Kinh Trường A - Hàm Tập 1

“Này A-nan! Ngươi hãy vào thành Câu-thi-na-kiệt, báo tin cho những người Mạt-la rằng: ‘Chư Hiền nên biết, Như Lai nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn tại giữa cây Song Thọ trong vườn Sa-la. Các người nên kịp thời đến thưa hỏi [24c] các điều nghi ngờ và trực tiếp nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”

A-nan vâng lời Phật dạy, rời chỗ ngồi đứng dậy, lễPhật mà đi. Cùng với một Tỳ-kheo khác, nước mắt chảy ròng, mà vào thành Câu-thi-na. Khi vào thành, gặp năm trăm Mạt-la nhân có chuyện đang họp cảmột chỗ. Họ thấy A-nan đến, đều đứng dậy chào hỏi rồi đứng về một bên, và bạch rằng:

“Không hiểu Tôn giả có việc gì mà phải vào thành lúc chiều tối thế này?”

A-nan rơi lệ vừa nói:

“Tôi vì ích lợi các người, đến tin các người hay đức Như Lai đến nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn. Các người nên kịp thời đến thưa hỏi những điều hoài nghi, trực tiếp nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”

Vừa nghe xong, những người Mạt-la cất tiếng kêu than, vật vã xuống đất, có người ngất đi tỉnh lại. Vínhư cây lớn khi trốc gốc thì các nhánh

cành đều đổ gãy. Họ đồng than:

“Phật diệt độ sao mà vội thế! Phật diệt độ làm sao mà vội thế! Con mắt của thế gian mà diệt mất, thì chúng sinh bị suy hại lâu dài!”

A-nan an ủi họ:

“Thôi, các người chớ buồn! Trời đất, muôn vật, hễ có sinh đều có chết. Muốn cho pháp hữu vi tồn tại mãi là điều không thể có được. Phật há chẳng dạy: ‘Có hợp tất có ly, có sinh tất có diệt’ đó sao!”

Rồi thì, các người Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta hãy về nhà, đem cả gia thuộc và năm trăm khổ vải trắng, cùng đến Song thọ.”

Những người Mạt-la ai về nhà nấy, rồi đem cả gia thuộc, và mang cả năm trăm tấm lụa trắng ra khỏi thành Câu-thi, đến giữa rừng Song thọ, và đi đến chỗ A-nan. A-nan vừa trông thấy từ xa, thầm nghĩ: ‘Bọn họ rất đông. Nếu để cho từng người một vào yết kiến Phật, e rằng chưa khắp hết thì Như Lai đã diệt độ rồi. Ta nên bảo họ vào đầu hôm đồng một lượt đến bái yết

Phật.’”

A-nan liền dắt năm trăm người Mạt-la và gia thuộc đến trước Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi đứng sang một bên và bạch rằng:

“Nay có các Mạt-la tên như thế và gia thuộc, xin thăm hỏi đức Thế Tôn sức khỏe có bình thường không?”

Phật nói:

“Phiền các ngươi đến thăm. Ta chúc cho các ngươi sống lâu, vô bịnh.”

A-nan bằng cách đó đã có thể dẫn hết các người la và gia thuộc của họ vào thăm Phật. Khi ấy, các Mạtla đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi sang một bên.

Thế Tôn thuyết giảng cho họ về vô thường, khai thị, giáo huấn, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ.

Nghe pháp xong, các Mạt-la ai nấy đều hoan hỷ, liền đem năm trăm khổ vải trắng dâng Phật. Phật thụ lãnh.

[25a] Các Mạt-la rời khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ Phật rồi lui ra.

Lúc đó, trong thành Câu-thi có một vị Phạm-chí tên Tu-bạt¹⁶²là bực kì cựu đa trí, đã một trăm hai mươi tuổi, nhân nghe đức Sa-môn Cù-đàm đêm nay sẽ diệt độ tại giữa cây Song Thọ, ông tự nghĩ: ‘Ta đối với pháp có điều hoài nghi. Chỉ có đức Cù-đàm mới khai mở được tâm ý ta. Ta nên kịp thời cố hết sức mình đi đến Phật.’ Ngay đêm ấy ông gắng ra khỏi thành, đi đến Song thọ, đến chỗ A-nan. Sau khi chào hỏi xong, ông thưa:

“Tôi nghe Sa-môn Cù-đàm sắp vào Niết-bàn đêm nay, nên đến đây mong được bái yết một lần. Tôi đối với pháp có điều hoài nghi, mong được gặp Cù-đàm để Ngài quyết nghi cho. Vậy Ngài có được rỗi rảnh cho tôi vào bái yết không?”

A-nan bảo: “Thôi đừng, Tu-bạt! Phật đang có bịnh.

Không nên quấy rầy Ngài.”

Tu-bạt cố nài xin đến ba lần rằng:

“Tôi nghe đức Như Lai ra đời như hoa ưu-đàm, rất lâumới xuất hiện một lần, nên đến đây mong bái yết để được giải quyết nghi ngờ. Ngài có rỗi rảnh cho tôi gặp một lát được không?”

A-nan cũng vẫn trả lời như trước:

“Phật đang có bịnh. Không nên quấy rầy Ngài.”

Khi ấy Phật bảo A-nan:

“A-nan, ngươi chớ ngăn cản. Hãy để cho ông ấy vào.

Ông muốn giải quyết sự nghi ngờ, không có gì phiền nhiễu. Nếu nghe được pháp của Ta, ắt được khai ngộ.”

A-nan liền bảo Tu-bạt:

“Nếu ông muốn vào thăm Phật, xin mời vào.”

Tu-bạt được vào, chào hỏi Phật xong, ngồi một bên và bạch Phật:

“Tôi đối với pháp có điều hoài nghi. Ngài có rỗi rảnh quyết nghi cho không?”

Phật nói: “Ông cứ tùy ý hỏi.”

Tu-bạt hỏi:

———

¹⁶² Tu-bạt 須拔. T 7: Tu-bạt-đà-la 須跋陀羅. Pl.: Subhadaparibbājaka,ngoại đạo xuất gia Subhada.

“Bạch Cù-đàm, có những giáo phái khác, tự xưng bậc thầy, như các ông Phất-lan Ca-diếp, Mạt-già-lê Kiềuxá- lợi, A-phù-đà Sí-xá-kim-bạt-la, Ba-phù Ca-chiên, Tát-nhã Tì-da-lê-phất, Ni-kiền Tử.¹⁶³ Những bậc Thầy đó đều có pháp riêng, đức Sa-môn Cù-đàm có biết hết hay không?”

Phật đáp: “Thôi, thôi! Nói về điều ấy có ích gì? Những giáo pháp ấy Ta đều rõ cả. Nay Ta sẽ nói cho ông pháp thâm diệu, ông hãy lắng nghe và khôn khéo suy nghiệm. Này Tu-bạt! Trong giáo pháp nào mà không có Thánh đạo tám chi thì ở đó không có quả vị Sa-môn thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Trong giáo pháp nào có Thánh đạo tám chi thì ở đó có quả vị Sa-môn thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Nay trong giáo pháp này có Thánh đạo tám chi nên có quả vị Sa-môn thứ nhất, [25b] quả vị Sa-môn thứ hai, thứ ba, thứ tư. Trong các chúng ngoại đạo không có.”

Rồi Thế Tôn đọc bài kệ:

Ta hai mươi chín tuổi,

Xuất gia tìm Chính đạo.

Từ khi Ta thành Phật,

Đến nay năm mươi năm.¹⁶⁴

Các hành giới, định, tuệ,

Sông đơn độc tư duy.

Nay Ta giảng pháp yếu:

Ngoại đạo không Sa-môn.

Phật bảo:

“Này Tu-bạt! Nếu các Tỳ-kheo thảy đều có thể tự nhiếp tâm thì cõi thế gian này không trống vắng A-la-hán.”

Khi ấy Tu-bạt thưa với A-nan:

———

¹⁶³T 5: Tám người đồng chí hướng của Tu-bạt: Cố Quy (T 6: Cô Quy), Vô Tiên (T 6: Vô Thất), Chí Hành, Bạch Lộ Tử, Diên Thọ, Kế Kim Phàn, Đa Tích Nguyện, Ni-kiền Tử 故龜氏, 無先氏, 志行, 有白鷺子, 有延壽氏, 有計金樊氏, 多積願氏, 尼揵子.

¹⁶⁴ D16 (ii 151): ekūnatiṃso vayasā subhadda, yaṃ pabbajiṃkiṃkusalānu-esī; vassāni paññāsa samādhikāni, yato ahaṃ pabbajitosubhadda: 29 tuổi xuất gia; 51 năm, kể từ khi xuất gia cho đến khi nhập Niết-bàn. T 7: 29 tuổi xuất gia, 36 tuổi thành Đạo. T5: 49 năm khai hóa dẫn dắt. T 6: xuất gia, sau 12 năm mới thành Đạo, 50 năm khai diễn kinh pháp.

“Những ai theo đức Sa-môn Cù-đàm đã tu hành phạm hạnh, hiện đang tu hành và sẽ tu hành, thảy đều có lợi ích lớn. A-nan, ông theo Như Lai tu hành phạm hạnh cũng được lợi ích lớn. Tôi nay được gặp mặt Như Lai, hỏi những điều nghi ngờ, cũng được lợi ích lớn. Nay Như Lai cũng đã ký biệt cho tôi như là ký biệt¹⁶⁵cho đệ tử.”

Rồi ông bạch Phật:

“Con nay có thể ở trong pháp của Như Lai mà xuất gia thọ giới cụ túc được chăng?”

Phật nói:

“Này Tu-bạt, nếu có dị học Phạm-chí muốn tu hành ởtrong giáo pháp của Ta, phải được thử qua bốn tháng để xét coi hành vi họ, chí nguyện, tính nết họ. Nếu thấy đủ các oai nghi không điều gì thiếu sót, mới cho phép thọ cụ túc giới ở trong giáo pháp Ta. Tu-bạt, nên biết, còn do bởi tính hạnh của mỗi người vậy.”

Tu-bạt lại bạch Phật:

“Dị học Phạm-chí muốn tu hành ở trong Phật pháp, phải được thử qua bốn tháng để xét coi hành vi, chínguyện, tính nết. Nếu thấy đủ các oai nghi không điều gì thiếu sót, mới cho phép thọ cụ túc giới ở trong Phật pháp. Nay con có thể phục dịch bốn năm ở trong Phật pháp, khi đủ các oai nghi không còn gì thiếu sót mới xin thọ cụ giới.”

Phật dạy:

“Này Tu-bạt, Ta đã nói trước rồi, còn do bởi tính hạnh của mỗi người vậy”

Ngay trong đêm đó, Tu-bạt được xuất gia thọ giới, thanh tịnh tu hành, ngay trong hiện tại, tự thân tác chứng, biết như thật rằng, “Sinh đã dứt, phạm hạnh đãvững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh.”Lúc gần nửa đêm, ông đã chứng quả A-la-hán, là đệ tửcuối cùng của Phật và diệt độtrước Phật.

Bấy giờ, A-nan đứng hầu sau Phật vỗ giường than khóc,¹⁶⁶ không thể tự chế, rằng:

———

¹⁶⁵Biệt 莂 tức thọ ký.

¹⁶⁶Hán: phủ sàng bi khấp 撫床悲泣. D16 (ii 143): kapisīsaṃālambitvā rodamāT ṭhito, “dựa cột cửa, đứng khóc.”

“Như Lai diệt độ sao mà vội thế! Thế Tôn diệt độsao mà vội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao nhanh quá! Con mắt thế gian diệt mất thì chúng sinh suy đọa lâu dài! Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc [25c] học địa, nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà NhưLai đã diệt độ!”

Khi ấy đức Thế Tôn dù biết mà cố hỏi:

“Tỳ-kheo A-nan đâu rồi?”

Các Tỳ-kheo bạch Phật:

“Tỳ-kheo A-nan đang ở sau Phật, vỗ giường than khóc, không thể tự chế, rằng: Như Lai diệt độ sao màvội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao nhanh quá! Con mắt thế gian diệt mất thì chúng sinh suy đọa lâu dài!

Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc học địa, nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà Như Lai đã diệt độ!”

Phật bảo A-nan:

“Thôi, thôi, A-nan! Chớ có buồn phiền than khóc. Từtrước đến nay ngươi hầu hạ Ta với thân hành từ ái không hạn lượng, không phân hai; ngữ hành từ ái, ýhành từ ái không hạn lượng, không phân hai. A-nan, ngươi đã cúng dường Ta, công đức rất lớn. Nếu có sựcúng dường nào của chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn vàBà-la-môn, cũng không sao sánh bằng được. Ngươi hãy siêng năng lên, không bao lâu sẽ thành Đạo”

Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, đệ tử thị giả¹⁶⁷của chư Phật quákhứ cũng chỉ như A-nan. Đệ tử thị giả của chư Phật vị lai cũng chỉ như A-nan. Nhưng đệ tử thị giả của chư Phật quá khứ được Phật nhắc bảo mới biết. Còn A-nan nay, Ta vừa đưa mắt là đã biết Như Lai cần gì, Thế Tôn cần gì. Đó là pháp vị tằng hữu của A-nan, các ông hãy ghi nhớ.

“Chuyển luân thánh vương có bốn pháp vị tằng hữu,kì đặc. Những gì là bốn? Khi Thánh vương đi, người dân khắp cả nước đều đến nghinh đón; thấy vua rồi thìhoan hỷ, nghe lời dạy cũng hoan hỷ, chiêm ngưỡng uy nhan không hề biết chán. Khi Thánh vương đứng, khi Thánh vương ngồi và khi Thánh vương nằm, quốc dân đều đến bái yết, được thấy vua họ vui mừng, được nghe vua họ vui mừng, họ trông ngắm dung nhan vua không biết chán. Đó là bốn pháp hy hữu của Chuyển luân thánh

———

¹⁶⁷ Cấp thị đệ tử 給侍弟子.

vương. A-nan cũng có bốn pháp đặc biệt ấy. Khi A-nan im lặng đi vào chúng Tỳ-kheo, chúng đều hoan hỷ; thuyết pháp cho chúng, ai nghe cũng hoan hỷ; nhìn ngắm nghi dung, nghe lời thuyết pháp không hề biết chán. Khi A-nan im lặng vào chúng Tỳ-kheo-ni, khi A-nan vào chúng Ưu-bà-tắc, khi Anan vào chúng Ưu-ba-di, nơi nào được trông thấy A-nan cũng vui mừng, được nghe A-nan thuyết pháp cũng vui mừng; họ trông nhìn nghi dung và lời A-nan thuyết pháp không biết chán. Đó là bốn pháp vị tằng hữu, kì đặc của A-nan.”

Bấy giờ, A-nan trịch áo bày vai phải, quỳ gối phải xuống đất, bạch Phật:

“Thế Tôn, hiện nay các Sa-môn khắp bốn phương, gồm những vị kì cựu đa văn, thấu hiểu kinh luật, đức hạnh [26a] thanh cao, thường đến bái yết Phật, nhân đó con được lễ kính và gần gũi hỏi han. Nhưng sau khi Phật diệt độ rồi, họ không đến nữa, con không còn biết hỏi ai nữa, thì làm sao?”

Phật bảo A-nan:

“Ngươi chớ lo. Các con nhà dòng dõi¹⁶⁸ thường có bốn chỗ tưởng nhớ: 1. Tưởng tới chỗ Phật sinh, hoan hỷ muốn thấy, nhớ mãi không quên, sinh tâm luyến mộ.2. Tưởng tới chỗ Phật thành đạo, hoan hỷ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ. 3. Tưởng tới chỗ Phật chuyển Pháp luân đầu tiên, hoan hỷ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ. 4.Tưởng tới chỗ Phật vào Niết-bàn, hoan hỷ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sinh tâm luyến mộ.

“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, trai hay gái con nhà dòng dõi nhớ nghĩ khi Phật giáng sinh có những công đức như thế, khi Phật đắc đạo có những thần thông như thế, khi Phật chuyển Pháp luân có những sự hóa độ như thế, khi Phật diệt độ có những lời di huấn như thế. Rồi mỗi người đi đến bốn chỗ đó kính lễ, dựng chùa tháp cúng dường. Khi chết đều được sinh lên cõi trời, chỉ trừ người đắc đạo.”

Phật lại bảo A-nan:

“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, có các người dòng họ Thích đến cầu đạo, hãy nhận cho họ xuất gia thọ giới cụ túc chớ để lâu. Những người Phạm-chí dị học đến cầu đạo cũng nhận cho xuất gia thọ giới cụ túc,

———

¹⁶⁸ Hán: tộc tánh tử 族姓子, người thuộc trong bốn giai cấp. Cũng dịch là thiện gia nam tử 善家男子, hay thiện nam tử 善男子.

chớ có để thử qua bốn tháng.¹⁶⁹Vì những người kia vốn có học sẵn các luận thuyết khác, nếu để lâu thì các kiến giải trước của họ sẽ phát sinh lại.”

Bấy giờ A-nan quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:

“Tỳ-kheo Xiển-nộ ¹⁷⁰thô lỗ, tự chuyên, sau khi Phật diệt độ, phải đối xử thế nào?”

Phật dạy:

“Sau khi Ta diệt độ, nếu Tỳ-kheo Xiển-nộ không tuân oai nghi, không chịu nghe giáo huấn, các ông hãy cùng xử trị theo phép phạm-đàn¹⁷²là truyền hết các Tỳ-kheo không ai được cùng nói chuyện, cùng tới lui, chỉ bảo, giúp đỡ.”

A-nan lại bạch Phật: “Sau khi Phật diệt độ, các hạng nữ nhân đến thọ giáo huấn¹⁷²cần được đối xử như thế nào?”

Phật dạy:

“Đừng gặp họ.”

“Giả sử phải gặp thì làm sao?”

“Chớ cùng nói chuyện.”

“Giả sử phải cùng nói chuyện thì làm sao?”

“Hãy tự thu nhiếp tâm ý.

“Này A-nan, ngươi chớ nghĩ sau khi Ta diệt độ, các ngươi mất chỗ nương tựa, không ai che chở. Chớ có quan niệm như vậy. Nên biết những Kinh và Giới mà Ta đã dạy từ khi thành Đạo đến nay là chỗ nương tựa, che chở các ngươi đó!

“Này A-nan, từ nay trở đi, cho phép các Tỳ-kheo tùy nghi bỏ các giới

———

¹⁶⁹ Bỏ quy định 4 tháng biệt trú (cattāro māse parivasati) cho ngoại đạo xuất gia, không có trong các bản khác. Ngoại đạo Tu-bạt(-đàla) cũng đã được miễn.

¹⁷⁰ Xiển-nộ 闡怒. T 7: Xa-nặc 闡匿. Cf. Ngũ phần 3 (tr. 21b5), Tăngkìluật 6 (tr. 284c22); Tứ phần 5 (tr. 599a16), Căn bản Hữu bộ luật15 (tr. 707a25): Xiển-đà 闡陀. Thập tụng 4 (tr. 27c6): Xiển-na 闡那.Pl.: Channa. Nguyên là quân hầu của Thái tử trước khi xuất gia.

¹⁷¹ Phạm-đàn phạt 梵檀伐. T 7: trọng phạt 重罰. Pl.: brahma-daṇḍa.

¹⁷² Vị thọ hối 未受悔chưa nhận được sự giáo huấn. TNM: lai thọ hối來受悔đến thọ giáo huấn.

cấm nhỏ nhặt.¹⁷³ Kẻ trên, người dưới xưng hô nhau phải thuận lễ độ.¹⁷⁴ Đó là pháp [26b] kính thuận của người xuất gia.”

Rồi Phật nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, đối với Phật, Pháp và chúng Tăng, đối với Chính đạo, các ông có điều gì hoài nghi nữa không, nên kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp lúc Ta còn, Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”

Các Tỳ-kheo đều im lặng. Phật lại nói:

“Các ngươi, đối với Phật, Pháp và chúng Tăng, đối với Chính đạo, có điều gì hoài nghi nữa không, nên kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp lúc Ta còn, Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”

Các Tỳ-kheo cũng vẫn im lặng. Phật lại nói:

“Nếu các ngươi e ngại không dám hỏi, hãy mau nhờ các vị hiểu biết hỏi giúp cho; nên kịp thời để sau khỏi hối tiếc.”

Các Tỳ-kheo cũng vẫn lặng thinh. A-nan bạch Phật:

“Con tin rằng đại chúng ở đây ai nấy đều đã có lòng tin thanh tịnh, không một ai còn hoài nghi đối với Phật, Pháp, Tăng và Chính đạo nữa.”

Phật dạy:

“A-nan, Ta cũng biết trong chúng này dù một vị Tỳ-kheo nhỏ nhất cũng thấy được dấu Đạo,175 không còn đọa vào đường dữ, chỉ trải qua bảy lần sinh lại cõi Dục này để tu hành là dứt hết thống khổ.”

Bấy giờ, đức Thế Tôn liền thọ ký cho một ngàn hai trăm đệ tử đã được đạo quả.

Rồi Thế Tôn khoác lên uất-đa-la-tăng để lộ cánh tay sắc màu vàng ròng, bảo với các Tỳ-kheo:

“Các ngươi hãy quán sát rằng, Như Lai mỗi khi xuất thế, như hoa ưu-đàm-bát lâu lắm mới hiện một lần.”

———

¹⁷³ Tiểu tiểu giới 小小戒. Pl.: khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni.

¹⁷⁴D16 (ii 154): Khi Phật còn tại thế, các Tỳ-kheo xưng hô với nhau là āvuso (huynh đệ, hiền giả, nhân giả). Sau khi Phật diệt độ, Tỳ-kheo niên trưởng nên gọi Tỳ-kheo nhỏ tuổi hơn bằng tên hay họ (nāmena vā gottena vā); Tỳ-kheo nhỏ tuổi gọi Tỳ-kheo lớn tuổi hơn là bhante (đại đức) hay āyasmā (trưởng lão, cụ thọ).

¹⁷⁵ Kiến đạo tích 見道跡. D16 (ii 155): “Tỳ-kheo thấp nhất đã chứng quả Dự lưu.”

Quan sát ý nghĩa này, Thế Tôn đọc bài kệ:

Tay phải màu tử kim,

Phật hiện như linh thụy.

Đi, đến, hành vô thường;

Hiện diệt, chớ buông lung.

“Thế nên các Tỳ-kheo chớ có buông lung. Ta chính nhờ không buông lung mà được thành Chính giác. Vôlượng điều lành toàn nhờ không buông lung mà có

được. Hết thảy vạn vật đều vô thường, đó là lời dạy cuối cùng của Như Lai.”¹⁷⁶

Thế rồi, Thế Tôn nhập sơ thiền; rồi từ sơ thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập tam thiền; từ tam thiền xuất, nhập tứ thiền, từ tứ thiền xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất,

nhập thức vô biên xứ; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập vào vô sở hữu xứ; từ vô sở hữu xứ định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất, nhập diệt thọ tưởng định.

Lúc ấy A-nan hỏi A-na-luật:¹⁷⁷

“Thế Tôn đã vào Niết-bàn rồi chăng?”

A-na-luật nói:

“Chưa, A-nan. Thế Tôn hiện đang ở trong định diệt thọ tưởng. Tôi lúc trước được thân nghe từ Phật rằng, khi Phật từ tứ thiền xuất mới vào Niết-bàn.”

[26c] Rồi Thế Tôn từ diệt thọ tưởng định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng, từ phi tưởng phi phi tưởng xuất, nhập vô sở hữu định; từ vô sở hữu định xuất, nhập thức vô biên xứ định; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất, nhập tứ thiền; từ tứ thiền xuất, nhập tam thiền; từ tam thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập sơ thiền; rồi lại từ sơ thiền xuất lần lượtđến tứ

———

¹⁷⁶ Cf. D16 (ii 156): “handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo,vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”ti. ayaṃtathāgatassa pacchimā vācā, “Ôi, này các Tỳ kheo, nay Ta nóivới các ngươi, các hành là vô thường, hãy tinh tấn chớ buônglung.” Đây là những lời cuối cùng của Như Lai.

¹⁷⁷ A-na-luật. T 7: A-ngỗ-lâu-đà 阿珸樓駄.

thiền, rồi từ tứ thiền xuất, Phật vào Niết-bàn.¹⁷⁸Ngay lúc đó, cõi đất rung động, trời người kinh hoàng.Những chỗ tối tăm mà mặt trăng mặt trời không rọiđến được đều được chói sáng. Chúng sinh ở đó trôngthấy nhau, và bảo nhau: ‘Người kia (bỗng nhiên) sinhra ở đây! Người kia (bỗng nhiên) sinh ra ở đây!’ Ánhsáng ấy chiếu khắp, hơn cả ánh sáng của Chư Thiên.

Bấy giờ, trời Đao-lị, ở giữa hư không, dùng hoa vănđa-la, hoa ưu-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-ma-đầu, hoa phân-đà-lị,¹⁷⁹ tán rải trên thân Phật và chúng hội. Rồi lại lấy bột hương chiên-đàn tán rải trên thân Phật và chúng hội.

Phật diệt độ rồi, khi ấy Phạm Thiên vương ở giữa hưkhông ngâm bài kệ rằng:

Hết thảy loài sinh linh,¹⁸⁰

Đều phải bỏ các uẩn.

Phật là đấng Vô Thượng,

Thế gian không ai bằng.

Như Lai, Đại Thánh Hùng,

Có thần lực vô úy,

Đáng lẽ ở đời lâu,

Nhưng nay diệt độ rồi!

Trời Thích Đề-hoàn Nhân¹⁸¹ đọc bài kệ:

Ấm hành đều vô thường

Chỉ là pháp hưng suy.

Có sinh đều có chết,

Phật tịch diệt là lạc.¹⁸²

Tì-sa-môn Thiên vương đọc bài kệ:

———

¹⁷⁸T 7: Phật nhập (trở lại) tứ thiền, và nhập Niết-bàn ngay tại địa này. D16, ibid., catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavāparinibbāyi., sau khi xuất tứ thiền, tức thì Phật nhập Niết-bàn.

¹⁷⁹Văn-đà-la 文沱羅, TNM: mạn đà la 曼陀羅, Pl.: mandarāva(thiên diệu hoa). Ba-đầu-ma 波頭摩, TNM: bát-đầu-ma 鉢頭摩, Pl.: paduma, Skt. padma. Câu-ma-đầu 拘摩頭, TNM: câuvật-đầu 拘勿頭, Pl. (Skt. id): kumuda.

¹⁸⁰ Hán: hôn manh loại 昏萌類. D16 ibid.: sabbeva … bhūtā.

¹⁸¹T 6: Thiên đế Thích thứ hai 第二天帝釋(?).

¹⁸² Pāli, thành cú: (…) tesaṃ vūpasamo sukho, “sự tĩnh chỉ củachúng (sinh diệt) là an lạc.”

Đại tòng lâm, cây phúc,

Sa-la phước vô thượng.

Đấng Ruộng phước Ứng cúng,

Diệt độ giữa rừng cây.

Tỳ-kheo A-na-luật đọc bài kệ:

Phật an trú vô vi,

Không cần thở ra vào.

Vốn từ Tịch diệt đến,¹⁸³

Sao Thiêng¹⁸⁴nay đã tắt.

Tỳ-kheo Phạm-ma-na đọc bài kệ:

[27a] Không sinh tâm biếng nhác;

Tự chế, tu thượng tuệ.

Không nhiễm, không bị nhiễm,

Đấng Chí Tôn lìa ái.¹⁸⁵

Tỳ-kheo A-nan đọc bài kệ:

Trời người lòng kinh sợ,

Toàn thân lông dựng lên.

Tất cả đã thành tựu,

Thế Tôn vào Niết-bàn.

Thần Kim-Tì-la làm bài tụng:

Thế gian mất che chở,

Chúng sinh vĩnh viễn mù,

Không còn thấy Chính giác,

Đấng Sư Tử giữa người.

Mật Tích lực sĩ đọc bài kệ:

Các thiên, nhân, ma, phạm,

Đời nay và đời sau,

Không còn thấy được Phật,

Bậc Sư Tử giữa người.

———

¹⁸³Cf. T 7: các căn không dao động 諸根不搖動. D16 ibid.: anejosantimārabbha, với tâm tịch tĩnh bất động (Phật nhập Niết-bàn).

¹⁸⁴ Hán: Linh diệu 靈曜. Cf. T 7: như đèn tắt ánh sáng mất. D16ibid.: pajjotasseva nibbānaṃ.

¹⁸⁵ Ly ái 離愛, có bản chép ly thọ 離受.

Phật mẫu Ma-da đọc bài kệ:

Phật sinh vườn Lâm-tì;¹⁸⁶

Đạo Ngài lưu bố rộng.

Trở lại Bản sinh xứ,

Ngài xả thân vô thường.

Thần Song thọ đọc bài kệ:

Bao giờ tôi lại lấy

Hoa sái mùa cúng dâng

Đấng Mười Lực công đức,

Như Lai vào Niết-bàn?

Thần rừng cây Sa-la đọc bài kệ:

Cõi này lạc tối thượng,

Phật sinh trưởng tại đây;

Ở đây chuyển Pháp luân,

Lại ở đây Niết-bàn.

Tứ Thiên vương đọc bài kệ:

Như Lai Vô thượng trí,

Thường diễn lẽ vô thường,

Cởi trói chúng sinh khổ,

Cuối cùng vào Niết-bàn.

Đao-lị Thiên vương đọc bài kệ:

Trải ức nghìn vạn kiếp,

Cầu thành Đạo vô thượng.

Cởi trói chúng sinh khổ,

Cuối cùng vào Niết-bàn.

Diệm Thiên vương đọc bài kệ:

Đây mảnh y tối hậu

Dùng quấn thân Như Lai.

Nay Phật diệt độ rồi,

Y này để cúng ai.

[27b] Đâu-suất-đà Thiên vương đọc bài kệ:

Đây là thân cuối cùng,

———

¹⁸⁶ Nguyên bản: lâu-tỳ 樓毘.

Uẩn, giới diệt ở đây.

Không tưởng ưu, tưởng hỷ,

Không tai hoạn già-chết.

Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:

Đúng vào giữa đêm nay,

Phật nằm nghiêng bên hữu.

Ở tại rừng Sa-la,

Thích Sư Tử diệt độ.

Tha Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:

Thế gian mãi tối tăm,

Trăng sao đều rơi rụng,

Mây vô thường che kín,

Mặt trời Đại trí mờ.

Các Tỳ-kheo đọc bài kệ:

Thân này như bèo bọt,

Mong manh có gì vui.

Phật được thân kim cang,

Còn bị vô thường hoại.

Thể kim cang chư Phật,

Cũng đều qui vô thường;

Tiêu tan như nhúm tuyết,

Huống những người thế gian.

Sau khi Phật nhập Niết-bàn, các Tỳ-kheo buồn đau, vật vã, gieo mình xuống đất, lăn lộn kêu than không tự kềm chế nổi, nức nở mà nói rằng:

“Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!”

Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành. Lại như con rắn bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn, không biết trườn đilối nào. Các Tỳ-kheo cũng vậy, buồn đau, vật vã, gieo mình xuống đất, lăn lộn kêu than không tự kềm chếnổi, nức nở mà nói rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!”’

Bấy giờ, Trưởng lão A-na-luật khuyên:

“Thôi các Tỳ-kheo, các ngài chớ buồn khóc, kẻo cóhàng chư Thiên trông xuống nhìn thấy, họ có thể cho là quái lạ.”

Các Tỳ-kheo hỏi A-na-luật:

“Trên ấy có bao nhiêu thiên thần?”

A-na-luật nói:

“Đầy kín hư không. Kể sao hết. Thảy đều ở trong hư không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi khập khiễng, gạt nước mắt mà than rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay!

Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’ Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành. Lại [27c] như con rắn bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn,

không biết trườn đi lối nào. Các chư Thiên cũng vậy, thảy đều ở trong hư không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi khập khiễng, gạt nước mắt mà than rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sinh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’”

Các Tỳ-kheo suốt đêm đến sáng cùng nhau giảng luậnpháp ngữ.

Trưởng lão A-na-luật bảo A-nan đi vào thành báo tin cho dân chúng dòng Mạt-la biết Phật đã diệt độ, như họ có muốn cúng dường thế nào thì chóng đến kịp thời. A-nan vâng lời, đứng dậy, lễ chân Phật, rồi dắt theo một Tỳ-kheo, vừa khóc vừa đi vào thành. Từ xa A-nan trông thấy năm trăm người Mạt-la do có chút duyên sự đang nhóm tại một chỗ. Trông thấy A-nan, họ đều đứng dậy nghinh tiếp, đảnh lễ và hỏi:

“Tôn giả có việc gì đến đây sớm vậy?”

A-nan đáp:

“Vì lợi ích các ngài, nên mới sáng sớm tôi đã đến đây. Các ngài nên biết, Như Lai đêm qua đã diệt độ rồi. Các ngài muốn cúng dường thế nào thì nên đến kịp thời.”

Chúng Mạt-la vừa nghe tin, ai nấy bi cảm buồn rơi lệ than kể: “Phật vào Niết-bàn sao vội quá! Con mắt của thế gian đã diệt!”

A-nan khuyên:

“Thôi, thôi, các ngài! Chớ có buồn khóc! Muốn cho pháp hữu vi không bị biến hoại, không thể nào được. Đức Như Lai đã dạy, hễ có sinh tức có chết, có hội hiệp tức có chia ly, hết thảy ân ái đều vô thường cả.”

Chúng Mạt-la mới bàn nhau rằng:

“Chúng ta hãy trở về nhà mang hương hoa, kỹ nhạc, đi nhanh đến rừng cây Song thọ để cúng dường Kim thân¹⁸⁷ suốt một ngày, rồi thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến thanh niên Mạt-la nâng bốn góc giường khiêng đi; có tràng phan, lọng tàn, đốt hương, rải hoa, trỗi nhạc, cúng dường. Đưa vào thành cửa Đông khắp các nẻo cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra cửa thành Tây, đến một đồi cao rộng mà hỏa thiêu.”

Bàn xong, ai về nhà nấy, sắm sửa các thứ hương hoa, kỹ nhạc, rồi đi đến rừng Song thọ, cúng dường Kim thân. Suốt một ngày rồi, họ đặt Kim thân của Phật lên trên một cái giường. Chúng Mạt-la cùng đến khiêng. Nhưng dở không lên.

Trưởng lão A-na-luật mới bảo:

“Này các ngài, chớ nhọc công khiêng! Hiện nay có các Chư Thiên muốn đến khiêng giường.”

Các người Mạt-la hỏi:

“Ý Chư Thiên thế nào mà lại muốn khiêng giường?”

A-na-luật đáp:

“Các người muốn mang hương hoa, kỹ nhạc cúng dường Kim thân [28a] suốt một ngày, rồi thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến thanh niên

Mạt-la nâng bốn góc giường khiêng đi; có tràng phan, lọng tàn, đốt hương, rải hoa, trỗi nhạc cúng dường. Đưa vào thành cửa Đông khắp các nẻo cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra thành cửa Tây, đến một đồi cao rộng mà hỏa thiêu. Ý Chư Thiên muốn lưu Kim thânlại trong bảy ngày để kính lễ cúng dường bằng các thứhoa hương, kỹ nhạc, sau mới thỉnh lên giường, cho các thanh niên Mạt-la nâng bốn góc rước vào thành cửa Đông, đi khắp các nẻo để cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra thành cửa Bắc, qua sông Hi-liênthiền¹⁸⁸đến chùa Thiên Quan¹⁸⁹ mà hỏa thiêu. Ý ChưThiên là như vậy nên khiến cho giường bất động.”

———

¹⁸⁷ Nguyên Hán: xá-lị 舍利, Pāli: sarīra, chỉ thân thể, nhục thân (chưa thiêu); cũng chỉ xá-lợi, tro cốt đã thiêu.

¹⁸⁸ Hi-liên thiền 熙連禪. Pl.: Hiraññavatī.

¹⁸⁹Thiên Quan tự 天冠寺. Pl.: Makuṭa-(bandhana)-cetiya, đền thờ phía Đông ngoài thị trấn Kusinagara. T6: hỏa thiêu tại miếu thần Âutrà 漚荼神地. T 5: khiêng ra cửa Tây, đến miếu Chu-lê-ba-đàn 周黎波檀殿. T 7: đến miếu Bảo Quan 寶冠支提.

Các Mạt-la nói:

“Hay lắm! Xin theo ý Chư Thiên!”

Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta hãy vào thành trước, đi đến các ngõ đường, dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương, rồi trở lại đây để cúng dường Kim thân trong bảy ngày.”

Rồi các Mạt-la cùng vào thành, đi đến các ngõ đường, dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương, xong rồi ra khỏi thành, trở lại rừng Song thọ, dùng hương hoa, kỹ nhạc để cúng dường Kim thân. Sau bảy ngày, vào lúc trời chiều, họ thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến các thanh niên Mạt-la nâng bốn góc khiêng đi thong thả giữa đám đông người hộ tống, có tràng phan, hương hoa, âm nhạc cúng dường. Từ không trung các vị trời Đao-lị dùng hoa văn-đà-la, hoa ưu-đàm-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lị, và bột hương chiên-đàn nhà trời rải trên kim thân và tràn ngập các ngã đường, Chư Thiên tấu nhạc, quỷ thần ca ngâm.

Khi ấy các người Mạt-la nói với nhau:

“Hãy bỏ qua nhạc loài người. Xin tấu nhạc trời để cúng dường Kim thân.”

Rồi các người Mạt-la khiêng giường tiến tới dần, vào cửa thành phía Đông, đến mỗi ngã đường thì dừng lại để cho dân chúng đốt hương, tán hoa, trỗi nhạc cúng dường. Lúc ấy có nàng Lộ-di dòng Mạt-la¹⁹⁰ vốn dốc lòng tin Phật, cầm một đóa hoa vàng lớn như bánh xe cúng dường Kim thân. Khi ấy một bà lão cất tiếng tán thán rằng: “Các Mạt-la này may được phúc lợi lớn.

Như Lai cuối cùng diệt độ tại đây. Khắp nước nhân dân hớn hở cúng dường.”

Họ cúng dường xong, đưa Kim thân ra thành cửa Bắc, qua sông Hi-liên-thiền đến chùa Thiên Quan, đặt giường xuống đất rồi thưa với A-nan:

“Chúng tôi [28b] bây giờ nên cúng dường cách nào nữa?”

A-nan bảo:

“Tôi trực tiếp nghe từ Phật, lãnh thọ lời Phật dạy rằng: muốn tẩn táng

———

¹⁹⁰Lộ-di Mạt-la nữ 路夷末羅女.

Kim thân hãy làm như pháp tẩn táng Chuyển luân thánh vương.”

Hỏi: “Phép táng Chuyển luân thánh vương là thế nào?”

Đáp: “Về phép táng Chuyển luân thánh vương, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi lấy vải bông mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên đàn.Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Pháp vương mà tưởng nhớ lại chính hóa của vua đã làm lợi ích cho nhiều người. A-nan, ngươi muốn táng Ta, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi lấy vải bông mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Phật mà tưởng nhớ lại Đạo hóa của Pháp vương Như Lai, sống thì được phước lợi, chết thìsinh thiên. Trừ người đã đắc đạo.”

Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta về thành sắm sửa các đồ tẩn táng, các thứhương hoa, bông gòn, quan quách, dầu thơm và vải lụa trắng.”

Những người Mạt-la vào thành sắm sửa các thứ xong, trở lại chùa Thiên Quan, dùng nước hương tắm rửa thân Phật, rồi lấy vải bông mới bọc quanh, tiếp quấn năm trăm lớp vải trắng, rồi đặt vào trong kim quan đãtẩm dầu thơm, lại đặt kim quan vào một cái quách lớnbằng sắt, rồi một cái quách gỗ chiên-đàn bọc ngoài. Xong, lấy củi thơm chất đầy lên trên.

Tiếp đó, vị Đại thần dòng Mạt-la tên Lộ-di,¹⁹¹ cầm cây đuốc lớn châm lửa vào giàn hỏa, song lửa không cháy.

Các người Mạt-la trưởng lão cũng cầm lửa châm theo, song lửa vẫn không cháy. Trưởng lão A-na-luật bảo chúng Mạt-la:

“Thôi các ngài, chẳng phải sức các ngài đốt được đâu! Lửa không cháy

———

¹⁹¹Lộ-di 末羅大臣路夷. T 6: Âu-tô đại thần 漚蘇大臣. D16 (ii 163): cattāro mallapāmokkhā, bốn vị đứng đầu trong dòng họ Mallā.

là vì ý chư Thiên vậy.”

Chúng Mạt-la hỏi:

“Tại sao chư Thiên lại khiến cho lửa không cháy?”

A-na-luật đáp:

“Chư Thiên nhân thấy Đại Ca-diếp đang dẫn năm trăm đệ tử từ nước Ba-bà¹⁹²đi về cho kịp được thấy Phật khi chưa hỏa thiêu. [28c] Hiện Tôn giả đang ở nửa đường.

Chư Thiên biết ý nên khiến cho lửa không cháy.”

Chúng Mạt-la nói: “Xin để toại ý ấy.”

Lúc bấy giờ, Đại Ca-diếp dắt năm trăm đệ tử, từ nước Ba-bà đi về, vừa ngang giữa đường, gặp một người Ni-kiền Tử¹⁹³trong tay cầm một đóa hoa văn-đà-la.¹⁹⁴

Đại Ca-diếp đến gần hỏi:

“Này bạn! Bạn từ đâu lại?”

Ni-kiền Tử đáp: “Tôi từ thành Câu-thi lại.”

Ca-diếp lại hỏi: “Bạn có biết Thầy của tôi không?”

“Có biết.”

Lại hỏi: “Thầy tôi hiện nay thế nào?”

Đáp: “Đã diệt độ cách đây bảy ngày. Tôi từ đó lại, nên lượm được đóa thiên hoa này.” Ca-diếp nghe xong lòng rất buồn bã. Năm trăm Tỳ- kheo nghe Phật diệt độ, đều buồn khóc, quay cuồng kêu than không tự kềm chế nổi rằng: “Như Lai diệt độ làm sao vội quá! Thế Tôn diệt độ sao vội quá! Đại pháp chìm lặn làm sao nhanh quá! Con mắt của thế gian đã diệt, chúng sinh mãi mãi suy đọa!” Ví như cây lớn bị trốc gốc, cành nhánh gãy đổ. Lại như rắn bị chặt đuôi, quay cuồng lăn lóc, không biết trườn đi đâu. Nhưng trong chúng ấy có một Tỳ-kheo tên Bạtnan- đà¹⁹⁵ dòng họ Thích,

———

¹⁹² T7: đang ở tại nước Đạc-xoa-na-kì-lị 鐸叉那耆利國.

¹⁹³ T 5: Dị học tên Ưu-vi 優為. T 6: A-di-duy 阿夷維. D16: aññataroājīvako, một người Tà mạng ngoại đạo.

¹⁹⁴ T 5: hoa mạn-đà-lặc 曼陀勒.

¹⁹⁵Bạt-nan-đà 拔難陀. T 6: Đàn-đầu-giả 檀頭者. T 7: Một số (nhiều) các Tỳ-kheo. D16: subhaddo nāma vuddhapabbajito, một Tỳ kheo lão niên xuất gia tên Subhada.

ngăn các Tỳ-kheo rằng:

“Các ngươi chớ lo buồn. Thế Tôn diệt độ thì chúng ta được tự do. Ông già¹⁹⁶ấy trước đây thường hay bảo chúng ta nên làm thế này, không nên làm thế này.Nhưng từ nay về sau thì tùy ý chúng ta làm.”

Ca-diếp nghe rồi, lòng càng buồn, mới bảo các Tỳ-kheo sửa soạn y bát đi nhanh đến Song Thọ trước khichưa hỏa thiêu, để có thể trông thấy Phật. Các Tỳ-kheo nghe Đại Ca-diếp nói xong đều đứng dậy tùy tùng Ca diếp đến thành Câu-thi, qua sông Hi-liên-thuyền đến chùa Thiên Quan, rồi đến chỗ A-nan. Hỏi han xong, đứng sang một bên, nói với A-nan:

“Chúng tôi muốn được thấy Phật một lần chót khi chưa hỏa thiêu, có thể được không?”

A-nan đáp:

“Tuy chưa hỏa thiêu, nhưng khó mà thấy được, vì thân Phật đã được tắm nước hương, quấn một lớp kiếp-ba ngoài bọc năm trăm lớp vải trắng, đặt trong một kim quan. Kim quan lại đặt trong một cái quách bằng sắt, ngoài hết có bọc một cái quách bằng gỗ chiên-đàn, nên khó thấy được.”

Ca-diếp năn nỉ xin tới ba lần, A-nan vẫn trả lời như cũ, là khó mà thấy Phật được nữa! Ngài Đại Ca-diếp mới hướng mặt về hỏa đàn để chiêm bái, thì ngay khi ấy bỗng nhiên từ trong ba lớp quan quách, Phật đưa hai bàn chân ra ngoài. Chân có màu sắc khác lạ. Ca diếp thấy vậy, ngạc nhiên hỏi A-nan:

“Thân Phật kim sắc, [29a] sao bây giờ lại có đổi khác?”

A-nan đáp: “Trước đây có một bà già, tiếc thương Đức Như Lai, tiến tới lấy tay vỗ vào chân Phật, để rơi nước mắt trên chân Ngài, cho nên có màu sắc đổi khác như thế.” Nghe xong, Ca-diếp lại không vui, liền hướng tới

hỏa đàn đảnh lễ Kim thân Phật. Bốn bộ chúng và chư Thiên trên không trung cũng đồng thời tác lễ. Chân Phật bỗng không hiện nữa. Ngài Đại Ca-diếp vừa đi quanh hỏa đàn ba vòng vừa tán dương rằng:

Con nay cúi đầu lễ

Đức Đạo Sư Vô thượng,

Thánh trí không nghĩ lường,

———

¹⁹⁶ Để bản: bỉ giả 彼者, TNM: bỉ lão 彼老.

Thánh trí cao tột bực.

Đại Sa-môn Tối cao,

Tối thượng, không tỳ uế,

Đức Mâu-ni tuyệt ái,

Đấng Đại Tiên tối tôn.

Con nay cúi đầu lễ

Đấng Đại Hùng bậc nhất,

Khổ hạnh chẳng ai bằng,

Dạy người dứt nhiễm trước.

Kính lễ Vô Thượng Tôn

Không nhiễm ô trần cấu;

Tham, sân, si dứt sạch;

Vui sống đời Không tịch.

Kính lễ đấng Thập Lực,

Không hai, không thể sánh.

Đấng Thiện Thế tối thượng,

Chí Tôn giữa trời người.

Kính lễ An Ổn trí,

Ngộ tứ đế, tịch tĩnh,

Vô thượng trên Sa-môn,

Khiến bỏ tà về chính.

Kính lễ Đạo trạm nhiên,

Nơi¹⁹⁷Thế Tôn tịch diệt.

Không nóng bức, tỳ uế,

Thân tâm thường vắng lặng.

Kính lễ đấng Vô Cấu,

Trừ sạch các uế trược,

Tuệ nhãn không hạn lượng,

Cõi bất tử¹⁹⁸danh xưng.

Kính lễ đấng Vô đẳng,

Hy hữu, khó nghĩ nghì,

Tiếng nói như sư tử,

Trong rừng, không khiếp sợ.

Hàng ma, vượt bốn tộc;¹⁹⁹

———

¹⁹⁷ Để bản: thí 施; bản Nguyên-Minh: ư 於.

¹⁹⁸ Nguyên Hán: tứ tánh 四姓, chỉ bốn giai cấp.

¹⁹⁹ Bộ tộc Mạt-la thuộc nhánh ở thủ phủ Ba-bà (Pāli: Pāveyyaka-Mallā),phân biệt với nhánh ở Câu-thi (Pāli gọi là Kosinārakā-Mallā).

Cho nên con kính lễ.

Đại Ca-diếp oai đức lớn lao, đầy đủ bốn biện tài, vừa đọc xong bài kệ trên, thì hỏa đàn không đốt mà tự nhiên bừng cháy. Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Ngọn lửa cháy mạnh quá khó ngăn, e cháy tiêu hết xá-lợi ! Hãy tìm đâu lấy nước dập tắt.”

Lúc đó có vị Thần cây Song Thọ đang đứng bên giàn hỏa, vốn dốc lòng tin Phật, dùng thần lực làm tắt ngọn lửa. Chúng Mạt-la [29b] lại bảo nhau: “Mười hai do tuần chung quanh thành Câu-thi này, có bao nhiêu hoa thơm hái hết, đem về dâng cúng xá-lợi.”

Rồi họ đi ra hai bên thành tìm các thứ hoa thơm đem về cúng dường xá-lợi.

Lúc đó dân Mạt-la nước Ba-bà²⁰⁰ nghe Phật diệt độ tại Song thọ, tự nghĩ: “Ta nên đến đó cầu lấy phần xá-lợi về dựng tháp cúng dường tại trong nước.” Các người Mạt-la nước Ba-bà liền hạ lệnh đem bốn thứ binh là tượng binh, mã binh, xa binh, bộ binh, đi đến thành Câu-thi và cử sứ giả nói:

“Chúng tôi nghe đức Phật đã diệt độ tại đây. Phật cũng là Thầy chúng tôi. Vì lòng kính mộ Ngài, chúng tôi đến xin phần xá-lợi về nước dựng tháp cúng dường.”

Vua Câu-thi đáp:

“Thật vậy, đúng như ngài nói. Nhưng vì đức Thế Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây. Nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xálợi. Nhưng điều đó hẳn là không được!”

Đồng thời dân Bạt-li nước Giá-la-phả, dân Câu-lị nước La-ma-già, dân chúng dòng Bà-la-môn nước Tìlưu-đề, dân chúng dòng họ Thích nước Ca-duy-la-vệ,

dân chúng dòng Lệ-xa nước Tì-xá-li, và vua A-xà-thế nước Ma-kiệt, nghe đức Như Lai diệt độ tại cây Song thọ ở thành Câu-thi, đều tự nghĩ: “Ta nay nên đến đó chia phần xá-lợi.”²⁰¹

———

²⁰⁰Bộ tộc Mạt-la thuộc nhánh ở thủ phủ Ba-bà (Pāli: Pāveyyaka-Mallā),phân biệt với nhánh ở Câu-thi (Pāli gọi là Kosinārakā-Mallā).

201 Các nước đến yêu sách chia xá-lợi: người Bạt-li 跋離nước Giála-phả 遮羅頗; người Câu-lị 拘利nước La-ma-già 羅摩伽; chúng Bà-la-môn nước Tì-lưu-đề 毘留提; dòng họ Thích nước Ca-duy-lavệ 迦維羅衛; người Li-xa 離車nước Tì-xá-li

A-xà-thế và các vua kia mới hạ lệnh trong nước đem bốn thứ binh mã tiến qua sông Hằng. Vua A-xà-thế sai Bà-la-môn Hương Tính:²⁰²

“Ngươi nhân danh ta vào thành Câu-thi hỏi thăm vua Mạt-la, đời sống thường nhật có thoải mái chăng, lui tới có khỏe mạnh chăng, và nói ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa cóxảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.”

Bà-la-môn Hương Tính vâng lệnh, đến thành Câu-thi nói với các người Mạt-la:

“Đại vương nước Ma-kiệt có lời thăm hỏi vô vàn. Các ngài đi đứng có nhẹ nhàng không? Bước đi có khỏe mạnh không? Và nhắn rằng: ‘Ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độtại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhậnlời, [29c] ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.’”Các người Mạt-la trả lời:

“Quả như vậy! Quả như lời ông nói. Nhưng vì đức ThếTôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây; nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xin xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn không thể được.”

Các quốc vương liền triệu tập quần thần lập nghị, tụng cáo rằng:

Chúng ta hòa nghị,

———

毘舍離; và A-xà-thế,vua nước Ma-kiệt 摩竭王阿闍世. T 5: 8 nước Biên Cảnh 邊境八國, nhưng không liệt kê danh sách. T 6: người Hoa Thị 華氏nước Ba-tuần 波旬; người Câu-lân 拘鄰nước Khả Lạc 可樂; người Mãnli滿離nước Hành 衡國; các Phạm chí nước Thần Châu 神州; người Li-kiền 離揵nước Duy-da 維耶; cuối cùng, A-xà-thế vua nước Ma-kiệt. Danh sách Pāli, D16 (ii 165): rājā Māgadho Ajātasattu, Vesālikā Licchavī, Kapilavatthuvāsī Sakyā, Allakappakā Bulayo,Rāmagāmakā Koḷiyā, Veṭṭhadīpako Brāhmaṇo, Pāveyyakā Mallā,Kosinārakā Mallā.

²⁰² Hương Tánh 香姓. T 6: Phạm-chí Mao Quệ 梵志毛蹶. T 7: Đồ-lô-na 徒盧那. T 5: Thiên đế hóa hiện làm một người Phạmchítên là Đồn-khuất 屯屈để phân xử tranh chấp. D16: Doṇobrāhmaṇo

Xa đến cúi đầu,

Khiêm tốn yêu cầu.

Nhưng không chấp nhận,

Bốn binh đã sẵn.

Không tiếc thân mạng.

Dùng nghĩa không được;

Tất phải dùng lực.

Vua Câu-thi cũng triệu tập quần thần lập nghị trả lời:

Các người xa nhọc,

Khuất nhục cầu xin

Như Lai di thể.

Nhưng không cho được.

Kia muốn dùng binh,

Ta đây cũng sẵn.

Chống trả đến cùng,

Chưa từng biết sợ.

Bấy giờ, Bà-la-môn Hương Tính đứng ra hiểu dụ mọi người:

“Chư Hiền, các ngài lãnh thụ giáo huấn của Phật đã lâu, miệng tụng pháp ngôn, tâm phục theo giáo hóa nhân ái, thường mong cho chúng sinh thảy được an lành, nay há lẽ vì dành xá-lợi của Phật mà trở nên tàn hại nhau sao? Di thể Như Lai, nếu muốn có lợi ích rộng rãi, thì xá-lợi hiện tại nên chia ra nhiều phần.”

Chúng đều khen phải. Họ lại bàn nghị nên nhờ ai đủ sức chia giúp. Mọi người đều nói Bà-la-môn Hương Tính là người mà nhân và trí đều có đủ, có thể chia được. Các quốc vương bèn sai Hương Tính:

“Ngươi hãy vì chúng ta mà chia xá-lợi làm tám phần bằng nhau.”

Được lệnh của các quốc vương, Hương Tính đến ngay chỗ xá-lợi, cúi đầu đảnh lễ, xong từ từ trước hết nhặt lấy răng trên của Phật để riêng một nơi. Rồi bảo sứ giả mang cái răng trên của Phật đến chỗ vua A-xà-thế rằng:

“Ngươi nhân danh ta tâu lên Vua rằng: ‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái chăng? Bước đi có khỏe không? Xá-lợi chưa đến, chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng trên của Như Lai để kịp cúng dường, cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến.’”

Khi ấy, sứ giả vâng lời, đi đến chỗ vua A-xà-thế, tâu rằng:

“Bà-la-môn Hương Tính kính lời thăm hỏi vô vàn:‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái không? Bước đi có khỏe không. Xá-lợi chưa đến, [30a] chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng trên của Như Lai để kịp cúng dường, cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến.’” Tiếp đó Hương Tính lấy một bình dung lượng chừng một thạch, rồi chia đều xá-lợi ra làm tám phần, xong, ông nói với mọi người:

“Các ngài bàn bạc cho tôi xin cái bình đó để dựng tháp thờ tại nhà riêng.”

Mọi người đều nói:

“Trí tuệ thay. Như thế là thích hợp.”

Và họ đồng ý cho.

Lúc đó, có người thôn Tất-bát²⁰³ cũng đến xin phần tro còn lại để dựng tháp cúng dường. Mọi người cũng bằng lòng.

Sau khi người nước Câu-thi được xá-lợi liền dựng tháp cúng dường. Các nước Ba-bà, Giá-la, La-ma-già, Tìlưu-đề, Ca-duy-la-vệ, Tì-xá-li, Ma-kiệt sau khi được xá-lợi đều đem về nước dựng tháp cúng dường. Bàla- môn Hương Tính đem cái bình dùng chia xá-lợi về nhà dựng tháp cúng dường. Dân chúng thôn Tất-bát đem phần tro còn lại về dựng tháp cúng dường.

Như vậy, xá-lợi Phật được chia thờ ở tám tháp, tháp thứ chín là cái bình, tháp thứ mười²⁰⁴là tháp tro và tháp thứ mười một là tháp tóc, thờ tóc Phật khi còn tại thế.

Phật sinh giờ nào? Thành đạo giờ nào? Diệt độ thời nào?

———

²⁰³ Tất-bát 畢鉢羅. D16 (ii 166): Pippālivaniyā Moriyā. T 5: đạo sĩHoàn-vi 桓違. Phạm-chí tên Ôn-vi 溫違.

²⁰⁴ Cuối cùng, những người họ Lực sĩ (Mallā) thâu lượm tro còn lại, dựng tháp thờ, kể tất cả có 10 chỗ.

Sinh khi sao Phất²⁰⁵ mọc. Xuất gia khi sao Phất mọc. Thành đạo khi sao Phất mọc. Diệt độ khi sao Phất mọc.²⁰⁶

Lưỡng Túc Tôn sinh khi nào?

Xuất gia tu khổ khi nào?

Đắc Đạo tối thượng khi nào?

Nhập Niết-bàn thành thế nào?

Mồng tám: Như Lai sinh.

Mồng tám: Phật xuất gia.

Mồng tám: thành Bồ đề.

Mồng tám: vào diệt độ.

Sao Phất mọc, Thế Tôn sinh.

Sao Phất mọc, Phật xuất gia.

Sao Phất mọc, thành Chính giác.

Sao Phất mọc, nhập Niết-bàn.

Mồng tám, sinh Lưỡng túc tôn.

Mồng tám, vào rừng tu khổ.

Mồng tám, thành Đạo tối thượng.

Mồng tám, vào thành Niết-bàn.

Tháng hai, Như Lai sinh.

Tháng hai, Phật xuất gia.

Tháng hai, thành Bồ-đề.

Tháng hai, vào diệt độ.

Tháng hai, sinh Lưỡng Túc Tôn.

Tháng hai, vào rừng tu khổ.

Tháng hai thành Đạo tối thượng.

Tháng hai, vào thành Niết-bàn.

Sa-la hoa nở rộ,

Đủ màu ánh chói nhau,

Tại Bản sinh xứ ấy,

Như Lai nhập Niết-bàn.

Đức Đại từ Niết-bàn,

———

²⁰⁵Phất tinh 沸星. Cũng gọi là Phất-sa. Phiên dịch danh nghĩa (T2131, tr. 1058b25): “Phất-sa, chính xác âm là Phú-sa 富沙… Hoặc gọi là Bột-sa 勃沙. Dịch là Tăng thạnh 增盛… Tức sao Quỷ 鬼星

trong 28 tú.” Skt. Puṣya-nakṣatra. Tháng sao Phất, khoảng tháng 12 và tháng 1, dương lịch.

²⁰⁶ Phụ chú trong nguyên bản: “Đơn bản chú rằng: trong các câu hỏi, đúng ra phải có câu: ‘Xuất gia giờ nào?’ Các bản thảy đều khuyết.”

Nhiều người xưng tán lễ.

Vượt qua các sợ hãi

Quyết định nhập Niết-bàn.²⁰⁷

———

²⁰⁷ Bản Hán, hết quyển 4.

3. Kinh Điển Tôn

3. KINH ĐIỂN TÔN

[30b11] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở núi Kì-xà-quật,¹ thành La-duyệtkì, cùng đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm mươi vị. Bấy giờ Ban-giá-dực, con của nhạc thần,² trong lúc đêm thanh vắng không người, phóng ánh sáng rọi sáng núi Kì-xà-quật, đi đến chỗ Phật, đầu mặt đảnh lễ chân Phật rồi đứng sang một bên, bạch đức Thế Tôn rằng:

“Gần đây³ Phạm Thiên vương đến cõi trời Đao-lị bàn nghị với Đế Thích. Con ở đó chính mình được nghe; nay con có thể thuật lại đức Thế Tôn nghe chăng?”

Phật đáp:

“Ngươi muốn nói thì nói.”

Ban-giá-dực nói:

“Một thời, Chư Thiên Đao-lị nhóm ở Pháp giảng đường⁴ để luận nghị. Lúc đó bốn Thiên vương ngồi bốn phía theo phương hướng mình. Đề-đế-lại-tra⁵

Thiên vương ngồi ở phía Đông, mặt quay về hướng Tây. Đế Thích ngồi trước mặt. Tì-lâu-lặc Thiên vương ngồi ở phía Nam, mặt quay về hướng Bắc; Đế Thích ngồi trước mặt. Tì-lâu-bác-xoa Thiên vương ngồi ở phía Tây, mặt quay về hướng Đông; Đế Thích ngồi trước mặt. Tì-sa-môn Thiên vương ngồi phía Bắc, mặt quay về hướng Nam;

———

* 第一分典尊經第三

¹ T 8: Thứu phong sơn 鷲峯山.

² Chấp nhạc thiên Ban-giá-dực Tử 執樂天般遮翼子. T 8: Ngũ Kế Càn-thát-bà Vương tử 五髻乾闥婆王子. Pl.: Pañcasikha Gandhabbaputta, Ngũ Kế (5 búi tóc), con trai của Nhạc thần; cũng gọi là Ngũ Kế Càn-đà-bà tử 五髻乾陀婆子.

³Để bản: tạc 昨(đêm qua), TNM: cận 近(gần đây).

⁴Pháp giảng đường 法講堂. Pl.: Sudhamma-sabhā (Thiện pháp đường); hội trường của Chư Thiên Đao-lị.

⁵ Bốn vị Thiên vương: Đề-đế-lại-tra 提帝賴吒; Pl.: Dhataraṭṭha (Trì Quốc): Tì-lâu-lặc 毗樓勒; Pl.: Virūḷhaka (Tăng Trưởng); Tì-lâubác- xoa 毗樓博叉; Pl.: Virūpaka (Quảng Mục). Tì-sa-môn 毗沙門; Pl.: Vessavana (Đa Văn).

Đế Thích ngồi trước mặt.Sau khi các Thiên vương ngồi xong, con mới ngồi.

Lại còn có các đại thiên thần khác nữa, toàn là những người đã từng theo Phật tu hành phạm hạnh, khi mệnh chung ở đây, được sinh lên cõi trời Đao-lị, khiến choChư Thiên ở đó thêm được năm thứ phước: tuổi thọcõi trời, sắc đẹp cõi trời, danh xưng cõi trời, lạc thúcõi trời, và oai đức trời.⁶Bấy giờ Chư Thiên Đao-lịvui mừng phấn khởi nói rằng:

“ - Mong chúng chư Thiên tăng gia, chúng A-tu-la giảm thiểu.

“Lúc ấy, Thích Đề-hoàn Nhân⁷[30c] biết Chư Thiên có điều vui mừng, bèn đọc bài tụng cho Chư Thiên

Đao-lị nghe rằng:

Chúng Chư Thiên Đao-lị,

Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.

Chư Thiên thọ bóng phước,

Thọ, sắc, danh, lạc, uy.

Theo Phật tu phạm hạnh,

Nên sinh vào nơi đây.

Lại có các Thiên nhân,

Ánh màu sáng chói lọi.

Đệ tử trí tuệ Phật,

Sinh đây càng trỗi vượt.

Đao-lị và Nhân Đề,8

Nghĩ thế mà sung sướng.

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.

“Chư Thiên Đao-lị sau khi nghe bài kệ ấy, lại càng vui mừng không thể tự chế:

“ - Mong chúng Chư Thiên gia tăng, chúng A-tu-la giảm thiểu.

“Thích Đề-hoàn Nhân thấy Chư Thiên Đao-lị vui mừng hớn hở, bèn

———

⁶T 8, 5 điều cực ái lạc: thọ mạng, sắc tướng, danh xưng, cát tường, quyến thuộc 壽命色相名稱吉祥眷屬. Cf. Pāli, A. iii, 36: aggasmiṃdānaṃ dadataṃ, aggaṃ puññaṃ pavađhati aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca, yaso kitti sukhaṃ balaṃ.

⁷Thích Đề-hoàn Nhân 釋提桓因, Thiên đế Thích 天帝釋; Pl.: Sakkadevānam Inda.

⁸ Nhân Đề 因提: (Thích) Đề-hoàn Nhân.

bảo họ rằng:

“ - Chư Hiền có muốn nghe tám pháp vô đẳng của Như Lai⁹ không?

Chư Thiên đáp:

“ - Chúng tôi muốn nghe.”

“Đế Thích nói:

“ - Hãy lắng nghe, hãy khéo suy nghĩ. Này Chư Hiền, đức Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, đầy đủ mười hiệu. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có đủ mười hiệu: Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, như Phật.

“Pháp Phật vi diệu, được khéo giảng thuyết, được người trí thực hành. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có giáo pháp vi diệu như Phật.

“Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô ngại và an trú.¹⁰ Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thể ở nơi pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô ngại và an trú như Phật.

“Chư Hiền, Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ rồi còn có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, dẫn đến gần và dần dần đến chỗ hội nhập tịch diệt.¹¹ Ví như nước sông Hằng,¹² và nước sông Diệm-ma,¹³cả hai dòng sông đều chảy vào biển cả. Phật cũng vậy. Có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, dẫn đến gần và dần dần đến chỗ hội nhập tịch diệt. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn được như Phật.

“Chư Hiền, Như Lai thành tựu quyến thuộc, gồm những người có trí tuệ, Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, Samôn. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại [31a] có được quyến thuộc như Phật.

“Chư Hiền, Như Lai thành tựu đại chúng. Đó là Tỳ- kheo, Tỳ-kheo-ni

———

⁹ Như Lai bát vô đẳng pháp 如來八無等法; T 8: tám pháp hy hữu của Thế Tôn 世尊八希有法. D19 (ii 222): attha yathābhuccavaṇṇā: tám sự tán thán Như Lai một cách chân thật.

¹⁰ Hán: thông đạt vô ngại dĩ tự ngu lạc 通達無礙以自娛樂.

¹¹ Thân cận (…) tịch diệt 親近(…) 寂滅. Cf. D19 ibid.: saṃsandatinibbābañ ca paṭipadā ca, “hợp lưu Niết-bàn và đạo.”

¹² T 8: Căng-già hà 殑伽河.

¹³ Diệm-ma 炎摩. T 8: Diêm-mâu-na 閻牟那. Pl.: Yamunā, chi lưu của sông Hằng.

Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Ta không thấy ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại thành tựu đại chúng như Phật.

“Chư Hiền, ngôn và hành của Như Lai tương ưng. Nói đúng như làm, làm đúng như nói, thành tựu pháp tùy pháp.¹⁴Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại mà ngôn hành tương ưng, thành tựu pháp tùy pháp như Phật.

“Chư Hiền, Như Lai làm lợi ích cho mọi người, đem an lạc cho mọi người; với lòng từ mẫn, Ngài làm lợi ích cho Chư Thiên và nhân loại. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại làm lợi ích cho mọi người, đem an lạc cho mọi người như Phật.

“Chư Hiền, đó là tám pháp vô đẳng về Như Lai.

“Khi ấy có vị Đao-lị nói:

“ - Giả sử thế gian được tám đức Phật ra đời một lượt, thì sẽ làm tăng nhiều Chư Thiên mà giảm bớt chúng A-tu-la.

“Vị trời khác nói:

“ - Đừng nói chi tám đức Phật, dẫu cho có bảy Phật, sáu Phật, cho đến, hai đức Phật ra đời, cũng làm cho thêm nhiều chúng chư Thiên mà giảm bớt chúng Atu-la.

“Thích Đề-hoàn Nhân liền nói với trời Đao-lị:

“ - Ta được nghe từ Phật, trực tiếp lãnh giáo từ Phật,thì không bao giờ có thể có hai đức Phật ra đời mộtlần. Nhưng nếu Đức Như Lai mà ở đời lâu dài, vì thương tưởng mọi người, vì ích lợi cho nhiều người, vì an lạc cho Chư Thiên và nhân loại, thì cũng có thể tăng nhiều chúng Chư Thiên mà giảm bớt chúng Atu-la vậy.”

Rồi Ban-giá-dực bạch Phật:

“Bạch Thế Tôn, Chư Thiên Đao-lị sở dĩ tập họp tạiPháp giảng đường, ấy là để bàn luận, tư duy, thươnglượng, xem xét giáo lệnh được ban ra. Rồi trao cho Tứ thiên vương. Tứ thiên vương sau khi thọ lãnh, mỗi vị ngồi đúng theo chỗ của mình. Không bao lâu, có ánh sáng lớn kì lạ chiếu sáng bốn phương. Chư Thiên Đao-lị nhìn thấy ánh sáng ấy thảy đều kinh sợ: ‘Nay có ánh sáng lạ này, sắp có điều gì quái lạ chăng?’ Các

———

¹⁴Hán: pháp pháp thành tựu 法法成就. Pl. định cú: dhammānudhammappaṭipannaṃ.

đại thiên thần có oai đức cũng đều kinh sợ: ‘Nay có ánh sáng lạ này, sắp báo điều gì quái lạ chăng?’

“Khi ấy, Đại Phạm Vương tức thì hóa làm Đồng tử đầu có năm chõm,¹⁵ đứng giữa hư không, bên trên đại chúng, gương mặt xinh đẹp vượt hẳn đám đông, thân màu vàng tía, che mờ ánh sáng Chư Thiên. Chư Thiên Đao-lị không đứng dậy nghinh đón, cũng không cung kính, không mời ngồi. Khi Phạm Đồng tử ngồi vào chỗ ngồi của vị trời nào thì vị ấy rất hoan hỷ. Ví như vua Quán Đảnh thuộc dòng Sát-lị, khi làm lễ đăng quang, khi ấy vua rất hoan hỷ phấn khởi.

“Ngồi chưa lâu, Đại Phạm lại tự biến thành hình tượng đồng tử [31b] đầu có năm chõm, ngồi giữa hư không, bên trên đại chúng, như một lực sĩ ngồi trên chỗ ngồi vững chắc, vòi vọi bất động, và làm bài tụng:

Chúng Chư Thiên Đao-lị,

Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.

Chư Thiên thọ bóng phước:

Thọ, sắc, danh, lạc, uy.

Theo Phật tu phạm hạnh,

Nên sinh vào nơi đây.

Lại có các Thiên nhân,

Ánh màu sáng chói lọi.

Đệ tử trí tuệ Phật,

Sinh đây càng trỗi vượt.

Đao-lị và Nhân Đề,

Nghĩ thế mà sung sướng.

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.

“Rồi thì, Chư Thiên Đao-lị nói với Đồng tử: ‘Chúng tôi đã nghe Thiên đế Thích tán thán tám pháp vô đẳng của Như Lai, thảy đều hoan hỷ phấn khởi không thể tự chế.’ Phạm Đồng tử bèn nói với Chư Thiên: ‘Tám pháp vô đẳng của Như Lai là những gì? Ta cũng muốn nghe.’ Thiên đế Thích bèn nói cho Đồng tử nghe tám pháp vô đẳng của Như

———

¹⁵ Đồng tử đầu ngũ giác kế 童子頭五角. D. 19 (ii 230): Phạm thiên Sanaṅkumāra (Thường Đồng Hình) hóa làm đồng tử có tên Pañcasikha. (Ngũ Kế đồng tử). Bản Hán không coi Sanaṅkumāra và Pañcasikha là những tên người.

Lai. Chư Thiên Đao-lị nghe lần nữa, bội phần hoan hỷ phấn khởi không kể xiết: ‘Mong chúng chư Thiên tăng thịnh, chúng A-tu-la giảm thiểu.’

“Khi ấy Đồng tử thấy chư Thiên hoan hỷ lại càng phấn khởi, bèn nói với chư Thiên Đao-lị rằng: ‘Các ngươi muốn nghe một pháp vô đẳng không?’ Đao-lị thiên đáp: ‘Hay lắm, chúng tôi muốn nghe.’

“Đồng tử nói: ‘Hãy lắng nghe, ta sẽ nói cho.

“Này Chư Thiên Đao-lị, đức Như Lai xưa kia, lúc Ngài còn làm Bồ tát, sinh bất cứ chỗ nào thảy đều thông minh túc trí.

“Này Chư Hiền, vào thời quá khứ xa xưa, có vị vua tên Địa Chủ.¹⁶ Đệ nhất Thái tử tên Từ Bi.¹⁷ Đại thần

của vua tên Điển Tôn18 và con Đại thần tên Diệm Man¹⁹vốn là bạn của Thái tử Từ Bi, và người bạn này thường kết giao với sáu vị Đại thần dòng Sát-lị

khác.²⁰

“Đại vương Địa Chủ mỗi khi muốn vào thâm cung du hý, bèn đem quốc sự ủy thác lại Đại thần Điển Tôn, rồi sau đó mới vào cung hát xướng, hoan lạc với ngũ dục.

“Đại thần Điển Tôn khi muốn xử lý quốc sự, trước hết đem việc đó hỏi con, sau mới quyết định. Hoặc có phân xử điều gì, ông cũng nghe theo ý con. Sau bỗng nhiên Đại thần Điển Tôn mệnh chung. Vua Địa Chủ nghe tin, buồn thương [31c] thảm thiết, đấm ngực mà than rằng:

‘Quái thay! Sao vô phúc! Quốc gia mất người lương bật.’ Thái tử Từ Bi thầm nghĩ: ‘Vua vì mất Điển Tôn mà sinh ưu khổ. Ta hãy đến can Vua, chớ nên vì cái tang ấy mà buồn khổ. Vì sao? Vì Đại thần Điển Tôn hiện có con tên là Diệm Man còn thông minh túc trí hơn cha. Nay Vua có thể triệu vào để giao xử lý quốc sự.’

“Rồi Thái tử Từ Bi liền đến Vua tâu bày ý kiến. Vua nghe lời, cho triệu Diệm Man đến bảo rằng: ‘Nay ta bổ sung ngươi vào chức vị của cha ngươi, trao cho ngươi ấn phụ tướng.’ Diệm Man lãnh ấn phụ tướng xong, khi vua muốn vào thâm cung thì đem quốc sự giao cho Diệm Man.

———

¹⁶ Địa Chủ 地主. T 8: Vực Chủ 域主. Pl.: Disampati (Phương Chủ).

¹⁷ Từ Bi 慈悲. T 8: Lê-nỗ 黎努. Pl.: Reṇu.

¹⁸Điển Tôn 典尊. T 8: Kiên Cố 堅固. Pl.: Govinda.

¹⁹T 8: Hộ Minh 護明. Diệm Man 焰鬘. Pl.: Jotipāla (Hộ Minh).

²⁰ D19: Reṇu, Jotipāla và sáu người Khattiyā: tám người bạn tất cả.

“Diệm Man vốn đã biết rõ việc trị lý. Chẳng những những điều trước kia cha làm Diệm Man biết rõ, mà điều trước kia cha không thể làm Diệm Man cũng biết rõ. Về sau danh tiếng Diệm Man truyền khắp quốc nội, nên thiên hạ đều tôn xưng là Đại Điển Tôn.²¹

“Một thời, Đại Điển Tôn lại nghĩ: ‘Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ Thái tử nối ngôi cũng chưa phải là việc khó. Có lẽ ta nên đến nói với sáu đại thần Sát-lị: ‘Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ Thái tử nối ngôi cũng chưa phải là việc khó. Nhưng các ông cũng nên cầu phong vương thổ cho riêng mình. Ngày Thái tử lên ngôi, chớ quên nhau vậy.’

“Thế rồi Đại Điển Tôn đi đến sáu đại thần Sát-lị kia, nóirằng: ‘Thưa các Ngài, nên biết, Vua Địa Chủ nay tuổi đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu; việc Thái tử lên nói Vương vị chưa phải là việc khó. Các ông nên đến tỏ ý này với Thái tử rằng: ‘Chúng tôi với ngài biết nhau từ nhỏ. Ngài khổ chúng tôi khổ, ngài vui chúng tôi vui. Nay vua đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu, việc Thái tử lên nối ngôi vua không phải là việc khó. Nếu ngài lên ngôi, xin ngài hãy phong đất cho chúng tôi.’

“Sáu đại thần Sát-lị liền đến tỏ với Thái tử. Thái tử trả lời: ‘Nếu ta lên ngôi mà chia đất phong quốc, ta còn phong cho ai khác hơn?’ Không bao lâu, bỗng vua băng hà. Đại thần trong nước đến bái yết Thái tử, tôn lên kế vị. Lên ngôi xong, Tân vương thầm nghĩ: ‘Nay lập chức Tể tướng nên chuẩn theo Tiên vương. Nhưng người nào xứng đáng để cử chức đó? Hẳn phải là Đại Điển Tôn mới được.’ Vua Từ Bi liền triệu Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nay ta cử ngươi lên chức vị Tể tướng và trao [32a] ấn tín cho. Ngươi hãy chuyên cần tổng lý quốc sự.’ Đại Điển Tôn vâng lệnh, lãnh ấn.

“Mỗi khi vua lui vào cung, bao nhiêu quốc sự đều phó thác cả cho Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nay nên đến sáu vị Sát-lị để hỏi thử xem họ có nhớ lời trước kia không.’ Ông bèn đi đến nói với sáu đại thần Sát-lị: ‘Các ngài có nhớ lời đã nói khi trước không? Nay Thái tử đã lên ngôi vua, ở kín trong thâm cung, vui thú ngũ dục. Các ngài nay nên đến tâu hỏi vua: ‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng?’

“Sáu vị Sát-lị nghe lời ấy xong liền đến chỗ vua, tâu:‘Vua ở ngôi trời,

———

²¹ Đại Điển Tôn 大典尊. T 8: Đại Kiên Cố 大堅固. Pāli: Mahā-Govinda.

vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng?’ “Sáu vị Sát-lị nghe lời ấy xong liền đến chỗ vua, tâu:

‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng? Rằng: Cắt đất phong ấp, ai xứng đáng ở đó?’ Vua đáp: ‘Ta không quên! Xưa ta có nói,chia đất phong ấp, phi các khanh còn ai được.’

“Tiếp đó vua thầm nghĩ: ‘Cõi đất Diêm-phù-đề này trong rộng ngoài hẹp.²² Người nào có khả năng phân nó làm bảy phần?’ Rồi lại nghĩ: ‘Chỉ có Đại Điển Tôn mới làm được việc này.’ Vua liền triệu Đại Điển Tôn đến nói rằng: ‘Ngươi hãy chia cõi đất Diêm-phù-đề này ra làm bảy phần.’ Đại Điển Tôn sau đó liền phân nó làm bảy phần. Thành, thôn ấp, quận quốc do vua cai trị, thảy làm một phần. Sáu nước do Sát-lị đại thần được chia cho mỗi nước một phần. Vua lấy làm hài lòng nói: ‘Nguyện vọng của ta đã thỏa.’ Sáu đại thần Sát-lị cũng sung sướng cho nguyện vọng mình đã thỏa.

Công việc này thành được là nhờ Đại Điển Tôn vậy.

‘Sáu vua dòng Sát-lị lại tự nghĩ: ‘Nước ta mới lập, phải cần có vị phụ tướng. Nhưng biết ai có thể đảm đương được? Nếu có ai như Đại Điển Tôn, ta sẽ khiến kiêm thông lãnh quốc sự.’

‘Sáu vua Sát-lị đều mời Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nước ta cần phụ tướng. Khanh hãy vì ta kiêm thông, lãnh quốc sự.’ Cả sáu nước đều trao cho ấn phụ tướng. Đại Điển Tôn nhận tướng ấn xong, sáu vua lui vào hậu cung hưởng thụ dục lạc. Đại Điển Tôn được giao luôn quốc sự, và xử lý luôn công việc cả bảy nước; thảy đều thành tựu cả.

‘Đồng thời, trong nước có bảy đại Cư sỹ, Đại Điển Tôn cũng xử lý luôn việc nhà giúp họ. Ông lại có thể dạy bảo cho bảy trăm Phạm-chí đọc tụng kinh điển.’

‘Bảy Quốc vương kính xem ông như thần minh. Bảy đại Cư sỹ kính xem ông như Đại vương. Còn bảy trăm Phạm-chí kính xem ông như Phạm Thiên. Họ đều thầm nghĩ rằng: ‘Tể tướng Đại Điển Tôn thường gặp gỡ Phạm Thiên, chuyện trò, đi đứng, thân thiện với Phạm Thiên.’

“Bấy giờ, [32b] Đại Điển Tôn thầm biết ý tưởng bảy Vua, Cư sỹ, và Phạm-chí, bèn tự nhủ rằng: ‘Họ nói ta thường gặp gỡ Phạm Thiên, chuyện trò, đi đứng, thân thiện với Phạm Thiên. Nhưng ta thật chưa từng thấy Phạm Thiên, chưa từng nói chuyện với Phạm Thiên. Ta không thể im lặng để vọng nhận tiếng khen đó. Ta cũng từng nghe các

———

²² D19 (ii 235): imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇenasakaṭamukhaṃ, “đại địa này phía Bắc rộng, phía Nam có hình nhưphần trước cỗ xe. Địa hình nước Ấn Độ cổ đại.

các vị kì túc nói: Ai trong bốn tháng mùa hạ ở nơi nhàn tĩnh tu tập bốn vô lượng²³thời Phạm Thiên sẽ xuống gặp. Nay ta có nên tu bốn vôlượng để được Phạm Thiên xuống gặp chăng?’

‘Rồi thì, Đại Điển Tôn tìm đến bảy quốc vương nói rằng: ‘Tâu Đại vương, mong Đại vương hãy trông nom quốc sự. Tôi muốn tu bốn vô lượng trong bốn

tháng mùa hạ.’ Bảy vua nói: ‘Khanh tự biết thời.’

‘Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy Cư sỹ: ‘Các ông hãy tự lo công việc của mình. Ta muốn trong bốn tháng mùa hạ tu bốn vô lượng.’ Các Cư sỹ đáp: ‘Vâng. Ngài tự biết thời.’

“Ông lại nói với bảy trăm Phạm-chí: ‘Các khanh hãy siêng năng đọc tụng và chỉ bảo lẫn nhau. Ta muốn trong bốn tháng mùa hạ tu bốn vô lượng.’ Các Phạmchí đáp: ‘Vâng. Đại sư tự biết thời.’

“Rồi Đại Điển Tôn ở phía Đông thành ấy dựng một am thất, vào bốn tháng mùa hạ, nghỉ ở đó mà tu bốn vô lượng. Nhưng Phạm Thiên vẫn không hiện xuống. Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nghe các bậc túc cựu nói, tu bốn vô lượng trong bốn tháng hạ thì sẽ có Phạm Thiên hiện xuống, nhưng nay sao tịch nhiên không thấy phảng phất gì?’

“Đến ngày rằm trăng tròn, Đại Điển Tôn ra khỏi tịnh thất, đến ngồi trên chỗ đất trống. Ngồi đó chưa bao lâu, bỗng có ánh sáng lạ hiện tới. Đại Điển Tôn tự nghĩ: ‘Nay ánh sáng lạ đó là điềm Phạm Thiên sắp hiện xuống chăng?’

“Ngay khi ấy Phạm Thiên hóa làm một Đồng tử đầu có năm chỏm, ngồi giữa không, bên trên chỗ Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn sau khi thấy bèn nói bài tụng rằng:

Đây là thiên tượng gì,

Ở ngay giữa hư không,

Sáng chói cả bốn phương,

Như đống củi cháy hực?

Phạm Đồng tử đáp lại bằng bài kệ:

Duy Chư Thiên cõi Phạm

Biết ta Phạm đồng tử.

Những người khác biết ta

———

²³ D19 (ii 237): karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, thiền tứ về thiền bi tâm.

Thờ tự như Thiên thần.²⁴

Đại Điển Tôn đáp bằng bài kệ:

Nay tôi sẽ vâng bẩm,

Phục vụ chi thành kính,

Dâng các thứ thượng vị,

Nguyện Trời biết lòng tôi.

[32c] Phạm Đồng tử lại nói kệ:

Nay dọn cúng dường này,

Điển Tôn, ngươi cần gì?

Muốn gì, chí cầu gì?

Ta sẽ trao cho ngươi

“Phạm Thiên lại bảo Điển Tôn: ‘Ngươi muốn hỏi gì tùy ý hỏi. Ta sẽ nói cho.’ Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nên hỏi việc hiện tại chăng? Hay việc vị lai?’ Rồi lại tự nghĩ: “Việc hiện tại đời này, cần gì nữa hỏi. Ta hãy hỏi việc chưa tỏ. Ông liền hướng đến Phạm Đồng tử nói bài kệ:

Tôi xin hỏi Phạm Đồng,

Để giải quyết mối nghi:

Học và trụ pháp gì,

Được sinh lên Phạm Thiên?²⁵

“Phạm Đồng tử đáp:

Dứt ý tưởng ta, người;²⁶

Độc cư, tu từ tâm;²⁷

Trừ dục, không xú uế,

Được sinh lên Phạm Thiên.

“Đại Điển Tôn nghe xong bài kệ, liền suy nghĩ: ‘Phạm Đồng tử thuyết

———

²⁴Nguyên Hán: Đại thần大神; TNM: Hỏa thần火神. D19 ibid.:sabbe jānanti maṃ devā, “Tất cả Thiên thần đều biết ta.”

²⁵ D 19: amataṃ brahnalokam, Phạm thiên giới bất từ.

²⁶Hán: xả ngã nhân tưởng 捨我人想. Cf. D19 ibid.: hitvā mamattaṃmanujesu brahme, “Bà-la-môn, giữa mọi người xả bỏ ngã và ngãsở.”

²⁷ Hán: độc xử 獨處…, ở một mình, độc cư. T 8: tâm trú nhất cảnh bi giải thoát 心住一境悲解脫. D19, ibid.: ekodibhūto karuṇedhimutto,“chuyên nhất cảnh tu bi thắng giải.” Được giải thích ở đoạn sau trong Kinh văn Pāli: sống một mình tại nơi xa vắng, trong một khu rừng (idhekacco vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ …)

kệ là nên trừ xú uế. Ta không hiểu điều này. Vậy cần hỏi thêm nữa.’ Bèn nói kệ:

Phạm kệ nói xú uế,²⁸

Xin giải rõ tôi hay:

Ai đóng²⁹cửa thế gian,

Đọa ác, không sinh thiên?

‘Phạm Đồng tử đáp bằng bài kệ:

Dối trá và tật đố,

Ngã mạn, tăng thượng mạn

Tham dục, sân nhuế, si

Mặc tình chứa đầy tâm,

Là thế gian xú uế;

Ta nói cho ngươi rõ.

Nó mở cửa thế gian;

Đọa ác, không sinh thiên.

“Nghe xong, Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Theo lời của Phạm Đồng tử, bây giờ ta đã hiểu nghĩa chữ xú uế. Nhưng tại gia thì không thể dứt trừ được. Tốt hơn ta có nên bỏ đời, xuất gia, cạo bỏ râu tóc, bận pháp phục, tu đạo chăng?’ Khi ấy Phạm Đồng tử biết được ý nghĩ của ông, bèn nói bài kệ:

Nếu ngươi hay dũng mãnh,

Chí đó thật tuyệt vời;

Là hành vi bậc trí;

Chết tất sinh Phạm Thiên.

[33a] “Thế rồi Phạm Đồng tử hốt nhiên biến mất.

“Bấy giờ, Đại Điển Tôn trở về, đi đến bảy vua, tâu rằng: ‘Tâu Đại vương, mong ngài đem sức thần mà xử lý quốc sự. Nay tôi có ý xuất gia, bỏ đời, bận pháp phục tu đạo. Vì sao vậy? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không sao loại trừ được nó.’ Bảy Quốc vương thầm nghĩ: ‘Bọn Bà-la-môn thường hay

———

²⁸ Xú uế 臭穢. Pāli: āgamagandha: mùi thịt sống (Sớ giải, đồng nghĩa với vissagandha).

²⁹ Để bản: khai 開mở; TNM: bế 閉, đóng. D. 19 ibid..: kenāvaṭā vātipajā kurutu āpāyikā nivutabrahmalokā ti, “sinh loại bị cái gì đóngkín, bốc mùi xú uế (Sớ giải: pūtikā vāyati), để đọa lạc, bị bít lốiPhạm thiên giới.”

tham tài bảo, có lẽ ta nên mở rộng kho tàng cho ông ta cần dùng gì tùy ý, để đừng xuất gia.’ Rồi họ vời Đại Điển Tôn đến bảo:

‘Ngươi muốn cần dùng gì ta đều cấp cả, không cần xuất gia.’ Đại Điển Tôn tâu đáp: ‘Tôi đã được Vua ân tứ rồi. Tôi cũng có nhiều tài bảo. Nay xin để lại hết dâng Đại vương. Xin cho tôi được thỏa chí nguyện xuất gia thôi.’

“Bảy Quốc vương lại thầm nghĩ: ‘Những người Bàla- môn thường ham mỹ sắc. Có lẽ ta đem thể nữ trong cung cấp cho vừa ý, để khỏi xuất gia.’ Rồi họ nói với Đại Điển Tôn: ‘Nếu cần thể nữ, ta cấp hết cho ngươi. Không cần xuất gia nữa.’ Đại Điển Tôn đáp: ‘Nay tôi đã được Vua ân tứ rồi. Nhưng trong nhà tôi thể nữ có nhiều, nay cho về hết. Tôi chỉ mong lìa ân ái để xuất gia hành đạo. Vì tôi thân nghe Phạm Đồng tử nói điều xú uế mà lòng nhàm ghét. Nếu tại gia thì không sao trừ được.’

“Rồi Đại Điển Tôn nói bài kệ cho vua Từ Bi nghe:

Vua hãy nghe tôi nói

Vua là bậc Nhân tôn,

Cho tài bảo, thể nữ.

Thứ ấy phi sở thích.

“Vua Từ Bi đáp bằng bài kệ:

Thành Đàn-đặc: Già-lăng.

Thành A-bá: Bố-hòa.

Thành A-bàn: Đại-thiên.

Thành Ương-già: Chiêm-bà.

Số-di: Tát-la thành

Tây-đà: Lộ-lâu thành

Thành Bà-la: Già-thi.³⁰

———

³⁰Đàn-đặc 檀特(Dantapura) cho bộ tộc Già-lăng 伽陵(Kaliṅga);Bố-hòa 布和(Potana) cho bộ tộc A-bà 阿婆(hay sa 娑? Assaka);大天(Mahesa, hay Mahissatī) cho bộ tộc A-bàn 阿槃(Avantī);

Chiêm-bà 瞻婆(Campā) cho bộ tộc Ương-già 鴦伽(Aṅga); Bà la 婆羅(Bārāṇasī) cho Già-thi 伽尸(Kāsī). Còn lại 2 thành, bảnHán khó dò. Có thể: Lộ-lâu thành 路樓(Roruka) cho dân Số-di

數彌(Sovīra); Tát-la thành 薩羅(Mithila) cho dân Tây-đà 西陀(Videha). Cf 19 (ii 235). T 8: danh sách 7 nước/ thành, không nêu bộtộc: Ca-lăng-nga 迦陵誐國, Nại-đa-bố-ra 奈多布囉城, Ma-thấpma-ca 摩濕摩迦國, Bao-châm-na 褒箴那城, Vãn-đế-na 晚帝那國, Ma-hê-sa-ma 摩呬沙摩城, Tô-vĩ-ra 蘇尾囉國, Lao-rô-ca 勞嚕迦城, Di-thể-la 彌

Thảy do Điển Tôn dựng.

Có bao nhiêu ngũ dục,

Ta sẽ cùng cho ngươi.

Hãy cùng trông việc nước.

Không nên bỏ xuất gia.

“Điển Tôn trả lời bằng bài kệ:

Ngũ dục, tôi không thiếu.

Chỉ không ham thế gian.

[33b]Sau khi nghe Trời nói,

Không còn muốn tại gia.

“Vua Từ Bi đáp lại bằng bài kệ:

Lời Đại Điển Tôn nói,

Được nghe từ Trời nào,

Mà dứt bỏ ngũ dục?

Nay hỏi, mong trả lời.

“Đại Điển Tôn nói kệ:

Xưa tôi ở chỗ vắng,

Một mình, tự suy tư.

Rồi Phạm Thiên vương đến,

Tỏa hào quang rực sáng.

Tôi nghe được từ Ngài.

Không còn ham thế gian.

“Vua Từ Bi nói kệ:

Hãy chờ, Đại Điển Tôn!

Để cùng hoằng thiện pháp;

Rồi sau cùng xuất gia.

Khanh là thầy của ta.

Ví như trong hư không,

Thanh tịnh, đầy lưu ly;

Nay ta tín thanh tịnh,

Đầy khắp trong Phật pháp.

“Rồi Đại Điển Tôn lại làm bài tụng:

———

體羅國, Vĩ-đề-hê 尾提呬城, Ma-già-đà 摩伽陀國, Chiêm-ba 瞻波大城, Ba-la-nại 波羅奈國, Ca-thi 迦尸大城.

Chư Thiên và người đời,

Đều nên xả ngũ dục;

Chùi sạch các ô uế,

Mà tịnh tu phạm hạnh.

“Bấy giờ bảy vị Quốc vương nói với Đại Điển Tôn:‘Ngươi nên hoãn lại bảy năm để cùng nhau vui thúngũ dục. Sau đó chúng ta cùng bỏ nước, giao lại cho con em, cùng xuất gia. Há không hay hơn sao? Những gì ngươi sở đắc, chúng ta cũng đồng.’

“Đại Điển Tôn đáp: ‘Thế gian vô thường, mạng người mau chóng, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nay hoãn đến bảy năm chẳng quá lâu lắm sao?’ Bảy vua nói: ‘Bảy năm mà lâu thì sáu, năm... hoặc một năm cũng được. Chúng ta lưu lại trong tĩnh cung để cùng chung vui hưởng ngũ dục tuyệt thế. Sau đó chúng ta cùng bỏ nước, giao lại cho con em, cùng xuất gia. Há không hay hơn sao? Những gì ngươi sở đắc, chúng ta cũng đồng.’

“Đại Điển Tôn vẫn đáp: ‘Thế gian vô thường, mạng người chóng vánh, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nên dầu cho một năm vẫn còn lâu; thậm chí bảy tháng, hay một tháng cũng không thể được.’ Bảy vua nói tiếp: ‘Thôi thì hoãn bảy ngày.’ [33c] Đại Điển Tôn đáp: ‘Bảy ngày không lâu, có thể hoãn được. Xin Đại vương chớ sai lời. Quá bảy ngày nếu vua không xuất gia thì tôi xuất gia một mình.’

“Rồi Đại Điển Tôn lại đến bảy Cư sỹ, bảo họ: ‘Mỗi người hãy tự lo lấy công việc của mình. Tôi muốn xuất gia, tu đạo vô vi. Vì sao vậy? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên, nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không sao dứt trừ được.’

“Bảy Cư sỹ đáp Đại Điển Tôn: ‘Lành thay, chí hướng ấy! Ông hãy làm những gì thích hợp. Chúng tôi cũng muốn cùng xuất gia theo. Những gì ông sở đắc, chúng tôi cũng nên đồng.’

“Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy trăm Phạm-chí: ‘Các khanh, hãy siêng năng phúng tụng, tìm rộng đạo nghĩa, rồi dạy bảo lẫn nhau. Tôi muốn xuất gia tu đạo vô vi. Vì sao? Tôi thân nghe từ Phạm Thiên nói đến xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không thể dứt trừ được.’ Bấy giờ bảy trăm Phạm-chí nói với Đại Điển Tôn: ‘Đại sư, chớ xuất gia. Sống gia đình thì an vui, hưởng thụ ngũ dục, có nhiều người hầu hạ, tâm không ưu khổ. Người xuất gia sống một mình ở chỗ hoang vắng; muốn gì đều không có, chẳng ham lấy được gì.’ Đại Điển Tôn đáp: ‘Nếu ta cho tại gia là vui, xuất gia là khổ, hẳn ta không xuất gia. Nhưng ta đã

cho tại gia là khổ, xuất gia là vui, nên ta xuất gia.’ Các Phạm-chí nói: Đại sư xuất gia, chúng tôi cũng xuất gia. Đại sư làm gì, chúng tôi làm theo cả.’

“Đại Điển Tôn lại đến nói với các bà vợ: ‘Nay các ngươi được tùy nghi. Ai muốn ở thì ở. Ai muốn về thì về. Nay ta muốn xuất gia cầu đạo vô vi.’ Rồi kể hết sự việc như trên, và nói rõ ý muốn xuất gia. Các phu nhân đáp: ‘Đại Điển Tôn nếu còn ở nhà, thì vừa là chồng cũng vừa như cha chúng tôi. Nay nếu xuất gia, chúng tôi sẽ xin đi theo. Việc gì Đại Điển Tôn làm, chúng tôi cũng sẽ làm.’

“Sau bảy ngày, Đại Điển Tôn cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, bỏ nhà mà đi. Đồng thời, bảy Quốc vương, bảy Cư sỹ, bảy trăm Phạm-chí, bốn mươi phu nhân, cũng lần lượt xuất gia. Lần hồi lên tới tám vạn bốn ngàn người, đồng thời theo Đại Điển Tôn xuất gia. Đại Điển Tôn thường cùng đại chúng dạo qua các nước, hóa độ rộng rãi, đem lại ích lợi cho nhiều người.

“Bấy giờ Phạm Vương nói với Thiên chúng: Các ngươi chớ nghĩ Đại thần Điển Tôn lúc đó là ai đâu khác. Chính là tiền thân của đức Phật Thích-ca hiện nay vậy. [34a] Thế Tôn vào lúc ấy, sau bảy ngày, xuất gia tu đạo, dẫn các đại chúng du hành các nước, hóa độ rộng rãi, làm lợi ích cho nhiều người. Nếu có nghi lời ta nói, các ngươi hãy đến đức Thế Tôn hiện ngự tại núi Kì-xà-quật để hỏi. Như những gì Phật dạy, hãy gắng nhớ lấy.”

Nhạc thần Ban-giá-dực bạch Phật:

“Bạch Thế Tôn, vì duyên cớ đó nên hôm nay con đến đây. Bạch Thế Tôn, Đại Điển Tôn kia chính là ThếTôn đó phải không? Thế Tôn qua bảy ngày thì xuất

gia tu đạo; cùng với bảy Quốc vuơng, cho đến tám vạn bốn nghìn người đồng thời xuất gia, cùng chúng đi du hành các nước, giáo hóa rộng rãi, làm lợi ích cho nhiều người, phải không?”

Phật đáp Ban-giá-dực:

“Đại Điển Tôn lúc đó là ai khác chăng? Chớ nghĩ nhưvậy. Chính thân Ta đó vậy. Lúc bấy giờ, gái trai cảnước mỗi khi đi lại, cử động, có điều gì nguy khốn, họ liền cất tiếng niệm: Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tểtướng của Bảy Vua! Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tểtướng của Bảy Vua! Niệm đến ba lần như vậy.

“Này Ban-giá-dực, Đại Điển Tôn lúc đó tuy có oai đức lớn, nhưng không thể vì đệ tử giảng nói đạo cứu cánh, không thể khiến đệ tử được

cứu cánh phạm hạnh, không thể khiến đến được chỗ cứu cánh an lạc.

Pháp của Đại Điển Tôn nói ra, nếu đệ tử nào thật hành thì khi thân hoại mệnh chung chỉ được sinh lên cõi trời Phạm thiên. Người nào thật hành cạn hơn thì sinh lên cõi trời Tha hóa tự tại. Thứ nữa sinh Hóa tự tại, Đâu-suất-đà, Diệm ma, Đao-lị, Tứ thiên vương, hoặc Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ tại gia. Muốn gì cũng được vừa ý.

“Này Ban-giá-dực, đệ tử của Đại Điển Tôn đều là kẻ xuất gia không phải ngu si. Có quả báo, có giáo giới, nhưng chưa phải là đạo cứu cánh, chẳng khiến đệ tử chứng được cứu cánh phạm hạnh, chẳng đưa đệ tử đến chỗ an ổn hoàn toàn. Chỗ cao tột của đạo kia chỉ đến cõi trời Phạm thiên là cùng. Còn nay giáo pháp của Ta dạy cho đệ tử có thể khiến họ chóng được đạo cứu cánh, được cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và cuối cùng thì vào Niết-bàn. Pháp của Ta nói, nếu đệ tử nào thật hành thì xả bỏ hữu lậu mà thành vô lậu, ngay trong đời này mà tự mình chứng ngộ tâm giải thoát, tuệ giải thoát, sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa. Người nào thực hành cạn hơn thì đoạn được năm kết sử hạ giới và có thể nhập Niết-bàn tại thiên giới, chứ không trở lại cõi này. Thứ nữa thì đoạn ba kết sử, tham dục, sân hận, ngu si mỏng, chỉ phải một lần tái sinh vào cõi này nữa là sẽ nhập Niết-bàn. Và thứ nữa thì đoạn được ba kết sử, chứng quả Tu-đà-hoàn, không còn bị đọa vào ác đạo, nhiều lắm là bảy lần tái sinh cõi này nữa là chắc chắn được Niết-bàn.

“Này Ban-giá-dực, các đệ tử Ta xuất gia không phải ngu si,³¹ có kết quả, có giáo giới,³² được cứu cánh đạo pháp, cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và cuối cùng vào Niết-bàn.”

———

³¹ Hán: vô si xuất gia 無癡出家. Pāli: amoghā pabbajjā avañjhā,xuất gia không phải luống không, vô ích. Bản Hán đọc là amohā:vô si.

³² Pāli; saphalā sa-udrayā, có kết quả, có lợi ích. Sởi giải: dẫn đến quả chứng cao nhất là A-la-hán (arahattanikūṭena desanaṃniṭṭhāpesi). Bản Hán đọc là sa-uddesa: có giáo giới有教誡, thay vì sa-udraya: có lợi ích.

Ban-giá-dực nghe Phật dạy xong, hoan hỷ phụng hành.