Kinh Trường A - Hàm Tập 1

4. Kinh Xà - Ni -Sa

4. KINH XÀ-NI-SA

[34b5] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật du hành Na-đà,¹ trú xứ Kiền-chùy,²cùng với đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm mươi vị.

Bấy giờ, Tôn giả A-nan ngồi ở tịnh thất, thầm nghĩ:“Kì diệu thay, hy hữu thay, Như Lai ký biệt ³ cho nhiều người, làm lợi ích cho nhiều người. Thứ nhất,⁴ đại thần Già-già-la mạng chung, Như Lai ghi nhận rằng, người này mạng chung, đoạn trừ năm hạ phần kết, được sinh lên trời mà diệt độ ở đó, không trở lại đời này.

“Thứ hai, Ca-lăng-già; thứ ba, Tỳ-già-đà; thứ tư, Giàlị-thâu; thứ năm, Giá-lâu; thứ sáu, Bà-giá-lâu; thứ bảy,Bà-đầu-lâu; thứ tám, Tẩu-bà-đầu; thứ chín, Tha-lêxa-nậu; thứ mười, Tẩu-đạt-lê-xá-nậu; thứ mười một,Da-thâu; thứ mười hai, Gia- thâu- đa- lâu. Các đạithần này mạng chung, họ cũng được ghi nhận, đoạn trừ năm hạ phần kết, liền sinh lên trời mà diệt độ ở đó, không phải sinh ở đây.

“Lại có năm mươi người khác nữa mạng chung, Phậtcũng đều ký biệt cho, đoạn trừ ba kết, tham dục, sân hận, ngu si mỏng, chứng đắc Tư-đà-hàm, một lần tái sinh vào đời này rồi tận diệt biên tế của khổ.

“Lại có năm trăm người nữa mạng chung, Phật cũng ghi nhận, ba kết đã diệt tận, chứng đắc Tu-đà-hoàn, không đọa ác thú, tối đa bảy lần tái sinh, chắc chắn sẽ diệt tận biên tế của khổ.

“Có đệ tử của Phật mệnh chung ở nơi này nơi kia, Phật đều ký biệt cho, người này sinh ở chỗ này, người kia sinh ở chỗ kia.

“Nước Ương-già, nước Ma-kiệt, nước Ca-thi, nước Cư-tát-la, nước

———

* 佛說長阿含第一分闍尼沙經第四

¹Nguyên Hán: Na-đề 那提; đoạn trên, kinh số 2(ii), phiên âm là Nađà thôn 那陀村. Đây đọc là Na-đà cho thống nhất.T 9: Na-dề-ca 那提迦. Pl.: Nādikā, tên ấp.

²Kiền-chùy trú xứ 揵椎住處. T 9: Côn-tả-ca tinh xá 崐左迦精舍. Pl.:Ginjakāvasatha, ngôi nhà ngói (Luyện ngõa đường 煉瓦堂).

³ Ký biệt 記別: thọ ký, xác nhận riêng biệt. Pl.: vyākaroti.

⁴Danh sách 12 Cư sĩ được thọ ký, xem đoạn trên, kinh số 2 Du hành(T 1, tr. 13a).

Bạt-kì, nước Mạt-la, nước Chi-đề, nước Bạt-sa, nước Cư-lâu, nước Ban-xà-la, nước Phả-thấp-ba, nước A-bàn-đề, nước Bà-ta, nước Tôla-sa, nước Càn-đa-la, nước Kiếm-phù-sa.⁵ Ở mườisáu nước này có người mạng chung Phật đều ký biệt. Nhưng, những người nước Ma-kiệt đều là người dòng họ vua,⁶ được vua tin dùng;⁷ có người mạng chung màPhật không ký biệt.”

Rồi thì A-nan rời tịnh thất đi đến chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ Thế Tôn, rồi ngồi sang một bên, và bạch Phật rằng:

“Vừa rồi ở tịnh thất con thầm nghĩ rằng: ‘Kì diệu thay, hy hữu thay, Phật ký biệt cho nhiều người, làm lợi ích cho nhiều người. Trong mười sáu nước lớn có người mạng chung Phật đều ký biệt cho. Duy người nước Makiệt, những người được vua tin dùng; có người mạng chung, [34c] độc nhất không được ký biệt.’ Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người đó! Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người đó. Vì lợi ích cho tất cả; vì sự an lạc của Chư Thiên và loài người.

“Lại nữa, Phật đắc đạo ở nước Ma-kiệt. Nhưng riêng người nước ấy khi mạng chung không được ký biệt. Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người ấy! Cúi mong Thế Tôn hãy ký biệt cho những người ấy.

“Lại nữa, vua Bình-sa, ⁸ vua nước Ma-kiệt, là ưu-bàtắc dốc lòng thành

———

⁵ Danh sách 16 nước lớn thời Phật: Ương-già 鴦伽, Ma-kiệt 摩竭,Ca-thi 迦尸, Cư-tát-la 居薩羅, Bạt-kì 拔祇, Mạt-la 末羅, Chi-đề 支提, Bạt-sa 拔沙, Cư-lâu 居樓, Ban-xà-la 般闍羅, Phả-thấp (TNM:thấp)-ba 頗 (溼)波, A-bàn-đề 阿槃提, Bà-ta 婆蹉, Tô-la-bà 蘇羅婆, Càn-đà-la 乾陀羅, Kiếm-bình (TNM: phù)-sa 劍浮沙. Danhsách theo T 9: Ương-nga 盎誐國, Ma-ca-đà 摩迦陀國, Ca-thi 迦尸國, Kiêu-tát-la 憍薩羅國, Mật-lận-sa 蜜躪沙國, Đại lực sỹ 大力士國, Bôn-noa 奔拏國, Tô-ma 蘇摩國, A-thuyết-ca 阿說迦國,Phật-đế 嚩帝國, Câu-rô 俱嚕國, Bán-tả 半左國, Phạ-ta 嚩蹉國,Thú-ra-tây-na 戍囉西那國, Dạ-phạ-na 夜嚩那國, Cam-mô-nhạ 甘謨惹國. Đối chiếu Pl.: Aṅga, Magadha, Kasi, Kosala, Vajji, Malla,Ceti, Vaṃsa, Kuru, Pañcala, Assaka, Avanti, Maccha, Surasena,Gandhara, Kamboja.

⁶Hán: vương chủng 王種. Có lẽ tương đương Pāli: rattaññu: (Phật tử)kỳ cựu; nhưng bản Hán đọc là rājañña: vương tộc.

⁷Vương sở thân nhiệm 王所親任. Có lẽ tương đương Pāli: paricārika,người phục vụ, nô tì. Sớ giải Pāli: đây chỉ những người phụng sự Tam bảo (buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake).

⁸Bình-sa 缾沙. T 9: Tần-bà-sa-la 頻婆娑羅. Pl.: Bimbisāra.

tín nơi Phật, đã nhiều lần thiết lễ cúng dường, sau đó mạng chung. Do vua ấy mà có nhiều người tin hiểu, cúng dường Tam Bảo. Nhưng nay Như Lai không thọ ký cho. Cúi mong Thế Tôn hãy thọ ký cho người ấy, vì ích lợi cho chúng sinh khiến cho trời và người đều an lạc.”

A-nan sau khi vì người Ma-kiệt thỉnh cầu Thế Tôn, bèn rời khỏi chỗ ngồi, lễ Phật rồi lui ra.

Bấy giờ, Thế Tôn đắp y ôm bát vào thành Na-đà.⁹ Sau khi khất thực, Ngài đi đến rừng lớn,¹⁰ ngồi dưới một gốc cây, tư duy về chỗ mà người Ma-kiệt tái sinh sau khi mạng chung.

Lúc ấy cách Phật không xa có một vị Quỷ thần ¹¹tự xưng tên mình, bạch Thế Tôn rằng:

“Con là Xà-ni-sa. Con là Xà-ni-sa” ¹²

Phật nói:

“Ngươi do sự việc gì mà xưng tên mình là Xà-ni-sa? Ngươi nhân bởi pháp gì mà bằng những lời vi diệu, tự xưng là đã thấy đạo tích?”¹³

Xà-ni-sa nói:

“Không phải ở đâu khác mà con vốn là vua ở loài người,¹⁴ là ưu-bà-tắc ở trong pháp của Như Lai nhất tâm niệm Phật và mệnh chung, do đó được sinh là Thái tử của Tì-sa-môn Thiên vương. Từ đó đến nay con thường soi sáng các pháp, chứng đắc Tu-đà-hoàn không còn đọa ác đạo, ở trong bảy đời tái sinh, đều có tên là Xà-ni-sa.”

———

⁹ Nguyên Hán: Na-già thành 那伽城. Để bản có lẽ chép nhầm. Đoạn trên, phiên âm là Na-đề. Nơi khác, âm là Na-đà. T 9: “Thế Tôn vào thành Na-đề-ca khất thực.” D. 18 ibid.:… nādikaṃ piṇḍāya pāvisi:“vào Nādika để khất thực.”

¹⁰ Đại lâm 大林, không phải khu Đại lâm (Mahāvana) ở Tì-da-li(Vesāli).

¹¹ Pl.: antarahito yakkho, một dạ xoa ẩn mình.

¹² Phụ chú trong bản Hán: “Xà-ni-sa 闍尼沙, tiếng nước Tần là Thắng kết sử 勝結使. ” Pl.: Janavasabha, hay Janesabha, “trâu chúa giữa loài người.” T 9: Giữa hư không có tiếng kêu: “Thế Tôn, con là Nhân Tiên 人仙! Thiện Thệ, con là Nhân Tiên!”

¹³ Kiến đạo tích 見道跡(Pl.: paṭipada-dassana), đã thấy lối đi, chỉvị đã chứng quả Dự lưu.

¹⁴D18 : vị Dạ-xoa này sau đó hiện hình và tự xác nhận: bimbisāroahaṃ bhagavā; bimbisāro ahaṃ sugatā, “Thế Tôn, con làBimbisāra! Thiện Thệ, con là Bimbisāra!”

Thế Tôn sau khi tùy nghi nghỉ ở đại lâm lại đi đến trú xứ Kiền-chùy ở Na-đà,¹⁵ ngồi lên chỗ dọn sẵn rồi nói với một Tỳ-kheo: “Ngươi mang lời Ta đi gọi A-nan đến đây:”

Tỳ-kheo đáp: “Kính vâng.” Rồi vâng lời Phật dạy đi gọi A-nan. Lát sau A-nan đến chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ dưới chân rồi ngồi sang một bên và bạch Phật rằng:

“Nay con xem Như Lai nhan sắc hơn hẳn bình thường, các căn tịch định. Thế Tôn đang an trú tư duy gì mà nhan sắc như vậy?”

Phật bảo A-nan:

“Ngươi vừa rồi vì người nước Ma-kiệt đến chỗ Ta thỉnh cầu ký biệt, sau đó lui đi. Lát sau Ta khoác y ôm bát vào thành Na-đà¹⁶khất thực. Sau khi khất thực, ta đi đến đại lâm kia ngồi dưới một gốc cây, tư duy về chỗ mà người Ma-kiệt tái sinh. Lúc đó cách ta không xa có một vị Quỉ thần tự xưng tên và bạch ta rằng:

[35a] ‘Con là Xà-ni-sa.’ A-nan, ngươi đã từng nghe tên Xà-ni-sa kia chưa?”

A-nan bạch Phật:

“Con chưa từng nghe. Nay nghe tên ấy, con cảm thấy sợ hãi, lông tóc dựng ngược. Thế Tôn, vị Quỷ thần ấy ắt có oai đức lớn nên mới có tên Xà-ni-sa.”

Phật nói:

“Ta hỏi vị ấy trước rằng: ‘Ngươi nhân pháp gì mà bằng lời nói vi diệu tự xưng là đã thấy đạo tích?’ Xàni-sa nói: ‘Con không phải ở nơi khác; không phải tại pháp khác. Xưa con là vua của loài người, là đệ tử của Thế Tôn, với tín tâm chí thành con là một ưu-bà-tắc nhất tâm niệm Phật, sau đó mạng chung làm con trai của Tì-sa-môn Thiên vương, chứng đắc Tu-đà-hoàn, không còn đọa ác thú, tối đa bảy lần tái sinh rồi diệt biên tế của khổ, ở trong bảy đời tái sinh có tên thường là Xà-ni-sa. Một thời Thế Tôn ở tại Đại lâm ngồi ở một gốc cây, khi ấy con cỡi cỗ xe báu có nghìn căm. Do có nhân duyên nhỏ, con muốn đến Tì-lâu-lặc Thiên vương,¹⁷ từ xa con thấy Thế Tôn ngồi ở dưới một gốc cây, nhan mạo

———

¹⁵Na-đà 那陀, ở trên đọc là Na-đề 那提.

¹⁶ Na-la 那羅, ở trên nói là Na-già, có khi nói là Na-đà, cũng tức là Na-đề. Xem cht. 1, tr. 147.

¹⁷ T 9: Tăng Trưởng Thiên vương ở phương Nam 南方增長天王.

đoan chính, các căn tịch định, ví như ao sâu trong veo, tĩnh lặng, trong sáng. Sau khi thấy, con tự nghĩ: Ta nên đến hỏi thăm Thế Tôn rằng người nước Makiệt có người mạng chung sẽ tái sinh ở chỗ nào.

“Lại nữa, một thời Tì-sa-môn Thiên vương tự mình ở trong đại chúng mà nói kệ rằng:

Chúng ta không tự nhớ,

Việc trải qua quá khứ

Nay may gặp Thế Tôn

Thọ mạng được tăng thêm.

“Lại nữa, một thời Chư Thiên Đao-lị do chút nhân duyên, tập họp tại một chỗ. Khi ấy Tứ Thiên vương mỗi người ngồi đúng trên chỗ ngồi của mình. Đề-đầulại-tra ngồi ở phương Đông xoay mặt phía Tây; Đế Thích ở phía trước. Tì-lâu-lặc Thiên vương ngồi ở phía Nam xoay mặt hướng Bắc, Đế Thích phía trước. Tì-lâu-bác-xoa Thiên vương ngồi phía tây xoay mặt hướng đông; Đế Thích ở phía trước. Tì-sa-môn Thiên vương ngồi ở phía Bắc, xoay mặt hướng Nam; Đế Thích ở phía trước.

“Sau khi bốn Thiên vương ngồi xong con mới ngồi. Lại còn có các đại thiên thần khác đã từng theo Phật tịnh tu phạm hạnh, chết ở đây mà sinh lên trời Đao-lị, làm tăng thêm Chư Thiên, hưởng thọ năm phước báo nhà trời: 1. Tuổi thọ trời. 2. Nhan sắc trời. 3. Danh tiếng trời. 4. Phước lạc trời. 5. Oai đức trời. Khi ấy Chư Thiên Đao-lị vui mừng phấn khởi nói: Tăng thêm chúng Chư Thiên, giảm thiểu chúng [35b] A-tu-la.

“Bấy giờ, Thích Đề-hoàn Nhân, biết Chư Thiên Đaolị có tâm hoan hỷ, liền nói kệ rằng:

Chúng Chư Thiên Đao-lị,

Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.

Chư Thiên thọ phước báo,

Thọ, sắc, danh, lạc, uy.

Theo Phật tu phạm hạnh,

Nên sinh vào nơi đây.

Lại có các Thiên nhân,

Ánh màu sáng chói lọi.

Đệ tử trí tuệ Phật,

Sinh đây càng trổi vượt.

Đao-lị và Nhân Đề,

Nghĩ thế mà sung sướng.

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp vương tối thượng.”

Thần Xà-ni-sa-lại nói:

“Sở dĩ Chư Thiên Đao-lị tập hợp ở Pháp đường ấy là để cùng thương nghị, tư duy, quan sát, thương lượng, giáo lệnh được ban hành, rồi sau đó trao cho bốn Thiên vương. Bốn Thiên vương sau khi nhận giáo lệnh, mỗi người tự ngồi vào vị trí của mình.

“Họ ngồi chưa bao lâu, có ánh sáng dị thường to lớn chiếu khắp cả bốn phương. Khi Chư Thiên Đao-lị thấy ánh sáng dị thường này, thảy đều hết sức kinh ngạc: ‘Nay ánh sáng dị thường này chắc có sự quái lạ gì chăng?’ Các thiên thần lớn có oai đức khác cũng đều kinh ngạc: ‘Nay ánh sáng dị thường này chắc có sự quái lạ gì chăng?’ Rồi thì Đại Phạm Vương bèn hóa làm đồng tử, đầu có năm chõm đứng trong hư không bên trên thiên chúng, nhan sắc đoan chính siêu tuyệt mọi người, thân màu vàng tía che mờ ánh sáng Chư Thiên. Khi ấy, Chư Thiên Đao-lị không đứng dậy nghinh đón cũng không cung kính lại cũng không mời ngồi. Lúc bấy giờ, Phạm Đồng tử ngồi qua chỗ ngồi của vị trời nào thì vị ấy hoan hỷ. Ví như vua Quán Đảnh dòng Sát-lị khi làm lễ đăng quang thì hoan hỷ phấn khởi. Đồng tử ngồi chưa lâu, lại tự mình biến thân làm hình tượng Đồng tử đầu có năm chỏm ngồi trên hư không, bên trên đại chúng. Ví như lực sĩ ngồi trên chỗ ngồi vững vàng, vòi vọi bất động,¹⁸và nói bài tụng rằng:

Đấng Chí Tôn, điều phục,

Dạy đời sinh chỗ sáng,

Sáng bừng, diễn pháp sáng,

Chứng phạm hạnh tuyệt luân,

Khiến chúng sinh thanh tịnh,

Sinh lên trời Tịnh diệu.

“Phạm Đồng tử sau khi nói bài kệ này, bảo Chư Thiên Đao-lị rằng: ‘Những âm thanh nào có năm thứ thanh tịnh thì được gọi là Phạm thanh.¹⁹ Những gì là năm? Một là, âm ấy chính trực. [35c] Hai là âm ấy hòa nhã. Ba là, âm ấy trong suốt. Bốn là, âm ấy đầy sâu. Năm là nghe xa khắp nơi. Đủ năm âm ấy mới được gọi là Phạm âm. Nay ta lại nói, vậy

———

¹⁸Xem kinh số 3. Đại Điển Tôn ở trên.

¹⁹T 9, năm loại tiếng của Phạm thiên: tiếng chim ca-lăng-tần-già,tiếng trống lớn, tiếng sấm lớn, tiếng ái lạc. D18 (ii 211): 8 loại tiếng.

các ngươi hãy lắng nghe. Đệ tử của Như Lai, ưu-bà-tắc Ma-kiệt, mạng chung có người chứng đắc A-na-hàm, có người chứng đắc Tư-đà-hàm, có người chứng đắc Tu-đà-hoàn, có người sinh lên trời Tha hóa tự tại, có người sinh lên trời Hóa tự tại, trời Đâu-suất, trời Diệm-ma, trời Đao-lị, Tứ thiên vương. Có người sinh vào gia đình lớn của Sát-lị, Bà-la-môn, Cư sỹ, ngũ dục tự nhiên.

“Rồi Phạm Đồng tử đọc bài kệ:

Ưu-bà-tắc Ma Kiệt,

Có những ai mạng chung,

Tám vạn bốn ngàn người,

Ta nghe đều đắc đạo.

Thành tựu Tu-đà-hoàn,

Không còn đọa ác thú.

Đều đi đường bình chính,

Đắc đạo, hay cứu tế.

Những đám quần sinh này,

Phù trì bởi công đức,

Trí tuệ xả ân ái,

Tàm quí, lìa dối trá.

Đại chúng Chư Thiên kia,

Phạm Đồng ghi nhận thế,

Rằng đắc Tu-đà-hoàn,

Chư Thiên đều hoan hỷ.

“Tì-sa-môn Thiên vương sau khi nghe bài kệ này thì hoan hỷ và nói: ‘Thế Tôn ra đời nói pháp chân thật, kì diệu thay, hy hữu thay, chưa từng có vậy! Ta trước không biết Như Lai ra đời nói pháp như vậy. Trong đời vị lai lại sẽ có Phật nói pháp như vậy có thể khiến Chư Thiên Đao-lị sinh tâm hoan hỷ.’

“Bấy giờ Phạm Đồng tử nói với Tì-sa-môn thiên vương: ‘Vì sao ngươi nói lời này: Như Lai ra đời nói pháp như vậy, kì diệu thay, hy hữu thay, chưa từng có vậy! Như Lai bằng năng lực phương tiện nói thiện và bất thiện, nói pháp một cách đầy đủ mà vô sở đắc. Nói pháp không tịch mà hữu sở đắc. Pháp ấy vi diệu như đề hồ.’

“Rồi Phạm Đồng tử nói với Chư Thiên Đao-lị rằng:‘Các ngươi hãy lắng nghe, hãy suy nghĩ kĩ, ta sẽ nói cho các ngươi nghe! Như Lai, Chí

Chân khéo léo phân biệt nói bốn niệm xứ. Những gì là bốn? Quán thân trên nội thân,20 tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời. Quán nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng [36a] vậy, tinh cần không biếng nhác, chính niệm, chính tri, trừ tham ưu ở đời. Sau khi quán nội thân, phát sinh trí về thân khác. ²¹ Sau khi quán thọ bên trong, phát sinh trí về thọ khác. ²²Sau khi quán tâm ở bên trong phát sinh trí về tâm khác. ²³Sau khi quán pháp ở bên trong, phát sinh trí về pháp khác. ²⁴ Ấy là Như Lai khéo léo phân biệt thuyết bốn niệm xứ.

“ ‘Lại nữa, Chư Thiên, các người hãy lắng nghe, ta sẽ nói thêm nữa! Như Lai khéo léo phân biệt nói bảy định cụ. ²⁵Những gì là bảy? Chính kiến, chính tư

duy , ²⁶ chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, ²⁷chính niệm. Ấy là Như Lai khéo léo phân biệt nói bảy định cụ.

“ ‘Lại nữa, Chư Thiên, Như Lai khéo léo phân biệt nói bốn thần túc. Những gì là bốn? Một, tu tập dục định đoạn hành thành tựu thần túc. ²⁸Hai, tinh tấn định

đoạn hành thành tựu thần túc. Ba, tâm định đoạn hành

———

²⁰Để bản: Nội thân quán 內身觀, sót một chữ thân; TNM: nội thân thân quán 內身身觀. Pāli, thành cú: ajjhattaṃ kāye kāyānupassīviharati.

²¹Cf. D18 (ii 216): bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti,sinh khởi tri kiến về thân (người) khác ở bên ngoài. Sớgiải: attano kāyato parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ peseti, từ thân của chính mình dẫn sinh nhận thức hướng đến thân của người khác.

²² Tha thọ trí 他受智. paravedanāsu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti.

²³Tha ý trí 他意智. Pl. paracitte ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti.

²⁴ Tha pháp trí 他法智. Pl. paradhammesu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti.

²⁵ Định cụ 定具. Pl.: samādhi-parikkhara, bảy tư cụ, hỗ trợ định.

²⁶ Nguyên Hán: chánh chí 正志.

²⁷ Nguyên Hán: chánh phương tiện 正方便.

²⁸ Nguyên Hán: dục định diệt hành thành tựu tu tập thần túc 欲定滅行成就修習神足. Pāli, định cú: chanda(vīriya, citta, vīmaṃsa)samādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti: tu tập thần túc màđược thành tựu bởi hành tinh cần do chính định trên dục (tinh tấn, tâm,tư duy). Cf. Tập dị 5 (tr. 391c26): dục (cần, tâm, quán) tam-ma-địa đoạnhành thành tựu thần túc.

thành tựu thần túc. Ba, tâm định đoạn hành thành tựu thần túc. Bốn, tư duy định đoạn hành thành tựu thần túc.²⁹ Ấy là Như Lai khéo léo phân biệt giảng thuyết bốn thần túc.”

“ Lại bảo Chư Thiên: ‘Quá khứ các Sa-môn, Bà-lamôn, bằng vô số phương tiện, hiện vô lượng thần túc, đều khởi lên từ bốn thần túc này. Giả sử tương lai các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện hiện vô lượng thần túc, cũng từ do bốn thần túc này mà khởi lên. Hiện tại các Sa-môn, Bà-la-môn, bằng vô số phương tiện hiện vô lượng thần túc, cũng từ do bốn thần túc này mà khởi lên.’

“Rồi Phạm Đồng tử bèn tự biến hóa hình thành ba mươi ba thân cùng với ba mươi ba vị thiên thần từng cặp cùng ngồi và bảo rằng: ‘Ngươi nay có thấy năng lực thần biến của ta không?’ Đáp: ‘Thưa vâng, đã thấy.’ Phạm Đồng tử nói: ‘Ta cũng do tu bốn thần túc cho nên có thể biến hóa vô số như thế.’ Rồi ba mươiba vị thiên mỗi người riêng nghĩ: ‘Nay Phạm Đồng tử ngồi riêng với ta mà nói lời nói như vậy.’ Nhưng khi một hóa thân của Phạm Đồng tử kia nói thì các hóa thân khác cũng nói; một hóa thân im lặng các hóa thân khác cũng im lặng.

“Bấy giờ, Phạm Đồng tử ấy thâu lại thần túc rồi ngồi trên chỗ ngồi của Đế Thích, nói với Chư Thiên Đao-lị rằng: Ta nay sẽ nói. Các ngươi hãy lắng nghe! Như Lai, Chí Chân tự mình bằng năng lực của mình đã mở ra ba lối đi³⁰và tự mình đã đi đến Chính giác. Những gì là ba? Hoặc có chúng sinh thân cận tham dục, tập nhiễm hành vi bất thiện. Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói pháp, thành tựu pháp tùy pháp.

Rồi thì người ấy ly dục, dứt bỏ hành vi bất thiện, được tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái lạc. Lại ở trong lạc màphát sinh đại hỷ.³¹ Như người bỏ đồ ăn thô mà ăn thức ăn có trăm vị, [36b] sau khi đã no, lại còn muốn hơn nữa. Hành giả cũng vậy. Lìa pháp bất thiện được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ. Ấy là NhưLai tự mình bằng năng lực của mình đã mở ra lối đi thứ nhất mà thành Chính giác.³²

“Lại có chúng sinh phần nhiều hay sân hận, không dứt bỏ ác nghiệp của

———

²⁹ Bốn thần túc, tham chiếu Tập dị môn luận 6, (tr. 391c): 1. Dục tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc 欲三摩地斷行成就神足. 2. Cần tam ma địa 勤三摩地. 3. Tâm tam ma địa 心三摩地. 4. Quán tam ma địa 觀三摩地. Xem cht. trên.

³⁰ Kính lộ 徑路, Pl.: okāsadhigama, khai thị (= chứng đắc) con đường tắt.

³¹ Pl.: sukhā bhiyyo somanassaṃ, lại phát sinh hoan hỷ thù thắng hơnlạc.

³² Sớ giải Pāli: chứng đắc sơ thiền, sau khi trấn áp năm triền cái.

thân, của khẩu và ý.³³ Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói pháp, thành tựu pháp tùy pháp, xa lìa ác hành của thân, ác hành của khẩu và ý, sinh tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái lạc. Lại ở trong lạc mà sinh đại hỷ. Như người xả bỏ thức ăn thô mà ăn thức ăn trăm vị, sau khi đã no đủ rồi còn cầu cái ngon hơn nữa. Hành giả cũng vậy. Lìa pháp bất thiện, được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ. Ấy là Như Lai mở ra lối đi thứ hai.³⁴

‘Lại có chúng sinh ngu tối, vô trí, không biết thiện ác, không thể biết như thật về Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Người ấy về sau gặp thiện tri thức, được nghe nói pháp, thành tựu pháp tùy pháp, biết rõ thiện và bất thiện, có thể biết như thật Khổ Tập Diệt Đạo, dứt bỏ hành vi bất thiện, sinh tâm hoan hỷ, điềm nhiên khoái lạc. Lại ở trong lạc mà sinh đại hỷ. Như người xả bỏ thức ăn thô mà ăn thức ăn trăm vị, sau khi đã no đủ rồi còn cầu cái ngon hơn nữa. Hành giả cũng vậy. Lìa pháp bất thiện, được hoan hỷ lạc. Lại ở trong lạc mà phát sinh đại hỷ. Ấy là Như Lai mở ra lối đi thứ ba.”³⁵

Sau khi Phạm Đồng tử giảng nói Chính pháp này cho Chư Thiên Đao-lị; Tì-sa-môn Thiên vương lại nói Chính pháp ấy cho thuộc hạ của mình. Thần Xà-nisa lại ở trước Phật nói Chính pháp ấy. Thế Tôn lại nói Chính pháp ấy cho A nan. A-nan lại nói Chính pháp ấy cho Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di.

———

³¹ Pl.: sukhā bhiyyo somanassaṃ, lại phát sinh hoan hỷ thù thắng hơnlạc.

³² Sớ giải Pāli: chứng đắc sơ thiền, sau khi trấn áp năm triền cái.

³³ Pāli: thân hành, khẩu hành, ý hành thô trược chưa được an tĩnh(oḷārikākāyasaṃkhārā,vacīsaṃkhārā, cittasaṃkhārā appaṭippassaddhā).Sớ giải: thân hành hành được đoạn trừ bởi đệ tứ thiền; khẩu hành bởiđệ nhị thiền; tâm hành bởi diệt định.

³⁴Sớ giải Pāli: kính lộ thứ hai là đệ tứ thiền, sau khi trấn áp khổ lạc.

³⁵ Sớ giải Pāli: kính lộ thứ ba, A-la-hán đạo (arahattamagga), sau khi trấn áp tất cả phiền não.

Bấy giờ A-nan, sau khi nghe những điều Phật nói, hoan hỷ phụng hành.³⁶

———

³⁶Bản Hán, hết quyển 5.

Phần II

PHẦN II

5. KINH TIỂU DUYÊN

6. KINH CHUYỂN LUÂN VƯƠNG TU HÀNH

7. KINH TỆ TÚ

8. KINH TÁN-ĐÀ-NA

9. KINH CHÚNG TẬP

10. KINH THẬP THƯỢNG

11. KINH TĂNG NHẤT

12. KINH TAM TỤ

13. KINH ĐẠI DUYÊN PHƯƠNG TIỆN

14. KINH THÍCH ĐỀ-HOÀN NHÂN VẤN

15. KINH A-NẬU-DI

16. KINH THIỆN SINH

17. KINH THANH TỊNH

18. KINH TỰ HOAN HỶ

19. KINH ĐẠI HỘI

5. Kinh Tiểu Duyên

TRƯỜNG A HÀM

PHẦN II

———

5. KINH TIỂU DUYÊN

[36b29] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật trú tại Xá-vệ, trong vườn Thanh Tín, giảng đường Lộc Mẫu,¹ cùng đại chúng Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm mươi vị.

Lúc ấy, có hai người Bà-la-môn với lòng tin kiên cố tìm đến chỗ Phật xin xuất gia học đạo, một tên là Bàtất- tra² một tên là Bà-la-đọa.³

Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn rời khỏi tịnh thất, đang kinh hành thong thả trên giảng đường. Bà-tất-tra vừa trông thấy Phật liền vội vàng đến bảo Bà-la-đọa:

“Anh biết không, Như Lai hiện đang rời khỏi tịnh thất, kinh hành tại giảng đường. Chúng ta nên đến đó, hoặc có nghe Ngài dạy bảo điều gì chăng?”

Bà-la-đọa nghe nói thế liền cùng đi đến chỗ Phật, đầu mặt đảnh lễ chân Phật, rồi đi theo sau Phật.

Phật nói với Bà-tất-tra:

“Hai người vốn sinh trong dòng Bà-la-môn, với lòng tin kiên cố, muốn xuất gia tu hành ở trong giáo pháp Ta phải không?”

Hai người đáp:

———

* 第二分初小緣經第一

¹ Thanh Tín viên lâm Lộc Mẫu giảng đường 清信園林鹿母講堂. T10: Giảng đường Lộc Mẫu trong khu rừng hoang phế 廢園林鹿母堂. T 26 (154): Đông viên Lộc Tử Mẫu đương東園鹿子母堂. D 27: Pubbārama Migāramātupāsāda.

² Bà-tất-tra 婆悉吒. T 10: Bạch Y 白衣. T 26(154): Bà-tư-tra 婆私吒. D 28: Vāseṭṭha..

³ Bà-la-đọa 婆羅墮, T 10: Kim Tràng 金幢. T 26(154): Bà-la-bà 婆羅婆. D 28: Bhāradvāja.

“Thưa phải.”

Phật nói:

“Này Bà-la-môn, nay các ngươi xuất gia tu hành ở trong giáo pháp Ta, các người Bà-la-môn khác há không hiềm trách các ngươi?”

Hai người đáp:

“Thưa có. Mong nhờ ơn lớn của Phật được xuất gia tu đạo, thật sự chúng con không khỏi bị các người Bàla-môn hiềm trách.”

Phật dạy:

“Họ lấy lẽ gì mà hiềm trách các ngươi?”

Hai người đáp:

“Họ nói rằng: ‘Dòng Bà-la-môn ta tối cao bậc nhất, các dòng khác thấp hèn. Dòng ta trắng trẻo, các dòng khác đen điu. Dòng Bà-la-môn ta xuất xứ từ Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh ra, hiện tại thanh tịnh,⁴ về sau cũng thanh tịnh. Cớ gì các ngươi lại bỏ dòng thanh tịnh của mình mà vào trong dị pháp của Cù-đàm kia?’ Bạch Thế Tôn, thấy chúng con ở trong Phật pháp mà xuất gia tu đạo nên họ lấy lời lẽ như thế chê trách chúng con.”

Phật bảo Bà-tất-tra:

“Này Bà-tất-tra, ngươi hãy xem, những kẻ ngu si vô thức như cầm thú ấy dối trá tự xưng rằng: ‘Dòng Bà-la-môn là tối cao bậc nhất, còn ngoài ra là hèn hạ. Dòng ta trắng trẻo, các dòng khác đen điu. Dòng Bà-la-môn ta xuất xứ từ Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh, ở ngay trong hiện tại mà được thanh tịnh giải, về sau cũng thanh tịnh.’ Này Bà-tất-tra, nay trong Đạo vô thượng chân chính của Ta không cần kể dòng dõi, không ỷ vào tâm kiêu mạn ngô ngã. Pháp thế tục cần thứ đó. Pháp của Ta không phải vậy. Nếu có Sa-môn hay Bà-la-môn nào tự thị chủng tộc, ôm lòng kiêu mạn thì ở trong giáo pháp Ta trọn không chứng đắc vô thượng. Nếu ai có thể khước từ chủng tính, trừ bỏ tâm kiêu mạn, người ấy mới có thể chứng được đạo quả trong giáo pháp Ta,

———

⁴ Ư hiện pháp trung đắc thanh tinh giải 得清淨解: ngay trong đời hiện tại mà được sự giải thoát thanh tịnh. Nhưng đoạn dưới: hiện đắc thanh tịnh hậu diệc thanh tịnh 現得清淨後亦清淨. Ý nghĩa: dòng họ thuần chủng, đời này cho đến đời sau. Bản Hán ở đây có thể đọc khác đi so với định cú thường gặp: “được hóa sinh bởi Phạm Thiên, là thừa tự của Phạm Thiên.” Pāli, định cú:brahmanimmitā brahmadāyādā.

mới kham lãnh thọ được Chính pháp. Người đời gớm ghét kẻ hạ lưu, [37a] còngiáo pháp Ta không thế.”

“Này Bà-tất-tra, có bốn chủng tính, trong đó có cả người thiện lẫn người ác; có kẻ được người trí khen, cũng có kể bị người trí chê. Bốn chủng tính ấy là: Sát-lị,

Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la.

“Này Bà-tất-tra, ngươi có từng nghe trong dòng Sátlị có kẻ sát sinh, có kẻ trộm cắp, có kẻ dâm loạn, kẻ dối trá, kẻ nói hai lưỡi, kẻ nói ác độc, có kẻ ỷ ngữ, có kẻ xan tham, có kẻ tật đố, có kẻ tà kiến, thì trong dòng Bà-la-môn, Cư-sĩ, Thủ-đà-la cũng có lẫn lộn đủ hạng người làm mười ác hành đó? Này Bà-tất-tra, phàm làm điều bất thiện thì có quả báo bất thiện, làm điều hắc ám thì có quả báo hắc ám. Nếu nói rằng quả báo đó chỉ có với dòng Sát-lị, Cư-sỹ, Thủ-đà-la chứ không có với dòng Bà-la-môn, khi ấy người Bà-la-môn mới nên tự cho dòng Bà-la-môn ta là tối cao bậc nhất, còn các dòng khác thấp hèn, dòng ta trắng trẻo, các dòng khác đen điu; dòng Bà-la-môn ta xuất hiện từ Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh ra, hiện tại thanh tịnh, về sau cũng thanh tịnh. Trái lại nếu nói rằng làm điều bất thiện thì có quả báo bất thiện, làm điều hắc ám thì có quả báo hắc ám, quả báo đó bất cứ Bà-la-môn, Sát-lị, hay Thủ- đà-la đều có như nhau, thời người Bà-la-môn không thể tự xưng chỉ dòng ta là thanh tịnh tối cao bậc nhất.

“Này Bà-tất-tra, nếu trong dòng Sát-lị có kẻ không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không hai lưỡi, không ác khẩu, không ỷ ngữ, không xan tham, không tật đố, không tà kiến, thời trong dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng đều có hạng người tu mười điều thiện như thế. Phàm làm điều thiện, tất có quả báo thiện, làm điều thanh bạch tất có quả báo thanh bạch. Nếu nói rằng quả báo đó chỉ có với dòng Bà-la-môn mà không có với dòng Sát-lị, Cư sỹ, Thủ- đà-la khi ấy người dòng Bà-la-môn mới nên tự xưng dòng mình thanh tịnh tối cao bậc nhất. Trái lại, nếu cả bốn chủng tính đều có quả báo đó, thời người Bà-lamôn không thể tự xưng chỉ dòng ta là thanh tịnh tối cao bậc nhất.

“Này Bà-tất tra, nay hiện thấy dòng Bà-la-môn có gả cưới, có sinh sản không khác người đời, thế mà lại dối xưng ta là dòng Phạm Thiên, từ miệng Phạm Thiên sinh ra, hiện tại được thanh tịnh, về sau cũng thanh tịnh.

“Này Bà-tất-tra, ngươi nên biết, hiện nay trong chúng đệ tử của Ta dòng dõi không đồng, xuất xứ khác nhau, xuất gia tu hành ở trong giáo pháp Ta. Nếu có ai hỏi:

‘Người thuộc dòng nào?’ thì nên trả lời [37b] rằng:

‘Tôi là Sa-môn, con dòng họ Thích.⁵Hoặc có thểtự xưng: ‘Tôi dòng Bà-la-môn,⁶tôi đích thực sinh ra từ miệng Phật, hóa sinh từ Pháp, hiện tại được thanh tịnh, về sau cũng thanh tịnh.⁷ Tại sao thế? Vì các danh xưng Đại Phạm tức là đức hiệu Như Lai. NhưLai là con mắt của thế gian, là trí tuệ của thế gian, làpháp của thế gian, là Phạm của thế gian, là Pháp luân của thế gian, là Cam lồ của thế gian, là Pháp chủ của thế gian vậy.⁸

“Này Bà-tất-tra, nếu trong dòng Sát-lị có người thành tín Phật, là Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác,mười hiệu đầy đủ. Người ấy thành tín Pháp, tin pháp của Như Lai, là thanh tịnh vi diệu, có thể tu hành ngay hiện tại, được nói ra không hạn cuộc thời tiết, là pháp đưa đến Niết-bàn, duy người trí mới thấu rõ, chẳng phải kẻ phàm phu ngu si thấu rõ được. Người ấy thành tín Tăng, tính thiện chất trực, đạo quả thành tựu, quyến thuộc thành tựu, là đệ tử chân chính của Phật, thành tựu pháp tùy pháp. Nói đó là Chúng, tức là nói Chúng thành tựu giới, Chúng thành tựu định, Chúng thành tựu tuệ, Chúng giải thoát, Chúng giải thoát tri kiến. Đó là Chúng Tu-đà-hoàn hướng, Tu-đà-hoàn quả; Chúng Tư-đà-hàm hướng, Tư-đà-hàm quả; Chúng A-na-hàm hướng, A-na-hàm quả; Chúng A-la-hán hướng; Chúng A-la-hán quả; gồm bốn đôi tám bậc. Đó là Chúng đệ tử của Như Lai, rất đáng kính, đáng tôn trọng, làm ruộng phước của thế gian; xứng đáng lãnh thọ sự cúng dường của người. Người ấy thành tín giới, là giới luật Thánh Hiền đầy đủ, không khuyết lậu, không tỳ vết, cũng không dính nhơ, được người trí ngợi khen, đầy đủ thiện tịch. Này Bà-tất-tra, người dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng có thểnhư thế, là thành tín Phật, tin Pháp, tin Tăng và tin thánh

———

⁵Sa-môn Thích chủng tử 沙門釋種子. Pl.: samaṇā sakyaputti yāmhā:Chúng tôi là Sa-môn, con trai nhà họ Sakya.

⁶ Ngã thị Bà-la-môn chủng 我是婆羅門種, TNM: … Sa-môn chủng 沙門種. D 27, ibid.: bhagavatomhi putto oraso mukhato jātodhammajāto dhammanimitto dhammadāyādo’ti: “Tôi là con đích thực của Thế Tôn, sinh ra từ miệng, được sinh bởi pháp, hóa sinh bởi pháp, thừa tự của pháp.”

⁷Định cú thường gặp trong các Hán dịch khác, Tạp A-hàm (T 125), Đại Bát-nhã (T 220), Pháp hoa (T 262), …: tùng pháp hóa sinh, đắc Phật pháp phần 從法化生，得佛法分, “được hóa sinh bởi pháp; là

kẻ thừa tự pháp.” Pāli, định cú: dhammanimitto dhammadāyādo’ti.

⁸ D 27 (iii 84): Những từ sau đây đồng nghĩa với từ Như Lai (tathāgata): dhammakāya (Pháp thân), brahmakāya (Phạm thân), dhammabhūta (Pháp thể), brahmabhūta (Phạm thể).

giới thành tựu.

“Này Bà-tất-tra, trong dòng Sát-lị cũng có người cúng dường, cung kính, lễ bái A-la-hán. Dòng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la cũng đều có người cúng dường,cung kính, lễ bái A-la-hán như thế.

‘Này Bà-tất-tra, nay thân tộc Ta, dòng họ Thích, cũng tôn phụng vua Ba-tư-nặc, tôn thờ lễ kính. Nhưng vua Ba-tư-nặc⁹ cũng lại đến cúng dường, kính lễ Ta. Vua không nghĩ rằng: ‘Vì Sa-môn Cù-đàm sinh từ dòng hào quí còn ta sinh dòng hạ tiện. Sa-môn Cù-đàm sinh trong nhà đại tài phú, đại oai đức còn ta sinh nhà hạ cùng bỉ lậu ty tiện. Cho nên ta phải đến cúng dường Như Lai.’ Nhưng Ba-tư-nặc căn cứ trên pháp, quán sát pháp, biết rõ chân ngụy, cho nên mới sinh lòng tịnh tín đến kính lễ cúng dường Như Lai.

“Này Bà-tất-tra, nay Ta sẽ vì ngươi nói rõ nhân duyên của bốn chủng tính ấy.

“Trời đất thủy chung, khi kiếp tận băng hoại, chúng sinh mệnh chung đều sinh lên cõi trời Quang âm;¹⁰ tự nhiên hóa sinh, [37c] ăn bằng niệm, mình phát ánh sáng và có thần túc bay trong hư không.¹¹

“Về sau, cõi đất này thảy biến thành nước trùm ngập tất cả. Vào lúc ấy không có mặt trời, mặt trăng, các sao, cũng không có kể ngày đêm, năm, tháng, số tuổi. Duy có một vùng tối tăm bao la. Sau dần dần biển nước đó lại biến thành cõi đất. Các vị trời Quang âm đến lúc hết phước, mệnh chung, sinh xuống nơi này. Tuy sinh xuống đó, song vẫn ăn bằng niệm, còn có thần túc bay đi, thân còn tỏa sáng. Chúng sống như thế một thời gian lâu và ai cũng gọi nhau là ‘chúng sinh! chúng sinh!’¹²

“Về sau nữa, từ trong cõi đất nầy có suối ngọt chảy ra giống như mật

———

⁹T 10: Kiêu-tát-la chủ Thắng Quân Đại vương 憍薩羅主勝軍大王.T 26(154): Ba-tư-nặc Câu-sa-la vương 波斯匿拘娑羅王. Pāli: rājāPasenadi Kosalo.

¹⁰ Quang âm thiên 光音天. T 26(154): Hoảng dục thiên 晃昱天.Huyền Tráng: Cực quang tịnh thiên 極光淨天. Cũng có chỗ dịch là Thủy âm thiên水音天. Pl.: Ābhassara.

¹¹ D 27 (iii 84): manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā,được sinh bởi ý (= ý thành thân), ăn bằng hỷ, tự mình phát ánhsáng, phi hành trong hư không.

¹²Pāli, ibid. 85: na itthipumā paññāyanti, sattā sattātveva saṅkhyaṃgacchanti, (lúc bấy giờ) không có ý niệm nam nữ, mà chỉ gọi là“chúng sinh.”

bơ.¹³ Chúng khi mới đến, thiên tính còn nông nổi,¹⁴thấy vậy nghĩ thầm: ‘Đó là vật gì, ta hãy nếm thử?’ Liền nhúng ngón tay vào suối để nếm thử, nếm tới ba lần, cảm thấy ngon, chúng mới lấy tay bụm ăn không chút e ngại, và cứ mê say ăn như thế chẳng biết nhàm. Các chúng sinh khác nhìn thấy, bắt chước làm theo, nếm đến ba lần, cảm thấy ngon rồi cũng tiếp tục ăn mãi, do đó, thân chúng trở nên thô kệch, da thịt cứng rắn, mất cả màu sắc đẹp đẽ nhà trời, thần túc không còn, phải đi trên đất, ánh sáng nơi thân cũng mất, cả trời đất tối tăm.

“Này Bà-tất-tra, nên biết pháp thường của trời đất: sau thời gian tối tăm thì có thiên tượng: mặt trời, trăng, sao, xuất hiện ở không trung, rồi từ đó bắt đầu có ngày đêm, tối sáng, năm tháng, số tuổi. Chúng sinh lúc này chỉ nhờ ăn vị đất mà sống lâu trong thế gian. Người nào ham ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người nào ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận, do đó mới bắt đầu có sự tốt xấu, xinh đẹp. Người xinh đẹp thì sinh tâm kiêu mạn khinh người xấu xí. Người xấu xí thì sinh tâm tật đố ghét người xinh đẹp. Chúng sinh do đó thù nghịch với nhau.

“Bấy giờ suối ngọt tự nhiên cạn khô. Về sau, cõi đất tự nhiên lại sinh ra chất béo của đất¹⁵ có đủ mùi vị thơm tho ăn được. Chúng sinh lại lấy vị đất ấy mà ăn, sống lâu trong thế gian. Người nào ham ăn nhiều thì nhan sắc trở nên xấu, người nào ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận. Người đẹp đẽ sinh tâm kiêu mạn khinh người xấu xí; người xấu xí sinh tâm tật đố ghét người đẹp đẽ. Chúng sinh vì thế cùng nhau tranh tụng mãi. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước. Về sau, đất này lại sinh thứ chất béo của đất dày mà thô,¹⁶ tuy cũng thơm ngon ăn được nhưng

———

¹³Hán: tô mật 酥蜜. T 10: như sắc như sữa bơ 酥乳, vị như mía 甘蔗hoặc như mật 蜜. T 26(164): như sữa đặc đun chín 熟酪. D 27(iii 85): … seyyathāpi nāma payaso takkassa nibbāyamānassa upari sanānakaṃ hoti… seyyathāpi nāma sampannaṃ vā sappi sampannaṃvā navanītaṃ… seyyathāpi nāma khuddamadhuṃ aneḷakaṃ: nhưbọt nổi lên trên mặt cháo sữa đun sôi đang nguội dần… như đề hồ

hay thuần túy như tô… như mật ong thuần tịnh.

¹⁴Thiên tính khinh dị 天性輕易. T 26(154): xan tham bất liêm 貪餮不廉. D 27 ibid.: aññataro satto lolajātiko, một chúng sinh nọ có tínhháu tham.

¹⁵ Hán: địa phì 地肥. T. 10: địa bính 地餅, bánh bằng đất, màu như tư-na-ca 飡那迦, vị như mía. Pl.; (bhūmipa)ppaṭaka, loại bánh làm từ sữa và gạo: bánh (sữa gạo) đất? Cf. Skt. parpaṭaka: bánh, cao (Wogihara).

¹⁶ Thô hậu địa phì 麤厚地肥. T 10: sinh loại dây leo rừng 林藤, giống như cành ca-lung-phạ-ca 迦籠嚩迦枝có bốn màu. T 26(154): sinh bà-la婆羅, màu như hoa

không bằng trước. Chúng sinh bấy giờ lại lấy vị đất này ăn mà sống lâu ở thế gian. Người ham ăn nhiều thì nhan sắc trở nên xấu, người ăn ít thì nhan sắc còn tươi nhuận. Người xinh đẹp, kẻ xấu xí cứ thị phi nhau rồi sinh điều tranh tụng mãi. Từ đó chất đất tốt không sinh lại nữa. [38a] Về sau, đất này lại sinh ra thứ lúa tự nhiên không có trấu,¹⁷ sắc vị đầy đủ, thơm tho ăn được. Chúng sinh lại lấy lúa gạo ăn, sống lâu ở thế gian. Con trai con gái nhìn nhau, dần dần móng tâm tình dục,¹⁸ rồi trở thành gần gũi nhau. Nhưng chúng sinh khác thấy thế nói: ‘Ngươi làm bậy! Ngươi làm bậy!’

Và kẻ làm quấy bị tẩn xuất khỏi nhóm người, sau ba tháng mới cho trở lại.

“Này Bà-tất-tra, những điều trước kia người ta cho là quấy, thì bây giờ người ta cho là phải. Rồi chúng sinh kia tập hành phi pháp, mặc tình buông thả theo tình dục, không kể gì thời tiết. Rồi vì sự hổ thẹn chúng mới tạo lập phòng xá và từ đó thế gian khởi đầu có phòng xá. Quen thói tập hành phi pháp, dâm dục ngày càng tăng, mới có bào thai sinh ra từ bất tịnh, và thế gian mới bắt đầu có bào thai vậy.

“Chúng sinh lúc ấy ăn loại lúa gạo tự nhiên; thu hoạch xong nó lại sinh ra, vô cùng vô tận. Mãi về sau, trong chúng sinh đó có kẻ lười nhác thầm nghĩ rằng: ‘Cứ sáng ăn sáng lấy, chiều ăn chiều lấy, thế thì nhọc nhằn. Chi bằng lấy gộp để cất đủ ăn một ngày.’ Nó liền lấy gộp đủ ăn một ngày. Sau đó có bạn gọi nó đi lấy lúa, nó đáp: ‘Tôi đã lấy gộp đủ để ăn một ngày rồi. Bạn muốn lấy thì cứ tùy ý.’ Người ấy bèn suy nghĩ: ‘Anh này khôn ngoan, biết chứa lương thực trước. Ta nay cũng muốn tích trữ lương thực đủ cho ba ngày.’ Nó bèn trữ lương thực dư cho ba

———

gia-đàm 加曇華. D 27 ibid.: Pl.: badālatā…seyyathāpi nāma kalambukā evameva pātủahosi, xuất hiện một loạidây leo, giống như loại cỏ ống (một loại tre?). Sớ giải: kalambukā tināḷikā, một loại cỏ ống hay tre. Có lẽ tương đương Skt.. kadambaka,hoa của cây kadamba; Phiên Phạn ngữ 9 (T 2130) nói: cây hoa cađàm-ba 迦曇波花樹, dịch là bạch hoa 白花. Wogihara: hoa màu dacam, tên khoa học Nauclea Cadamba. Chưa rõ cây gì.

¹⁷Tự nhiên canh mễ, vô hữu khang khoái 自然粳米無有糠糩. T. 10:hương đạo 香稻, lúa thơm. D 27: akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇoathuso, xuất hiện thứ lúa chín tự nhiên không do canh tác, không cám, không vỏ.

¹⁸Pāli: tesaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyataṃ sārāgo udapādi,pariḷāho kāyasmiṃ okkami; te pariḷāhapaccayā methunaṃ dhammaṃpaμiseviṃsu, Chúng quan sát lẫn nhau rất lâu, rồi luyến ái khởi lên,thân thể chúng nóng bức. Do nóng bức mà chúng hành pháp dâm dục.

ngày. Khi có chúng sinh khác đến rủ đi lấy gạo, nó đáp: ‘Tôi đã cất trước đủ ăn ba ngày rồi. Bạn muốn lấy cứ tự ý đi mà lấy tùy ý.’ Người đó lại nghĩ rằng: ‘Gã kia khôn ngoan, đã biết cất lương thực trước đủ ăn ba ngày. Vậy ta hãy bắt chước nó, cất đủ năm ngày.’ Nó đi lấy cất ăn đủ năm ngày.

“Chúng sinh sau khi cạnh tranh nhau tích trữ, thóc lúa trở nên hoang dại, bắt đầu có vỏ trấu. Cắt rồi, nó không tự nhiên sinh lại như trước nữa. Chúng sinh thấy thế, trong lòng không vui, mới có sự ưu lo suy nghĩ: ‘Chúng ta lúc đầu mới sinh ra, chỉ sống bằng niệm hỷ, thân chúng ta có ánh sáng, và có thần túc để bay đi. Sau đó đất này tuôn ra suối ngọt, chảy ra giống như mật bơ, thơm ngon ăn được. Chúng ta cùng ăn, tiếp tục ăn mãi. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi nhuận. Do thức ăn này mà nhan sắc chúng ta trở nên khác nhau. Chúng ta do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Bấy giờ suối ngọt tự nhiên cạn khô. Về sau, cõi đất tự nhiên lại sinh ra chất béo của đất có mùi vị thơm tho ăn được. Khi ấy, [38b] chúng ta lại lấy đất ấy mà ăn. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi nhuận. Chúng ta do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước mà lại sinh thứ chất thô dày, tuy cũng thơm ngon ăn được. Chúng ta lại lấy mà ăn. Ai ăn nhiều thì nhan sắc thô xấu, người ăn ít thì sắc còn tươi vui. Chúng sinh do vậy ai nấy ôm lòng thị phi, ganh ghét lẫn nhau. Rồi thì, chất béo của đất không còn sinh như trước, mà lại sinh ra thứ lúa tự nhiên không có trấu. Chúng ta lại lấy mà ăn để sống lâu ở đời. Rồi những kẻ biếng nhác tranh nhau tích trữ, nên lúa gạo trở nên hoang dại, bắt đầu có vỏ trấu, cắt rồi nó không sinh trở lại. Bây giờ phải làm sao đây?’

“Rồi chúng bảo nhau: ‘Chúng ta hãy phân chia đất và cắm mốc.’ Chúng chia đất và cắm mốc. Này Bàtất-tra, do nhân duyên ấy mới phát sinh danh từ ‘đấtruộng.’¹⁹

“Bấy giờ chúng sinh đó phân chia ruộng đất, ai lập bờ cõi nấy, nên dần dần sinh ra tâm lén lút cắp trộm thóc lúa của nhau. Những chúng sinh khác trông thấy bảo: ‘Ngươi làm bậy! Ngươi làm bậy! Ngươi đã córuộng đất mà còn lấy trộm của người ta. Từ nay về sau không được làm thế nữa.’ Nhưng chúng sinh kia vẫn lấy cắp mãi. Các chúng sinh khác

———

¹⁹ Điền địa 田地; từ nguyên không được đề cập trong bản Pāli.

vẫn tiêp tục khiển trách, nhưng nó không thôi. Chúng bèn lấy tay đánh nó, và tố cáo với mọi người rằng: ‘Người nầy đã córuộng lúa mà còn lấy trộm của người khác.’ Gã này lại bảo: ‘Người này đánh tôi.’ Mọi người thấy hai bên cãi nhau mãi, thì ưu sầu không vui, nói với nhau một cách áo não: ‘Chúng sinh càng trở nên xấu ác, nên thếgian mới có xảy ra sự bất thiện đó, sinh ra điều uế ác, bất tịnh. Đó chính là nguyên nhân của sinh, già, bệnh, chết, phiền não khổ báo, đọa trong ba đường dữ. Bởi có ruộng đất riêng nên mới sinh kiện cáo. Vậy tốt hơn chúng ta nên lập lên một người làm chủ để xử trị. Hễ ai đáng bảo hộ thì bảo hộ, ai đáng khiển trách thì khiển trách. Mỗi người chúng ta đều giảm phần gạo mà cung cấp cho người ấy để lo việc xét xử kiện cáo.’Chúng mới lựa chọn trong đại chúng mà tôn lên một người có hình vóc to lớn, nhan mạo đoan chính, có oai đức, và bảo rằng: ‘Ông nay hãy vì bọn ta mà lên làm Bình đẳng chủ.²⁰Hễ thấy ai đáng bảo hộ thì bảo hộ, ai đáng khiển trách thì khiển trách, ai đáng đuổi thì đuổi.

Bọn ta sẽ góp gạo cung cấp cho.’

“Người kia nhận lời lên làm chủ, trông coi xử đoán kiện cáo. Mọi người cùng góp gạo cung cấp.

“Người kia thường lấy lời hay đẹp ủy lạo mọi người, vàmọi người đều hoan hỷ tôn xưng rằng: “Lành thay Đạivương! Lành thay Đại [38c] vương!” Từ đó thế gian mớibắt đầu có danh từ Vua.²¹ Đúng theo pháp mà trị dân, nên gọi là Sát-lị,²² và thế gian bắt đầu có tên “Sát-lị.”

———

²⁰ Hán: bình đẳng chủ平等主. T 10, T 26(154): lập làm Điền chủ 田主. D 27.: mahāsammato, người được bầu lên từ đại chúng. Địnhnghĩa của Pāli không có trong bản Hán: mahājanasammatoti … mahāsammato, người ấy được lựa chọn (sammata: sammannati) bởi đại chúng (mahājana) nên được gọi là Mahāsammato (đạituyển xuất).

²¹ Hán: vương 王. T 10: Do khéo nói ra lời an ủi đối với mọi người,gọi là “người an ủi 慰安.” Người an ủi ấy tức là vua 王. Đó là nguồn gốc của từ “vua”. T 26(154): Khiến cho chúng sinh được an lạc đúng như pháp, bảo vệ và thi hành kỹ luật, đó là vua. “Vua” có nghĩa là “làm vua” 王謂之王. D 27: dhammena pare rañjetīti rājā rājā,“đúng theo pháp, làm người khác hài lòng, đó gọi là vua”. Theo đây,rāja, vua, do gốc động từ rañjeti, làm cho vui, làm cho hài lòng.

²² Hán: Sát-lị 剎利. T 10: “Làm chủ và bảo hộ địa giới, nên được gọi là Sát-đế-lị.” D 27 ibid.: khettānaṃ adhipati… khattiyo khattiyo,ông chủ của các ruộng đất (khetta) được người ta gọi: Khaatiyo !Khattiyo! (= điền chủ).

“Thời gian sau, trong quần chúng độc nhất có một người²³ suy nghĩ như vầy: ‘Nhà là đại hoạn, nhà là gai độc. Ta nên bỏ cư gia này mà sống một mình trên rừng núi nhàn tịnh để tu đạo.’ Người ấy liền bỏ cư gia mà vào rừng, trầm lặng tư duy, đến giờ ăn thì cầm bát vào xóm khất thực. Mọi người trông thấy, thảy đều vui vẻ cúng dường, tán thán: ‘Lành thay, người này đã lìa bỏ cư gia, một mình sống trong núi rừng, trầm lặng tu đạo, xa lìa mọi điều xấu ác.’ Từ đó trong thế gian mới bắt đầu có tên Bà-la-môn.²⁴

“Nhưng trong đám Bà-la-môn có kẻ không ưa ở chỗ nhàn tịnh tọa thiền tư duy, mà chỉ ưa vào nhân gian chuyên nghề tụng đọc, và tự nói: ‘Ta là người không tọa thiền.’ Người đời nhân đó gọi là ‘Bất thiền Bà-lamôn²⁵và cũng vì hay đi vào nhân gian nên lại có tên là ‘Nhân gian Bà-la-môn.²⁶ Bắt đầu từ đó trong thếgian có dòng Bà-la-môn hiện ra.

“Lại trong đám chúng sinh kia, có người ưa kinh doanh sự nghiệp,²⁷ chất chứa tài bảo, nhân đó người ta kêu hạng này là hạng Cư sỹ.28 Trong đám chúng sinh kia có người có nhiều cơ xảo, làm được nhiều thứ kiến

———

²³So Pāli: sattānaṃ yeva ekaccānaṃ, một số (nhiều) chúng sinh.

²⁴ D 27 (iii 94): pāpake akusale dhamme vāhentī ti… brāhmaṇābrāhmaṇā: do loại bỏ các pháp ác, bất thiện mà được gọi Brāhmaṇā! Brāhmaṇā. Ở đây, từ brāhmaṇa có gốc từ động từ vāhenti: loạibỏ. Vāheti là dạng hỗn chủng của động từ căn Skt. √bṛh, cũng đọclà vṛh: nhổ bỏ, nhổ sạch gốc.

²⁵ Bất thiền bà-la-môn 不禪婆羅門. D 27 ibid.: na dānime jhāyantītikho, vāseṭṭha, ‘ajjhāyakā ajjhāyakā’, “những người tụng đọc, vìnhững người này không thiền tứ.” Từ nguyên của ajjhāyaka (Skt;ādhyāyika: ādhy-āya: √i: tụng đọc) chỉ Bà-la-môn thông hiểu kinhvăn Vệ đà. Ở đây nó được coi có gốc động từ jhāyati (Skt. √dhyai:dhyāyati): thiền tịnh hay tư duy: a-jjhāyaka: người không thiền tứ= người tụng đọc. T 10: : “Những người ấy không còn được gọi lànhững kẻ tu thiền, mà được gọi là giáo thọ giả 教授者.”

²⁶ Nhân gian bà-la-môn 人間婆羅門. Pāli: jana-brāhmaṇa?

²⁷ Doanh cư nghiệp 營居業.

²⁸ T 26(154): “Vì mỗi người đi về các phương khác nhau để làm ruộng,nên gọi là ‘Tì-xá’.” D 27 ibid.: methunaṃ dhammaṃ samādāya visukammantepayojentīti kho, vāseṭṭha, ‘vessā, vessā’, “sau khi thọ trì pháp dâm dục, chúng theo đuổi nhiều loại chức nghiệp, cho nên chúng được gọi là vessā. Ngữ nguyên của từ vessā, giai cấp thứ ba, được giải thích là do từ “visu(ṃ): mỗi mỗi riêng biệttrong từ visukammanta: nhiều chức nghiệp khác nhau.

tạo, nên thế gian mới có thêm một hạng nữa gọi là công xảo Thủ-đà-la.²⁹

“Này Bà-tất-tra, nay thế gian có tên gọi bốn chủng tính và thêm hạng thứ năm là chúng Sa-môn. Như thế là vì có khi trong chúng Sát-lị có người tự thấy nhàm chán pháp của mình, bèn cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo. Do đó, tên gọi Sa-môn bắt đầu có từ đó. Trong chúng Bà-la-môn, Cư sỹ, Thủ-đà-la, có khi có người tự thấy nhàm chán pháp của mình, bèn cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo. Do đó, tên Sa-môn bắt đầu có từ đó.

“Này Bà-tất-tra, người dòng Sát-lị mà thân làm bất thiện, miệng nói bất thiện, ý nghĩ bất thiện, khi thân hoại mạng chung phải thọ ác báo. Dòng người Bàla-môn, dòng Cư sỹ, dòng Thủ-đà-la mà thân làm bất thiện, miệng nói bất thiện, ý nghĩ bất thiện, khi thân hoại mệnh chung họ cũng phải thọ ác báo như thế.

“Này Bà-tất-tra, nếu người dòng Sát-lị mà thân làm lành, miệng nói lành, ý nghĩ lành, khi thân hoại mệnh chung được hưởng thiện báo, thì người dòng Bà-lamôn, dòng Cư-sỹ dòng Thủ-đà-la mà thân làm lành, miệng nói lành, ý nghĩ lành, khi thân hoại mệnh chung cũng được hưởng thiện báo như thế.

“Này Bà-tất-tra, nếu người dòng Sát-lị mà làm cả hai điều vừa thiện vừa ác nơi thân, miệng, ý, khi thân hoại mệnh chung phải gặt lấy quả báo vừa khổ vừa vui, thì người dòng Bà-la-môn, dòng Cư sỹ, dòng Thủ-đà-la mà làm cả hai điều thiện ác về nơi thân, miệng, ý, đến khi thân [39a] hoại mệnh chung, cũng phải thọ lấy quả báo vừa khổ vừa vui như thế.

“Này Bà-tất-tra, trong dòng Sát-lị có kẻ cắt tóc cạo râu, mặc y tu đạo, tu bảy pháp giác chi, không bao lâu là được thành Đạo. Vì sao? Con nhà tộc tính ấy mặc pháp y xuất gia, tu các phạm hạnh cao thượng, thì chính ngay trong hiện tại tự thân tác chứng, sự sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh. Trong dòng Bà-la-môn, dòng Cư sỹ, dòng Thủ-đà-la mà có kẻ cắt bỏ râu tóc, mặc pháp y tu đạo, tu bảy pháp giác chi, không bao lâu cũng sẽ được thành Đạo như thế. Vì sao? Con nhà tộc tính ấy xuất gia, mặc pháp y, tu các

———

²⁹ Thủ-đà-la công xảo 首陀羅工巧. D 27 ibid.: luddācārā khuddācārāti kho, vāseṭṭha,‘suddā, suddā“Những người hànhnghề hung ác (nghề săn bắt), hành nghề vụn vặt, chúng được gọilà sudda.”

phạm hạnh vô thượng, chính ngay trong hiện tại tự thân tác chứng, sinh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh.

“Này Bà-tất-tra, cả bốn chủng tính đó, đều có thể xuất sinh bậc La-hán thành tựu viên mãn minh và hành, là bậc đứng nhất ở trong năm chủng tính ấy.

“Này Bà-tất-tra, Phạm Thiên có bài kệ rằng:

Trong đời, Sát-lị nhất.

Với ai y chủng tính.³⁰

Minh Hành thành đầy đủ,

Bậc nhất trong Trời-Người.

“Này Bà-tất-tra, Phạm Thiên nói như thế là đúng chớ không phải không đúng, khéo thọ31 chứ không phải không khéo thọ. Lúc đó Ta liền ấn khả lời nói ấy của Phạm Thiên. Vì nay Ta, Như Lai, Chí Chân, cũng nói nghĩa như thế đó:

Trong đời, Sát-lị nhất,

Với ai y chủng tính.

Minh Hành thành đầy đủ,

Bậc nhất trong Trời-Người.”

———

³⁰ Nguyên Hán: sinh trung Sát-lị thắng, năng xả chủng tính khứ 生中剎利勝　能捨種姓去: trong đời Sát-lị là nhất; ai hay rời bỏ chủng tính.Pāli: khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino, với những ai ychỉ chủng tính (giai cấp), sát-lị là bậc nhất trong loài thọ sinh. Bảnhán hình như đọc là gottanissārino: những ai rời bỏ chủng tính. Cáchhiểu này không phù hợp với nội dung, cần sửa lại. Xem đoạn dịchHán bài kệ tương tự trong kinh A-ma-trú ở sau, T 1(20).

³¹ Hán: thiện thọ 善受.Pl.: sugīta (được hát rất hay), có lẽ trong bản Hán đọc là sugahitā (nắm giữ kỹ). T 26 (154): thiện ca 善歌.

Bấy giờ, sau khi đức Thế Tôn nói pháp này, Bà-tấttra, Bà-la-đọa liền được tâm giải thoát vô lậu; sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.