Kinh Trường A - Hàm Tập 1

6. Kinh Chuyển Luân Vương Tu Hành

6. KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH

[39a22] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở tại Ma-la-hê-sưu,¹ du hành nhân gian, cùng với một nghìn hai trăm năm mươi Tỳ-kheo, dần dần đi đến nước Ma-lâu.²

Bấy giờ Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, các ngươi hãy tự thắp sáng cho mình.³ Thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi cái khác. Hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình,

nương tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi nào khác.

“Này các Tỳ-kheo, thế nào là hãy tự thắp sáng cho mình, thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi cái khác; hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình, nương tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi nào khác?

“Ở đây, Tỳ-kheo quán thân trên nội thân, tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân, quán thân trên nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, [39b] ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng vậy. Đó là Tỳ-kheo hãy tự thắp sáng cho mình, thắp sáng bởi pháp, chớ đừng thắp sáng bởi cái khác; hãy tự mình là nơi nương tựa cho mình, nương tựa nơi Pháp, chớ đừng nương tựa vào một nơi nào khác. Thực hành như thế sẽ không bị Ma nhiễu hại, công đức ngày một thêm. Tại vì sao?

———

* 佛說長阿含第二分轉輪聖王修行經第二

¹Ma-la-hê-sưu 摩羅醯搜, bản Tống: Ma-hê-lâu 摩醯樓, bản Nguyên, Minh: Ma-la-hê-lâu 摩羅醯樓. Chưa rõ địa danh này. T.26(70): Phật tại Ma-đâu-lệ 摩兜隸, trong rừng xoài bên bờ Sử hà 奈林駛河岸. D 26: Mātulā, một thị trấn của Magadha.

²Ma-lâu, TNM: Ma-la-lâu 摩羅樓.Pāli: Mātulā?

³ Đương tự xí nhiên 當自熾燃; cf. T 1 (2), tr. 15a26. T 26 (70), tr.520b18: đương tự nhiên pháp đăng當自然法燈.

“Vào thời quá khứ xa xưa, có vị vua tên là Kiên Cố Niệm,⁴ là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, làm Chuyển luân thánh vương, thống lãnh cả bốn châu thiên hạ. Bấy giờ Vua là vị tự tại, cai trị đúng theo pháp, là người tối thắng trong loài người. Vua có đủ bảy thứ báu: báu Bánh xe vàng, báu Voi trắng, báu Ngựa xanh, báu Thần châu, báu Ngọc nữ, báu Cư sỹ, báu Chủ binh. Và có một nghìn người con hùng dũng, đủ sức dẹp địch. Vua không cần dùng binh mà thiên hạ tự thái bình.

“Vua Kiên Cố Niệm trị vì đã lâu ngày, một hôm báu bánh xe vàng ở không trung bỗng tự nhiên rời khỏi chỗ cũ. Người coi bánh xe vội đến tâu vua: ‘Tâu Đại vương, nên biết, bánh xe báu nay rời khỏi chỗ cũ.’ Sau khi nghe thế, vua Kiên Cố Niệm nghĩ: ‘Ta từng nghe các bậc tiền túc kì cựu nói: Nếu bánh xe báu rời khỏi chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương không còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước lạc thiên thượng. Ta hãy lập thái tử lên thống lãnh bốn châu thiên hạ và phong riêng một ấp cho người hớt tóc, khiến cắt bỏ râu tóc cho ta, rồi ta mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.’

“Rồi vua Kiên Cố Niệm sai gọi thái tử và bảo: ‘Con cóbiết không? Ta từng nghe các bậc tiền túc kì cựu nói, nếu bánh xe báu rời khỏi chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương không còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước lạc trên Trời. Nay ta muốn cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. Ta đem bốn châu thiên hạ ủy thác cho con. Con hãy gắng sức, thương yêu dân chúng. Sau khi thái tử lãnh mạng, vua Kiên Cố Niệm liền cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo.

“Vua xuất gia được bảy ngày thì bánh xe vàng báu bỗng nhiên không hiện ra nữa. Người coi bánh xe đến tâu vua: ‘Đại vương nên biết, nay bánh xe vàng báu bỗng nhiên biến mất.’ Vua không vui, bèn tìm đến chỗ vua Kiên Cố Niệm. Sau khi đến, bạch rằng: ‘Phụ vương nên biết, nay bánh xe vàng báu bỗng nhiên không hiện ra nữa.’ Vua Kiên Cố Niệm trả lời con: ‘Con chớ lo lắng cho là điều không vui. Bánh xe vàng báu đókhông phải là do cha của con sản xuất ra. Con chỉ cần [39c] gắng thi hành chính pháp của Thánh vương, rồi đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại Chính pháp điện, có thể nữ bao quanh, tức

———

⁴ Kiên Cố Niệm 堅固念; T. 26 (70): Kiên Niệm 堅念. D 26:Daḷhanemi

thì có thần bảo là bánh xe vàng tự nhiên hiện đến. Bánh xe có nghìn căm, màu sắc đầy đủ, là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải của loài người.’

“Thái tử tâu phụ vương: ‘Phụ vương, chính pháp của Chuyển luân thánh vương là thế nào? Phải làm như thế nào?’ Vua bảo con: ‘Hãy nương trên pháp, an lập trên pháp, thành tựu nơi pháp; cung kính, tôn trọng, quán sát pháp; lấy pháp làm đầu, thủ hộ chính pháp.

Lại nữa, hãy răn dạy các thể nữ bằng pháp. Lại nữa, hãy chăm sóc dạy dỗ các vương tử, đại thần, các quan liêu, trăm quan và thứ dân bằng pháp. Hãy hộ trì, chăm sóc các Sa-môn, Bà-la-môn, cho đến cầm thú.’

Rồi vua lại bảo con: ‘Lại nữa, trong cõi nước của con, nếu có các Sa-môn, Bà-la-môn, tu hành thanh chân, công đức đầy đủ, chuyên cần tinh tấn, xa lìa kiêu mạn, nhẫn nhục nhân ái, một mình ở chỗ nhàn tịnh tu tập, một mình yên nghỉ, một mình đạt đến Niết-bàn; tự mình diệt trừ tham dục, dạy người khác diệt trừ tham dục; tự diệt trừ sân nhuế, dạy người khác diệt trừ sân nhuế; tự diệt trừ ngu si, dạy người khác diệt trừ ngu si; ở trong chỗ ô nhiễm họ không ô nhiễm, trong chỗ tội ác họ không tội ác, trong chỗ ngu si họ không ngu si, chỗ có thể đắm trước họ không đắm trước, chỗ có thể trụ họ không trụ, chỗ có thể ở họ không ở; thân hành chất trực, miệng nói lời chất trực, ý nghĩ chất trực; thân hành thanh tịnh, miệng nói thanh tịnh, ý nghĩ thanh tịnh; chính niệm thanh tịnh, nhân huệ, không hề chán; biết đủ trong sự ăn mặc, và cầm bát đi khất thực để gây phước lành cho chúng sinh. Nếu có những người như thế, con hãy thường nên tìm đến, tùy thời hỏi han: phàm những điều tu hành, sao là thiện, sao là ác, sao gọi là phạm, sao gọi không phạm, cái nào đáng thân, cái nào không đáng thân, việc gì đáng làm, việc gì không đáng làm, và thi hành pháp gì để được an lạc lâu dài? Con hỏi xong rồi lấy ý mình quán xét thấy việc nên làm thì gắng làm, việc nên bỏ thì gắng bỏ. Trong nước nếu có kẻ mồ côi, già cả, hãy nên chẩn cấp. Người nghèo cùng, yếu kém đến xin, cẩn thận chớ trái nghịch. Trong nước có luật pháp cũ, con chớ thay đổi. Đó là những pháp mà Chuyển luân thánh vương tu hành, con hãy phụng hành.’”

Phật nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, khi Chuyển luân thánh vương nghe lời phụ vương dạy xong, thì như lời dạy mà tu hành. Đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh, tự nhiên có bánh xe báu hiện ra trước mặt, vành xe có ngàn căm sáng chói, do thợ trời làm chớ không phải đời có được Bánh xe toàn bằng chân kim,

đường kính bánh xe một trượng tư. [40a] Khi ấy, Chuyển luân thánh vương thầm nghĩ: ‘Ta từng nghe các bậc tiên túc kì cựu nói: Nếu vua Quán đảnh dòng Sát-lị, đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh, thời tự nhiên có bánh xe vàng hiện đến trước mặt, bánh xe có nghìn căm, ánh sáng rực rỡ, là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải do con người làm, được làm thành bằng vàng thiệt, đường kính trượng tư, khi đó được gọi là Chuyển luân thánh vương. Nay có bánh xe báu ấy hiện đến, há không là đây chăng? Ta hãy thử coi bánh xe đó thế nào?’

“Khi ấy, vua Chuyển luân liền triệu bốn thứ binh, hướng về phía bánh xe vàng, trịch áo bày vai phải, đầu gối phải quỳ sát đất, rồi lấy tay mặt vỗ lên bánh xe và nói: ‘Ngươi hãy theo đúng pháp mà vận chuyển về phương Đông, chớ trái lệ thường.’ Bánh xe liền chuyển về phương Đông. Vua bèn dẫn bốn thứ quân binh đi theo bánh xe vàng, trước bánh xe vàng có bốn vị thần dẫn đường. Đến chỗ bánh xe vàng ngừng thì vua cũng dừng xe. Bấy giờ, các tiểu quốc phương Đông thấy đại vương đến, họ đem bát vàng đựng lúa bạc, bát bạc đựng vàng đến trước vua, cúi đầu tâu rằng: “Hoan nghinh Đại vương đến! Nay phương Đông này đất ruộng phì nhiêu, nhân dân sung túc, tính khí nhân hòa, từ hiếu trung thuận. Cúi mong Thánh vương đem chính pháp trị hóa chốn này, chúng tôi xin cung cấp hầu hạ, phục vụ mọi thứ cần dùng.’ Vua Chuyển luân nói với các tiểu vương: “Thôi, thôi, Chư Hiền! Thế là các khanh đã cúng dường ta rồi đó. Các khanh hãy nên lấy chính pháp mà trị dân, chớ làm cho thiên lệch, không để cho quốc nội có hành vi phi pháp. Như vậy tức là ta trị hóa đó.’ Các tiểu vương vâng lệnh. Họ liền theo vua đi tuần khắp nước, đến tận mé biển Đông mới trở về.

“Vua lần lượt đi về phương Nam, rồi phương Tây, phương Bắc. Hễ bánh xe vàng đến ở đâu thì các quốc vương đều đến cống hiến như các tiểu quốc phương Đông vậy.

“Bấy giờ, vua Chuyển luân, sau khi đã theo bánh xe vàng đi khắp bốn biển, đem chính đạo khai hóa, an ủi dân chúng xong, trở về nước, thì bánh xe vàng dừng lại trên không trung ngay cửa cung điện. Vua Chuyển luân vui mừng phấn khởi nói: ‘Bánh xe vàng báu này thật là điềm tốt của ta. Nay ta chính thật là Chuyển luân thánh vương.’

“Đó là sự thành tựu báu bánh xe vàng.

“Vua ấy trị đời một thời gian lâu, rồi bánh xe vàng báu giữa hư không lại bỗng nhiên rời chỗ cũ. Người coi bánh xe vội đến tâu vua: ‘Đại

vương nên biết, nay bánh xe báu đã rời chỗ.’ Vua nghe xong liền tự mình suy nghĩ: ‘Ta từng nghe nơi các bậc tiên túc kì cựu rằng, nếu bánh xe báu dời chỗ, Chuyển luân thánh vương sống chẳng còn bao lâu nữa. [40b] Ta nay đã hưởng thọ phước lạc của loài người, cũng nên tìm phương tiện thọ phước lạc trên trời. Ta hãy lập thái tử thống lãnh bốn thiên hạ, phong riêng một ấp cho người hớt tóc và ra lệnh cạo bỏ râu tóc cho ta, rồi ta mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo.’

“Rồi vua sai gọi thái tử và bảo: ‘Con có biết không? Ta từng nghe các bậc tiền túc kì cựu nói, nếu bánh xe báu rời khỏi chỗ cũ thì thọ mệnh của Chuyển luân vương không còn được lâu. Ta nay đã thụ hưởng phước lạc ở cõi người, nên tìm phương tiện để thọ hưởng phước lạc thiên thượng. Nay ta muốn cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo. Ta đem bốn châu thiên hạ ủy thác cho con. Con hãy gắng sức, thương yêu dân chúng.’ Sau khi thái tử lãnh mạng. vua liền cạo bỏ râu tóc, bận ba pháp y, xuất gia tu đạo.

“Vua xuất gia được bảy ngày thì bánh xe vàng bỗng nhiên không hiện nữa. Người coi bánh xe đến báo tin vua: ‘Tâu Đại vương, bánh xe báu nay bỗng nhiên biến mất.’ Vua nghe xong chẳng cho đó là điều đáng lo, cũng chẳng chịu đến hỏi ý phụ vương.

“Rồi vua cha bỗng nhiên băng hà.

“Kể từ đây về trước có sáu vua Chuyển luân, cứ đắp đổi trao ngôi và lấy chính pháp trị dân, duy một ông vua sau này tự chuyên trị nước, không theo pháp cũ, chính trị bất công khiến thiên hạ oán thán, quốc độ tổn giảm, nhân dân điêu linh. Thấy vậy, có một đạithần dòng Bà-la-môn đến tâu vua: ‘Đại vương biết cho, nay quốc độ tổn giảm, nhân dân điêu linh, không được như trước. Hiện nay trong nước của Vua có nhiều vị tri thức, thông tuệ, bác đạt, rõ thấu cổ kim, biết đủ pháp chính trị của Tiên vương, sao Vua không vời lại để hỏi những điều họ biết. Nếu được hỏi, họ sẽ đáp.’ Vua liền vời quần thần đến hỏi đạo trị chính của tiên vương, các vị thần tá có trí đáp đủ mọi việc.

Vua nghe xong bèn thi hành theo pháp cũ, lấy chính pháp cứu hộ nhân dân, nhưng vẫn không thể chẩn tế những kẻ cô lão, cấp thí cho người hạ cùng, nhân dân trong nước càng lúc càng trở nên nghèo khổ; chúng bèn xâm đoạtlẫn nhau mà thành có nạn đạo tặc hoành hành. Mỗi khi có ai bị rình bắt được đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc cướp, xin Vua trị tội nó.’ Vua hỏi: ‘Có thật ngươi là giặc cướp không?’ Người ấy đáp: ‘Thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi, nên phải làm giặc.’ Vua liền xuất kho, lấy của cấp cho và dặn: ‘Ngươi đem của này về cung cấp cha

mẹ, giúp đỡ bà con, từ nay chớ làm giặc nữa!’

[40c] “Những người khác thấy vậy, đồn nhau: ‘Có kẻ làm giặc được vua cấp cho tài bảo.’ Rồi chúng cũng bắt chước làm theo. Chúng lại bị rình bắt được đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc cướp, xin vua trị tội nó.’ Vua lại hỏi: ‘Có thật ngươi là giặc cướp không?’ Người kia đáp: ‘Dạ thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi, nên phải làm giặc.’ Vua lại xuất kho lấy của cấp cho và bảo: ‘Ngươi đem của này về cung cấp cha mẹ, giúp đỡ bà con, từ nay chớ làm giặc nữa!’

“Lại có những người khác nghe nói có kẻ làm giặc được vua cấp cho tài bảo, nên họ bắt chước rủ nhau làm theo, và lại bị rình bắt đem đến vua, tâu: ‘Người này làm giặc cướp, xin vua trị tội nó.’ Vua lại hỏi: ‘Có thật ngươi làm giặc không?’ Người kia đáp: ‘Dạ thật! Vì tôi nghèo cùng, đói khát, không tự sống nổi nên phải làm giặc.’ Lần này vua nghĩ: ‘Trước có người làm giặc, ta thấy nghèo đói cấp cho tài vật, dặn thôi đừng làm. Người khác nghe thế lại bắt chước làm. Nạn đạo tặc nhân đó tràn lan mãi. Thôi, bây giờ tốt hơn ta phải hạ lệnh gông cùm người này dắt đi các ngõ đường, sau đưa ra ngoài thành, đến chỗ đồng trống mà hành hình, để răn người sau.’ Vua liền sắc tả hữu bắt người ấy trói lại, rồi đánh trống xướng lệnh, đưa đi khắp ngõ đường. Xong rồi đem tới chỗ đồng trống ở ngoài thành mà hành hình. Mọi người khác thấy vậy truyền nhau: ‘Nếu chúng ta làm giặc, cũng phải bị xử như thế chẳng khác gì.’ Từ đây quốc dân, để tự phòng hộ, mới tạo ra những binh trượng, gươm đao, cung tên, tàn hại nhau, công kích, cướp giật lẫn nhau.

“Kể từ vua này mới bắt đầu có sự nghèo cùng. Nhân có nghèo cùng mới có đạo tặc. Nhân có đạo tặc mới có đao trượng. Nhân có đao trượng mới có sát hại. Nhân có sát hại nên nhan sắc con người mới tiều tụy, thọ mệnh ngắn ngủi. Chúng sống từ bốn vạn tuổi, sau giảm lần xuống còn hai vạn tuổi. Trong số đó có người sống lâu; có người chết yểu; có người khổ; có người sướng. Những người khổ thì sinh tâm tà dâm, tham thủ, bày đủ phương tiện để mưu đoạt của nhau, nên tai nạn nghèo cùng, trộm cướp, đao trượng, sát hại càng ngày càng nhiều, làm cho mạng người lại giảm dần xuống chỉ sống một vạn tuổi.

“Trong thời gian người sống một vạn tuổi, chúng sinh vẫn lại cướp bóc lẫn nhau. Mỗi khi bị rình bắt đem đến vua, tâu rằng: ‘Người này làm giặc, xin vua trị nó.’ Vua hỏi: ‘Có thật ngươi làm [41a] giặc không?’ Người kia đáp: ‘Tôi không làm.’ Và ở giữa đám đông nó cố ý nói dối. Như vậy chúng sinh lúc đó vì nghèo cùng nên trộm cướp. Vì trộm cướp

nên có đao binh. Vì đao binh nên có giết hại. Vì giết hại nên có tham thủ, tà dâm. Vì tham thủ tà dâm nên có nói dối. Vì có nói dối, do đó tuổi thọ lại giảm lần, chỉ còn sống được một ngàn tuổi.

“Trong thời gian sống một ngàn tuổi, bấy giờ có thêm ba ác hành thuộc về miệng xuất hiện ở đời là nói hai lưỡi, nói độc ác và ỷ ngữ.⁵Ba ác nghiệp đó càng tăng thì tuổi thọ con người giảm bớt xuống, chỉ còn sống được năm trăm tuổi.

“Trong thời gian sống năm trăm tuổi, chúng sinh lại gây thêm ba ác hành nữa là dâm dục phi pháp, tham lam phi pháp và tà kiến.6 Ba ác nghiệp này tăng dần lên thì tuổi thọ con người giảm bớt xuống, chỉ còn sống đến ba trăm rồi hai trăm tuổi và nay, nhân loại trong thời Ta, chỉ còn sống được một trăm tuổi, hoặc thêm bớt ít nhiều. Hễ cứ làm ác mãi thì tuổi thọ cứ như thế giảm xuống mãi cho đến khi nhân loại chỉ còn sống mười tuổi.

“Trong thời gian nhân loại sống mười tuổi này, con gái vừa sinh ra năm tháng⁷đã gả chồng. Ở vào thời ấy, những vị ngon ngọt như bơ, dầu, đường mía, đường đen⁸ không còn nghe tên. Lúa, nếp biến thành cỏ dại. Những thứ y phục sang trọng, lụa là, gấm vóc, vải trắng, kiếp-ba, lụa tơ, lãnh nhiễu như bây giờ không thấy mặc, mà phải bện lông gai xô xảm lấy làm áo mặc thượng hạng. Bấy giờ, toàn cõi đất này mọc đầy gai gốc, sinh đầy mòng muỗi, ruồi nhặng, chấy rận, rắn rết, ong, bò cạp, trùng độc. Vàng bạc, lưu ly, trân châu, đá quý đều lặn hết xuống đất, chỉ còn ngói đá, sạn sỏi thì nổi cả lên trên. Nhân loại lúc đó tuyệt nhiên không còn nghe đến tên thập thiện mà chỉ có thập ác đầy dẫy thế gian. Nhằm lúc cái tên thiện pháp còn không nghe thấy, nhân loại không biết đâu để

———

⁵ D 26 (iii 69): khi loài người thọ 5 nghìn tuổi, hai pháp tăng trưởng: thô ác ngữ (pharusāvācā) và ỷ ngữ (samphappalāpa)… Khi tuổi thọ giảm còn 1 nghìn, tà kiến (micchādiṭṭhi) tăng trưởng.

⁶D 26 (iii 70), ba pháp tăng trưởng: adhammarāga (tham dục phi pháp, Sớ giải: tham dục bất chính với mẹ, cô, dì); visamalobha (tham lam bất chính); micchādhamma (dục tham tà vạy; Sớ giải: dục tham giữa những người nam với nam, nữ với nữ).

⁷Hán: ngũ nguyệt 五月; T 26(70) cũng vậy. D 26: pañcavassikākumārikā alaṃpateyyā bhavissanti, con gái năm tuổi sẽ đi lấychồng.

⁸ Hán: tô, du, thạch mật, hắc thạch mật 酥油石蜜黑石蜜. T 26 (70):bơ, dầu, muối, mật, mía, đường 酥油鹽蜜甘蔗糖. D 26: sappinavanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ loṇaṃ, bơ trong, bơ tươi, dầu mè,mật, đường mía, muối.

tu tập thiện hành, do đó hễ người nào làm điều cực ác, bất hiếu với cha mẹ, bất kính với sư trưởng, bất trung bất nghĩa, phản nghịch vô đạo, thì được dân chúng tôn sùng như hiện nay người ta tôn sùng kẻ làm điều lành, hiếu dưỡng cha mẹ, kính thuận sư trưởng, trung tín tiết nghĩa, thuận đạo tu nhân vậy.

“Nhân loại thời ấy, phần nhiều tạo mười điều ác nên sa vào nẻo dữ nhiều. Chúng sinh vừa trông thấy nhau là muốn tàn sát nhau như thợ săn trông thấy bầy nai.

“Cõi đất lúc ấy đầy dẫy hố hầm, khe suối, hang hóc; đất hoang người hiếm, đi lại ghê sợ. Nhằm lúc ấy thì có nạn đao binh nổi lên. Cọng cỏ, nhánh cây cầm trong tay cũng đều biến thành qua mâu, giết hại nhau trong vòng bảy ngày. Khi ấy, những kẻ có trí, tìm lánh vào rừng sâu, nương ở hang hố, trong bảy ngày [41b] lòng quá sợ hãi mà phát lời từ thiện rằng: ‘Ngươi không hại ta, ta không hại ngươi.’ Họ nhờ ăn cỏ cây mà sống còn. Qua khỏi bảy ngày họ từ núi đi ra, hễ gặp người sống sót, vừa thấy nhau đã mừng rỡ nói: ‘Ngươi không chết ư? Ngươi không chết ư?’ Giống như cha mẹ chỉ có con một, xa cách lâu ngày, nay gặp lại mừng không xiết kể. Họ đem lòng mừng rỡ chúc hỏi nhau như thế xong, sau mới thăm hỏi đến nhà, thì hay rằng thân thuộc nhà họ đã chết đi nhiều, nên họ lại buồn khóc, than van, kêu ca với nhau trong suốt bảy ngày tiếp.

“Hết bảy ngày buồn khóc, tiếp đến bảy ngày họ cùng nhau chúc mừng, hoan lạc, và tự nghĩ: ‘Vì chúng ta chứa ác quá nhiều nên gặp phải tai nạn, khiến thân tộc chết chóc, gia quyến mất tiêu. Vậy nay ta nên chung nhau tu tập điều lành, nhưng hãy tu điều lành gì? Ta nên đừng sát sinh.’

“Bấy giờ nhân loại lại phát từ tâm, không tàn hại nhau, nhờ đó nhân loại được tăng dần sắc lực và thọ mệnh, từ mười tuổi nay sống lên hai mươi tuổi. Trong lúc sống hai mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít hạnh lành, không tàn hại nhau, mà thọ mệnh tăng lên hai mươi tuổi. Vậy ta hãy nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Trước kia đã không sát sinh rồi, giờ ta nên không trộm cắp.’ Và do tu điều không trộm cắp mà thọ mệnh tăng lên bốn mươi tuổi.

“Trong lúc sống bốn mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít lành mà thọ mệnh tăng lên, nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên tu điều không tà dâm.’ Từ đó mọi người đều không tà dâm, và thọ mệnh tăng lên tám mươi tuổi.

“Trong lúc sống tám mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu

chút ít lành mà thọ mệnh tăng lên, nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói dối.’ Từ đó mọi người thảy đều không nói dối, và thọ mạng tăng lên đến một trăm sáu mươi tuổi.

“Trong lúc sống một trăm sáu mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọmạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói hai lưỡi.’ Từ đó mọi người đều không nói hai lưỡi, và thọmạng tăng lên ba trăm hai mươi tuổi.

“Trong lúc sống ba trăm hai mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạngtăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không ác khẩu.’Từ đó mọi người không ác khẩu, và thọ mạng tăng lên chút ít lành mà thọ mệnh tăng lên, nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói dối.’ Từ đó mọi người thảy đều không nói dối, và thọ mạng tăng lên đến một trăm sáu mươi tuổi.

“Trong lúc sống một trăm sáu mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọmạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói hai lưỡi.’ Từ đó mọi người đều không nói hai lưỡi, và thọmạng tăng lên ba trăm hai mươi tuổi.

“Trong lúc sống ba trăm hai mươi tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không ác khẩu.’Từ đó mọi người không ác khẩu, và thọ mạng tăng lên sáu trăm bốn mươi tuổi.

“Trong lúc sống sáu trăm bốn mươi tuổi, chúng lại [41c] suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành màthọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không nói ỷ ngữ.’ Từ đó mọi người không nói ỷ ngữ, và thọmạng tăng lên đến hai nghìn tuổi.

“Trong lúc sống hai nghìn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không xan tham.’ Từ đómọi người không xan tham, và thọ mạng tăng lên đến năm nghìn tuổi.

“Trong lúc sống năm nghìn tuổi, chúng lại suy nghĩ:‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên không tật đố, từ tâm tu thiện.’ Từ đó mọi người không tật đố, từ tâm tu thiện, và thọ mạng tăng lên đến một vạn tuổi.

“Trong lúc sống một vạn tuổi, chúng lại suy nghĩ:‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Ta nên tu chính kiến, không sinh điên đảo.’ Từ đó mọi người tu chính kiến, không sinh điên đảo, và thọ mạng tăng lên đến hai vạn tuổi.

“Trong lúc sống bốn vạn tuổi, chúng lại suy nghĩ: ‘Chúng ta nhờ tu chút ít điều lành mà thọ mạng tăng lên. Nay có lẽ ta nên tu thêm ít điều lành nữa. Nhưng nên tu điều lành gì? Hãy tu để diệt ba pháp bất thiện là phi pháp dâm, phi pháp tham và tà kiến.’ Rồi những người ấy tận diệt ba

pháp bất thiện, thọ mạng liền kéo dài lên đến bốn vạn tuổi.

“Khi thọ mạng kéo dài đến bốn vạn tuổi, người bấy giờ lại suy nghĩ: ‘Chúng ta do tu thiện mà tuổi thọ kéo dài thêm. Vậy nay hãy tăng thêm một ít điều thiện nữa. Nên tu tập điều thiện gì? Ta nên hiếu dưỡng cha mẹ, kính thờ sư trưởng.’ Từ đó mọi người đều hiếu dưỡng cha mẹ, kính thờ sư trưởng, và thọ mạng tăng lên đến tám vạn tuổi.

“Trong lúc nhân loại sống tám vạn tuổi, con gái đến năm trăm tuổi mới gả chồng, và có chín thứ bệnh là lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, tham dục, ham ăn và già.⁹ Cõi đất lúc ấy bằng phẳng không có rạch hầm, gò nỗng gai gốc, cũng không mòng muỗi, rắn rết, trùng độc. Ngói, đá, cát, gạch thì biến thành lưu ly. Nhân dân sung túc, ngũ cốc rẻ thường, dồi dào, phước lạc không xiết tả. Có tám vạn thành lớn được dựng lên, thôn thành san sát gần nhau, gà gáy cùng nghe được.

“Vào thời kì ấy thì có đức Phật ra đời hiệu là Di-lặc¹⁰ Như Lai, [42a] Chí Chân, Đẳng Chính Giác, mườihiệu đầy đủ, như đức Thích-ca Như Lai ngày nay

không khác. Đức Di-lặc kia ở giữa hàng Chư Thiên,Đế Thích, Ma, Thiên Ma, Sa-môn, Bà-la-môn, và nhân gian, mà tự thân tác chứng, cũng như Ta ngày

nay ở ngay giữa hàng Chư Thiên, Đế Thích, Ma hoặc Thiên Ma, Sa-môn, Bà-la-môn và nhân gian mà tự mình tác chứng vậy.

“Đức Di-lặc sẽ thuyết pháp, pháp ấy khoảng đầu, giữa và cuối đều trọn lành, đầy đủ nghĩa và vị, hiển hiện phạm hạnh thanh tịnh, như ngày nay Ta thuyết pháp, khoảng đầu, giữa, cuối đều chân chính, nghĩa và vị đầy đủ, phạm hạnh thanh tịnh vậy.

“Đức Di-lặc có chúng đệ tử vô số ngàn vạn, như Ta ngày nay có đệ tử vài trăm. Nhân dân lúc ấy gọi đệ tử ngài là Từ tử như gọi đệ tử ta nay là Thích tử.

“Lúc ấy, có vua tên là Tương-già,11 là vua Quán Đảnh dòng Sát-lị, làm Chuyển luân thánh vương, cai trị bốn châu thiên hạ. Vua lấy chính pháp trị dân, ai nấy đều mến phục. Vua có đủ bảy thứ báu là Bánh xe vàng,

———

⁹D 26, chỉ có ba thứ bệnh: ham muốn, đói và già (manussesu tayoābādhā bhavissanti, icchā, anasanaṃ, jarā).

¹⁰ Di-lặc 彌勒, Pl.: Metteyya.

¹¹ Để bản: Tương-già 儴伽; bản Tống: Nhương-khư 禳佉các bản Nguyên Minh: Nhương-khư 儴佉. T 26(70): vua tên Loa 螺. Pl.:Saṅkha.

Voi trắng, Ngựa xanh, Thần châu, Ngọc nữ, Cư sỹ, Chủ binh và ngàn người con dõng mãnh hùng nghị, đủ sức dẹp ngoại địch, được bốn phương kính thuận,

không cần binh đao mà thiên hạ thái bình.

“Vua thiết lập một Đại bảo tràng¹² vòng vây mười tầm, cao một ngàn tầm, được trang nghiêm với ngàn sắc lẫn lộn. Bảo tràng có một trăm góc;¹³ mỗi góc có trăm nhánh, dệt bằng chỉ báu, có các châu bảo xen lẫn. Sau khi lập bảo tràng, vua đem cúng thí cho hàng Sa- môn, Bà-la-môn và người nghèo trong nước. Sau đó, vua cắt bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia tu đạo, tu vô thượng hành, ngay trong pháp hiện tại mà tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn phải chịu thân sau nữa.”

Phật dạy:

“Này các Tỳ-kheo, các ngươi hãy nỗ lực tu các thiện hành. Nhờ tu thiện hành mà thọ mệnh lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong nhiêu, oai lực đầy đủ. Cũng như các vua thuận làm theo cựu pháp của Chuyển luân thánh vương thời thọ mệnh lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong nhiêu, oai lực đầy đủ. Tỳ-kheo cũng vậy, nên tu thiện pháp, thọ mạng lâu dài, nhan sắc thêm tươi, an ổn khoái lạc, tài bảo phong phú, oai lực đầy đủ.

“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được thọ mệnh lâu dài? Tỳ-kheo tu tập dục định đoạn hành thành tựu thần túc.¹⁴ Tu tập tinh tấn định, tâm định, tư duy định đoạn hành thành tựu [42b] thần túc. Như thế là Tỳ-kheo thọ mệnh lâu dài.

“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được nhan sắc thêm tươi? Ở đây, Tỳ-kheo có giới cụ túc, thành tựu oai nghi, thấy có tội nhỏ đã sinh lòng sợ lớn, học tập đầy đủ trong các học giới,¹⁵ hoàn toàn không thiếu sót. Như thế là Tỳ-kheo nhan sắc thêm tươi

———

¹² Đại bảo tràng 大寶幢, cây phướn lớn. D 26 (iii 76): so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito, vua cho dựng cung điện được thiết lậpbởi vua Mahāpanāda. Trong đó, yūpa: cột tế đàn, cũng có nghĩa cung điện.

¹³ Bách cô 百觚(TNM:柧). Không hình dung được.

¹⁴ Thứ nhất trong bốn thần túc. Thay vì là tập hợp từ, bản Hán diễn thành mệnh đề: 修習欲定精勤不懈滅行成就以修神足“Tu tập dục định,tinh cần không giải đãi, thành tựu bởi diệt hành, để tu thần túc.”

¹⁵ Hán: đẳng học 等學. Pl.: samādāya sikkhati, sau khi thọ lãnh,vị ấy học tập.

“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được an ổn khoái lạc? Ở đây, Tỳ-kheo đoạn trừ dâm dục, xả bỏ pháp bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc phát sinh do viễn ly, chứngđệ nhất thiền. Trừ diệt tầm và tứ, nội đẳng tịnh, tâm chuyên nhất, không tầm không tứ, có hỷ lạc phát sinh do định, chứng đệ nhị thiền. Lìa hỷ, an trú xả, chuyên tâm không tán loạn, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc với niệm, chứng đệ tam thiền. Dứt khổ dứt lạc, ưu và hỷ từ trước đã loại trừ, không khổ không lạc, xả và niệm thanh tịnh, chứng đệ tứ thiền. Như thế là Tỳ-kheo an ổn, khoái lạc.

“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được tài bảo phong nhiêu? Ở đây, Tỳ-kheo tu tập từ tâm, trùm khắp một phương, rồi đến các phương khác cũng vậy; an trú với tâm tư câu hữu với từ trùm khắp, rộng lớn, không hai, không hạn lượng, trừ mọi kết hận, tâm không thù oán. Bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế. Như thế là Tỳ-kheo được tài bảo phong nhiêu.

“Thế nào gọi là Tỳ-kheo được oai lực đầy đủ? Ở đây, Tỳ-kheo biết như thật Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế. Như thế là Tỳ-kheo được oai lực đầy đủ.

“Này các Tỳ-kheo, nay Ta xem khắp những người có sức lực không ai hơn Ma Lực. Nhưng Tỳ-kheo đã đoạn trừ hết hoặc lậu, thì lại thắng được bọn ma đó.”

Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.¹⁶

———

¹⁶ Bản Hán, hết quyển 6.

7. Kinh Tệ - Tú

7. KINH TỆ-TÚ

[42b25] Lúc bấy giờ,¹ Đồng tử Ca-diếp² cùng năm trăm Tỳ-kheo du hành từ nước Câu-tát-la lần đến thôn Bà-la-môn tên là Tư-bà-hê.3 Rồi Đồng tử Ca-diếp nghỉtại phía Bắc rừng Thi-xá-bà.⁴Lúc đó có người Bà-la-môn tên Tệ-tú,⁵ xưa nay ở thôn Tư-bà-hê, một thôn giàu có, hạnh phúc, nhân dân đông đúc, cây cối sầm uất do vua Ba-tư-nặc đã phong riêng cho Bà-la-môn [42c] Tệ-tú coi như là một ân điển.⁶ Bà-la-môn Tệ-tú là người thường chấp giữ dị kiến và dạy mọi người rằng: “Không có thế giới khác, cũng không có hóa sinh,⁷ không quả báo thiện ác.”⁸

Lúc bấy giờ, người trong thôn Tư-bà-hê nghe có Đồng tử Ca-diếp cùng năm trăm Tỳ-kheo từ nước Câu-tát-la đi lần đến nghỉ tại rừng Thi-xá-bà, họ bàn nhau rằng:“Vị Đồng tử Ca-diếp này có tiếng tăm lớn, đã chứng đắc A-la-hán, là bậc kì cựu trưởng túc, đa văn, quảng bác, thông minh duệ trí, biện tài ứng cơ, giỏi cách nghị luận, nếu chúng ta gặp được, há

———

* 第二分弊宿經第三

¹ Kinh không mở đầu bằng “Như thị ngã văn.” Các bản tương đương (Hán: T 26(71), Pāli: D 23) đều có.

² Nguyên Hán: Đồng nữ Ca-diếp 童女迦葉, Tỳ-kheo chứ không phải Tỳ-kheo-ni, mặc dù bản Hán gọi là Đồng nữ; T. 26 (71): Tôn giả Cưu-ma-la Ca-diếp 鳩摩羅迦葉; T 45: Tôn giả Đồng tử Ca-diếp 童子迦葉. Pl.: Kumāra-Kassapa (Đồng tử Kassapa). Sớ giải Pāli: vì tôn giả xuất gia từ lúc còn bé nên gọi thế để phân biệt. Vả lại, tôn giả được vua nuôi nên gọi là kumāra (đồng tử).

³ Tư-ba-hê 斯婆醯, T. 26 (71): Tư-hòa-đề 斯惒提. Pl.: Setāvyā.

⁴ Thi-xá-bà 尸舍婆, T. 26 (71): Thi-nhiếp-hòa 尸攝惒林. T 45: Thi-lị-sa lâm 尸利沙林. Pl.: Siṃsapā, tên một loại cây lớn.

⁵ Tệ-tú 弊宿, T. 26(71): Tì-tứ 蜱肆, T 45: Đại Chánh Cú 大正句.Pl.: Pāyāsi.

⁶ Hán: Phạm phần 梵分; T. 26(71): phong thụ 封受. Pl.: brahmadeyya: phạm tứ, đặc ân của vua ban cho thuộc hạ của mình.

⁷ Cánh sinh. T 26(71): chúng sinh sinh. T 45: hóa sinh. Pl.: (sattā)opapātikā: hóa sinh (hữu tình).

⁸ Cf. D 23 (ii 319): natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthisukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, không có thếgiới khác, không có chúng sinh hóa sinh, không có quả dị thục của nghiệp thiện hành hay ác hành (hư vô luận, natthivāda).

không tốt đẹp sao?”Rồi người trong thôn ấy ngày ngày lũ lượt tìm đến Cadiếp. Bấy giờ Tệ-tú đang đứng trên lầu cao trông thấy người trong thôn từng đoàn nối nhau kéo đi mà chẳng biết đi đâu, mới hỏi người cầm lọng hầu rằng:

“Những người kia vì sao họp thành đoàn nối nhau màđi như thế?”

Người hầu đáp:

“Tôi nghe nói Đồng tử Ca-diếp cùng năm trăm Tỳ- kheo từ nước Câu-tát-la đến nghỉ tại rừng Thi-xá-bà. Lại nghe đồn người ấy có tiếng tăm lớn, đã chứng đắc La-hán, là bậc kì cựu trưởng túc, đa văn quảng bác, thông minh duệ trí, biện tài ứng cơ, giỏi cách nghịluận. Những người kia họp thành đoàn nối nhau làmuốn đến gặp Ca-diếp đấy.”

Tệ-tú liền sai người hầu:

“Ngươi hãy mau tới nói mấy người ấy, bảo hãy dừng lại, chờ ta cùng đi gặp với. Vì sao? Vì người kia ngu si,nhầm lẫn, lừa dối thế gian, nói có thế giới khác, có hóa sinh, có quả báo thiện ác. Song kì thật không có thế giới khác, không có hóa sinh, không có quả báo thiện ác.”Người hầu vâng lời đến nói với người thôn Tư-bà-hêkia rằng:

“Ông Bà-la-môn bảo các người hãy dừng lại chờ, đểcùng đi gặp gỡ.”

Người trong thôn đáp:

“Hay lắm, nếu muốn đi, chúng ta hãy cùng đi.”

Người hầu về thưa lại:

“Những người kia đang dừng lại đợi. Đi được thì đi.”

Tệ-tú liền xuống lầu, sai người hầu sắp sửa xe cộ, rồi với đoàn người trong thôn vây quanh nhau, ông đi đến rừng Thi-xá-bà. Khi đến nơi, ai nấy đều xuống xe đi bộ đến chỗ Ca-diếp, chào hỏi xong, ngồi lại một bên.

Người trong thôn ấy, hoặc Bà-la-môn, hoặc Cư sỹ, cóngười lễ bái Ca-diếp rồi mới ngồi, có người chào hỏi rồi ngồi, có người tự xưng tên mình rồi ngồi, có người chắp tay xá rồi ngồi, có người chỉ lặng lẽ ngồi xuống.

Bấy giờ Bà-la-môn Tệ-tú nói với Ca-diếp:

“Nay tôi có điều muốn hỏi. Ngài có rỗi rảnh cho phép được hỏi không?”

Ca-diếp đáp:

“Tùy theo chỗ ông [43a] hỏi, nghe rồi mới biết.”

Tệ-tú nói:

“Luận thuyết của tôi là: không có thế giới khác, không có hóa sinh, không có quả báo tội phước. Luận thuyết của ngài thế nào?”

Ca-diếp đáp:

“Nay tôi hỏi ông. Ông hãy trả lời theo ý nghĩ của mình.Hiện mặt trời mặt trăng ở trên kia thuộc về thế giới này hay thế giới khác? Thuộc về trời hay về người?”

Bà-la-môn đáp:

“Mặt trời, mặt trăng thuộc về thế giới khác chớ không phải thế giới này, thuộc về trời chớ không phải người.”

Ca-diếp nói:

“Như vậy có thể biết tất phải có thế giới khác, phải có hóa sinh, phải có quả báo thiện ác.”

Bà-la-môn nói:

“Tuy ngài nói có thế giới khác, có hóa sinh, có quả báo thiện ác, nhưng theo ý tôi thì không có tất cả.”

Ca-diếp hỏi:

“Có nhân duyên gì để biết không có thế giới khác, không có hóa sinh, không có quả báo thiện ác?”

“Có nhân duyên.”

“Do nhân duyên gì mà nói không có thế giới khác?”

Bà-la-môn nói:

“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con quen biết, mắc phải bịnh ngặt. Tôi đến người ấy yêu cầu rằng:

‘Các Sa-môn, Bà-la-môn thường chấp theo dị kiến, cho rằng những người sát sinh, trộm cắp, tà dâm, hai lưỡi, nói dối, nói ỷ ngữ, xan tham, tật đố, tà kiến, sau khi chết đều bị đọa địa ngục. Nhưng tôi không tin vì tôi chưa hề thấy người nào chết rồi trở lại nói cho biết họ đọa vào chỗ nào. Nếu có người trở lại nói cho biết chỗ họ đọa vào, thì tôi tin ngay. Nay anh là chỗ thân thuộc của tôi. Anh đã tạo đủ mười điều ác. Nếu quả như lời Sa-môn nói thì anh chết tất phải sa vào địa ngục. Nay tôi tin cậy ở anh, tùy theo anh để quyết định. Nếu xét có cảnh địa ngục thật, anh hãy trở lại nói cho tôi biết. Sau đó tôi sẽ tin.’ Nhưng, này Ca-diếp, từ khi người ấy chết đến nay biệt mất không hề trở lại. Người ấy là người thân của tôi, không thể dối tôi, hứa

rồi không trở lại. Do đó tôi biết chắc không có thế giới khác.”

Ca-diếp trả lời:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn ví dụ để giải bày. Ví như một tên đạo tặc, thường ôm lòng gian trá, vi phạm phép cấm nhà vua, bị người rình bắt đem đến vua và tâu: ‘Người này là giặc cướp, xin vua trị nó.’ Vua liền hạ lệnh tả hữu bắt trói kẻ kia bêu rêu khắp các ngõ đường, rồi chở ra khỏi thành, giao cho đao phủ xử hình. Khi tả hữu mang tên cướp đó giao cho đao phủ, tên giặc cướp ấy dùng lời mềm mỏng xin với thủ vệ rằng: ‘Xin ông thả cho tôi về thăm bà con xóm làng để nói vài lời từ biệt, xong tôi trở lại.’ Này Bà-lamôn, ông nghĩ sao, thủ vệ kia có chịu thả không?”

Đáp:

[43b] “Không thể.”

Ca-diếp nói:

“Họ cùng là loài người, ở cùng một đời hiện tại mà còn không chịu thả, huống gì bà con ông tạo đủ mười điều ác, chết tất đọa địa ngục. Ngục quỷ không có từ tâm, lại không cùng một loại, thế giới chết sống khác nhau. Khi đó bà con ông nếu lấy lời ngon ngọt xin quỷ ngục rằng: ‘Ngươi hãy tạm tha ta, để ta trở lại nhân gian thăm bà con, từ biệt vài lời xong ta sẽ trở lại.’

Người ấy có được thả không?”

Đáp: “Không.”

Ca-diếp nói:

“Cứ so sánh theo đó đủ biết. Sao ông còn giữ chặt chỗ mê lầm, sinh điều tà kiến như thế?”

Tệ-tú nói:

“Tuy ngài dẫn dụ bảo có thế giới khác, nhưng tôi vẫn cho là không có.”

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn duyên cớ gì khác để biết không có thế giới khác?”

“Có duyên cớ khác để biết không có thế giới khác.”

“Duyên cớ gì?”

“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con mắc phải bệnh nặng. Tôi đến nói với nó rằng: ‘Các Sa-môn, Bàla- môn, chấp theo dị kiến, bảo có thế giới khác. Rằng ai không giết, không trộm, không tà dâm, không dối trá,

không hai lưỡi, không nói dữ, không vọng ngữ, không ỷ ngữ, không tham lam, không tật đố, không tà kiến, thì khi chết được sinh lên cõi trời. Tôi trước kia không tin điều đó, vì từ trước tôi chưa từng thấy người nào chết rồi trở lại nói cho biết họ đã sinh tới chỗ nào. Nếu có ai trở lại nói cho biết chỗ họ sinh đến thì tôi tin ngay. Nay anh là chỗ bà con tôi, anh đã tạo đủ mười điều lành. Nếu quả như lời Sa-môn, Bà-lamôn nói thì anh chết rồi sẽ được sinh lên cõi trời. Bây giờ tôi tin cậy anh để quyết định. Vậy nếu xét thật có quả báo cõi trời, anh phải nhớ trở lại nói cho tôi biết để tôi tin.’ Nhưng, này Ca-diếp, từ ngày anh ta chết đến nay không hề trở lại. Anh ta là người thân của tôi, không thể dối tôi, hứa rồi không trở lại. Nên nhất định không có thế giới khác.”

Ca-diếp nói:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn ví dụ cho ông rõ. Ví như có người bị rơi xuống hầm xí, đầu mình chìm ngủm. May được vua cho người vớt lên. Lấy tre làm lược, cạo trên thân người ấy ba lần, rồi lấy nước tháo đậu, tro sạch lần lượt rửa. Sau đó lại lấy nước thơm tắm gội, lấy các thứ bột hương xoa khắp mình và bảo thợ cạo sạch râu tóc cho. Lại cho người tắm gội thêm ba lần như thế, lấy nước thơm rửa, lấy bột hương xoa mình và lấy áo tốt mặc cho, làm đẹp thân thể người ấy. Tiếp đến, người ta đem thức ngon vị ngọt cho ăn, rồi đưa đến ở ngôi nhà cao đẹp, cho hưởng thú ngũ dục. Này Tệ-tú, về sau người kia có muốn rơi xuống hầm xí nữa không?”

[43c] “Không. Chỗ dơ thối đó, còn trở lại làm gì!”“Chư Thiên cũng thế. Họ cho cõi Diêm-phù⁹ này là nơi tanh hôi bất tịnh. Họ ở cách trên xa hàng trăm dotuần còn nghe mùi hôi của nhân gian xông lên không khác hầm xí. Như vậy, này Bà-la-môn, bà con của ông đầy đủ thập thiện, tất nhiên sinh thiên, hưởng thú ngũ dục, khoái lạc vô cùng, phỏng có chịu trở lại cõi Diêm-phù hầm xí này không?”

Đáp: “Không thể.”

“Cứ so sánh theo đó đủ biết, sao ông còn giữ chặt mê lầm, sinh điều tà kiến thế!”

Bà-la-môn nói:

“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, song tôi vẫn cho là không có.”

———

⁹Hán: Diêm-phù-lị-địa 閻浮利地. Pl.: Jambudīpa

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn duyên cớ gì khác để biết không có thế giới khác?”

“Có duyên cớ khác.”

“Duyên cớ gì?”

“Này Ca-diếp, nguyên tôi có người bà con mắc bệnh trầm trọng, tôi đến nói rằng: ‘Các Sa-môn, Bà-la-môn,chấp theo dị kiến, bảo có đời sau. Rằng người nào không sát, không trộm cắp, không tà dâm, không dối, không uống rượu thì khi chết được sinh lên cõi trời Đao-lị. Nhưng tôi không tin vì tôi chưa từng thấy có ai chết rồi trở lại nói cho biết chỗ họ đã sinh tới. Nếu có ai trở lại cho biết thì tôi tin ngay. Nay anh là bàcon tôi, anh tu đủ ngũ giới, chết rồi tất được sinh lên cõi Đao-lị. Giờ tôi chỉ còn tin cậy anh để quyết định. Vậy nếu quả có cõi thiên phước, anh hãy trở lại nói cho tôi biết để tôi tin.’ Nhưng này Ca-diếp, từ ngày anh ta chết đến nay không hề trở lại. Anh ta là bà con tôi, không lẽ dối tôi, hứa rồi không lại? Nên tôi nhất định không có thế giới khác.”

Ca-diếp đáp:

“Ở cõi này một trăm năm chỉ bằng một ngày một đêm ở cõi trời Đao-lị. Cõi Đao-lị cũng lấy ba mươi ngày làm một tháng, mười hai tháng làm một năm, mà

người ở cõi trời kia lại sống lâu một ngàn năm nhưthế. Bà-la-môn, ông nghĩ thế nào? Khi người bà con ông giữ gìn đủ ngũ giới, chết được sinh lên cõi trời Đao-lị, bèn nghĩ rằng: ‘Ta đã được sinh lên đây. Ta hãy vui chơi trong hai, ba ngày, sau trở lại báo tin cho bà con ta hay.’ Như thế, chừng có gặp được không?”

“Không. Khi ấy tôi đã chết mất lâu rồi, làm sao gặp được? Nhưng tôi không tin. Ai đã nói với ngài cõi trời

Đao-lị có sự sống lâu như thế?”

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi sẽ dẫn vídụ để ông hiểu rõ. Ví như có người [44a] sinh ra đã bịmù, không hiểu năm màu xanh, vàng, đỏ, trắng, thô, tế, dài, vắn; cũng không thấy mặt trời, mặt trăng, sao, gò nổng, ngòi, rãnh gì gì cả. Nếu có ai hỏi nó xanh, vàng,đỏ, trắng như thế nào, thì nó trả lời ngay: ‘Không cónăm màu sắc.’ Cũng vậy, nếu hỏi đến thô, tế, dài, vắn, mặt trời, mặt trăng, sao, gò, nổng, ngòi, rãnh, thì nó cũng trả lời không có. Bà-la-môn, ông nghĩ thế nào, người mù trả lời như thế có đúng không?”

“Không đúng. Vì sao? Thế gian hiện có năm màu xanh, vàng, đỏ, trắng, thô, tế, dài, vắn, mà người mùbảo không.”

“Này Bà-la-môn, ông cũng như thế. Sự sống lâu của trời Đao-lị có thật, không hư dối; ông chỉ vì không thấy mà nói là không có.”

Bà-la-môn nói:

“Tuy ngài nói có, nhưng tôi vẫn không tin.”

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn có duyên cớ gì mà biết là không có?”

“Này Ca-diếp, nguyên người trong phong ấp của tôi có kẻ ăn cướp bị người rình bắt được đem đến tôi và nói: ‘Người này là giặc cướp, xin ông trị nó.’ Tôi liền bảo trói người ấy lại bỏ vào trong một cái vạc, đậy nắp trét kín với một lớp bùn dày, không để cho cái gì tiết ra được, rồi lấy lửa vây đốt. Lúc đó tôi cố tìm thử thần thức người ấy thoát ra chỗ nào, nên khiến kẻ thị tùng bao quanh cái vạc nhìn kỹ, song không ai thấy chỗ thần thức chui ra ở đâu. Sau tôi lại bổ cái vạc ra tìm, cũng chẳng thấy chỗ nào là chỗ thần thức qua lại. Vì duyên cớ đó nên tôi biết chắc không có thế giới khác.”

Ca-diếp nói:

“Nay tôi hỏi ông, nếu trả lời được thì tùy ý mà trả lời.

“Này Bà-la-môn, khi ông nằm ngủ trên lầu cao, có lúc nào ông ngủ mộng thấy núi, rừng, sông, hói, vườn quán, ao hồ, quốc ấp, đường sá không?”

Đáp: “Có mộng thấy.”

“Này Bà-la-môn, lúc ông đang nằm mộng, quyến thuộc trong nhà có hầu quanh ông không?”

Đáp: “Có hầu.”

“Quyến thuộc của ông khi đó có thấy thần thức ông đi ra, đi vào không?”

“Không thấy.”

“Ông hiện còn sống mà thần thức ra vào còn không thấy được, huống nơi người chết. Ngươi không thể chỉ dựa vào việc trước mắt mà quán sát chúng sinh.

“Này Bà-la-môn, có những vị Tỳ-kheo, từ đầu đêm chí cuối đêm không ngủ, tinh cần chuyên niệm đạo phẩm, lấy sức tam-muội mà tịnh tu thiên nhãn. Rồi

bằng năng lực thiên nhãn mà quán thấy chúng sinh chết chỗ này sinh chỗ kia, chết chỗ kia sinh chỗ này, sống lâu hay chết yểu, nhan

tốt hay xấu, tùy hành vi mà thọ báo ở cảnh giới tốt hay xấu, đều thấy biết hết. Ông không nên vì lẽ [44b] con mắt thịt uế trược không nhìn thấy suốt chỗ thú hướng của chúng sinh mà vội cho là không có. Này Bà-la-môn, do đó có thể biết chắc chắn có thế giới khác.”

Bà-la-môn nói:

“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, nhưng theo chỗ tôi biết thì hẳn không có.”

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn có duyên cớ gì cho là không có thế giới khác?”

Đáp: “Có.”

“Duyên cớ gì?”

Bà-la-môn nói:

“Nguyên người ở thôn tôi, có kẻ làm giặc cướp, bị người rình bắt được đem đến tôi và nói: ‘Người này làm giặc cướp, xin ông trị nó.’ Tôi liền sai tả hữu bắt trói người ấy lại, để sống vậy mà lột da tìm thần thức. Nhưng không trông thấy gì cả. Lại sai tả hữu cắt thịt ra tìm thần thức, cũng chẳng thấy. Lại sai xẻ xương, gân, vạch ra tìm cũng chẳng thấy. Lại sai đập xương tìm trong tủy, cũng chẳng thấy. Này Ca-diếp, vì cớ đó, tôi biết chắc không có thế giới khác.” Ca-diếp nói:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà được rõ. Để tôi dẫn chuyện này cho ông rõ.

“Vào thời quá khứ xa xưa, có một quốc độ bị điêu tàn hoang phế mà chưa hồi phục. Bấy giờ có đoàn lái buôn gồm năm trăm cỗ xe đi ngang qua quốc độ này, gặp một người Phạm-chí thờ phụng thần Lửa¹⁰ thường nghỉ tại một khu rừng. Các người lái buôn mới đến xin ngủ trọ. Sáng ngày, sau khi bọn lái buôn đi, ông Phạm-chí thầm nghĩ: ‘Ta hãy đến chỗ mấy người lái buôn ngủ khi đêm xem thử họ có bỏ sót gì chăng?’ Ông liền đến xem thì không thấy gì trừ một đứa con nít mới sinh độ một năm, đang ngồi một mình ở đó. Ông Phạm-chí nghĩ:

‘Ta đâu có thể nhẫn tâm thấy đứa nhỏ này chết trước mặt mình. Ta có nên mang đứa nhỏ này về chỗ mình để nuôi chăng?’ Ông liền bồng về chỗ mình ở mà nuôi.Đứa

———

¹⁰ D 23: aggiko jaṭilo, ngươi bên tóc, thờ thần lửa.

trẻ mỗi ngày mỗi lớn, được mười tuổi hơn. Lúc đó ông Phạm-chí có chút việc muốn đi vào nhân gian, mới dặn đứa nhỏ: ‘Ta có chút việc, tạm đi khỏi ít hôm. Con khéo giữ gìn ngọn lửa này chớ để tắt. Nếu lửa có tắt hãy lấy hai thanh củi cọ lại với nhau mà lấy lửa đốt lên.’ Dặn xong, Phạm-chí ra đi. Sau khi ông đi, đứa nhỏ ham chơi, không chịu trông nom lửa cho thường, để lửa tắt. Đứa nhỏ khi hết chơi, trở về thấy lửa đã tắt, áo não than thầm: ‘Ta làm hỏng rồi! Cha ta khi đi có dặn bảo ta phải trông coi ngọn lửa này đừng để tắt. Nay ta ham [44c] chơi đến nỗi để cho lửa tắt. Phải làm gì đây?’ Nó liền thổi tro tìm lửa. Chẳng thấy lửa đâu. Lại lấy búa chẻ củi ra tầm, cũng chẳng thấy. Lại chặt củi thành khúc bỏ vào cối giã để tìm. Cũng chẳng thấy. Sau đó, Phạm-chí từ ngoài trở về, đến khu rừng mà ông trú ngụ, hỏi đứa nhỏ: ‘Trước khi đi ta đã dặn con trông nom lửa. Lửa có tắt không?’ Đứa nhỏ đáp: ‘Vừa rồi con chạy ra ngoài chơi, không trông nom lửa thường xuyên, nên lửa đã tắt.’ Phạm-chí lại hỏi: ‘Con làm cách nào để lấy lửa lại?’ Đứa nhỏ đáp: ‘Lửa phát ra từ củi. Con lấy búa bửa củi ra tìm mà chẳng thấy. Lại chặt nhỏ, bỏ vào trong cối mà giã để tìm, cũng chẳng thấy.’ Ông Phạm-chí liền lấy hai thanh củi cọ nhau, bỗng phát ra lửa. Ông chất củi lên đốt và bảo đứa nhỏ: ‘Muốn tìm lửa phải làm đúng cách này, chứ đừng chẻ củi, giã nát củi ra mà tìm.’

“Này Bà-la-môn, ông cũng giống như thế. Chẳng có phương tiện nào đi lột da người chết ra mà tìm thần thức. Ông không thể dựa vào việc trước mắt mà xem xét chúng sinh.

“Này Bà-la-môn, có những vị Tỳ-kheo, từ đầu đêm chí cuối đêm không ngủ, tinh cần chuyên niệm đạo phẩm, lấy sức tam-muội mà tịnh tu thiên nhãn. Rồi

bằng năng lực thiên nhãn mà quán thấy chúng sinh chết chỗ này sinh chỗ kia, chết chỗ kia sinh chỗ này, sống lâu hay chết yểu, nhan sắc tốt hay xấu, tùy hành vi mà thọ báo ở cảnh giới tốt hay xấu, thảy đều thấy biết hết. Ông không nên vì lẽ con mắt thịt uế trược không nhìn thấy suốt chỗ thú hướng của chúng sinh mà vội cho là không có.

“Này Bà-la-môn, do đó có thể biết, tất phải có thế giới khác vậy.”

Tệ-tú nói:

“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác, song theo chỗ tôi biết thì hẳn không có.”

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn có duyên cớ gì cho là không có thế giới khác?”

“Có.”

“Duyên cớ gì?”

Bà-la-môn nói:

“Ở phong ấp của tôi, có kẻ làm giặc cướp, bị người rình bắt được, đem đến tôi và nói: ‘Người này làm giặc, xin ông trị nó.’ Tôi liền sai tả hữu đem người ấy ra cân. Người hầu vâng mạng, đem nó đi cân. Tôi lại bảo người hầu: ‘Ngươi mang người này đi giết từ từ, êm thấm, không làm hao tổn lấy một chút da thịt.’ Người hầu vâng lịnh giết mà không để chút hao hụt. Tôi sai tảhữu đem xác người ấy cân lại. Nó lại nặng hơn trước.

“Này Ca-diếp, thân người ấy khi sống, thần thức đang còn, nhan sắc tốt tươi, [45a] còn nói năng được màđem cân thì nhẹ. Đến khi chết, thần thức đã mất, nhan sắc không còn tươi tốt, không nói năng được mà đem cân thì lại thấy nặng. Vì cớ đó nên tôi biết không có thếgiới khác.”

Ca-diếp nói:

“Tôi nay hỏi ông. Tùy ý trả lời.

“Ví như người cân sắt. Khi sắt còn nguội đem cân thì nặng. Sau đốt đỏ đem cân lại nhẹ. Tại sao khi sắt nóng, mềm, có màu đỏ sáng mà nhẹ; khi sắt nguội, cứng, không màu đỏ sáng mà lại nặng?”

Bà-la-môn nói:

“Sắt nóng có màu đỏ và mềm, nên nhẹ; sắt nguội không màu đỏ mà cứng, nên nặng.”

Ca-diếp nói:

“Con người cũng thế. Khi sống có nhan sắc, mềm mại mà nhẹ. Khi chết không nhan sắc, cứng đơ mà nặng.Do đây mà biết tất có thế giới khác.”

Tệ-tú nói:

“Tuy ngài dẫn dụ nói có thế giới khác. Nhưng theo tôi biết thì không có thế giới khác.”

Ca-diếp hỏi:

“Ông còn có duyên cớ gì mà cho là không có thế giới khác?”

“Có. Nguyên tôi có người bà con mắc bệnh nặng. Tôi đến thăm, bảo người đỡ nằm nghiêng tay mặt. Người ấy liếc

nhìn, co duỗi, nói năng như thường. Rồi nó chết. Tôi lại bảo đỡ xác người

ấy nằm nghiêng tay mặt, tay trái, lật sấp, lật ngửa, xem kỹ thì không thấy người ấy co duỗi, liếc nhìn, nói năng gì cả. Do đó tôi biết chắc không có thế giới khác.”

Ca-diếp nói:

“Người trí nhờ ví dụ mà được rõ. Ta sẽ dẫn ví dụ cho ông rõ.

“Xưa có một quốc độ không ai từng nghe tiếng tù và. Hôm nọ có người thổi tù và giỏi, đến nước đó, đi vào trong một thôn nọ, cầm tù và thổi ba tiếng rồi bỏxuống đất. Khi ấy, trai gái trong thôn nghe tiếng lạkinh động, rủ nhau đến hỏi: ‘Thứ tiếng gì mà trong trẻo, hòa dịu như thế?’ Người chủ chỉ vào tù và mànói ‘Tiếng của cái đó.’ Người trong thôn liền lấy tay vỗ vào tù và, bảo: ‘Ngươi hãy kêu lên! Ngươi hay kêu lên!’ Nhưng tù và im bặt không kêu. Người chủlại cầm tù và lên thổi thêm ba tiếng rồi bỏ xuống đất. Người trong thôn nói: ‘Cái thứ tiếng hay ho ta nghe khi nãy chẳng phải do sức tù và làm, mà cần có tay, cómiệng, có hơi thổi, nó mới kêu.’ Con người cũng thế. Phải có thọ mạng, có thần thức và hơi thở ra vào¹¹mới co duỗi, liếc nhìn, nói năng được. Không thọ, không thức, không hơi thở ra vào¹²thời không thể co duỗi, liếc nhìn, nói năng được.”

Ca-diếp lại khuyên:

“Ông nên từ bỏ cái ác tà kiến đó. Chớ nên vì nó màmãi mãi tăng thêm khổ não.”

Bà-la-môn nói:

“Tôi không thể bỏ được. Vì sao? Tôi từ sinh ra đến giờ đã mãi tụng đọc, ôn tập [45b] kiên cố. Đâu có thểbỏ được.”

Ca-diếp nói:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫn ví dụ thêm cho ông rõ.

“Thuở xa xưa, có một quốc độ mà nhân dân ở biên cương của quốc độ

———

¹¹ D 23: có thọ, có hơi ấm, có thức (āusahagato usmāsahagato,viññāṇasahagato)

¹² D 23: Khi tuổi thọ (āyu), hơi ấm (usmā) và thức (viññāṇâ) rời khỏi thân. Cf. T 99(265), Câu-xá 4 (T 1559, tr. 184c).

ấy bỏ đi hết.¹³Trong nước có hai người, một anh trí và một anh ngu, bảo nhau: ‘Tôi với anh, chúng ta kết bạn, cùng nhau đi khỏi thành để tìm của cải.¹⁴ Rồi họ cùng đi. Khi đến một xóm hoang, thấy có cây gai mọc đầy đất, người trí bảo người ngu chung nhau lấy đem về, mỗi người mỗi gánh. Sau đi ngang xóm trước, họ thấy có đám chỉ gai. Người trí nói: ‘Chỉ gai này đã làm thành, nhỏ và mịn, đáng lấy hơn.’ Người kia nói: ‘Tôi đã lấy cây gai bó buộc chặt chẽ rồi, không thể bỏ được.’ Người trí một mình lấy một gánh nặng chỉ gai đem về. Họ cùng nhau đi, bỗng lại gặp có đám vải gai. Người trí nói: ‘Vải gai này đã làm thành, nhẹ và mịn, đáng lấy hơn.’ Người kia nói:

‘Tôi đã lấy cây gai đó buộc chặt chẽ rồi, nay không bỏđược.’ Người trí liền bỏ gánh chỉ gai mà lấy vải gai làm một gánh nặng. Họ lại cùng nhau đi tới. Bỗng lại gặp đống bông gòn. Người trí nói: ‘Bông gòn có giá, nhẹ và mịn, đáng lấy hơn.’ Người kia nói: ‘Tôi đã lấy cây gai, bó buộc chắc chắn, gánh đi đã xa đường rồi nay không bỏ được.’ Người trí một mình bỏ vải gai mà lấy bông gòn gánh đi. Lần lượt, họ gặp chỉ bông, gặp vải bông; rồi gặp đồng trắng, rồi gặp bạc, gặp vàng. Người trí nói: ‘Nếu không vàng ta hãy lấy bạc, không bạc ta hãy lấy đồng, hay ta hãy lấy chỉ gai, nếu không chỉ gai ta mới lấy cây gai, nhưng nay tại thôn này có nhiều vàng, là thứ quý hơn các bảo vật khác, anh nên bỏ cây gai, ta sẽ bỏ bạc để chung nhau lấy vàng, mỗi người gánh lấy gánh nặng đem về.’ Nhưng người kia nói:

‘Tôi đã lấy cây gai bó buộc chắc chắn gánh đi đã xa, nay không thể bỏ được. Anh muốn lấy vàng thì lấy, tùy ý.’ Người trí liền bỏ bạc mà lấy vàng, gánh một gánh nặng đem về. Đến nhà, bà con người trí vừa thấy bóng anh ta gánh nhiều vàng thì hoan hỷ nghinh đón. Người trí thấy được bà con nghinh đón lại càng vui mừng hơn. Người ngu gánh cây gai về, bà con trông thấy ngu gánh gai cũng càng thêm buồn và hổ thẹn.

“Này Bà-la-môn, ông nên vứt bỏ cái xu hướng ác tàkiến ấy đi, chớ để suốt đời chuốc thêm khổ não. Nhưngười gánh cây gai, cứ chấp chặt ý ngu, không chịulấy vàng, lại cứ gánh gai đem về, [45c] luống chịu lao nhọc, bà con không vui, mãi mãi nghèo cùng, tự mình tăng thêm buồn

———

¹³ Kì … nhân dân hoang hoại 其…人民荒壞. D 23: aññataro janapado vuṭṭhāsi, “một quốc độ nọ bị dời đi (Sớ giải: vuṭṭhitagāmapadeso vuccati).

¹⁴ Để bản: (thái) lữ (採) 侶: bạn. Bản Tống: lữ 梠, cái chốt cửa. Bản Nguyên, Minh: lữ 穭, lúa mọc hoang.

khổ.”

Bà-la-môn đáp:

“Tôi không bao giờ bỏ kiến thức sẵn có của tôi được. Vì sao? Vì tôi nhờ thứ kiến thức đó mà dạy vẽ cho nhiều người, đem lại nhiều ích lợi. Vua chúa bốn phương đều nghe danh tôi, đều biết rõ tôi là người học theo chủ trương đoạn diệt cả rồi.”

Ca-diếp lại nói:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫn ví dụ thêm cho ông rõ.

“Thuở xa xưa, có một quốc độ mà nhân dân biên cương của quốc độ ấy bỏ đi hết. Lúc đó có một đoàn buôn gồm một ngàn cỗ xe đi ngang qua nước đó. Vì

không đủ nước, thóc, củi và cỏ, thương chủ bèn nghĩ:‘Bọn ta đông người, không thể tự lo đủ nước, thóc, củi và cỏ. Nay ta hãy chia đoàn thành hai bộ phận.’ Một bộ phận lên đường trước. Người dẫn đạo của toán đi đầu gặp một người thân thể to lớn, mắt đỏ, mặt đen, mình mẩy dính đầy bùn. Trông thấy người ấy từ xa đi lại, người dẫn đầu toán bèn hỏi: ‘Ông từ đâu lại?’Đáp: ‘Tôi từ xóm phía trước lại.’ Lại hỏi: ‘Chỗ đó có nhiều nước, thóc, củi và cỏ không?’ Đáp: ‘Chỗ ấy có rất nhiều nước, thóc, củi và cỏ, không thiếu. Tôi giữa đường gặp mưa lớn. Chỗ ấy nước nhiều mà củi, cỏ cũng nhiều.’ Lại bảo thương chủ: ‘Trên xe các ông, nếu có thóc và cỏ, có thể bỏ hết đi. Đằng kia dư dã, không cần chở nặng xe.’ Rồi thương chủ ấy nói với các thương nhân rằng: ‘Tôi có gặp một người thân thể to lớn, mắt đỏ mặt đen, dính bùn khắp mình, từ xa đi lại, tôi hỏi: Ông từ đâu lại? Người đó trả lời: Từ thôn đàng trước kia lại. Tôi hỏi: Ở thôn đó có nước gạo củi cỏ nhiều không? Người đó trả lời: Thôn ấy giàu có; nước, gạo, củi, cỏ không thiếu. Người ấy lại bảo tôi: Tôi vừa đi giữa đường thì gặp trời mưa lớn. Chỗ này có nhiều nước; và củi, cỏ cũng nhiều. Rồi ông ta lại bảo tôi: Nếu trên xe các người có chở thóc, cỏ gì thì nên bỏ xuống hết. Thôn kia giàu có, không cần chở xe nặng làm gì. Vậy các bạn nên bỏ thóc, cỏ đi cho nhẹ xe.’ Rồi như lời ấy, cả toán bỏ hết thóc, cỏ xuống để cho xe nhẹ đi nhanh tới trước. Đi như thế một ngày, chẳng thấy cỏ, nước đâu. Đi hai ngày, ba ngày, cho đến bảy ngày, cũng không thấy đâu. Bọn người buôn phải khốn cùng nơi đầm vắng và bị ác quỉ bắt ăn thịt hết.

“Toán thứ hai tiếp tục lên đường. Người chủ buôn đi đầu, lại gặp một người to lớn mắt đỏ, mặt đen, mình mẩy dính đầy bùn. Trông thấy người ấy từ xa đi lại, ngườidẫn đầu hỏi: ‘Ông từ đâu lại?’ Người kia

đáp: ‘Tôi từ xóm [46a] trước lại.’ Lại hỏi: ‘Chỗ đó có nhiều nước, thóc, củi và cỏ không?’ Đáp: ‘Chỗ ấy có rất nhiều.’ Rồi lại bảo thương chủ: ‘Tôi ở giữa đường gặp cơn mưa lớn. Chỗ ấy nước nhiều, cũng có nhiều củi, cỏ.’ Lại bảo thương chủ: ‘Trên xe các ông, nếu có thóc, cỏ thì có thể bỏ đi. Đằng kia dư dả; không cần chở nặng xe làm gì.’ Khi ấy, thương chủ trở lại nói với mọi người: ‘Ta vừa đến phía trước, gặp một người; y nói với ta rằng: Trên xe các ông, nếu có thóc cỏ thì có thể vứt bỏ hết đi. Đằng kia dư dã, không cần chở nặng xe.’ Rồi thương chủ dặn: ‘Thóc, cỏ; các ngươi hãy cẩn thận chớ vất bỏ đi. Bao giờ có cái mới rồi hãy bỏ. Vì sao? Cái mới, cái cũ nối tiếp luôn mới mong qua khỏi bãi hoang.’ Cả đoàn buôn cứ chở xe nặng mà đi. Đi được một ngày, chẳng thấy cỏ, nước đâu. Đi hai ngày, ba ngày, đến bảy ngày, cũng chẳng thấy đâu, chỉ thấy xương cốt ngổn ngang của toán người đi trước bị quỉ bắt ăn thịt để lại.

“Này Bà-la-môn, người mắt đỏ mặt đen kia chính là quỉ la-sát. Những người nghe theo lời nó, suốt đời chịu khổ, chẳng khác toán buôn đầu vì vô trí nghe theo người dẫn đường mà phải thiệt mạng. Những Samôn, Bà-la-môn tinh tấn, trí tuệ; họ có dạy gì, ai nghe theo thì mãi mãi được an ổn như toán buôn sau, nhờ có trí nên khỏi bị tai nạn.

“Này Bà-la-môn, ông hãy bỏ thứ ác kiến đó đi, chớ để mãi mãi chuốc thêm khổ não.”

Bà-la-môn nói:

“Tôi không thể nào bỏ kiến thức đó được. Nếu có ai đến cố gượng khuyên can tôi, thì chỉ làm tôi phát giận, chớ tôi quyết không bao giờ bỏ.”

Ca-diếp tiếp:

“Những kẻ có trí nhờ ví dụ mà được rõ. Tôi sẽ dẫn ví dụ cho ông.

“Thuở xưa, có một quốc độ mà nhân dân ở biên cương bỏ đi hết. Lúc đó có một người thích nuôi heo. Nhân anh ta đi đến một thôn vắng, thấy có nhiều phân khô,¹⁵ mới nghĩ thầm: ‘Chỗ này nhiều phân, mà heo ta ở nhà đang đói. Ta nên lấy cỏ gói phân này đội trên đầu đem về.’ Rồi anh ta liền lấy cỏ gói phân đội đi. Bất ngờ giữa đường gặp cơn mưa lớn, nước phân chảy xuống thấu gót chân. Mọi người thấy vậy chê anh ta điên dại:

———

¹⁵ Nguyên Hán: nhiêu phẩn 饒糞; có lẽ đọc là sukha-gūtha, thay vì sukkha-gūtha

‘Đồ phân dơ ấy, giả sử trời tạnh còn không nên đội thay, huống giữa lúc trời mưa lại đội mà đi.’ Anh ta nổi giận mắng lại: ‘Các ngươi là đồ ngu, không biết [46b] heo ta ở nhà đang đói. Nếu các ngươi biết, chắc không nói ta ngu.’

“Này Tệ-tú, ông nên bỏ thứ ác kiến đó đi, chớ giữ chặt sự ngu mê mà mãi mãi chịu khổ. Như người ngu kia đã đội phân mà đi, bị kẻ khác chê trách, can ngăn, lại trở mắng người ta vô trí!”

Bà-la-môn nói với Ca-diếp:

“Các ngài nếu bảo làm lành được lên trời, chết hơn sống, sao các ngài không lấy dao tự vẫn hoặc uống thuốc độc chết đi, hoặc trói tay chân rồi gieo mình từtrên bờ cao? Nhưng nay thảy đều tham sốngkhông ai tự sát cả. Như thể đủ biết chết không hơn sống!”

Ca-diếp nói:

“Những ai có trí nhờ ví dụ mà hiểu rõ. Tôi nay sẽ dẫnví dụ thêm cho ông rõ.

“Xưa ở thôn Tư-ba-hê này có một người Phạm-chí, kì cựu trưởng lão, tuổi đã một trăm hai mươi, có hai người vợ, một người có con trước, còn một người mới có thai. Phạm-chí ấy không bao lâu thì chết. Con người mẹ lớn nói với người mẹ nhỏ rằng: ‘Bao nhiêu gia tài này hãy giao hết cho tôi, bà không có phần.’Người mẹ nhỏ nói: ‘Cậu hãy chờ ít lâu để tôi sinh. Nếu là con trai thì nó phải có một phần gia tài. Nếu làcon gái, cậu cưới nó thì nó sẽ có tiền của.” Nhưng con của người vợ lớn cứ nằn nì ba lần đòi giao gia tài cho được, người vợ nhỏ vẫn trả lời như trước. Con của người vợ lớn bức ép mãi. Người vợ nhỏ bèn lấy dao tựmổ bụng mình để xem cho biết con trai hay con gái.

“Này Bà-la-môn, người mẹ này tự sát, lại hại luôn đứa con trong bào thai. Bà-la-môn các ngươi cũng nhưthế, đã tự giết mình còn muốn giết kẻ khác. Nếu các Sa-môn, Bà-la-môn tinh cần tu thiện, đầy đủ giới đức mà sống lâu ở đời thì đem lại nhiều ích lợi, an lạc cho nhân thiên.

“Nay tôi sẽ dẫn một ví dụ cuối cùng để cho ông rõ tai hại của ác kiến.

“Xưa ở thôn Tư-ba-hê này có hai tay nghề giỏi luyện trò chơi bi.¹⁶ Một hôm họ đấu nghề với nhau, một người hơn cuộc. Người thua nói với

———

¹⁶ Hán: lộng hoàn 弄丸. Xem cht. 12. T. 26(71): đổ bính 睹餅: đánh bạc ăn bánh? Chính xác, nên hiểu là chơi xúc xắc. Pāli: akkhadhutta.

người thắng rằng:

‘Thôi, ngày nay nghỉ để ngày mai đấu lại.’ Người thua trở về nhà lấy mấy hòn bi để chơi đem tẩm thuốc độc, phơi khô, ngày mai đem tới chỗ người thắng đòi đấu nghề lại. Trước khi cùng chơi, người thua lấy một hòn bi đã tẩm thuốc độc trao cho người thắng, người thắng lấy mà nuốt.¹⁷Người thua trao nữa, người thắng nuốt nữa, bị chất độc chạy, làm toàn thân run rẩy. Bấy giờ người thua bèn mắng bằng một bài kệ:

Ta bôi thuốc vào bi,

Ngươi nuốt mà không hay.

[46c] Nghề mọn, cho ngươi nuốt;

Về sau khắc tự biết.

“Này Bà-la-môn, ông nên nhanh chóng xả bỏ ác kiến đó đi, chớ để mê muội mãi càng thêm khổ độc, như tay chơi kia nuốt độc vào mình mà không biết!”

Bấy giờ Bà-la-môn bạch Ca-diếp rằng:

“Khi Tôn giả mới nêu ví dụ về mặt trăng, tôi đã hiểu rồi. Tôi sở dĩ nhiều phen không chấp nhận, vì muốn thấy chỗ trí tuệ biện tài của ngài để thêm chắc lòng tin. Nay tôi xin tín thọ quy y Ca-diếp.”

Ca-diếp đáp:

“Ông chớ quy y tôi, mà nên quy y nơi đấng Vô Thượng Tôn như tôi đã quy y.”

Tệ-tú hỏi:

“Không hiểu đấng Vô Thượng Tôn mà ngài đã quy y nay ở đâu?”

Ca-diếp đáp:

“Đức Thế Tôn Thầy tôi đã diệt độ chưa bao lâu.”¹⁸

Tệ-tú nói:

“Nếu Thế Tôn hãy còn, dù xa gần tôi cũng tìm đến để tự thân nhìn thấy, quy y lễ bái. Nay nghe Ca-diếp nói Như Lai đã diệt độ, vậy tôi xin quy y đức Như Lai diệt độ, quy y Phật, Pháp và chúng Tăng. Xin Ca-diếp cho

———

¹⁷T. 26(71): một người lén lấy bánh ăn. Người kia bèn tẩm thuốc độc vào bánh. D 23: một người mỗi lần thua thì lén ngậm con xúc xắc. Người kia bèn tẩm thuốc độc vào con xúc xắc (?).

¹⁸ Các bản tương đương không có chi tiết này.

tôi được làm Ưu-bà-tắc ở trong Chính pháp; từ nay về sau, tôi thề trọn đời không giết, không trộm, không tà-dâm, không nói dối, không uống rượu. Nay tôi sẽ mở đại thí tất cả.”¹⁹

Ca-diếp nói:

“Nếu ông giết mổ chúng sinh, đánh đập tôi tớ để mở hội, đó không phải phước thanh tịnh. Ví như trên chỗ đất cạn, sạn sỏi, gai mọc nhiều, đem gieo giống vào tất không gặt hái được gì. Nếu ông giết, mổ chúng sinh, đánh đập tôi tớ để mở hội đại thí cho chúng tàkiến, đó không phải là phước thanh tịnh. Nếu ông mở hội đại thí mà không sát hại chúng sinh, không dùng roi gậy đánh đập tôi tớ, đem lòng hoan hỷ mở hội đểthí cho hạng người thanh tịnh thì ông sẽ thâu được phước lớn. Ví như chỗ ruộng tốt, đúng mùa đem gieo giống tất được gặt hái nhiều.”

“Thưa Ca-diếp, từ nay về sau tôi sẽ luôn luôn tịnh thícho chúng Tăng, không để gián đoạn.”

Lúc đó có một Phạm-chí niên thiếu tên là Ma-đầu,²⁰đứng sau lưng Tệ-tú. Tệ-tú quay lại bảo:

“Nay ta muốn mở hội đại thí tất cả, ngươi hãy thay ta sắp đặt và phân xử.”

Phạm-chí trẻ vâng lời Tệ-tú sắp đặt và phân xử. Khi sắp đặt xong, nó cất tiếng nói rằng:

“Nguyện cho ông Tệ-tú đời nay, đời sau, chẳng được phúc báo gì cả.”

Tệ-tú nghe được, gọi Phạm-chí đến hỏi:

“Ngươi có nói như thế chăng?”

Phạm-chí đáp:

“Đúng như vậy. Tôi thật có nói như vậy. [47a] Bởi vì các thức ăn thô kém như vầy nay ngài bày dọn để thí chúng Tăng, nếu thử đem cho ngài, ngài còn không thèm sờtay tới huống là lấy ăn. Những thứ được dọn bày hiện tại không thể vui mắt đẹp lòng, làm sao đời sau có được quả báo thanh tịnh! Ngài bố thí y phục cho chúng Tăng mà thí toàn vải gai, nếu thử đem nó cho ngài, ngài còn không lấy chân sờ tới huống hồ lấy

———

¹⁹Hán: nhất thiết đại thí 一切大施. D 23: mahāyaññaṃ, đại tế đàn.

²⁰ Ma-đầu 摩頭. Có lẽ phiên âm của māṇava: ma-nạp, chỉ niên thiếu Bà-la-môn. T 26(71): người giám trù (bếp) tên Uất-đa-la 優多羅. Pl.: Uttaramāṇava

mặc. Những thứ được dọn bày hiện tại không thể vui mắt đẹp lòng làm sao đời sau có được quả báo thanh tịnh!”

Khi ấy Bà-la-môn lại bảo Phạm-chí:

“Từ nay về sau ngươi hãy lấy thứ vật ta ăn, thứ áo ta mặc mà bố thí chúng Tăng.”

Phạm-chí trẻ vâng lời làm theo, lấy thứ vật vua ăn, thứ áo vua mặc mà bố thí chúng Tăng.

Bà-la-môn khi thiết tịnh thí này, sau khi thân hoại mạng chung sinh lên một cõi trời hạ liệt. Phạm-chí trẻ trông nom mở hội thì sau khi chết lại được sinh lên cõi trời Đao-lị.²¹

Bấy giờ, Bà-la-môn Tệ-tú, Phạm-chí trẻ và chúng Bà-la-môn, Cư sỹ trong thôn Tư-ba-hê, sau khi nghe những điều Đồng tử Ca-diếp thuyết, hoan hỷ phụng

hành.²²

———

²¹ D 23: Pāyasi (Tệ-tú) tái sinh trong thiên chúng Tứ thiên vương (Cātumahārājika) trong thiên cung Serīsaka trống không. Uttara (Ma-đầu) tái sinh lên Đao-lị (Tāvatiṃsa).

²² Bản Hán, hết quyển 7. T 26(71) và D 23 còn thêm đoạn cuối liên hệ đến Tôn giả Kiều-phụng-bát-đế (= Kiêu-phạm-ba-đề, Pl.Gavampati).