khâm-bà-la,13 là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa,

cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”

Vua lại sai triệu tướng thủ thành môn là Già-la¹⁴ đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy tướng thủ thành môn là Già-la tâu vua:

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Bà-phù-đà Già-chiên-na,¹⁵ là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn

xa, cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, [107c] hoặc giả tâm

được khai ngộ.”

Vua lại sai triệu Ưu-đà-di Mạn-đề Tử¹⁶ đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy Ưu-đà-di tâu vua:

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Tán-nhã-di Tì-la-lê-phất,¹⁷là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn

xa, cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”

Vua lại sai triệu em là Vô Úy18 đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta

———

¹³ A-kì-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿耆多翅舍欽婆羅, T 22: A-di-chuyên( đoan) Kì-da-kim- li. Pl.: Ajita-Kesakambala.

¹⁴ Già-la thủ môn tướng 伽羅守門將. Không tìm thấy Pl. tương đương.

¹⁵Bà-phù-đà Già-chiên-na 婆俯陀伽旃那, T 22: Ba-hưu Ca-chiên 波休迦旃. Pl.: Pakudha- Kaccāyana.

¹⁶Ưu-đà-di Mạn-đề Tử 優陀夷漫提子. D 2 không đề cập.

nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Khi ấy Vô Úy tâu vua:

“Đêm nay trăng sáng, không khác ban ngày. Có Nikiền Tử,¹⁹ là người lãnh đạo, đứng đầu chúng lớn, được nhiều người biết đến, tiếng tăm đồn xa, cũng như biển cả dung nạp được nhiều, được mọi người cúng dường. Đại vương, nên đến kia thăm viếng. Nếu Đại vương gặp vị ấy, hoặc giả tâm được khai ngộ.”

Vua lại sai triệu Kì-bà Đồng tử²⁰ đến hỏi:

“Nay ngày rằm trăng tròn, đêm sáng trong không khác gì ban ngày. Ta nên đến Sa-môn, Bà-la-môn nào, đểcó thể khai ngộ tâm ta?”

Kì-bà Đồng tử tâu:

“Có Phật, Thế Tôn, nay đang ở trong vườn xoài của tôi. Đại vương nên đến đó thăm hỏi. Nếu Đại vương gặp Phật, tâm tất khai ngộ.”

Vua bèn sắc lệnh Kì-bà:

“Hãy thắng kiệu con voi báu mà ta thường cỡi,²¹ cùng với năm trăm thớt voi trắng.”

Kì-bà vâng lệnh, cho trang nghiêm con voi của vua cùng với năm trăm thớt voi xong, tâu vua rằng:

“Xa giá đã trang nghiêm. Xin Đại vương biết thời.”

A-xà-thế tự mình cỡi voi báu; cho năm trăm phu nhân cỡi năm trăm voi cái, tay mỗi người đều cầm một bóđuốc, thể hiện uy nghi của vua, ra khỏi La-duyệt-kì,

hướng đến chỗ Phật.

Tiến đi được một đoạn,²²Vua bảo Kì-bà:

“Ngươi nay gạt ta, hãm hại ta, dẫn ta và đại chúng đến cho kẻ thù.”

Kì-bà tâu:

———

¹⁹ Ni-kiền (Thân) Tử, 尼乾(親)子; T 22: Ni-kiề Tử 尼揵子.Pl.: Nigaṇṭha-Nāta-putta.

²⁰ Thọ Mạng đồng tử 壽命童子, cùng nhân vật trên kia dịch là KìCựu đồng tử. T22: Kì-vực 耆域, chú: Cố Hoạt 固活. Pl.: Jīvaka-Komārabhacca.

²¹ T 22: con voi tên Nhân Điều 仁調.

²² Cf. D 2: avidure ambavanassa…, “Cách vườn Xoài không xa, A-xà-thế đột nhiên trong lòng kinh sợ, lông tóc dựng đứng…”

“Đại vương, thần không dám lừa dối Đại vương. Không dám hãm hại Đại vương, dẫn Đại vương vàđại chúng đến cho kẻ thù. Đại vương cứ tiến về phía trước, tất thu hoạch được phúc khánh.”

Rồi thì, tiến tới một quãng ngắn, vua lại bảo Kì-bà:

“Ngươi nay gạt ta, hãm hại ta, dẫn ta và đại chúng đến cho kẻ thù.”

Vua nói ba lần như vậy.

“Vì sao? Nơi kia có một ngàn hai trăm năm mươi vị, nhưng lại vắng lặng không tiếng động. Hẳn là có âm mưu rồi.”

Kì-bà ba lần tâu:

“Đại vương, thần không dám lừa dối Đại vương. Không dám hãm hại Đại vương, dẫn Đại vương vàđại chúng đến cho kẻ thù. Đại vương cứ tiến về phía trước, tất thu hoạch được phúc khánh. [108a] Vì sao? Sa-môn kia theo pháp thường ưa sự thanh vắng, do đó không có tiếng động. Đại vương cứ tiến tới. Khu vườn đã hiện ra rồi.”

Vua A-xà-thế đi đến cổng vườn, xuống voi, giải kiếm, cất lọng, dẹp bỏ năm thứ uy nghi,²³bước vào cổng vườn, nói với Kì-bà:

“Phật Thế Tôn đang ở đâu?”

Kì-bà trả lời:

“Đại vương, Phật đang ở trên cao đường kia,24 phía trước Ngài có ngọn đèn. Thế Tôn ngồi trên tòa sư tử, mặt hướng về phía Nam. Đại vương đi tới một chút, tự mình gặp Thế Tôn.”

Bấy giờ, A-xà-thế đi đến chỗ giảng đường, rửa chân ở bên ngoài, sau đó mới bước lên giảng đường, im lặng nhìn bốn phía, sinh tâm hoan hỷ, miệng tự phát lên lời:

“Nay các Sa-môn yên tĩnh lặng thinh, hoàn toàn tĩnh lặng.²⁵ Mong sao

———

²³ Ngũ uy nghi 五威儀, tức 5 nghi trượng của vua. T 22: ngũ sự 五事, và liệt kê. Bản Pl. không có chi tiết này. Cf. Jā. iv. 151: khaggoca chattaṃuṇhīsaṃ pādukā vālabījanī ime kakuddhabaṇḍānibhavanti pañca rājunṃ.

²⁴ Cao đường, tức giảng đường. Trong bản Pl.: ngôi nhà hình tròn, hay viên đường (maṇḍalamāḷa).

²⁵ Chỉ quán cụ túc止觀具足. D 2: rahadam iva vippasanaṃ, nhưhồ nước tĩnh lặng. Pl.: vippasana (hai chữ p một s): tĩnh lặng, trong suốt, trong bản Hán đọc là vipassanā (một chữ p hai s): quán hay quán chiếu.

Thái tử Ưu-bà-da²⁶của tôi cũng cóđược sự trầm lặng²⁷ như thế này không khác.”

Khi ấy, Phật nói với vua A-xà-thế:

“Đại vương phải chăng đang nghĩ đến con mình, nên từ miệng mình phát ra lời:28 ‘Mong sao Thái tử Ưu-đà-di cũng có được sự trầm lặng như vậy không khác’?

Đại vương hãy ngồi phía trước đó.” A-xà-thế bèn đảnh lễ Phật, rồi ngồi sang một bên, bạch Phật rằng:

“Nay có điều muốn hỏi, nếu Ngài có rảnh, tôi mới dám hỏi.”

Phật nói:

“Đại vương, có điều gì muốn hỏi, xin cứ hỏi.”

A-xà-thế bạch Phật:

“Thế Tôn, như nay người cỡi voi, xe ngựa, tập luyệnđao, mâu, kiếm, cung tên, binh khí, phép chiến đấu; vương tử, lực sĩ, đại lực sĩ, tôi tớ, thợ da, thợ hớt tóc,

thợ bện tóc, thợ đóng xe, thợ gốm, thợ đan, thợ dệt cói; mỗi người đều sinh sống bằng các kỹ thuật khác nhau, tự mình hưởng thụ dục lạc; và cùng với cha, mẹ, vợ con, nô bộc vui hưởng lạc thú. Các nghề nghiệp nhưvậy đều có quả báo trong hiện tại. Nay các Sa-môn hiện tại tu hành, được những quả báo hiện tại²⁹ gì?”

Phật nói với vua A-xà-thế:

“Đại vương đã từng đến các Sa-môn, Bà-la-môn đểhỏi ý nghĩa như vậy chưa?”

Vua bạch Phật:

“Tôi đã từng đi đến các Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi ýnghĩa như vậy.

(i.1)“Nhớ lại, một thời tôi đến Bất-lan Ca-diệp, hỏi rằng: ‘Như người

———

²⁶Ưu-bà-da 優婆耶; trên kia nói là Ưu-da-bà-đà 優耶婆陀. Pl.: Udayabhadda. T22: nói đến một đồng tử tên Bạch Hiền 帛賢

(dịch nghĩa từ Udayabbhadda), nhưng không nói rõ là con của Vua.

²⁷Hán: (...) chỉ quán thành tựu 止觀成就. Cf. D 2: upasamena samannāgato, có đầy đủ sự tĩnh lặng. Xem cht. 25 trên..

²⁸D 2: agamā kho tvaṃ mahārāja yathā peman ti? Đại vương cũng tràn ngập yêu thương như vậy sao? Ý Phật muốn nhắc vua vềviệc giết cha.

²⁹D 2 (i. 51): diṭṭh’ eva dhamme sandiṭṭhikam sāmaññaphalam: kết quả thiết thực (thấy được) của Sa-môn trong hiện tại.

cỡi voi, xe ngựa, tập luyện binh pháp,…(cho đến), bằng các sự mưu sinh khác nhau, đều có quảbáo trong hiện tại. Nay chúng đây hiện tại tu đạo, cóđược quả báo trong hiện tại không?’ Bất-lan Ca-diệp kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương nếu tự mình làm, hay sai bảo người khác làm, chặt, bửa, tàn hại, nấu, nướng, cắt, xẻ, não loạn chúng sinh, khiến cho chúng sầu ưu, than khóc; sát sinh, trộm cắp, dâm dật, vọng ngữ, trèo tường cướp bóc, phóng lửa thiêu đốt, chận đường làm chuyện ác. Đại vương, [108b] hành động như vậy không phải là ác. Đại vương, nếu lấy kiếm bén mà lóc thịt chúng sinh, làm thành một đống thịt, ngập tràn cả thế gian; đó không phải là sự ác, cũng không tội báo. Ở bờ Nam sông Hằng, lóc thịt chúng sinh, cũng không có ác báo. Ở phía Bắc sông Hằng, thiết hội bố thí lớn, bố thí tất cả chúng sinh, lợi cho tất cả mọi người, cũng không cóquả báo của tội phước.’”³⁰

Rồi vua bạch Phật:

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời tôi là không

có quả báo của tội phước. Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớmà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi! ’ Khi ấy,trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏmà đi.”

Rồi nhà vua lại bạch Phật:

(i.2) “Nhớ lại, một thời tôi đến Mạt-già-lê Câu-xá-lê, hỏi rằng: ‘Như người cỡi voi, xe ngựa, tập luyện binh pháp, v.v... (cho đến), bằng các sự mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay chúng đây hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trảlời tôi rằng: ‘Đại vương, không có bố thí, không cósự cho,³¹ không có pháp tế tự.³² Cũng không có thiện ác; không có quả báo của thiện ác. Không có đời này, không có đời sau. Không có cha, không có mẹ, không có chư Thiên,

———

³⁰ Pl.: akiriyaṃ vyakāsi (= akiriyavāda), thuyết minh về sự không có hành động, thuyết phi nghiệp, hay vô tác.

³¹ Hán: vô dữ 無與; Pl.: n’atthi yiṭṭhaṃ, không có sự hiến tế sinh vật; đôi khi cũng dùng theo nghĩa bố thí, cấp dưỡng. Sớ giải: yiṭṭhaṃ:mahāyāgo, đại hiến tế, đại thí.

³²Hán: tế tự pháp 祭祀法. Pl.: huta, phẩm vật cúng tế, vật cúng hy sinh.

không có chúng sinh hóa sinh.³³ Ở đời không có Sa-môn, Bà-la-môn, không có bậc chính hành,³⁴ và họ cũng không tự mình chứng ngộ đời này hay đời sau, rồi phô diễn cho người hay. Những ai nói có, thảy đều hư dối.’³⁵

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng thuyết vô nghĩa.³⁶ Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta làvua Quán đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ màlại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.”

Rồi nhà vua lại bạch Phật:

(i.3) “Một thời, tôi đến A-kì-đa Sí-xá-khâm-bà-la, hỏi rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Con người lãnh thọ bốn đại, khi mạng chung, đất trở về đất, nước trở về nước, lửa trở về lửa, gió trở về gió; thảy đều hư rã, các căn trở về hư không. Khi người chết, nhàđòn khiêng xác để trong bãi tha ma, lửa

———

³³ Hán: vô hóa, vô chúng sinh 無化無眾生; Pl.: n’ atthi sattā opapātikā, không có chúng sinh hóa sinh. Bản Hán đọc sattā vā oppātikā thànhhai danh từ độc lập. Hoặc chép dư một chữ vô.

³⁴ Hán: bình đẳng hành giả 平等行者; Pl.: sammāpaṭipannā (chánh hành): những người đang hướng thẳng đến (Thánh quả), bản Hán hiểu là sama-paṭipanna (bình đẳng hành).

³⁵Trong bản Pl., trên đây là phần đầu học thuyết của Ajita-Kesakambali, được gọi là đoạn diệt luận (Pl.: ucchedavāda); phần sau, xemđoạn tiếp. Ở đây, dẫn phần đầu: D 2: n’ atthi dinnaṃ n’ atthi yiṭṭhaṃn’ atthi hutaṃ n ‘atthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipako, n’ atthi ayaṃ loko n’ atthi paraṃ loko, n’atthi mātā, n’ atthi pitā, n’atthi sattā opapātikā, n’ atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā

sammāpaṭipaṇṇā ye imañ ca lokaṃ parañ ca lokaṃ sayaṃ abhiññāsacchikatvā pavedenti: “không có bố thí, không có lễ hiến sinh, khôngcó cúng tế, không có kết quả chín muồi của các nghiệp tịnh hay bất tịnh, không có thế gian này, không có thế gian khác, không có cha,không có mẹ, không có hữu tình hóa sinh, trong đời này không có Sa-môn,Bà-la-môn chánh hành chánh hướng, không có những vị đã tựmình chứng nghiệm thế gian này và thế gian khác, sau khi chứng ngộrồi tuyên thuyết điều ấy.”

³⁶ Hán: vô nghĩa đáp 無義答. D.i.ibid.: ucchedaṃ vyākāsi: thuyết minh chủ nghĩa đoạn diệt (ucchedavāda).

đốt cháy thành xương như màu bồ câu, hoặc biến thành tro đất. Hoặc ngu, hoặc trí, [108c] đến lúc mạng chung thảy đều hư rã, là pháp đoạn diệt.’³⁷

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng thuyết đoạn diệt.³⁸ Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong long tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.”

Rồi nhà vua lại bạch Phật:

(i.4) “Một thời, tôi đến Ba-phù-đà Già-chiên-diên, hỏi rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Không có lực, không có tinh tấn, con người không sức mạnh, không có tinh cần.³⁹Không nhân, không duyên cho sự nhiễm trước của chúng sinh. Không nhân, không duyên cho sự thanh tịnh của chúng sinh. Hết thảy chúng sinh, những loài có mạng, thảy đều không sức mạnh,

———

³⁷ Trong bản Pl., đây là phần hai chủ nghĩa đoạn diệt (ucchedavāda) của Ajita- Kesakambali (phần đầu, xem cht. 35), D 2 (i. 156): cātumahābhūtiko ayaṃ puriso, yadā kālaṃ karoti paṭhavīpaṭhavikāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupetianupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyovāykāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṃkamanti.āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti, yāva āḷāhanāpadāni paññāpenti, kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantāhutiyo.dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ, tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo yekeci atthikavādaṃ vadanti. bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti

vinassanti, na honti param maraṇā ti: “Con người vốn là sản phẩm của bốn đại, khi thời gian đến, thân thuộc đất đi theo đất trở về đất, thân thuộc nước đi theo nước trở về với nước, thân thuộc lửa đi theo lửa trở về với lửa, thân thuộc gió đi theo giótrở về với gió; các căn hội nhập hư không. Với người nằm trong quan tài, người ta khiêng xác đến giàn hỏa, đặt ra những vần thơ. Xương trắng sẽ trở thành màu bồ câu, vật cúng tế biến thành tro. Sự bố thí là thuyết cho kẻ ngu độn. Những ai chủ trương chủ nghĩa tồn tại, người ấy hư ngụy, dối trá, hý luận. Kẻ ngu hay người trí, khi thân xác tan rã, sẽ tiêu diệt, không còn tồn tại sau khi chết.”

³⁸ Hán: đoạn diệt 斷滅. Pl.: ucchedaṃ vyākāsi.

³⁹ Nguyên Hán: vô phương tiện. Những từ phương tiện trong bản hán này phần lớn có nghĩa tinh cần. Pl.: natthipurisaparakkamo: không có sự nỗ lực của con người.

không có cái gì được gọi là oán là thù,⁴⁰ ở trong sáu sinh loại⁴¹ mà thọ các khổ hay lạc.’⁴²

“Cũng như một người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trả lời bằng thuyết

vô lực.⁴³Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.”

Rồi nhà vua lại bạch Phật:

(i.5) “Một thời, tôi đến Tán-nhã Tì-la-lê Tử, hỏi rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa, xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trảlời tôi rằng: ‘Đại vương, đều có quả báo trong hiện tại của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy. Sự việc này là thật, sự việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Đại vương, hiện tại không có quả báo của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự

———

⁴⁰ Hán: vô hữu oan thù định tại số trung 無有冤讎定在數中. Pl. (?): niyatisaṅgatibhāvapariṇatā: chúng bị biến chuyển bởi hữu (tồn tại), bởi tụ hội (chủng tộc), bởi quyết định (định mệnh).

⁴¹Hán: lục sinh 六生; Pl.: chass’ abhijāti, chỉ sáu giống người, phân biệt theo màu da: đen, xanh, đỏ, vàng, trắng, thuần trắng.

⁴² Trong bản Pl., D 2 (i. 50), đây là phần đầu thuyết luân hồi tịnh hóa (saṃsārasuddhi) của Makkhali Gosāla: n’ atthi hetu n’ atthi paccayosattānaṃ saṃkilesāya, ahetu apaccayā sattā saṃkilissanti. n’ atthi hetun’ atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetuapaccayā sattā visujjhanti. N‘atthi attakāre n’ atthi parakāre, n’ atthi puris-kāre; n’ atthi balaṃ n’ atthiviriyaṃ. n’ atthi purisathāmo n’atthi purisaparakkamo. sabbe sattā sabbepāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā aviriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chass’ evābhijāisu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti: “Không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sinh. Chúng sinh bị nhiễm ôkhông do nhân duyên gì. Không có nhân, không có duyên cho sự thanh tịnh của chúng sinh. Chúng sinh được thanh tịnh không do bởi nhân

duyên gì. Không có cái tự tác, không có cái tha tác, không có cái nhân tác. Không có lực, không có tinh tấn, không có nghị lực của con người, không có sự nỗ lực của con người. Tất cả chúng sinh, tất cả loài cóhơi thở, tất cả loài có sự sống, tất cả loài có linh hồn, đều không tựdo, bất lực, không tinh tấn, được biến đổi theo định mệnh, kết hợp, tính cách, cảm thọ khổ và lạc trong sáu giống.”

⁴³Hán: vô lực 無力, tức Pl.: akiriya, mà trong bản Pl., là thuyết của Pūrana-Kassapa tức Bất-lan Ca-diệp.

việc này là thật, sự việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Đại vương, hiện tại vừa cóvừa không có quả báo của Sa-môn. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sự việc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Đại vương, hiện tại không phải có cũng không phải không có quả báo của Sa-môn. Hỏi nhưvậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sựviệc này là khác; sự việc này không phải khác cũng không phải không khác. Hỏi như vậy, đáp sự việc ấy như vậy; sự việc này là thật, sự việc này là khác; sựviệc này không phải khác cũng không phải không khác.’⁴⁴Thế Tôn, cũng như một người hỏi về dưa thìtrả lời về mận; hỏi mận thì trả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quả báo không, nhưng kia trảlời bằng một vấn đề khác.⁴⁵ Tôi [109a] bèn suy nghĩrằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, há không duyên cớ mà lại giết người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.”

Rồi nhà vua lại bạch Phật:

(i.6) “Một thời, tôi đến Ni-kiền Tử, hỏi rằng: ‘Đại đức, như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp, cho đến, các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây chúng hội này hiện tại tu đạo, có được quả báo trong hiện tại không?’ Kia trả lời tôi rằng: ‘Đại vương, tôi là bậc Nhất thiết trí, là người thấy tất cả, biết thấu suốt không sót. Hoặc đi, hoặc đứng, hoặc nằm, hoặc ngồi, hoặc ngủ, hoặc thức, bất cứ lúc nào, trí thường hiện tiền.’ Thế Tôn, cũng nhưmột người hỏi về dưa thì trả lời về mận; hỏi mận thìtrả lời dưa. Kia cũng vậy. Tôi hỏi hiện tại có được quảbáo không, nhưng kia trả lời bằng một vấn đề khác.⁴⁶Tôi bèn suy nghĩ rằng: ‘Ta là vua Quán Đảnh dòngSát-lị, há không duyên cớ mà lại giết

———

⁴⁴ Chủ trương ngụy biện (vikhepaṃ vyākāsi) của Sañjaya Belaṭṭhiputta, Hán và Pl. đại thể tương đồng, tham chiếu, D 2 (i.: atthi paro loko ti iti ce taṃ pucchasi, atthi paro loko ti iti ceme assa, atthi paro loko ti iti te naṃ vyākareyyeṃ. evam pi me

T tathā ti pi me T, aññathā ti pi me T T ti pi me T T T ti pi me T: “Nếu ngươi hỏi Ta, ‘Có thế giới khác hay không’, và nếu tanghĩ rằng ‘Có thế giới khác’, ta sẽ trả lời ngươi rằng ‘Có thế giớikhác.’ Nhưng, ta không nghĩ như vậy. Ta không nghĩ sự thật nhưvậy. Ta không nghĩ một cách khác. Không nghĩ không phải nhưvậy. Không nghĩ không phải không như vậy.”

⁴⁵ Hán: dị luận 異論.

⁴⁶ Xem cht. 45 trên. Trong bản Pl. (D.i. 157), Nigaṇṭha Nāṭaputta trả lời bằng bốn phòng hộ (cātuyāmasaṃvarasaṃvutto: phòng hộbằng bốn luật nghi).

người xuất gia, bắt trói, đuổi đi!’ Khi ấy, trong lòng tôi phẫn nộ, suy nghĩ như vậy rồi, bèn bỏ mà đi.

(ii) “Thế Tôn, hôm nay tôi đến đây để hỏi ý nghĩa như vầy: Như người cỡi voi, ngựa xe, luyện tập binh pháp,…(cho đến), các loại mưu sinh khác nhau, đều có quả báo trong hiện tại. Nay đây Sa-môn hiện tại tu đạo, hiện tại có được quả báo không?”

Phật nói với vua A-xà-thế:

“Nay Ta trở lại hỏi Đại vương, xin tùy ý trả lời.

(ii.1) “Thế nào, Đại vương, có đồng bộc của Đại vương, những người đồng bộc, sai sử, làm các công việc trong và ngoài, đều thấy Đại vương vào ngày rằm, lúc trăng tròn, tắm gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng hưởng thụ dục lạc với các thể nữ, bèn suy nghĩ nhưvầy: ‘Lạ thay, quả báo của hành vi⁴⁷ đến như thế sao? Vua A-xà-thế này vào ngày rằm, lúc trăng tròn, tắm gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng hưởng thụ dục lạc với các thể nữ. Ai có thể biết được đấy lại là quả báo của hành vi?’ Người kia, một thời gian sau, cạo bỏrâu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, tu hành chân chính.⁴⁸ Thế nào, Đại vương, Đại vương từ xa thấy người ấy đi đến, há có khởi lên ý nghĩ rằng: Đấy là nô bộc của ta?”

Vua bạch Phật:

“Không, bạch Thế Tôn. Nếu thấy người ấy đến, tôi phải đứng dậy nghinh đón, mời ngồi.”

Phật nói:

“Đó không phải là quả báo có được ngay trong hiện tại của Sa-môn⁴⁹ sao?”

Vua đáp: “Đúng như vậy, Thế Tôn, đó là quả báo cóđược ngay trong hiện tại của Sa-môn vậy.”

(ii.2) “Lại nữa, Đại vương, có người khách cư ngụ trong cương giới của

———

⁴⁷ Cf. Pl.: puññānaṃ gati puññānaṃ vipāko, thú hướng (hành) của phước, kết quả (dị thục) của phước.

⁴⁸ Hán: hành bình đẳng pháp 行平等法.

⁴⁹Hiện đắc Sa-môn báo 現得沙門報. Pl.: diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ

Đại vương, ăn thóc lúa mà Đại vương ban cho.⁵⁰Người ấy thấy Đại vương vào ngày rằm trăng tròn, tắm gội sạch sẽ, ở trên điện cao cùng các thể nữ vui thú ngũ dục, bèn nghĩ thầm rằng: ‘Lạ thay, quả báo hành vi của người kia [109b] đến như vậy sao? Ai có thể biết đó là quả báo của hành vi?’ Một thời gian sau, người ấy cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo, tu hành chân chính. Thế nào, Đại vương? Nếu Đại vương từ xa thấy người ấy đi đến, cókhởi lên ý nghĩ rằng; ‘Người ấy là khách dân của Ta, ăn thóc lúa mà Ta ban cho’ hay không?”

Vua nói: “Không. Nếu tôi thấy người ấy từ xa đến, tôi sẽ đứng dậy nghinh đón, chào hỏi, mời ngồi.”

“Thế nào, Đại vương, đó không phải quả báo có được ngay trong hiện tại của Sa-môn chăng?”

Vua nói: “Đúng như vậy, hiện tại được quả báo của Sa-môn vậy.”

(iii) “Lại nữa, Đại vương, Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác xuất hiện ở đời, (…) vào trong pháp Ta,… (chođến), đắc⁵¹ tam minh, diệt trừ các tối tăm, phát sinh ánh sáng đại trí, gọi là lậu tận trí chứng. Vì sao? Ấy làdo tinh cần, chính niệm, chính tri, ưa sống một mình nơi thanh vắng, không buông lung vậy. Thế nào, Đại vương, đó không phải là quả báo có được ngay trong hiện tại của Sa-môn sao?”

Vua đáp: “Thật vậy, Thế Tôn, đó thật là quả báo cóđược ngay trong hiện tại của Sa-môn.”

Bấy giờ, vua A-xà-thế rời chỗ ngồi đứng dậy, đầu mặt lễ chân Phật, bạch Phật rằng:

“Cúi mong Thế Tôn nhận sự hối hận của con. Con vì cuồng, ngu si, tối tăm, không nhận thức. Cha con là Bình-sa vương, vua nước Ma-kiệt-đà, cai trị đúng theo pháp, không có thiên vạy. Nhưng con bị ngũ dục mê hoặc, thật sự đã hại Phụ vương. Cúi mong ThếTôn rũ lòng thương xót, nhận sự sám hối của con.”

Phật bảo vua:

“Ngươi ngu si, không nhận thức. Nhưng đã tự mình hối cải. Ngươi vì mê say ngũ dục mà hại Phụ vương. Nay trong pháp Hiền Thánh mà biết

———

⁵⁰ D 2: assa puriso kassako gahapatiko karakāro rāsivaḍḍho, một người kia, là nông phu, là gia chủ, là người tiến nạp (tô thuế), làngười tích tụ (kho lẫm cho vua).

⁵¹Tóm tắt, nội dung chi tiết như trong T 1(20) kinh A-ma-trú.

hối cải, tức là tựlàm ích lợi cho mình. Ta vì thương tưởng ngươi, nhận sự sám hối của ngươi.”

Bấy giờ, vua A-xà-thế sau khi lễ Phật, được Phật giảng pháp cho nghe, được khai thị, giáo giới, làm cho ích lợi, hoan hỷ. Sau khi nghe những điều Phật dạy, Vua

liền bạch Phật:

“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin chấp nhận con là Ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từnay về sau, suốt đời không giết, không trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu. Cúi mong ThếTôn cùng đại chúng sáng ngày mai nhận lời thỉnh của con.”

Bấy giờ, Thế Tôn im lặng nhận lời. Khi Vua thấy Phật im lặng nhận lời, liền đứng dậy lễ Phật, đi quanh ba vòng sau đó cáo lui.

Vua đi chưa bao lâu, Phật nói với các Tỳ-kheo rằng:

“Vua A-xà-thế này, tội lỗi đã vơi bớt, đã nhổ trọng tội. Nếu A-xà-thế không giết cha, thì ngay tại chỗ này đã được con mắt thanh tịnh thấy pháp. Nhưng vua A-xà-thế nay đã hối lỗi, tội lỗi đã vơi bớt, [109c] đã nhổtrọng tội.”

Bấy giờ, A-xà-thế, đang trên đường đi, gọi Kì-bàĐồng tử bảo rằng:

“Lành thay, lành thay! Ngươi nay làm được nhiều điều lợi ích cho ta. Ngươi trước đã tán thán Như Lai, chỉ dẫn, khơi mở, sau đó đưa ta đến gặp Thế Tôn, nhờthế ta được khai ngộ. Ta rất cám ơn ngươi, trọn không bao giờ quên.”

Rồi thì, vua trở về cung sửa soạn các món hào soạn, các loại thức ăn. Sáng hôm sau, khi đã đến giờ, báo đức Thánh biết đã đến giờ.

Bấy giờ, Thế Tôn khoác y cầm bát, cùng với chúng đệ tử một ngàn hai trăm năm mươi vị, đi đến vương cung, ngồi trên chỗ ngồi dọn sẵn. Rồi, vua tự tay châm chước, cúng Phật và Tăng. Ăn xong, cất bát, dung nước rửa xong, vua đảnh lễ Phật, bạch rằng:

“Con nay ba lần xin sám hối. Con vì cuồng dại, ngu si, tối tăm, không nhận thức. Cha con là Bình-sa vương, vua nước Ma-kiệt-đà, cai trị đúng theo pháp, không

có thiên vạy. Nhưng con vì mê say ngũ dục, thật sựđã hại Phụ vương. Cúi mong Thế Tôn rủ lòng thương xót, nhận sự sám hối của con.”

Phật bảo vua:

“Ngươi ngu si, không nhận thức. Ngươi vì mê say ngũdục mà hại Phụ vương. Nay trong pháp Hiền Thánh mà biết hối cải, tức là tự làm ích lợi

cho mình. Ta vìthương tưởng ngươi, nhận sự sám hối của ngươi.”

Rồi thì, sau khi đảnh lễ Phật, Vua dọn một chỗ ngồi thấp ngồi trước Phật. Phật giảng pháp cho vua nghe, khai thị, giáo giới, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ. Sau khi nghe Phật dạy, Vua lại bạch Phật:

“Con nay ba lần xin quy y Phật, quy y Pháp, quy yTăng. Cúi mong nhận con làm Ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ nay cho đến trọn đời, không giết, không trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu.”Bấy giờ, Thế Tôn sau khi giảng pháp cho vua nghe, khai thị, giáo giới, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ, bèn rời chỗ ngồi ra về. Vua A-xà-thế và Kì-bà Đồng tử sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.

28. Kinh Bố-Tra- Bà - Lâu

28. KINH BỐ-TRA-BÀ-LÂU

[109c23] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở tại nước Xá-vệ, trong vườn Kì-thọCấp cô độc, cùng với đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị.

Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Thế Tôn khoác y cầm bát vào thành Xá-vệ khất thực. Khi ấy, Thế Tôn nghĩrằng:

“Ngày hôm nay khất thực, thời gian còn sớm, Ta hãy đến thăm khu rừng của Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu;¹ đợi đến giờ rồi hãy đi khất thực.” Rồi Ngài đi đến rừng

của Phạm-chí. Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu từ xa trông thấy Phật đi đến, liền đứng dậy nghinh đón rằng:

“Hoan nghinh, Sa-môn Cù-đàm! Lâu nay không đến [110a] đây. Nay vì duyên cớ gì lại khuất mình chiếu cố? Xin mời ngồi phía trước đây.”

Thế Tôn ngồi xuống chỗ ấy, nói với Bố-tra-bà-lâu rằng:

“Các ông tập họp tại đây, để làm gì? Để bàn chuyện gì?”

Phạm-chí bạch Phật:

“Thế Tôn, mấy ngày qua² có nhiều Sa-môn, Bà-la- môn tập họp tại giảng đường, bàn luận sự việc nhưvậy.³ Những vấn đề chống trái nhau.

“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Con người phát sinh tưởng không do nhân gì, duyên gì. Tưởng diệt, không do nhân duyên gì. Tưởng có đến, có đi. Khi tưởng đến thì tưởng sinh. Khi tưởng đi thì tưởng diệt.’⁴

———

¹ Bố-tra-bà-lâu Phạm-chí 布吒婆樓梵志. D 9: Ngoại đạo xuất gia Poṭṭhapāda ngụ cư trong khu vườn của hoàng hậu Mallika, trong đại giảng đường luận nghị được bao quanh bởi cây tinduka, cùng với giáo đoàn ngoại đạo gồm ba trăm người.

² Hán: tạc nhật 昨日. D 9 § 6: purimāni divasāni purimatarāni: vài ngày trước đây.

³ Hán: thuyết như thị sự 說如是事, không nói rõ nội dung. Pl. ibid.: abhisaññānirodha, sự diệt tận của tăng thượng tưởng. Đoạn tiếp theo nói rõ ý nghĩa này.

⁴ D 9 (178): ahetuapaccayā purisassa saññā upajjanti pi nirujjantipi. Yasmiṃ samaye uppajjanti saññī tasmiṃ samaye hoti, yasmiṃsamaye nirujjanti, asaññī tasmiṃ samaye hotīti: các tưởng của conngười sinh khởi hay hủy diệt không do bởi nhân gì, duyên gì. Khichúng sinh khởi, lúc đó con người là có tưởng. Khi chúng diệt, lúcđó con người là không có tưởng.

“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Do mạng, có tưởng sinh; do mạng, có tưởng diệt. Tưởng kia đi, đến. Đến thì tưởng sinh. Đi thì tưởng diệt.’⁵

“Cù-đàm, hoặc có Phạm-chí nói như vầy: ‘Các thuyết nói trước đó không đúng sự thật. Có vị đại quỷ thần, có uy lực lớn, mang tưởng đi; mang tưởng đến. Khi vị ấy mang tưởng đi thì tưởng diệt. Khi vị ấy mang tưởng đến thì tưởng sinh.’⁶

“Tôi nhân đó có suy nghĩ, nghĩ rằng Sa-môn Cù-đàm tất biết rõ ý nghĩa này, tất có thể biết rõ tưởng tri diệt định.”⁷

Bấy giờ Thế Tôn nói với Phạm-chí rằng:

“Các luận thuyết ấy đều có chỗ sai lầm. Tức là nói không do nhân, không do duyên mà có tưởng sinh; không do nhân, không do duyên mà có tưởng diệt; tưởng có đến, đi; đến thì tưởng sinh, đi thì tưởng diệt. Hoặc nói nhân bởi mạng mà tưởng sinh, nhân bởi mạng mà tưởng diệt; tưởng có đến, đi; đến thì tưởng sinh, đi thì tưởng diệt. Hoặc nói, không hề có chuyện đó, mà là có một vị đại quỷ thần mang tưởng đến vàmang tưởng đi; khi vị ấy mang đến thì tưởng sinh; khi mang đi thì tưởng diệt. Những lời như vậy thảy đều sai lầm. Vì sao? Này Phạm-chí, có nhân, códuyên đểtưởng sinh. Có nhân, có duyên để tưởng diệt.

“Nếu Như Lai xuất hiện ở đời; là bậc Chí chân, Đẳng Chính Giác, mười hiệu đầy đủ. Có người ở trong Phật pháp mà xuất gia tu đạo,… (cho đến), diệt năm triền

cái che lấp tâm, trừ khử dục, ác bất thiện pháp, có tầm có tứ, hỷ lạc do định sinh, nhập sơ thiền. Trước diệt tưởng về dục, rồi phát sinh tưởng về hỷ và lạc. Phạm-chí, vì vậy biết có nhân duyên cho tưởng

———

⁵ Pl.ibid.: saññā hi bho purussa attā, sā ca kho upeti pi apeti pi. yasmiṃsamaye upeti (...), tưởng là tự ngã của con người. Tự ngã có đến,có đi. Khi nó đến, tưởng sinh (...). Trong bản Hán: mạng (Pl.: jīva);trong bản Pl.: attā (tự ngã). Phổ thông, jīva hay attā đều có nội hàmlà tự ngã.

⁶ Pl.ibid.: santi hi bho devatā mahaddhikā mahānubhāvā. tā purissa saññāṃ upakaḍḍhanti pi apakaḍḍhanti pi. yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti saññī (...), có những thiên thần có đại thần thông, cóđại uy lực đưa vào và đưa ra tưởng của con người. Khi đưa vào thìcó tưởng (...).

⁷ Hán: tưởng tri diệt định 想知滅定; Cf. D 9 ibid.: bhagavā pakataññūabhisaññānirodhassa: Thế Tôn là người thấu rõ sự diệt tận của tangthượng tưởng. Có thể có sự nhầm lẫn trong bản Hán.

sinh, có nhân duyên cho tưởng diệt.

“Diệt tầm, tứ, nội tâm tịch tĩnh, nhất tâm, không tầm, không tứ, có hỷ và lạc do định sinh, nhập đệ nhị thiền. Phạm-chí, kia tưởng của sơ thiền diệt, tưởng của nhị thiền sinh, vì vậy nên biết có nhân duyên để tưởng diệt; có nhân duyên để tưởng sinh.

“Dứt hỷ, an trú xả, chính niệm, [110b] chính tri, tựbiết thân lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc có niệm, nhập đệ tam thiền. Phạm-chí, kia tưởng của

nhị thiền diệt, tưởng của tam thiền sinh. Vì vậy nên biết có nhân duyên để tưởng diệt, có nhân duyên đểtưởng sinh.

“Dứt khổ, dứt lạc, ưu và hỷ từ trước đã diệt, xả, niệm thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền. Phạm-chí, kia tưởng tam thiền diệt, tưởng tứ thiền sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng diệt; có nhân duyên để tưởng sinh.

“Vượt qua⁸ thảy tưởng về sắc, diệt tưởng hữu đối,⁹không niệm các tưởng sai biệt,¹⁰ nhập không vô biên xứ. Này Phạm-chí, tưởng về hết thảy sắc diệt, tưởng

về không vô biên xứ sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

“Vượt qua hết thảy không vô biên xứ, nhập thức vôbiên xứ. Này Phạm-chí, tưởng về không vô biên xứdiệt, tưởng về thức vô biên xứ sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

“Vượt qua hết thảy thức vô biên xứ, nhập vô sở hữu xứ. Này Phạm-chí, tưởng về thức vô biên xứ diệt, tưởng về vô sở hữu sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

“Vượt qua vô sở hữu xứ, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ.¹¹ Này Phạm-chí, tưởng về vô sở hữu xứdiệt, tưởng về phi tưởng phi phi tưởng xứ sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

“Kia vượt qua phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập tưởng thọ diệt định.

———

⁸ Hán: xả 捨.

⁹ Diệt nhuế 滅恚.

¹⁰ Bất niệm dị tưởng 不念異想.

¹¹Bản Pl. chỉ nói đến nhập vô sở hữu xứ. Trên đó, không có nữa, vìở đó không còn tưởng. Xem thêm cht. 12 tiếp theo.

Này Phạm-chí, tưởng về phi tưởng phi phi tưởng xứ diệt; tưởng thọ diệt định sinh. Vì vậy biết rằng có nhân duyên để tưởng sinh, có nhân duyên để tưởng diệt.

“Vị ấy khi đạt đến tưởng này rồi,¹² suy nghĩ như vầy: ‘Có tư niệm¹³là xấu, không tư niệm là tốt. Nếu khita tư duy như vậy, thì tưởng vi diệu kia (không) diệt, mà tưởng thô lại sinh.’¹⁴ Vị ấy lại suy nghĩ: ‘Nay ta không nên niệm hành, không khởi tư duy.’¹⁵ Vị ấy khi không niệm hành, không khởi tư duy, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không sinh. Khi vị ấy không niệm hành, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không sinh, liền nhập định tưởng thọ diệt.¹⁶

“Thế nào, Phạm-chí, từ trước đến nay ông đã bao giờnghe nhân duyên của thứ tự diệt tưởng¹⁷ này chưa?”

Phạm-chí bạch Phật:

“Tôi tin là từ trước đến nay chưa bao giờ nghe đến nhân duyên của thứ tự diệt tưởng này.”

Phạm-chí lại bạch Phật:

“Nay tôi có ý nghĩ như vầy, tức là: đây là có tưởng; (tiếp theo) đây là không có tưởng. rồi lại có tưởng.¹⁸Sau khi có tưởng¹⁹ như vậy rồi, vị ấy

———

¹² Pl., D 9: tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti: khi đã đạt đến đỉnh cao của tưởng. Đỉnh cao của tưởng là vô sở hữu xứ(ākiñcaññāyatanaṃ).

¹³ Hán: niệm 念. Pl. ibid.: cetayamānassa me pāpiyo, có tư duy làxấu cho ta.

¹⁴Hán: bỉ tác thị niệm thời 彼作是念時(…): có thể có sự nhầm lẫn trong bản Hán; đề nghị bỏ bớt chữ bỉ để đoạn văn phù hợp với nội dung đang đề cập. D 9 ibid.: ahañ ceva kho pana ceteyyaṃabhisaṃkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyaṃ, aññā ca oḷārukāsaññā uppajjeyyaṃ: “Nếu ta tư lự, tác ý, các tưởng này của ta diệt, các tưởng thô khác sinh.” Sớ giải: các tưởng này của ta, là các tưởng vô sởhữu xứ. Các tưởng thô khác, là các tưởng của hữu phần (aññāca oḷārikā bhavaṅgasaññā). Trong bản Hán, vi diệu tưởng, đối lại với thô tưởng.

¹⁵Pl.ibid: na ceva ceteyyaṃ na ceva abhisaṃkharyeyyaṃ, “ta không tư duy, không tác ý.”.

¹⁶ Pl.ibid.: so nirodhaṃ phusati: vị ấy đạt đến trạng thái diệt tận (củacác tưởng). Sớ giải: khi hành như vậy, Tỳ-kheo nhập tưởng thọ diệt tận định (saññāvedayitanirodhaṃ).

¹⁷Thứ đệ diệt tưởng 次第滅想. Pl.: anupubbābhisaññānirodhasampa jānasamapatti: sự chứng nhập (đẳng chí) qua các giai đoạn lần lượtdiệt tưởng.

¹⁸Một cách hiểu thứ tự diệt tưởng.

¹⁹ Đây chỉ thứ tự diệt tưởng lên đến tưởng cao nhất là tưởng vô sở hữu xứ

suy nghĩnhư vậy, tưởng vi diệu của vị ấy không diệt, mà tưởng thôlại sinh. Vị ấy lại suy nghĩ: Nay ta không nên niệm hành, không khởi tư duy. Vị ấy khi [110c] không niệm hành, không khởi tư duy, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không sinh. Khi vị ấy không niệm hành, tưởng vi diệu diệt, tưởng thô không sinh, liền nhập định tưởng thọ diệt.”²⁰

Phật nói với Phạm-chí:

“Lành thay, lành thay, đó là theo thứ tự đạt diệt tưởng định trong pháp của Hiền Thánh.”

Phạm-chí lại bạch Phật:

“Trong các tưởng này, tưởng nào là tối thượng bậc nhất?”

Phật nói với Phạm-chí:

“Những gì được nói là có tưởng, và những gì được nói là không có tưởng, ở khoảng trung gian đó mà có thểthứ tự đạt được tưởng thọ diệt định, đó là tưởng tối

thượng bậc nhất.”²¹

Phạm-chí lại hỏi:

“Là một tưởng, hay nhiều tưởng?”²²

Phật nói:

“Có một tưởng. Không có nhiều tưởng.”²³

Phạm-chí lại hỏi:

“Trước có tưởng sinh sau đó mới trí? Hay trước có trísinh sau đó mới tưởng? Hay tưởng và trí cùng sinh một lượt?”

Phật nói:

———

²⁰ Phạm chí lặp lại lời Phật. Nội dung đoạn này và đoạn trên giống nhau, nhưng văn cú hơi khác.

²¹ Đoạn này trả lời một phần cho câu hỏi theo sau: tưởng đỉnh điểm là một hay là nhiều. Đại ý đoạn này: đỉnh điểm của tưởng có nhiều.

²² D 9 (i. 185): ekaṃ yeva saññaggaṃ paññāpeti, udāhu puthu pi saññagge paññāpetīti: tưởng cực đỉnh là một, hay là nhiều?

²³ D 9 ibid.: ekaṃ pi (…) phuthu pi saññagge paññāpemīti: Ta nói cực đỉnh của tưởng là một, cũng nói là nhiều. Trong bản Pāli, tiếp theo là giải thích thế nào gọi là tưởng cực đỉnh tức đỉnh cao của tưởng (saññagga), từ đó xác định có nhiều đỉnh của tưởng khác nhau. Trong bản Hán, ý nghĩa có nhiều đỉnh cao của tưởng được đề cập trong câu trả lời “tưởng nào là tối thượng?”

“Trước có tưởng sinh, sau đó mới trí. Do tưởng màcó trí.” ²⁴

Phạm-chí lại hỏi:

“Tưởng tức là ngã chăng?”²⁵

Phật hỏi:

“Ngươi nói ngã của con người như thế nào?”

Phạm-chí nói:

“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói, sắc thân với bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ sinh, được nuôi nấng mà lớn, trang sức bằng y phục, nhưng là pháp vôthường, biến hoại. Tôi nói, con người đó là ngã.”

Phật nói với Phạm-chí:

“Ngươi nói, sắc thân với bốn đại, sáu xứ, do cha mẹsinh, được nuôi nấng mà lớn, trang sức bằng y phục, nhưng là pháp vô thường, biến hoại. Nói con người đó là ngã. Này Phạm-chí, hãy gác qua tự ngã đó.²⁶

Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt.”²⁷

Phạm-chí nói:

“Tôi không nói con người là ngã. Tôi nói, Dục giới thiên là ngã.”²⁸

Phật nói:

“Này Phạm-chí, hãy gác qua Dục giới thiên là tự ngãđó. Nhưng, tưởng

———

²⁴ Pāli còn có thêm giải thích cho trả lời: idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī ti (…), “Do duyên cái này mà trí của tôi sinh. Dođó mà biết: tưởng sinh khởi trước rồi trí mới khởi sau.” Sớ giải:đối với Tỳ kheo nhập diệt định phải chăng tưởng khởi lên trước(saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjati)? Tưởng. Nếu tưởng là tĩnh lự (jhānasaññā), thì trí là quán (vipassanañāṇa); nếu tưởng là quán (vipassanasaññā) thì trí là đạo (maggañāṇa); nếu trí là đạo thìquán là quả (phalañāṇa).

²⁵ Pl. D.2. ibid.: saññā purissa attā udāhu ñña saññā añño attā, “tưởng là tự ngã của con người? Hay tưởng và tự ngã dị biệt?

²⁶D 9 ibid.: Theo lý đó, tưởng và tự ngã dị biệt (aññāva saññābhavissati añño attā)

²⁷ D 9 ibid.: atha imassa purisassa aññā va saññā uppajjanti, aññāvā saññā nirujjhānti: thế thì, đối với con người này, những tưởngnày sinh, những tưởng khác diệt.

²⁸D 9 ibid.: manomayaṃ (...) attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃahīnindriyan ti: tôi hiểu rằng ngã là (thân) do ý sinh, có đầy đủ cácchi và các căn. Thân do ý thành này bao gồm chư Thiên của Sắcvà Vô sắc, và một phần của Dục giới.

của con người sinh, tưởng của con người diệt.”²⁹

Phạm-chí nói:

“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói, Sắc giới thiên là ngã.”³⁰

Phật nói:

“Này Phạm-chí, hãy gác qua Sắc giới thiên là tự ngãđó. Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt.”

Phạm-chí nói:

“Tôi không nói con người là ngã. Tôi tự nói không vôbiên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ, Vô sắc thiên, là ngã.”

Phật nói:

“Hãy gác qua không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vôsở hữu xứ,³¹phi tưởng phi phi tưởng xứ, vô sắc thiên, là ngã. Nhưng, tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt.”

Phạm-chí bạch Phật:

“Thế nào, thưa Cù-đàm, tôi có thể biết được tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt không?”³²

Phật nói:

“Ngươi muốn biết tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt, thật quá khó! Thật quá khó! Vìsao vậy? Vì do ngươi, y pháp khác mà có kiến giải khác, tập hành khác [111a], nhẫn khác, thọ khác.”³³

Phạm-chí bạch Phật:

“Thật vậy, thưa Cù-đàm, tôi y theo pháp khác mà cókiến giải khác, tập

———

²⁹Câu trả lời như trên, xem cht. 27.

³⁰ Xem cht. 28..

³¹ Vô sở hữu xứ 無所有處, trong bản dịch Hán; cũng trong bản Hán này, những nơi khác và ngay trong câu trên, dịch là bất dụng xứ 不用處; xem đoạn trên, cht. 21.

³² D 9 (i. 187): saññā purisassa attā’ ti vā, aññā saññā añño attā’ ti vā: tưởng của người là tự ngã, hay tưởng và tự ngã khác nhau?

³³ Dị kiến, dị tập, dị nhẫn, dị thọ, y dị pháp cố 異見異習異忍異受依異法故. Pl., định cú: aññadiṭṭhena aññakhantikena aññarucikenaaññatrāyogena aññatthācariyakena: bởi vì ngươi ytheo sở kiến khác, tín nhẫn khác, chấp nhận khác, học tập khác,hành trì khác.

hành khác, nhẫn khác, thọ khác, cho nên, muốn biết tưởng của con người sinh, tưởng của con người diệt, thật quá khó! Thật quá khó! Vìsao vậy? Ngã, thế gian là thường hằng: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là không thường hằng: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian vừa thường vừa vô thường: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thếgian không phải thường không phải không thường: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là hữu biên: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian là vô biên: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian vừa hữu biên vừa vô biên: đây là thật, ngoài ra là dối. Ngã, thế gian không phải hữu biên không phải vô biên: đây là thật, ngoài ra là dối. Thân tức là mạng: đây là thật, ngoài ra là dối. Mạng khác thân khác: đây là thật, ngoài ra làdối. Thân, mạng không phải khác không phải không khác: đây là thật, ngoài ra là dối. Không mạng, không thân: đây là thật, ngoài ra là dối. Như Lai tồn tại sau khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối. Như Lai không tồn tại sau khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối. NhưLai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết: đây là thật, ngoài ra là dối.”

Phật nói với Phạm-chí:

“Thế gian là thường hằng,… (cho đến), Như Laikhông phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết: là những câu hỏi Ta không trả lời.”³⁴

Phạm-chí bạch Phật:

“Cù Đàm, vì sao không trả lời, Ngã và thế gian làthường hằng,…(cho đến), Như Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết?”

Phật nói:

“Vì chúng không phù hợp ý nghĩa,³⁵ không phù hợp pháp, không phải phạm hạnh, không phải vô dục, không phải vô vi, không phải tịch diệt, không phải chỉ tức, không phải chính giác, không phải Sa-môn,không phải Niết-bàn. Vì vậy Ta không trả lời.”

Phạm-chí lại hỏi:

“Thế nào là phù hợp nghĩa, phù hợp pháp? Thế nào là phạm hạnh sơ

———

³⁴Sở bất ký 所不記. Pl.: avyākataṃ.

³⁵ Hán: bất dữ nghĩa hợp 不與義合. Pl., định cú: na h’ ethaṃatthasaṃhitaṃ: không phù hợp với mục đích (giải thoát). Đối chiếu từ ngữ, xem các chú thích tiếp dưới.

bản?³⁶ Thế nào là vô vi?³⁷ Thế nào là vô dục?³⁸ Thế nào là tịch diệt?³⁹ Thế nào là chỉ tức?⁴⁰Thế nào là chính giác?⁴¹Thế nào là Sa-môn?⁴² Thếnào là Nê-hoàn?⁴³ Thế nào là vô ký?”⁴⁴

Phật nói:

“Điều mà Ta trả lời là về Khổ đế, về Khổ tập, Khổ diệt, Khổ xuất yếu đế. Vì sao vậy? Vì phù hợp nghĩa, phù hợp pháp, là phạm hạnh sơ bản, là vô dục, vô vi, tịch diệt, chỉtức, chính giác, Sa-môn, Niết-bàn. Vì vậy Ta trả lời.”

Bấy giờ, Thế Tôn thuyết pháp cho Phạm-chí nghe xong, chỉ bày, khuyến khích, làm cho ích lợi, hoan hỷ, Ngài đứng dậy mà đi.

Phật đi chưa bao lâu, sau đó các Phạm-chí khác nói với Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu rằng:

“Tại sao ông nghe theo những lời của Sa-môn Cù-đàm? Chấp nhận những lời của Cù-đàm rằng: ‘Ngã và thế gian là thường hằng,… (cho đến), Như Lai không phải tồn tại, không phải không tồn tại sau khi chết, lànhững vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trảlời.’ Tại sao ngươi ấn khả những lời như vậy? Chúng

ta không chấp nhận [111b] sở thuyết như vậy của Sa-môn Cù-đàm.”⁴⁵

Bố-tra-bà-lâu trả lời các Phạm-chí:

“Sa-môn Cù-đàm nói rằng: ‘Ngã và thế gian là thường hằng,… (cho đến),

———

³⁶Phạm hạnh sơ 梵行初, Pl.: ādibrahmacariyaka, căn bản phạmhạnh, thuộc về những nguyên tắc căn bản hay nền tảng của đời sống đạo đức.

³⁷Vô vi 無為, thông thường dịch từ Skt, asaṃskṛta hay Pāli: saṃkhata; nhưng trong đoạn Pl. tương đương (D 9, i. 189): nibbidā (yểm ly, nhàm tởm thế gian).

³⁸ Vô dục 無欲, Pl.: virāga, ly tham, ly dục hay dứt trừ tham dục hay dục nhiễm.

³⁹Tịch diệt 寂滅, Pl.: nirodha, diệt, hủy diệt, diệt tận, tiêu diệt.

⁴⁰ Chỉ tức 止息, nghĩa đen: dừng nghỉ; Pl.: upasama: an tĩnh, tĩnh chỉ, bình an, trầm lặng.

⁴¹ Chánh giác 正覺, Pl.: sambodha

⁴² Không đề cập trong đoạn Pl. tương đương.

⁴³ Nê-hoàn 泥洹, tức Niết-bàn; Pl.: nibbāna.

⁴⁴ Vô ký 無記, Pl.: avyākata, không được trả lời, không được giải thích.

⁴⁵Cf. D 9, i, 189: na kho pana mayaṃ kiñci samanassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ (...): chúng ta nhận thấy rõ rằngđối với Sa-môn Gotama pháp (những vấn đề thường và vô thườngcủa ngã và thế giới, v.v..., ) không được thuyết minh một cách xácquyết (một chiều, nhất hướng).

Như Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết, là những vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trả lời.’ Tôi cũng không ấn khả lời ấy. Nhưng Sa-môn Cù-đàm kia y trên pháp, trụ trên pháp,⁴⁶ đúng pháp mà nói, đúng theo pháp màxuất ly; làm sao tôi có thể chống lại lời nói có trí tuệấy? Pháp ngôn vi diệu như thế của Sa-môn Cù-đàm, không thể chống trái được.”

Rồi, một lúc khác,⁴⁷ Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu cùng với Tượng Thủ Xá-lợi-phất⁴⁸ đến chỗ Thế Tôn, chào hỏi xong, ngồi xuống một bên. Tượng Thủ lễ Phật xong rồi ngồi xuống. Phạm-chí bạch Phật:

“Trước đây Phật đến tại chỗ tôi. Khi Ngài đi chưa lâu, sau đó các Phạm-chí khác nói với tôi rằng: ‘Tại sao ông nghe theo những lời của Sa-môn Cù-đàm? Chấp

nhận những lời của Cù-đàm rằng: ‘Ngã và thế gian làthường hằng,… (cho đến), Như Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết, là những

vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trả lời.’Tại sao ngươi ấn khả những lời như vậy? Chúng ta không chấp nhận sở thuyết như vậy của Sa-môn CùĐàm.’Tôi trả lời các Phạm-chí: ‘Sa-môn Cù-đàm nói rằng: ‘Ngã và thế gian là thường hằng,… (cho đến), Như Lai không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết, là những vấn đề không phù hợp nghĩa nên Ta không trả lời.’ Tôi cũng không ấn khả lời ấy. Nhưng Sa-môn Cù-đàm kia y trên pháp, trụ trên pháp, đúng pháp mà nói, đúng theo pháp mà xuất ly; làm saochúng ta có thể chống lại lời nói có trí tuệ ấy? Pháp ngôn vi diệu như thế của Sa-môn Cù-đàm, không thểchống trái được.’”

Phật nói với Phạm-chí:

“Các Phạm-chí nói: ‘Ông tại sao nghe những điều Sa-môn Cù-đàm nói mà ấn khả?’ Lời ấy sai lầm. Vì sao vậy? Pháp mà Ta nói, có trường hợp được ghi nhận

xác quyết, có trường hợp không được ghi nhận xác

———

⁴⁶ Hán: y pháp, trụ pháp 依法住法, Pl.: dhammaṭṭhita: pháp trụ, dhammaniyāma: pháp quyết định (= pháp vị). Hai từ này thường dùng đồng nghĩa với từ duyên khởi (paṭiccasamuppāda); nhưng ở đây có nghĩa: lập cước trên pháp (tánh), tuân thủ pháp (tánh).

⁴⁷ D 9, i. 190: atha kho dvīhatīhassa accayena, rồi hay, ba ngày sau.

⁴⁸ Tượng Thủ Xá-lợi-phất 象首舍利弗, Pl.: Citta Hatthisāriputta, tên Tỳ-kheo. Xuất gia, rồi hoàn tục, rồi xuất gia lại; cuối cùngchứng A-la-hán. Trong kinh này, ông là Cư sĩ.

quyết.⁴⁹Thế nào gọi là không ghi nhận xác quyết? Ngã, thế gian thường hằng,… (cho đến), không phải tồn tại không phải không tồn tại sau khi chết. Ta cũng

nói lời ấy, nhưng không ghi nhận xác ký. Sở dĩ nhưvậy, vì những lời ấy không phù hợp nghĩa, không phùhợp pháp, không phải là phạm hạnh sơ bản, không phải vô dục, không phải vô vi, không phải tịch diệt, không phải chỉ tức, không phải chính giác, không phải Sa-môn, không phải Niết-bàn. Vì vậy, này Phạm-chí, Ta tuy nói những lời ấy nhưng không ghi nhận xác quyết. Thế nào gọi là ghi nhận xác quyết? Ta ghi nhận Khổ đế, Khổ tập, Khổ diệt, Khổ xuất yếu đế. Vì sao vậy? Điều đó phù hợp nghĩa, phù hợp pháp, là phạm hạnh sơ thủ, vô dục, vô vi, tịch diệt, chỉ tức, chính giác, Sa-môn, [111c] Niết-bàn. Vì vậy, Ta nói được ghi nhận xác quyết.

“Hoặc có Sa-môn, Bà-la-môn, chủ trương ở một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc.⁵⁰ Ta nói với vị ấy rằng: ‘Các ông có thật chủ trương ở một nơi thế gian chỉcó hoàn toàn lạc chăng?’ Những vị ấy trả lời Ta rằng: ‘Thật vậy.’ Ta lại nói với họ rằng: ‘Các ông có thấy, biết một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc không?’Họ trả lời: ‘Không thấy, không biết.’ Ta lại nói với họ: ‘Chư Thiên ở một nơi thế gian chỉ có hoàn toàn lạc;⁵¹ các ông đã từng thấy chưa?’ Kia đáp: ‘Không biết, không thấy.’ Ta lại hỏi: ‘Chư Thiên ở một nơi thế gian kia, có bao giờ các ông từng cùng đứng ngồi trò chuyện, tinh tấn tu định chưa?’ Đáp rằng: ‘Chưa.’Ta lại hỏi: ‘Chư Thiên ở một nơi thế gian hoàn toàn sung sướng kia, có bao giờ đến nói với các ông chưa, rằng: ‘Việc làm của ngươi chất trực, ngươi sẽ sinh lên cõi trời hoàn toàn sung sướng kia. Ta do việc làm chất trực, nên được sinh lên kia cùng hưởng thọ dục lạc?’ Kia đáp rằng:’Chưa.’ Ta lại hỏi: ‘Các ông có thể ở nơi thân của mình, khởi tâm biến hóa thành thân tứđại khác, thân thể đầy đủ, các căn không khuyết, haykhông?’ Kia đáp: ‘Không thể.’ Thế nào, Phạm-chí, những điều mà Sa-môn, Bà-la-môn kia nói có thành thật chăng? Có thích ứng với pháp chăng?”

Phạm-chí bạch Phật:

———

⁴⁹Hán: hữu quyết định ký, bất quyết định ký 有決定記不決定記. D 9, ibid.: ekaṅsikā dhammā desitā (nhất hướng pháp thuyết), anekaṅsikā dhammā desitā (phi nhất hướng pháp thuyết), cónhững pháp được công bố một cách xác quyết (khẳng định), có những pháp được công bố một cách không xác quyết (không khẳng định).

⁵⁰Hán: nhất hướng lạc 一向樂. D 9 i. 193: ekantasukhī attā arogo paraṃ maraṇnā hoti: Sau khi chết, tự ngã hoàn toàn sung sướng,không bệnh.

⁵¹ Pl., sđd. nt.: tā devatā ekanta-sukhaṃ lokaṃ upannā: Chư Thiên kia sinh vào thế giới hoàn toàn sung sướng.

“Đấy không phải là thành thật; không phải là lời nói đúng pháp.”

Phật bảo Phạm-chí:

“Như có người nói: ‘Tôi đã giao thông với người nữxinh đẹp kia, khen ngợi dâm nữ kia.’ Người khác hỏi: ‘Ngươi có biết người nữ ấy không? Ở tại địa phương nào: Đông, Tây, Nam, Bắc?’ Đáp: ‘Không biết.’ Lại hỏi: ‘Ngươi có biết đất đai, thành ấp, chòm xóm màngười nữ ấy cư ngụ không?’ Đáp: ‘Không biết.’ Lại hỏi: ‘Ngươi có biết người kia là Sát-lị, hay Bà-la-môn, hay Cư sỹ, hay Thủ-đà-la không?’ Đáp: ‘Không.’ Lại hỏi: ‘Ngươi có biết người kia cao hay thấp, thô kệchhay thanh lịch. Đen hay trắng, xấu hay đẹp không?’Đáp: ‘Không.’ Thế nào, Phạm-chí, những điều màngười này nói có thành thật chăng?’

Đáp: ‘Không.’

“Phạm-chí, Sa-môn, Bà-la-môn kia cũng vậy, không có sự chân thật. Phạm-chí, cũng như có người dựng thang nơi khoảng đất trống. Những người khác hỏi: ‘Dựng thang để làm gì?’ Đáp: ‘Tôi muốn leo lên nhàtrên.’ Thế nào, Phạm-chí, người dựng thang kia hákhông phải là dối sao?”

Đáp: “Kia thật sự hư dối.”

Phật nói:

“Các [112a] Sa-môn, Bà-la-môn kia cũng vậy, hư dối, không thật.”

Phật bảo Bố-tra-bà-lâu:

“Thân ta,⁵² sắc gồm bốn đại, sáu xứ, do cha mẹ sinh, được nuôi lớn bằng bú mớm, trang sức bằng y phục, vô thường hoại diệt; thân đó được cho là ngã. Ta nói đó là ô nhiễm, là thanh tịnh, là được giải thoát.⁵³ Ý cuả

———

⁵²Đoạn này nói về 4 loại ngã chấp (Pl. phân biệt chỉ có 3, attapaṭilābha - ngã đắc): 1. thân tứ đại là ngã, (Pl.: oḷārika attapaṭilābha: thô ngãđắc); 2. thân Dục giới thiên và 3. Sắc giới thiên là ngã (Pl.: manomayaattapaṭilābha: ý sở thành ngã đắc); 4. thân Vô sắc là ngã (Pl.:arūpo attapaṭilābha: vô sắc ngã đắc).

⁵³D 9, i. 195: oḷārikassa kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi, yathā paṭipannānaṃ vo saṃkilesikādhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullatañ ca diṭṭhe va dhamma sayaṃ abhiññāsacchikatvā upasampajja vihararissathāti: Ta thuyết pháp đểđoạn trừ tự ngã thô. Như thế mà thực hành, các pháp ô nhiễmsẽ bị đoạn trừ, các pháp thanh tịnh sẽ được tăng trưởng, và ngaytrong đời này mà tự mình thắng tri và chứng ngộ trí tuệ viên mãnvà quảng đại, thông đạt và an trú.

ngươi hoặc giả cho rằng pháp nhiễm ô không thểdiệt, pháp thanh tịnh không thể sinh, luôn luôn tồn tại trong đau khổ.⁵⁴ Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Vì, pháp nhiễm ô có thể bị diệt tận, pháp thanh tịnh có thể xuất sinh, an trú nơi lạc địa, hoan hỷ, ái lạc, chuyên niệm, nhất tâm, trí tuệ rộng lớn.⁵⁵ Phạm-chí, Ta đối với Dục giới thiên, Sắc giới thiên, Không vô biên xứ, Thức vôbiên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng thiên, nói là ô nhiễm, và cũng nói là thanh tịnh, cũng nói làđược giải thoát. Ý ngươi có thể cho rằng pháp nhiễm ô không thể diệt, pháp thanh tịnh không thể sinh, luôn luôn tồn tại trong đau khổ. Chớ nghĩ như vậy. Vì sao? Vì, pháp nhiễm ô có thể bị diệt tận, pháp thanh tịnh có thể xuất sinh, an trú nơi lạc địa, hoan hỷ, ái lạc, chuyên niệm, nhất tâm, trí tuệ rộng lớn.” ⁵⁶

Bấy giờ Tượng Thủ Xá-lợi-phất bạch Phật rằng:

“Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới, với bốn đại và các căn; khi ấy thân thuộc Dục giới thiên, thân thuộc Sắc giới thiên, thân thuộc Không

vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên, lúc ấy có đồng thời cùng hiện hữu không?⁵⁷

“Bạch Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân thuộc Dục giới thiên, khi ấy thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn; khi ấy thân thuộc Sắc giới thiên, thân thuộc Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên, có đồng thời cùng hiện hữu không?

“Bạch Thế Tôn, khi đang hiện hữu thân thuộc Sắc giới thiên; khi ấy

———

⁵⁴ D 9 ibid.: siyā kho pane te vam assa: ‘saṃkilesā dhammā pahīyissanti (...), dukkho ca khi vihāro ti: Các ngươi có thể nghĩ rằng: các phápnhiễm ô được diệt trừ (...) nhưng vẫn sống trong đau khổ.

⁵⁵ Xem cht. 56.

⁵⁶D 9 ibid: saṃkilesikā c’ eva dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammāabhivaḍḍhissanti (...) pāmujjaṃ c’ eva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañ ca sukho ca vihāro: khi các pháp nhiễm ô bị diệt trừ, pháp thanh tịnh được tăng trưởng (...), khoái lạc sẽ sinh, cùng vớihỷ, khinh an, chánh niệm, chánh tri, và sống an lạc.

⁵⁷ D 9 i. 199: yasmiṃ bhante samaye oḷāriko attapṭilābho hoti, mogh’ assa tasmiṃ samaye manomayo attapṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti: trong khi sở đắc ngã thô tồn tại, thìcó đồng thời tồn tại sở đắc ngã do ý sinh và sở đắc ngã vô sắc không?

thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thân thuộc Dục giới thiên, thân thuộc Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ có đồng thời cùng hiện hữu không?

“Cũng vậy, cho đến, khi đang hiện hữu thân thuộc Phi tưởng phi phi tưởng xứ; khi ấy thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thân thuộc Dục giới thiên, thân thuộc Sắc giới thiên, thân thuộc Không vô biên xứ, thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ thiên có đồng thời cùng hiện hữu không?”

Phật nói với Tượng Thủ Xá-lợi-phất :

“Khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải làthân thuộc Dục giới thiên, thân Sắc giới thiên, thân Không vô biên xứ thiên, thân Thức vô biên xứ thiên, thân Vô sở hữu xứ thiên, thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. Cũng vậy,… (cho đến), nếu khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy làthân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, không phải là thân Dục giới thiên, thân Sắc giới thiên, thân Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, [112b] Vô sởhữu xứ thiên.

“Này Tượng Thủ, ví như sữa bò. Sữa biến thành tô. Tô biến thành lạc. Lạc biến thành sinh tô. Sinh tô biến thành thục tô. Thục tô biến thành đề hồ. Đề hồ là bậc nhất. Khi là sữa, thì chỉ được gọi là sữa mà không gọi là lạc, tô, đề hồ. Cũng vậy, lần lượt cho đến khi là đềhồ, thì khi ấy chỉ được gọi là đề hồ mà không gọi làlạc, tô.

“Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên,…(cho đến), không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy chỉ có thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, cho đến, thân Vô sở hữu xứ thiên.

“Tượng Thủ, ý ngươi nghĩ sao? Nếu có người hỏi ngươi: ‘Khi đang hiện hữu thân quá khứ; khi ấy thân vịlai và thân hiện tại có cùng nhất thời hiện hữu không? Khi đang hiện hữu thân vị lai, khi ấy thân quá khứ vàthân hiện tại có đồng thời hiện hữu không? Khi đang hiện hữu thân hiện tại, khi ấy thân quá khứ và thân vị lai có đồng thời hiện hữu không?’ Giả

sử được hỏi như vậy, ngươi sẽ trả lời như thế nào?”

Tượng Thủ đáp:

“Giả sử có người hỏi như vậy, con sẽ trả lời người ấy rằng: ‘Khi đang hiện hữu thân quá khứ, khi ấy duy chỉlà thân quá khứ, mà không phải là thân hiện tại và vị lai. Khi đang hiện hữu thân vị lai, khi ấy duy chỉ là thân vịlai. Chứ không phải là thân quá khứ và hiện tại. Khi đang hiện hữu thân hiện tại, khi ấy chỉ là thân hiện tại, chứkhông phải là thân quá khứ và thân vị lai.’”

Phật nói:

“Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên, cho đến, không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy chỉ có thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, cho đến, thân Vô sở hữu xứ thiên.

“Lại nữa, Tượng Thủ, giả sử có người hỏi ngươi: ‘Có phải ngươi trong quá khứ đã từng hiện hữu và đã diệt; vị lai sẽ sinh, và hiện tại đang tồn tại chăng?’ Nếu được hỏi như vậy, ngươi sẽ trả lời như thế nào?”

Tượng Thủ bạch phật:

“Giả sử có người hỏi như vậy, con sẽ trả lời người ấy rằng: ‘Trong quá khứ tôi đã từng hiện hữu; không phải không hiện hữu. Trong vị lai, tôi sẽ sinh, chứ không phải không có; trong hiện tại, tôi đang tồn tại. Chứ không phải không có.”

Phật nói:

“Tượng Thủ, ở đây cũng vậy, khi đang hiện hữu thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, thì ngay khi ấy là thân người thuộc Dục giới với bốn đại và các căn, chứ không phải là thân thuộc Dục giới thiên, cho đến, không phải là thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên. [112c] Cũng vậy, lần lượt cho đến, khi đang hiện hữu thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, thì ngay khi ấy chỉ có thân Phi tưởng phi phi tưởng thiên, chứ không phải là thân người Dục giới với bốn đại và các căn, cho đến, thân Vô sở

hữu xứ thiên.”

Bấy giờ, Tượng Thủ⁵⁸ bạch Phật:

“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Xin nhận con là Ưu-bà-tắc trong Chính pháp. Từ nay đến trọn đời, nguyện không giết, không trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu.”

Khi ấy Phạm-chí Bố-tra-bà-lâu bạch Phật:

“Con có thể ở trong Phật pháp xuất gia, thọ giới cụ túc được không?”

Phật nói với Phạm-chí:

“Nếu có người dị học muốn được xuất gia thọ giới trong Pháp của Ta, trước hết phải cần bốn tháng quánsát, làm hài lòng đại chúng, sau đó mới được xuất gia

thọ giới. Tuy có quy định như vậy, nhưng cũng còn nhận xét tùy người.”

Phạm-chí bạch Phật:

“Nếu có các người dị học muốn được xuất gia thọ giới trong Phật Pháp, trước hết phải cần bốn tháng quán sát, làm hài lòng đại chúng, sau đó mới được xuất gia

thọ giới. Như con nay, có thể ở trong Phật pháp qua bốn tháng quan sát, khi đại chúng hài lòng, con mới xin xuất gia thọ giới cụ túc.”

Phật nói với Phạm-chí:

“Ta đã có nói với ngươi trước rồi. Tuy có quy định như vậy, nhưng cũng còn nhận xét tùy người.”

Bấy giờ Phạm-chí liền được xuất gia thọ giới cụ túc ởtrong Chính pháp. Như vậy không bao lâu, do tín tâm kiên cố, tịnh tu phạm hạnh, ở ngay trong đời này mà

tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa; tức thành A-la-hán.

———

⁵⁸ Đoạn này, Bản hán và Pāli trái ngược nhau. Trong bản Pāli, Poṭṭhapāda (Bố-tra-bà-lâu) chỉ quy y làm Ưu-ba-tắc, còn Cittahatthíāriputta (Tượng Thủ Xa-lị-phất) thì xuất gia, thọ cụtúc và thành A-la-hán.

Bấy giờ, Bố-tra-bà-lâu sau khi nghe những điều Phật dạy hoan hỷ phụng hành.