Kinh Trường A - Hàm Tập 1

8. Kinh Tán - Đà - Na

8. KINH TÁN-ĐÀ-NA

[47a18] Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật ở tại động cây Thất Diệp,¹ núi Tì-hala,²thành La-duyệt-kì cùng đại chúng Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi vị.

Lúc đó, ở thành Vương xá có một Cư sỹ tên Tán-đàna,³ tính ưa đi dạo. Hằng ngày ông ra khỏi thành, đến chỗ đức Thế Tôn. Một hôm, ông xem bóng mặt trời rồi thầm nghĩ: “Giờ này chưa phải lúc đến thăm viếng Phật. Giờ này Phật còn nhập định tư duy tại tĩnh thất, và các Tỳ-kheo cũng đang thiền tĩnh. Ta hãy đi đến rừng của nữ Phạm-chí Ô-tạm-bà-lị,⁴ đợi đến giờ thích

hợp sẽ đến Phật để lễ bái và gặp các Tỳ-kheo cung kính thăm viếng.”

Trong rừng của nữ Phạm-chí lúc bấy giờ có Phạm-chí tên Ni-câu-đà⁵cùng năm trăm đệ tử đang tụ tập một chỗ, lớn tiếng bàn luận, suốt ngày chỉ nói những điều phù phiếm, chướng ngại đạo. Hoặc luận bàn quốc sự. Hoặc bàn việc đao binh chiến tranh. Hoặc bàn [47b] việc quốc gia hòa nghĩa. Hoặc bàn việc đại thần, việc thứ dân. Hoặc bàn chuyện xe ngựa, công viên, rừng.

Hoặc bàn chuyện chiếu giường, y phục, ăn uống, phụ nữ. Hoặc bàn việc núi, biển, rùa, trạnh. Nghĩa là họ chỉ bàn những điều

———

* 第二分散陀那經第四

¹Thất Diệp thọ quật 七葉樹窟, hang cây bảy lá. nơi kết tập kinh điển lần thứ nhất. T 11, Phật tại Ca-lan-đà, Trúc lâm tinh xá 迦闌陀竹林精舍. T. 26(104) cũng vậy. Pl.: sđd.: Rājagahe viharatiJigghakūṭe pabbate, trú ở Vương xá, trong núi Jigghakūṭa.

2 Tỳ-ha-la 毗訶羅山.

³Tán-đà-na 散陀那; T. 11: trưởng giả tên Hòa Hiệp 和合. T.26(104): Cư sỹ tên Thật Ý 實意. Pl.: Sandhāna.

⁴Ô-tạm-bà-lị Phạm-chí nữ lâm 烏暫婆利梵志女林; T. 11: Ưu-đàmbà-la lâm dị học viên 優曇婆羅林異學園. Pl.: Udumbarikāyaparibbājakārāmo; khu vườn của Vương phi (devī) Udumbarika dành cho các ngoại đạo xuất gia.

⁵ Phạm-chí Ni-câu-đà 尼俱陀. Từ Phạm-chí ở đây là phiên âm củaPāli tương đương paribbājaka: ngoại đạo xuất gia. Nơi khác, từ Phạm-chí chỉ người Bà-la-môn. T. 11: Phạm-chí Ni-câu-đà 尼拘陀梵志. T 26(104): một người dị học tên Vô Nhuế 異學無恚. Pl.:Nigrodho pabbājako. Hán đọc là Nikrodha.

chướng ngại đạo như thế cho hết ngày.⁶

Khi Phạm-chí kia vừa trông thấy Cư sỹ Tán-đà-na từ xa đi lại, liền ra lệnh cho chúng của ông: “Các người hãy tĩnh lặng. Vì sao vậy? Có đệ tử của Sa-môn Cùđàm đang từ ngoài đến. Trong hàng đệ tử bạch y của Sa-môn Cù-đàm, ông đó thuộc vào hạng trưởng thượng. Ông ấy chắc đi đến đây. Các ngươi hãy tĩnh lặng.” Các Phạm-chí đều giữ im lặng.

Cư sỹ Tán-đà-na đi đến chỗ Phạm-chí, chào hỏi xong, ngồi một bên và nói với Phạm-chí:

“Thầy tôi, đức Thế Tôn, thường ưa nhàn tĩnh, chẳng ưa huyên náo. Không như các ông và đệ tử các ông ưa ở giữa đám đông cao tiếng luận đàm. Nhưng chỉ toàn những lời chướng ngại đạo, vô ích.”

Phạm-chí nói lại:

“Sa-môn Cù-đàm có bao giờ đàm luận với mọi người không? Mọi người do đâu mà biết được Sa-môn cóđại trí tuệ? Thầy của Ông thường ưa một mình ở chỗ

biên địa.⁷ Cũng như con bò chột ăn cỏ, chỉ đuổi theo chỗ mà nó thấy.⁸ Thầy ông là Cù-đàm cũng thế. Cứham điều độc kiến riêng nên mới ưa chỗ không người. Nếu thầy ngươi lại đây, chúng ta sẽ gọi ông ấy là con bò chột. Sa-môn Cù-đàm thường tự cho là có đại trítuệ, nhưng ta chỉ cần một câu là đủ làm cho cùng bívà bắt phải im lặng. Ví như con rùa thun hết mình vàocho thế là yên ổn rồi. Nhưng chỉ cần một mũi tên là nó không còn chỗ tránh.”

Lúc đó, Thế Tôn đang ở tại tĩnh thất, bằng thiên nhĩ, nghe câu chuyện giữa Phạm-chí và Cư sỹ như thế, liền ra khỏi hang Thất-diệp, đi đến rừng nữPhạm-chíÔ-tạm-bà-lị.

Khi Phạm-chí vừa từ xa thấy Phật đi lại, bảo các đệ tử:

———

⁶ Bàn về các đề tài mà Pāli gọi là tiracchāna-kāthā: súc sinh luận.

⁷Biên địa 邊地. T 11: “Vì không thể làm được gì với trí tuệ như ngôi nhà trống (không xá tuệ 空舍慧), nên mới sống nơi hoang dã.” D 25 (iii 36): suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, “trí tuệ của Sa-môn Gotama bị hủy hoại như ngôi nhà trống/ hay bởi chỗ hoang vắng? Sớ giải: suññāgārahatāti suññāgāresu naṭṭhā, samaṇena higotamena bodhimūle appamattikā paññā adhigatā, “bị hủy hoại bởi không xứ tuệ/ không xá tuệ (suññāgāra): trí tuệ mà Sa-môn Gotama sở đắc dưới gốc bồ-đề chỉ là một chút ít; nó bị hủy hoại trong những chỗ hoang vắng.”

⁸T 11: Như con bò một mắt chỉ đi vòng quanh bên ngoài. T 26(104): Như con bò chột, ăn ở biên địa. D 25: seyyathāpi nāma gokāṇāpariyantacārinī, như con bò chột chỉ đi ngoài biên.

“Các ngươi hãy giữ im lặng. Sa-môn Cù-đàm sắp đến đây. Các ngươi chớ đứng dậy nghinh đón, cung kính lễ bái, cũng đừng mời ngồi. Chỉ riêng một chỗ cho ông ta ngồi thôi. Khi y ngồi xong các ngươi hãy hỏi:

‘Sa-môn Cù-đàm, từ trước đến nay ông dạy bảo cho đệ tử những pháp gì để họ được định an ổn,⁹ tịnh tu phạm hạnh?’”

Bấy giờ, Thế Tôn vừa đi đến khu vườn, Phạm-chí bất giác đứng dậy, nghinh đón Thế Tôn và nói rằng:

“Xin mời đến đây, Cù-đàm. Xin mời đến đây, Sa-môn. Từ lâu không được gặp, nay có việc gì Ngài đến đây? Xin mời ngồi tạm ở đàng trước.”

Khi ấy, đức Thế Tôn ngồi xuống, vui vẻ mỉm cười và thầm [47c] nghĩ: ‘Các người ngu nầy không tự chủ được. Trước đã đặt lệnh ước với nhau mà rốt cuộc không giữ toàn.’ Sở dĩ vậy, là vì thần lực của Phật khiến ác tâm của chúng tự nhiên tiêu tan.

Cư sỹ Tán-đà-na đảnh lễ chân Phật rồi ngồi một bên. Phạm-chí Ni-câu-đà chào hỏi Phật xong cũng ngồi một bên và bạch Phật:

“Sa-môn Cù-đàm từ trước đến nay dạy bảo hàng đệ tử những pháp gì khiến họ được tịch định an ổn, tịnh tu phạm hạnh?”

Phật nói:

“Hãy thôi, Phạm-chí! Pháp Ta sâu rộng. Những điều mà từ trước đến nay Ta dạy các đệ tử được an lạc, tịnh tu phạm hạnh, không phải là những điều mà ông có thể hiểu kịp.”

Rồi Phật lại nói với Phạm-chí:

“Dẫu đến cả đạo pháp mà Thầy của ông và các đệ tử của ông tu hành, tịnh hay bất tịnh,¹⁰ Ta cũng nói hết được cả.”

Lúc đó năm trăm đệ tử Phạm-chí này đều cất tiếng bảo nhau: “Sa-môn Cù-đàm có oai thế lớn, có thần lực lớn thật. Người ta hỏi nghĩa lý mình, mình lại giảng trở lại nghĩa lý của người ta!” Phạm-chí bạch Phật:

———

⁹An ổn định 安隱定. T 11: an ổn địa 安隱地. Pl.: assāsappattā: đạt đến trạng thái tô tức, trạng thái tươi tỉnh (của vị A-la-hán).

¹⁰ D 25: kathaṃ… tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṃ aparipuṇṇā? Như thế nào là sự khổ hạnh hoàn hảo, và không hoàn hảo?

“Lành thay Cù-đàm! Xin Ngài phân biệt cho.”

Phật bảo Phạm-chí:

“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe! Ta sẽnói.”

Phạm-chí đáp:

“Rất vui lòng được nghe.”

Phật nói:

“Những điều sở hành của ông toàn là thấp hèn. Như việc, cởi bỏ y phục để trần truồng,¹¹ hoặc lấy tay che,¹² hoặc không nhận đồ ăn đựng trong cái ghè,13

không nhận đồ ăn đựng trong chậu, không nhận đồ ăn giữa hai bức vách,¹⁴không nhận đồ ăn giữa hai người, không nhận đồ ăn giữa hai con dao,¹⁵ không nhận đồ ăn giữa hai cái chậu,¹⁶ không nhận đồ ăn từ gia đình đang ăn chung,¹⁷ không nhận đồ ăn từ nhà có thai, không nhận đồ ăn từ nhà được thấy có chó đứng trước cửa, không nhận đồ ăn từ nhà có nhiều ruồi, không nhận lời mời ăn, không nhận đồ ăn từ người nói đã có biết từ trước, không ăn cá, không ăn thịt, không uống rượu, không ăn với hai chén bát, một bữa ăn, một lần nuốt cho đến bảy lần nuốt thì thôi,¹⁸ nhận thức ăn được thêm,¹⁹ không quá bảy lần thêm, hoặc mỗi

ngày ăn một bữa, hoặc hai ngày, ba ngày, bốn ngày, năm ngày, sáu

———

¹¹ Ly phục lõa hình 離服裸形; Pl.: tapassī acelako hoti: người tu khổ hạnh trần truồng.

¹²T 26(104): hoặc dĩ thủ vi y 或以手為衣, lấy tay làm y phục. Pl., D 25: tr. 32: hatthāpalekhano, người tu theo hạnh liếm tay. Có lẽ bản Hán đọc từ hatthaparicchana.

¹³ Bất thọ giang thực 不受瓨食; D15: na kumbhimukhā paṭigaṇhāti, không nhận (thức ăn) từ miệng vò.

¹⁴ Hán: lưỡng bích trung gian 兩壁中間;D 25: eḷakamantaraṃ,giữa khung cửa

¹⁵ Hán: lưỡng đao trung gian 兩刀中間. Pl.: daṇḍamantaraṃ: giữa hai cây gậy.

¹⁶ Hán: lưỡng vu trung gian 兩盂中間; Pl.: musalamantaraṃ, giữa hai cái chày.

¹⁷ Hán: cọng thực gia 共食家: Pl.: dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, từ hai người đang ăn.

¹⁸Nhất xan nhất yết nãi chí thất yết 一餐一咽乃至七咽. T. 26(104): hoặc đạm nhất khẩu dĩ nhất khẩu vi túc… nãi chí tất khấu dĩ thất khẩu vi túc 或噉一口以一口為足乃至七口以七口為足, “hoặc nhai một miếng và một miếng là đủ… bảy miếng là đủ.”

¹⁹Hán: thọ nhân ích thực 受人益食.

ngày, bảy ngày ăn một bữa, hoặc chỉ ăn rau,²⁰hoặc chỉ ăn cỏ lúa,²¹ hoặc chỉ uống nước cơm, hoặc chỉ ăn mè, hoặc ăn gạo lứt, hoặc ăn phân bò, hoặc ăn phân nai, hoặc ăn rễ, nhánh lá, trái, hột cây, hoặc ăn trái cây tự rụng, hoặc choàng áo, hoặc mặc áo cỏ cú,²²hoặc mặc vỏ cây, hoặc lấy cỏ quấn mình, hoặc mặc da nai, hoặc để đầu tóc,²³ hoặc mang tấm lông bện,24 hoặc mặc áo vất ở gò mả, hoặc thường đưa tay lên, hoặc không ngồi giường chiếu, hoặc thường ngồi chồm hổm, hoặc cạo tóc chừa râu, hoặc nằm trên [48a] chông gai, hoặc nằm trên dưa quả, hoặc lõa hình nằm trên phân bò, hoặc một ngày tắm ba lần, hoặc một đêm tắm ba lần. Tóm lại là lấy vô số chuyện khổ cực hành hạ xác thân. Ni-câu-đà, ý ngươi nghĩ sao? Tu những hạnh như thế, đáng gọi là thanh tịnh pháp²⁵chăng?”

Ni-câu-đà đáp:

“Pháp đó là tịnh, chớ chẳng phải bất tịnh.”

Phật nói:

“Ngươi bảo là tịnh, nhưng Ta sẽ từ trong cái tịnh của ông đó chỉ ra điều cấu uế cho ông xem.”

Ni-câu-đà nói: “Hay lắm, Cù-đàm! Ngài cứ nói, tôi xin nghe.”

Phật nói:

“Những người kia trong khi tu khổ hạnh mà tâm thường tính nghĩ rằng: ‘Ta làm như thế này sẽ được mọi người cúng dường, cung kính, lễ bái.’ Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia khi được cúng dường rồi thì say đắm giữ chặt, tham luyến không rời, không biết xa lìa, không biết cách thoát ra. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà vừa trông thấy bóng ai đi đến, thì cùng nhau ngồi thiền. Khi không ai thì mặc ý nằm ngồi.

———

²⁰ Trong bản: hoặc phục thực quả 或復食果“chỉ ăn trái cây.” TNM: thái 食菜”, ăn rau.” T. 26(104): hoặc thực thái nhứ 或食菜茹.

21 Thực dữu 食莠, Khang hi: loại cỏ có thân như cây lúa. T. 26(104): thực bại tử 食稗子, ‘ăn hạt lúa’.

²² Bị (NM: phi) sa y 被(披)莎衣. Khang hi: sa 莎, một loại cỏ, tức hương phụ tử.

²³Lưu đầu phát 留頭髮: không hề hớt tóc. TNM: lộ đầu phát 露頭髮: để trần đầu tóc. Pl.: kesamassu-locako: người theo hạnh nhổrâu tóc.

²⁴ Bị mao biên 被毛編.

²⁵Pāli: tapojigucchā paripuṇṇā vā hoti aparipuṇṇā vā”ti? Các khổ hạn kinh tởm này là hoàn bị/ sung mãn hay không hoàn bị/sung mãn?

Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà nếu nghe đến chính nghĩa của người khác, không chịu nhìn nhận. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia nếu mà có ai hỏi thẳng, thì tiếc lẫn mà không trả lời. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà hễ thấy người nào cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn thì la rầy, ngăn cản. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia nếu thấy Sa-môn, Bà-la-môn ăn vật có thể sinh sản nữa²⁶ liền đến chê trách. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia có thức ăn bất tịnh, không chịu cho người khác mà tham ăn một mình, không thấy lỗi lầm của mình, không biết con đường xuất ly.27 Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia tự khen mình hay, chê bai người khác. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà giết, trộm, tà dâm, hai lưỡi, ác khẩu, nói dối, nói ỷ ngữ, tham lam, tật đố, tà kiến điên đảo. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà lười biếng, hay lãng quên,28 không tập thiền, không có trí tuệ, chẳng khác nào cầm thú. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà cống cao, kiêu mạn, mạn, tăng thượng mạn. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà không có tín nghĩa, lại không báo đáp, không trì tịnh giới, không hay tinh cần chịu nghe người khuyên răn, thường kết bạn bọn xấu làm điều xấu ác không dừng. Thế là cấu uế. Người tu khổ hạnh kia mà ôm nhiều sân hận, ưa làm xảo quyệt, cậy mình hiểu biết, tìm tòi hay dở của người, thường chấp tà kiến, biên kiến. Thế là cấu uế. Ni-câu-đà, ý ông nghĩ thế nào? Tu khổ hạnh như trên, đáng gọi là thanh tịnh ư?”

Ni-câu-đà đáp:

“Đó là bất tịnh chứ không phải [48b] tịnh.”

Phật nói: “Nay Ta từ trong pháp cấu uế ấy của ông màchỉ ra phần thanh tịnh, vô cấu cho ông hiểu.”

Phạm-chí nói: “Xin hãy nói.”

Phật nói:

———

²⁶ Cánh sinh vật 更生物. T 11: “Chê bai các sa-môn, bà-la-môn khác rằng: các ông ăn đủ các thứ mà sống, như ăn hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân…”

²⁷ Cf. D 25: tapassī bhojanesu vodāsaṃ āpajjati– ‘idaṃ me khamati,idaṃ me nakkhamatī’ti. so yañca khvassa nakkhamati, taṃsāpekkho pajahati. yaṃ panassa khamati, taṃ gadhito mucchito ajjhāpanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati,“Người tu khổ hạnh phân biệt thức ăn: thứ này tôi thích. Thứ nàytôi không thích... bị trói chặt mà không thấy sự nguy hiểm (lỗi lầm), không biết sự xuất ly.”

²⁸ Hán: hỷ vong 喜忘; bản Tống: hỷ vọng 喜妄: ưa thích điều dối trá.

“Những người tu khổ hạnh kia, nếu không tính nghĩrằng ta tu như thế này sẽ được sự cúng dường cung kính, lễ bái. Đó là pháp khổ hạnh không cấu uế.

Người tu khổ hạnh nếu được cúng dường mà tâm không tham đắm, thông tỏ xa lìa, rõ biết con đường xuất ly. Đó là pháp khổ hạnh không cấu uế. Người tu

khổ hạnh tọa thiền như thường lệ, không vì có người hay không người mà thay đổi. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh, nếu nghe ai nói chính nghĩa thì hoan hỷ tín nhận. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh nếu gặp ai hỏi thẳng thì hoan hỷ đáp. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh hễ thấy ai cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn thì hoan hỷ thay họ, chứ không la rầy ngăn cản. Đólà pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh nếu thấy Sa-môn, Bà-la-môn ăn vật sinh lại mà không tới chê bai. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà gặp món ăn bất tịnh, tâm không lẫn tiếc, gặp món ăn tịnh tâm không say đắm, xét thấy lỗi mình, biết pháp xuất ly. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh không tự khen mình, không chê kẻ khác. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Ngườitu khổ hạnh không giết, không trộm, không dâm dật,không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối, không ỷ ngữ, không tham lam, không tật đố, không tà kiến. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà tinh cần không lãng quên, ưa tập thiền định, tu nhiều trí tuệ, chẳng ngu như thú. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà không cống cao, kiêu mạn, tự đại. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà có lòng tín nghĩa, tập hạnh báo bổ, giữ gìn tịnh giới, siêng năng học hỏi, thường kết bạn với người lành, chứa điều lành mãi. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Người tu khổ hạnh mà không ôm lòng sân hận, không xảo ngụy, không cậy mình biết, không tìm sở đoản của người, không chấp chặt tà kiến cũng không biên kiến. Đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh. Phạm-chí nghĩ thế nào? Pháp khổ hạnh như thế, đáng gọi là pháp thanh tịnh vô cấu không?”

Ni-câu-đà đáp:

“Quả như vậy, quả thật đó là pháp khổ hạnh thanh tịnh vô cấu.”

Rồi Phạm-chí hỏi Phật:

“Khổ hạnh đến chừng mực như vậy đã được gọi làbậc nhất, kiên cố ²⁹

———

²⁹Hán: đệ nhất kiên cố 第一堅固. D 25: aggappattā ca sārappattā, đã đạt đến đỉnh cao và đạt đến cốt lõi?

[48c] chưa?”

Phật nói:

“Chưa! Đó mới là khổ hạnh vỏ ngoài.”

Ni-câu-đà thưa:

“Xin Phật cho biết mắt cây.”

Phật nói:

“Ông hãy lắng nghe. Ta sẽ nói cho.”

Phạm-chí thưa:

“Vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”

Phật nói:

“Này Phạm-chí, người tu khổ hạnh mà tự mình không giết, không dạy người giết, tự mình không trộm cắp, không dạy người trộm cắp, tự mình không tà dâm, không dạy người tà dâm, tự mình không nói dối, không dạy người nói dối. Người ấy đem tâm từ rải khắp một phương, rồi các phương khác cũng vậy, từ tâm quảng đại, bình đẳng vô lượng, khắp cả thế gian, không chút oán kết. Bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế. Chính đó mới là pháp khổ hạnh thuộc cốt lõi.”

Phạm-chí bạch Phật:

“Xin Ngài dạy cho cái nghĩa khổ hạnh lõi cây.”³⁰

Phật nói:

“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe, Ta sẽ nói cho.”

Phạm-chí đáp:

“Thưa vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”

Phật nói:

“Này Phạm-chí, người tu khổ hạnh mà tự mình không giết còn dạy người không giết, tự mình không trộm cắp còn dạy người không trộm cắp, tự mình không tà

dâm còn dạy người không tà dâm, tự mình không nói dối còn dạy người không nói dối. Người ấy đem từ tâm rải khắp một phương, rồi các phương khác cũng vậy, từ tâm quảng đại, bình đẳng vô

———

³⁰ Hán: kiên cố 堅固. Pl.: sāra, lõi cây hay chắc thật như lõi cây.

lượng, khắp cả thế gian, không chút oán kiết. Bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế. Người khổ hạnh kia lại có thể biết được việc xảy ra vô số kiếp trước, hoặc một đời, hai đời cho đến vô số đời, quốc độ thành hoại hay kiếp số trước sau, đều thấy đều biết cả. Lại còn thấy biết mình từng sinh vào chủng tộc đó, tên tuổi như thế, ăn uống như thế, sống lâu như thế, thọ khổ, thọ lạc như thế, từ kia sinh đây, từ đây sinh kia như thế. Những việc từ vô số kiếp như thế đều nhớ cả. Ấy gọi là khổ hạnh cốt lõi, không bị hủy hoại của Phạm-chí.”

Phạm-chí bạch Phật:

“Còn thế nào gọi là khổ hạnh bậc nhất?”

Phật nói:

“Này Phạm-chí, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe, Ta sẽ

nói cho.”

Phạm-chí đáp:

“Thưa vâng. Bạch Thế Tôn, tôi mong muốn được nghe.”

Phật nói:

“Này Phạm-chí, những người tu khổ hạnh mà tự mình không giết còn dạy người không giết, tự mình không trộm cắp còn dạy người không trộm cắp, tự mình không tà dâm còn dạy người không tà dâm, tự mình không nói dối còn dạy người không nói dối. Người ấy đem từ tâm rải khắp một phương, các phương

khác cũng vậy, từ tâm rộng lớn, trùm khắp, vô nhị vô lượng, không có kết hận, cùng khắp thế gian. Bi, hỷ và xả tâm cũng như vậy.

“Người khổ hạnh ấy tự biết sự việc vô số kiếp quá khứ về trước, một đời, hai đời, cho đến vô số đời, quốc độ, thành hoại, kiếp số chung thủy, thảy đều thấy hết biết hết. Lại tự mình thấy biết: Ta [49a] đã từng sinh vào chủng tính kia, tên họ như vậy, ăn uống, thọ mạng như vậy, cảm nghiệm khổ lạc như vậy, từ đây sinh kia, từ kia sinh đây. Như thế, nhớ hết sự việc vô số kiếp. Vị ấy bằng thiên nhãn thanh tịnh xem xét các loài chúng sinh chết đây sinh kia, nhan sắc đẹp xấu, chỗ hướng đến tốt hay xấu, tùy theo hành vi mà bị đọa lạc; thảy đều thấy hết biết hết.

“Lại biết chúng sinh với thân hành bất thiện, khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện, phỉ báng Hiền Thánh, tà tín điên đảo, sau khi thân hoại mạng chung sẽ đọa vào ba đường dữ. Hoặc có chúng sinh với thân hành thiện, khẩu hành thiện, ý hành thiện, không phỉ báng Hiền Thánh, tu hạnh chính tín, khi thân hoại mệnh chung được sinh vào cõi trời, cõi

người. Bằng thiên nhãn thanh tịnh vị ấy xem thấy các chúng sinh có hành vi nào sinh tới chỗ nào, đều thấy biết hết. Đó gọi là khổ hạnh thù thắng bậc nhất.”

Phật lại nói với Phạm-chí:

“Này Phạm-chí, ở trong pháp này lại có pháp thù thắng hơn nữa mà Ta thường đem dạy cho Thanh-văn. Họ nhờ pháp đó tu được phạm hạnh.”

Bấy giờ năm trăm đệ tử Phạm-chí lớn tiếng bảo nhau:

“Nay chúng ta mới thấy đức Thế Tôn là bậc tối thượng, Thầy chúng ta không bằng.”

Rồi Cư sỹ Tán-đà-na nói với Phạm-chí:

“Lúc nãy ông nói ‘Nếu gặp Cù-đàm đến thì chúng ta gọi là con bò chột.’ Nay đức Thế Tôn đến, sao ông không gọi? Lúc nãy ông nói ‘Chỉ cần một câu là đủlàm cho Cù-đàm cùng bí mà phải im lặng. Như con rùa thun cả vào vỏ cho thế là yên ổn, nhưng ta chỉ cần một mũi tên là khiến nó không có chỗ trốn.’ Sao nay ông không đem một câu làm cùng bí Như Lai?”

Phật hỏi Phạm-chí:

“Thật ông có nói lời đó chăng?”

Đáp: “Thưa có.”

Phật nói với Phạm-chí:

“Ông há không nghe các vị tiên túc Phạm-chí nói: chư Phật Như Lai ưa ở chỗ núi rừng nhàn tịnh, nhưTa ngày nay ưa chỗ nhàn tĩnh, chẳng phải như pháp của các ông chỉ ưa chỗ huyên náo, nói chuyện vô ích suốt ngày ư?”

Phạm-chí nói:

“Tôi có nghe nói chư Phật quá khứ ưa chỗ nhàn tĩnh, một mình sống ở núi rừng, như Thế Tôn ngày nay. Không như pháp chúng tôi ưa chỗ huyên náo, nóinhững chuyện vô ích để cho hết ngày.”

Phật nói: “Ngươi há không suy nghĩ rằng, Sa-môn Cù-đàm thuyết pháp để giác ngộ,³¹ tự điều phục mình và điều phục người khác; tự tịch tịnh

———

³¹ Nguyên Hán: năng thuyết bồ-đề 能說菩提. T 11: “Tự mình giác ngộ, rồi là nói pháp giác ngộ cho người khác.”Cf. D 25 (iii 54): buddho so bhagavā bodhāya

và khiến người khác tịch tịnh; tự mình qua bờ bên kia và đưa người khác sang bờ bên kia; tự mình giải thoát và khiến người khác giải thoát; tự mình diệt độ và khiến người khác được diệt độ?”

Lúc bấy giờ, Phạm-chí bèn rời chỗ ngồi đứng dậy, đầu mặt làm lễ, hai tay sờ bàn chân Phật, tự xưng tên mình, nói rằng:

“Con [49b] là Phạm-chí Ni-câu-đà. Con là Phạm-chí Ni-câu-đà. Nay tự mình quy y, làm lễ dưới chân Thế Tôn.”

Phật nói với Phạm-chí:

“Thôi đủ rồi, hãy dừng lại! Miễn sao tâm ông tỏ rõ, đó là kính lễ.”

Phạm-chí lại lễ dưới chân Phật một lần nữa, rồi ngồi xuống một bên. Phật bảo Phạm-chí:

“Ông sẽ chẳng nói rằng Phật vì lợi dưỡng mà thuyết pháp chăng?³² Chớ móng tâm như thế. Nếu có sự lợi dưỡng nào, Ta cũng cho ông hết.³³ Pháp được Ta nói, là vi diệu đệ nhất, vì để diệt trừ bất thiện, tăng trưởng thiện pháp.”

Rồi Phật lại bảo Phạm-chí:

“Ông sẽ chẳng nói rằng Phật vì tiếng tăm mà thuyết pháp chăng? Vì để được tôn trọng, vì để đứng đầu, vì để có những người tùy thuộc, ví để có chúng đông, mà thuyết pháp chăng? Chớ móng khởi tâm ấy. Nay những người tùy thuộc ông vẫn là tùy thuộc của ông. Pháp mà Ta nói là để diệt trừ bất thiện, tăng trưởng thiện pháp.”

Rồi Phật lại bảo Phạm-chí:

“Ông sẽ không nói rằng Phật đặt ông vào trong nhóm bất thiện, nhóm tối tăm chăng? Chớ nghĩ như vậy. Các tụ bất thiện và các tụ tối tăm, ông hãy loại bỏ đi³⁴. Ta vì ông mà nói pháp thiện tịnh.”

Lại bảo Phạm-chí:

———

dhammaṃ deseti, “Thế Tôn là đấng Giác ngộ (Phật); và Ngài thuyết pháp dẫn đến giác ngộ.”

³²D 25 (iii 56): ājīvā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā,“Sa-môn Gotama vì muốn tước đoạt sự sinh nhai của chúng tamà nói như vậy.”

³³D 25 ibid.: yo eva vo ājīvo, so eva vo ājīvo hotu, “sự sinh hoạt của các ông là gì, hãy là sự sinh hoạt như vậy.”

“Ông sẽ không nghĩ rằng Phật truất ngươi ra khỏi nhóm thiện pháp, nhóm thanh bạch chăng? Chớ nghĩ như vậy. Ông vẫn cứ ở trong nhóm thiện pháp, nhóm thanh bạch mà tinh cần tu hành.³⁵ Ta vì ông mà nói nhóm thiện tịnh, nhóm thanh bạch, diệt trừ hành vi bất thiện, tăng thêm thiện pháp.”

Bấy giờ năm trăm đệ tử Phạm-chí đều đoan tâm chính ý nghe Phật thuyết pháp.

Thấy vậy, Ma Ba-tuần nghĩ rằng: “Năm trăm đệ tử Phạm-chí đang đem tâm ý đoan chính nghe theo Phật pháp. Ta hãy đến phá hoại tâm ý đó đi.” Rồi Ác ma liền đem hết sức mình phá hoại thiện ý của năm trăm đệ tử ấy.

Phật bảo với Cư sỹ Tán-đà-na:

“Năm trăm đệ tử Phạm-chí này đoan tâm chính ý nghe Ta nói pháp. Thiên ma Ba-tuần đã phá hoại ý ấy. Ta muốn trở về, ngươi hãy cùng đi với Ta!”

Phật liền lấy tay mặt đón Cư sỹ Tán-đà-na đặt trong bàn tay, rồi nương hư không mà trở về.

Cư sỹ Tán-đà-na, Phạm-chí Ni-câu-đà và năm trăm đệ tử, sau khi nghe những điều Phật nói, hoan hỷ phụng hành.

———

³⁵ D 25 ibid.: Những pháp thiện gì của các ông mà các tôn sư cho là thiện, hãy vẫn là như vậy.

9. Kinh Chúng Tập

9. KINH CHÚNG TẬP

Tôi nghe như vầy:

Một thời, Phật du hành ở Mạt-la1 cùng với một nghìn hai trăm năm mươi Tỳ kheo, rồi đi dần đến thành Babà,2 vườn Am-bà của Xà-đầu.³

Bấy giờ, vào ngày mười lăm lúc trăng tròn,⁴Thế Tôn ngồi ở giữa khoảng đất trống với [49c] các Tỳ-kheo vây quanh trước sau. Thế Tôn đêm ấy sau khi đã

thuyết pháp nhiều, bèn nói với Xá-lợi-phất :

“Các Tỳ-kheo bốn phương tụ tập về, thảy đều siêng năng, dẹp bỏ ngủ nghỉ. Nhưng Ta đau lưng, muốn nghỉ một chút. Ngươi nay hãy thuyết pháp cho các

Tỳ-kheo.”

Xá-lợi-phất đáp:

“Kính vâng. Con sẽ làm theo Thánh giáo.”

Thế Tôn trải tăng-già-lê bốn lớp rồi nằm nghiêng phía hữu như con sư tử, hai chân chồng lên nhau.

Khi ấy Xá-lợi-phất nói với các Tỳ-kheo:

“Nay trong thành Ba-bà này có Ni-kiền Tử⁵mạng chung chưa bao lâu, nhưng các đệ tử chia ra làm hai bộ, luôn luôn tranh chấp nhau, tìm sở trường và sở đoản của nhau, mắng nhiếc nhau, thị phi với nhau rằng: ‘Ta biết pháp này. Ngươi không biết pháp này. Ngươi theo tà kiến. Ta theo chính kiến. Ngươi nói năng hỗn loạn, chẳng có trước sau, tự cho

———

* 佛說長阿含第二分眾集經第五

¹ Mạt-la 末羅. Pl.: Malla. T 1536: Lực sĩ sinh xứ 力士生處.

² Ba-bà thành 波婆城. T. 1356: Ba-bà ấp 波婆邑. Pl.: Pāva.

³ Xà-đầu Am-bà viên 闍頭菴婆園. T. 1356: rừng Chiết-lộ-ca 折路迦林. D 33: Pāvāyaṃ viharati Cundassa kammāraputtassa ambavane,du hành Pāva, trong rừng xoài của thợ rèn Cunda.

⁴ T. 1356, Phật được những người Lực sĩ mời đến ở ngôi đền mới dựnglà Ôn-bạt-nặc-ca 嗢跋諾迦舊多. D 33, duyên khởi cũng vậy, hội trường tên là Ubbhataka. Tên gọi này liên hệ đến từ uposatha, chỉ ngày trai giới tức ngày 15, có thể giải thích sự khác biệt trong bản Hán trên.

⁵ T 12: Ni-kiền-đà Nhạ-đề Tử 尼乾陀惹提子.

điều mình nói là chân chính. Lập ngôn của ta thắng. Lập ngôn của ngươi bại. Nay ta làm chủ cuộc đàm luận, ngươi có điều muốn hỏi thì đến hỏi ta.’

“Này các Tỳ-kheo, lúc bấy giờ nhân dân trong nước những ai theo Ni-kiền Tử đều chán ghét những tiếng cãi vã của bọn này. Đó là vì pháp ấy không chân chính. Pháp không chân chính thì không có con đường xuất ly.⁶ Ví như ngôi tháp đã đổ thì không còn tô trét gì⁷được nữa. Đó không phải là điều mà đấng Chính Giác⁸đã dạy.

“Các Tỳ-kheo, duy chỉ Pháp vô thượng tôn của đức Thích-ca ta là chân chính mới có thể có con đường xuất ly. Cũng như ngôi tháp mới thì có thể được dễdàng trang hoàng. Vì đó là điều mà đấng Chính Giác giảng dạy.

“Các Tỳ-kheo, hôm nay chúng ta cần phải kết tập pháp luật để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho ChưThiên và nhân loại được an lạc.

“Như Lai nói một Chính pháp: Hết thảy chúng sinh đều y thức ăn mà tồn tại.⁹

“Như Lai lại nói một Chính pháp: tất cả chúng sinh đều y các hành mà tồn tại.¹⁰

“Đó là một pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói hai Chính pháp: một làdanh, hai là sắc.¹¹

———

⁶Hán: vô do xuất yếu 無由出要; D 33: aniyyānike, không có khảnăng hướng dẫn.

⁷ Để bản: bất phục khả hủ 不可復圬. TNM: (…) trị 治. Nghi là(…) y 依. Xem đoạn sau, kinh 11 “Thanh tịnh” (h. 73a19). Cf. T26(196, 753b09): băng hoại vô trụ vô sở y hỗ 崩壞無柱無所依怙. Cf. D 33: bhinnathūpe appaṭisaraṇe: tháp đã đổ, không thểnương tựa.

⁸Nguyên Hán: Tam-da-tam-phật 三耶三佛; Pl.:sammāsambuddha.

⁹ Pāli: sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.

¹⁰Pāli: sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā.

¹¹ Pāli: nāmañca rūpañca.

“Lại có hai pháp: một là si, hai là ái.¹²

“Lại có hai pháp: hữu kiến và vô kiến.¹³

“Lại có hai pháp: không biết tàm và không biết quí.¹⁴

“Lại có hai pháp: có tàm và có quí.

“Lại có hai pháp: tận trí và vô sinh trí.¹⁵

“Lại có hai pháp, hai nhân hai duyên sinh ra ái dục: một, sắc tịnh diệu; hai, không tư duy.

“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi sân nhuế: thù ghét và không tư duy.

[50a] “Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi tà kiến: nghe từ người khác và tà tư duy.

“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên sinh nơi chính kiến: nghe từ người khác và chính tư duy.

“Lại có hai pháp, hai nhân, hai duyên: giải thoát hữu học và giải thoát vô học.

“Lại có hai pháp hai nhân, hai duyên: hữu vi giới và vô vi giới.

“Các Tỳ-kheo, đó là hai pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói ba pháp, tức là ba bất thiện căn: tham dục, sân nhuế và ngu si.

“Lại có ba pháp, tức là ba thiện căn: không tham, không nhuế và không si.

“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện hành: thân hành bất thiện, khẩu hành

———

¹² Hán: si 痴, ái 愛; T 1536: vô minh 無明và hữu ái 有愛. Pl.:avijjā ca bhavataṇhā ca

¹³ Hữu kiến vô kiến 有見無見, Pl.: bhava-diṭṭhi, vibhava-diṭṭhi.

¹⁴ Pāli: ahirikañca anottappañca.

¹⁵ Pāli: khayeñāṇaṃ anuppādeñāṇaṃ.

bất thiện và ý hành bất thiện.¹⁶

“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện hành: bất thiện hành của thân, bất thiện hành của khẩu và bất thiện hành của ý.¹⁷

“Lại nữa, có ba pháp, tức là ba ác hành:¹⁸ ác hành của thân, ác hành của khẩu và ác hành của ý.

“Lại có ba pháp, tức là ba thiện hành:¹⁹ thiện hành của thân, thiện hành của khẩu và thiện hành của ý.

“Lại có ba pháp, tức là ba bất thiện tầm:²⁰ dục tầm, sân tầm và tầm.

“Lại có ba pháp tức là ba thiện tầm:²¹ vô dục tầm,²² vôsân tầm và vô hại tầm.

“Lại có ba pháp tức là ba bất thiện tư duy:²³ dục tưduy, nhuế tư duy và hại tư duy .

“Lại có ba pháp tức là ba thiện tư duy: vô dục tư duy,²⁴vô nhuế tư duy và vô hại tư duy.

“Lại có ba loại phước nghiệp: nghiệp bố thí, nghiệp bình đẳng và nghiệp tư duy.²⁵

“Lại có ba pháp, tức là ba thọ: lạc thọ, khổ thọ và phi khổ phi lạc thọ.

“Lại có ba pháp tức là ba ái: dục ái, hữu ái, vô hữu ái.

“Lại có ba pháp tức là ba lậu:²⁶ dục lậu, hữu lậu và vôminh lậu.

———

¹⁶ Hán: bất thiên thân hành不善身行, v.v., phân biệt với ba pháp sau: thân bất thiện hành 身不善行, vv. Phân biệt này không thấy có trong T 1536 và Pāli.

¹⁷ Xem cht. trên.

¹⁸ Ác hành惡行, Pāli: duccrita.

¹⁹ T 1536: ba diệu hành 三妙行. Pl.: sucarrita.

²⁰ Nguyên Hán: bất thiện tưởng不善想. T 1536: ba bất thiện tầm 不善尋. Pl.: akusalavitakkā.

²¹T 1536: thiện tầm 善尋. Pl. kusalavitakkā.

²² Vô dục tưởng 無欲想; T 1536: xuất ly tầm. Pāli: nekkhammavitakko.

²³ Pl.: akusalasaṅkappā.

²⁴ Hán: vô dục tư 無欲思. Pāli: nekkhammasaṅkhappo.

²⁵ T 1536: ba phước nghiệp sự 福業事, cơ sở của phước nghiệp: 1. Thí loại phước nghiệp sự 施類福業事, 2. Giới loại phước nghiệp sự 戒類福業事. 3. Tu loại phước nghiệp sự 修類福業事. Pl.: tīṇi

puññakiriyavatthūni: dānamaya, sīla, bhavanāmaya.

²⁶ Nguyên Hán: 三有漏ba hữu lậu . T 1536: ba lậu 三漏. Pāli: tayoāsavā.

“Lại có ba pháp, tức là ba thứ lửa: lửa dục, lửa sân và lửa si.

“Lại có ba pháp tức là ba cầu: ²⁷ dục cầu, hữu cầu và phạm hạnh cầu.

“Lại có ba pháp tức là ba tăng thịnh: ngã tăng thịnh, thế tăng thịnh và pháp tăng thịnh.²⁸

“Lại có ba pháp tức là ba giới: dục giới, sân giới và hại giới.²⁹

“Lại có ba pháp tức là ba giới: xuất ly giới, ³⁰ vô sân giới và vô hại giới.

“Lại có ba pháp tức là ba giới: sắc giới, vô sắc giới, diệt giới. ³¹

“Lại có ba pháp tức là ba tụ: giới tụ, định tụ và huệ tụ.

“Lại có ba pháp tức là ba giới: tăng thượng giới (cấm), tăng thượng tâm, tăng thượng [50b] tuệ. ³²

“Lại có ba pháp tức là ba tam-muội: không tam-muội,vô nguyện tam-muội, và vô tướng tam-muội.³³

“Lại có ba pháp tức là ba tướng: chỉ tức tướng, tinh cần tướng, và xả tướng.³⁴

“Lại có ba pháp tức là ba minh: tự thức túc mạng trí minh, thiên nhãn trí minh, và lậu tận trí minh.

“Lại có ba pháp tức là ba biến hóa: thần túc biến hóa, biết tâm người mà

———

²⁷ Ba cầu, Pl.: tisso esanā.

²⁸T 1536: Ba tăng thượng, thế tăng thượng 世增上, tự tăng thượng 自增上, pháp tăng thượng 法增上. Pl.: attādhipateyyam lokādhipateyyam dhammādhi pateyyam. T 12: thế tăng thượng, pháp tăng thượng, ngã tăng thượng.

²⁹ T 12: ba bất thiện giới 不善界: nhiễm dục giới 染欲界, sân nhuế giới 瞋恚界, tổn hạ giới 損害界. Pl.: tisso dhātuyo (ba bất thiện giới): kāma (dục), vyāpāda (sân nhuế), vihiṃsa (hại)

³⁰ Xuất ly giới 出離界. Pāli: nekkhammadhātu. 333

³¹ Hán: tận giới 盡 界. T 1536 ba giới: sắc, vô sắc và diệt. Pl.: tisso dhātuyo, rūpa, arūpa, nirodha.

³² Nguyên Hán: tăng thịnh giới 增盛戒, tăng thịnh ý 增盛意, tăng thịnh tuệ. 增盛慧; Pl. tisso sikkhā, 3 học: adhisīla (tăng thượng giới), adhicitta (tăng thượng tâm), adhipaññha (tăng thượng tuệ).

³³ Tam tam-muội 三三昧; Pl.: tayo samādī: suññato animitto appaṇihito.

³⁴ D 33, hai tướng: samathanimittañca paggahanimittañca, chỉ tướng và tinh cần tướng.

tùy ý thuyết pháp và giáo giới.35

“Lại có ba pháp tức là ba căn bản dục sinh:³⁶ 1. Do hiện dục³⁷hiện tiền sinh trời người; 2. Do hóa dục³⁸ sinh trời Hóa tự tại; 3. Do tha hóa dục³⁹ sinh trời Tha hóa tự tại.

“Lại có ba pháp tức là ba lạc sinh:⁴⁰ 1. Chúng sinh tự nhiên thành biện sinh hoan hỷ tâm⁴¹ như trời Phạm chúng⁴² vào lúc mới sinh. 2. Có chúng sinh lấy niệm làm an vui⁴³tự xướng ‘lành thay’ như trời Quang âm.⁴⁴ 3. Lạc do được chỉ tức⁴⁵ như trời Biến tịnh.⁴⁶

“Lại có ba pháp tức là ba khổ: hành khổ, khổ khổ và biến dịch khổ.⁴⁷

“Lại có ba pháp tức là ba căn: vị tri dục tri căn, tri căn,tri dĩ căn.⁴⁸

———

³⁵Tam biến hóa 三變化; T 1536, tam thị đạo 三示導: thần biến thị đạo 神變, ký tâm thị đạo 記心, giáo giới thị đạo 教誡. Pl.: tīnipāṭihāriyāni: iddhi-, ādesana-, anusāsanī- pātihāriyam. T 12: ba

thông: thần cảnh thông 神境通, thuyết pháp thông 說法通, giáo giới thông 教誡通.

³⁶Dục sinh bản 欲生本. T 1536: ba dục sinh. Pl.: kāmūpapatti.

³⁷Hiện dục 現欲. T 1536 giải thích: hiện tiền chư diệu dục cảnh, do những đối tượng ham muốn đẹp đẽ trong hiện tại. Pl.:paccupaṭṭhitakāmā, ái dục trong đời hiện tại, hiện tiền dục. T 12:

hiện xứ dục 現處欲.

³⁸Hóa dục 化欲. T 1536: do những đối tượng ham muốn vi diệu do tự mình biến hiện ra. Pl.: nimmitakāmā.

³⁹ Tha hoá dục 他化欲. T 1536: do những đối tượng ham muốn vi diệu được người khác biến hiện ra. Pl.: paraṇimmitakāmā.

⁴⁰ Lạc sinh 樂生, Pl.; sukhūpapatti: tái sinh do cảm thọ lạc (phát sinh

từ các trạng thái thiền).

⁴¹ Pl.: uppādetvā uppādetvā sukham viharati, sau khi thường xuyên làm phát sinh lạc, nó sống an lạc.

⁴² Hán: Phạm quang âm thiên 梵光音天(?). T 1536: Phạm chúng thiên 梵眾天. Pl.: Brahma-kāyikā.

⁴³ Dĩ niệm vi lạc 以念為樂. Pl.: sukhena abhisannā, sung mãn với cảm giác lạc.

⁴⁴Quang âm thiên光音天. T 1536: Cực quang tịnh thiên 極光淨天.Pāli: devā ābhassarā.

⁴⁵ Chỉ tức lạc 止息樂. Pl.: santaṃyeva tusitā sukhaṃ.

⁴⁶ Biến tịnh thiên 遍淨天. Pāli: devā subhakiṇhā.

⁴⁷ T 1536, ba khổ tánh: khổ khổ tánh 苦苦性, hoại khổ tánh 壞苦性, hành khổ tánh行苦性. Pl.: tisso dukkhatā, dukkha-, saṅkhāra-,viparināma-dukkhatā. T 12: luân hồi khổ 輪迴苦, khổ khổ 苦苦, hoại khổ 壞苦.

“Lại có ba pháp tức là ba trụ: Hiền Thánh trụ, thiên trụ, phạm trụ.⁴⁹

“Lại có ba pháp tức là ba sự cử tội:⁵⁰ cử tội do thấy, cử tội do nghe và cử tội do nghi.

“Lại có ba pháp tức là ba ngôn y:⁵¹ Quá khứ có sựnhư thế, có ngôn luận như thế. Vị lai có sự như thế, có ngôn luận như thế. Hiện tại có sự như thế có ngôn luận như thế.

“Lại có ba pháp tức là ba tụ:⁵² chính định tụ, tà định tụ, và bất định tụ.

“Lại có ba pháp tức là ba ưu: thân ưu, khẩu ưu, và ý ưu.⁵³

“Lại có ba pháp, tức ba trưởng lão: trưởng lão do tuổi tác, trưởng lão do pháp và trưởng lão do tác thành.⁵⁴

“Lại có ba pháp tức là ba con mắt: con mắt thịt, con mắt trời và con mắt tuệ.

“Các Tỳ-kheo, đó là ba pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

Pháp Bốn

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói bốn pháp, tức là bốn ác hành do miệng: 1. nói dối; 2. hai lưỡi; 3. ác khẩu; 4. ỷ ngữ.⁵⁵

———

⁴⁸T 1536: vị tri đương tri căn 未知當知根, dĩ tri căn 已知根và cụ tri căn 具知根. Pl.: anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññitindriyaṃ,aññatāvindriyaṃ.

⁴⁹ Nguyên Hán: tam đường 三堂; T 1536, tam trú 三住. Pl.: tayovihārā: dibbo brahmā ariyo.

⁵⁰ Nguyên Hán: tam phát 三發: ba trường hợp phát hiện hay tố giác vi phạm luật. T 1536: tam cử tội 三舉罪. Pl.: tīni codanāvatthūni.

⁵¹Nguyên Hán: tam luận三論. T 1536: ba ngôn y 三言依. Pl.: tīṇikathāvatthūni. T 12: ba ngôn thuyết sự 三言說事.

⁵²Tam tụ 三聚; Pl.: tayo rāsī: ba nhóm, chánh định tụ (sammattaniyatarāsi): nhóm nhất định thành tựu Thánh trí trong hiện tại; tà định tụ (micchattaniyatarāsī), nhóm nhất định dẫn

đến tà kiến, không thể thành tựu Thánh trí trong hiện tại; bất định tụ (aniyata), bẩm tính chưa xác định.

⁵³ Ba ưu 三憂; có lẽ Pāli: tīṇi soceyyāni, ba tịnh hành. Hán đọc là socaya.

“Lại có bốn pháp, tức là bốn thiện hành của miệng:⁵⁶1. nói sự thật; 2. nói dịu dàng; 3. không ỷ ngữ; 4.không hai lưỡi.

“Lại có bốn pháp tức là bốn phi thánh ngôn:⁵⁷1. Không thấy nói thấy; 2. không nghe nói nghe; 3. không cảm thấy, nói cảm thấy; 4. không biết nói biết.⁵⁸

“Lại có bốn pháp tức là bốn thánh ngôn: 1. thấy nói thấy; 2. nghe nói nghe; 3. hay nói hay; [50c]4. biết nói biết.

“Lại có bốn pháp tức là bốn loại thực phẩm: 1. đoạnthực;⁵⁹ 2. xúc thực; 3. ý tư thực;⁶⁰ 4. thức thực.

“Lại có bốn pháp tức là bốn pháp thọ:⁶¹ 1. khổ hành trong hiện tại thọ khổ báo về sau; 2. khổ hành hiện tại thọ lạc báo về sau; 3. lạc hành hiện tại thọ khổ báo vềsau; 4. lạc hành hiện tại thọ lạc báo về sau.

“Lại có bốn pháp tức là bốn thủ:⁶²1. dục thủ, 2. Ngãthủ, 3. giới cấm thủ, 4. kiến thủ.

“Lại có bốn pháp tức là bốn phược:⁶³ 1. thân phược bởi dục tham, 2. thân phược bởi sân nhuế, 3. Thân phược bởi giới đạo, 4. thân phược bởi ngã kiến.

“Lại có bốn pháp, tức bốn gai nhọn: 1. gai nhọn dục;2. gai nhọn nhuế; 3. gai nhọn kiến; 4. gai nhọn mạn.

“Lại có bốn pháp tức là bốn sinh: 1. sinh từ trứng, 2.sinh từ thai, 3. sinh do thấp, 4. sinh do biến hóa.

“Lại có bốn pháp tức bốn niệm xứ: 1. Ở đây, Tỳ-kheo quán thân trên nội thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời; quán thân trên ngoại thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm

———

⁵⁶ T 1536: ngữ diệu hành 語妙行.

⁵⁷Hán: bất thánh ngữ 不聖語. T 1536: phi thánh ngôn 非聖言. T12: bốn phi a-duệ-ra hành 非阿曳囉行. Pl.: anariyavohārā.

⁵⁸ Kiến, văn, giác, tri 見聞覺知. Pl.: diṭṭha, suta, muta, viñānata.

⁵⁹ Đoàn (viên tròn) thực 團食. T 1536: đoạn (phiến) thực 段食. Pl.:kabalīkāro.

⁶⁰Nguyên Hán: niệm thực . T 1536: 意思食. Pl.: manosañcetanā.

⁶¹Tứ thọ 四受. T 1536: bốn pháp thọ 四法受. Pl.: cattāti dhammasamādānā.T 12: bốn sa-ma-na-nẵng pháp 娑摩那曩法.

⁶² Nguyên Hán: tứ thọ 四受. T 1536: tứ thủ 四取. Pl.: cattātiupādānāni.

⁶³T 1536: bốn thân hệ 四身繫. Pāli: cattāro ganthā.

không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời; quán thân trên nội ngoại thân tinh cần không biếng nhác, ức niệm không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. 2. Quán thọ, 3. Quán tâm,4. Quán pháp, cũng vậy.

“Lại có bốn pháp tức là bốn chính cần:⁶⁴ 1. Ở đây Tỳ-kheo ác pháp chưa khởi, phương tiện khiến không khởi, 2. Ác pháp đã khởi phương tiện khiến diệt, 3. Thiện pháp chưa khởi pháp, phương tiện khiến khởi, 4.Thiện pháp đã khởi phương tiện khiến tăng trưởng.

“Lại có bốn pháp tức là bốn thần túc: 1. Ở đây Tỳ-kheo tư duy dục định đoạn hành thành tựu,⁶⁵2. Tinh tấn định, 3. Tâm định, 4. Tư duy định cũng vậy.

“Lại có bốn pháp tức là bốn thiền: 1. Ở đây, Tỳ-kheo trừ dục, ác bất thiện pháp, có tầm có tứ, hỷ lạc phát sinh do viễn ly, nhập sơ thiền, 2. Diệt tầm và tứ, nộitịnh,⁶⁶ nhất tâm, không tầm không tứ, có hỷ lạc do

định sinh, nhập đệ nhị thiền; 3. Lìa hỷ, an trú xảchuyên niệm không loạn, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc với chính niệm, nhập đệ tam thiền; 4. Xả bỏ khổ và lạc, trừ diệt ưu vàhỷ từ trước, không khổ, không lạc, xả và niệm thanh tịnh, nhập đệ tứ thiền.

“Lại có bốn pháp tức là bốn phạm trụ:⁶⁷từ, bi, hỷ và xả.

“Lại có bốn pháp tức là bốn vô sắc định: 1. Ở đây, Tỳ-kheo siêu việt hết thảy sắc tưởng, hữu đối tưởng⁶⁸đã diệt từ trước, không niệm các tưởng sai biệt,⁶⁹ tư duy hư không vô biên, chứng nhập và an trú không vôbiên xứ.⁷⁰2. Sau khi xả không vô biên xứ, nhập thức vô biên xứ. 3. Sau khi

———

⁶⁴Nguyên Hán: tứ ý đoạn 四意斷. T 1536: tứ chánh đoạn 四正斷.Cũng thường nói là chánh cần 正勤. Pl.: sammappadhāna.

⁶⁵ Nguyên Hán: diệt hành thành tựu 滅行成就. T 1536: dục tamma-địa đoạn hành thành tựu 欲三摩地斷行成就. Pl.: padhānasaṅkhārasamannāgataṃ.

⁶⁶Hán: nội tín 內信.

⁶⁷Nguyên Hán: phạm đường 梵堂. T 1536: phạm trụ 梵住. Pl.:brahmavihāra.

⁶⁸ Nguyên hán: tận sân nhuế tưởng 盡瞋恚想; có thể không chính xác. Các nơi khác: diệt hữu đối tưởng 滅有對想. Hữu đối là một đặc tính của sắc pháp. Pāli: paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, trong

đó paṭigha (Skt. pratigha) có nghĩa là sân, cũng có nghĩa là đối nghĩa hay đối kháng.

⁶⁹ Nguyên hán: bất niệm dị tưởng 不念異想. Pāli: nānattasaññānaṃamanasikārā.

⁷⁰ Nguyên Hán: 思惟無量空處. Pāli: ananto ākāso’tiākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati.

xả thức vô biên xứ nhập vô hữu xứ.⁷¹ 4. Sau khi xả vô hữu xứ nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ.⁷²

“Lại có bốn pháp tức là bốn pháp tích:⁷³ Pháp tích không tham, pháp tích không sân, pháp tích chính niệm và [51a] pháp tích chính định.

“Lại có bốn pháp tức là bốn Thánh chủng:⁷⁴1. Ở đây,Tỳ-kheo tri túc về y thực, được thứ tốt không mừng,được cái xấu không buồn; không nhiễm không trước,biết điều cấm kỵ, biết con đường xuất yếu; ở trong pháp này tinh cần không biếng nhác; thành tựu sự ấy không khuyết không giảm và cũng dạy người thành tựu sự ấy. Đó là thứ nhất; tri túc, an trú trong sự truyền thừa của Hiền Thánh, từ xưa đến nay chưa thường não loạn. Chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn,Trời và Người không ai có thể chê trách. 2. Thức ăn.3. Vật dụng nằm ngồi. 4. Thuốc thang trị bệnh, tất cả đều cũng tri túc như thế.⁷⁵

“Lại có bốn pháp tức là bốn nhiếp sự:⁷⁶ bố thí, ái ngữ,lợi hành và đồng sự.

“Lại có bốn pháp, tức là bốn chi của Tu-đà-hoàn:⁷⁷Tỳ-kheo thành tựu tín tâm bất hoại đối với Phật, đối với Pháp, đối với Tăng và đối với Giới.

“Lại có bốn pháp tức là bốn thọ chứng:⁷⁸ 1. Thọ chứng do thấy sắc;⁷⁹ 2.

———

⁷¹ Nguyên Hán: bất dụng xứ 不用處. Pāli: ākiñcaññāyatanaṃ.

⁷² Nguyên Hán: hữu tưởng vô tưởng xứ 有想無想處.

⁷³Nguyên Hán: pháp túc 法足, “chân của pháp”. T 1536: pháp tích 法跡. Pl.: dhammapada. T 12: bốn pháp cú 法句.

⁷⁴ Tứ hiền thánh chủng 四賢聖種. T 1536 : bốn thánh chủng. Pl.ariyavaṃsā, 4 sự truyền thừa của Thánh.

⁷⁵T 1536 thay điều thứ tư này bằng ái đoạn lạc đoạn, ái tu lạc tu 愛斷樂斷愛修樂修: vui thích trong sự đoạn trừ và vui thích trongsự tu tập. Pāli: pahānārāmo hoti pahānarato, bhāvanārāmo hoti bhāvanārato.

⁷⁶ Nguyên hán: tứ nhiếp pháp 四攝法. T 1536: tứ nhiếp sự 四攝事.Pāli: cattāri saṅgahavatthūni.

⁷⁷ Tu-đà-hoàn chi 須陀洹支. T 1536: bốn Dự lưu chi 預流支. Pl.:cattāri sotāpannassa aṅgāni. T 12: bốn Dự lưu thân 預流身.

⁷⁸ Tứ thọ chứng 四受證. T 1536: bốn pháp ứng chứng (cần được tác chứng) 應證法. Pl.: cattāro sacchikaraṇāyā dhammā.

⁷⁹ T 1536: nhãn ưng chứng 眼應證(thấy sự sống và chết của chúng sinh). Pl.: sattānaṃ cutūpapāto cakkhunā.

Thọ chứng do thân hoại diệt;⁸⁰3. Thọchứng do nhớ về túc mạng;⁸¹4. Thọ chứng do biết hữu lậu đã bị diệt tận.⁸²

“Lại có bốn pháp tức là bốn thông hành:⁸³ khổđắc chậm, khổ đắc nhanh, lạc đắc chậm và lạc đắc nhanh.

“Lại có bốn pháp tức là bốn Thánh đế: Khổ thánh đế,Khổ tập thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ xuất yếu thánh đế.

“Lại có bốn pháp tức là bốn Sa-môn quả: Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm quả, A-na-hàm quả, A-la-hán quả.

“Lại có bốn pháp tức là bốn xứ: thật xứ, thí xứ, trí xứ, chỉ tức xứ.⁸⁴

“Lại có bốn pháp tức là bốn trí: pháp trí, vị tri trí, đẳng trí, và tha tâm trí.⁸⁵

“Lại có bốn pháp tức là bốn biện tài: pháp biện tài,nghĩa biện tài, từ biện tài, ứng thuyết biện tài.⁸⁶

“Lại có bốn pháp tức là bốn trú xứ của thức: sắc làtrú xứ của thức, duyên sắc mà trú, sắc và ái cùng tăng trưởng. Thọ, tưởng, hành, cũng đều như vậy.

“Lại có bốn pháp tức là bốn ách:⁸⁷dục là ách, hữu là ách, kiến là ách, vô minh là ách.

———

⁸⁰ T 1536: thân ưng chứng 身應證: tám giải thoát. Pl. aṭṭha vimokkhākāyena sacchikaraṅīyā.

⁸¹ T 1536: niệm ưng chứng 念應證: nhớ đời trước. Pl.: pubbenivāsosatiyā sacchikaraṇīyo.

⁸² T 1536: tuệ ưng chứng 慧應證: biết lậu tận. Pl.: āsavānaṃ khayopaññāya sacchikaraṇīyo.

⁸³ Bốn đạo 四道, T 1536: bốn thông hành 四通行: khổ trì, khổ tốc,lạc trì, lạc tốc thông hành. Pl.: catasso paṭipadā. T 12: bốn thần thông đạo 神通道.

⁸⁴ T 1536: tuệ xứ 慧處, đế xứ 諦處, xả xứ 捨處, tịch tĩnh xứ 寂靜處.Pl.: cattāri adhiṭṭhānāni: paññā, saccā, cagā, upasamā.

⁸⁵ T 1536: pháp trí 法智, loại trí 類智, tha tâm trí 他心智, thế tục trí 世俗智. Pl.: cattāri ñānāni: dhamme ñāṇaṃ, anvaye ñāṇaṃ, pariyeñāṇaṃ, sammutiyā ñāṇaṃ. Có thể có vài nhầm lẫn trong hán dịch này: anvaya: loại suy, được đọc là aññāṇa (Skt. ajñāna): vô tri, chưa biết; sammuti (saṃvṛti): thế tục, được đọc là sammatā: bình đẳng.

⁸⁶ Cf. A. ii. 160: atha-, dhamma-, niruti-, paṭibhāṇa-sambhidhā.

⁸⁷ Bốn ách 四扼(T1536:軛). Pl.: cattāro yogā.

“Lại có bốn pháp tức là bốn vô ách: vô dục ách, vô hữu ách, vô kiến ách, vô vô minh ách.⁸⁸

“Lại có bốn pháp tức là bốn tịnh: giới tịnh, tâm tịnh, kiến tịnh, và độ nghi tịnh.⁸⁹

“Lại nữa có bốn pháp tức là bốn sự biết: đáng thọ biết thọ, đáng hành biết hành, đáng lạc biết lạc, đáng xảbiết xả.

“Lại có bốn pháp tức là bốn oai nghi: đáng đi biết đi, đáng đứng biết đứng, đáng ngồi biết ngồi, đáng nằm biết nằm.

“Lại có bốn pháp tức là bốn tư duy: tư duy ít, tư duy rộng, tư duy vô lượng, không tư duy gì cả.⁹⁰

“Lại có [51b] bốn pháp tức là bốn ký luận:⁹¹ quyết định ký luận, phân biệt ký luận, cật vấn ký luận, chỉtrú ký luận.

“Lại có bốn pháp tức là bốn không cần phòng hộ của Phật: 1. Như Lai thân hành thanh tịnh, không khiếm khuyết, không rò rỉ; có thể tự phòng hộ; 2. Khẩu hành thanh tịnh; 3. Ý hành thanh tịnh; 4. Mạng hành thanh tịnh cũng đều như vậy.⁹²

“Các Tỳ-kheo, đó là bốn pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích

cho số đông cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

5. Pháp Năm

“Như Lai nói năm Chính pháp, tức là năm xứ:93 mắt, sắc; tai, tiếng; mũi, hương; lưỡi, vị; thân, xúc.

———

⁸⁸ T 1536: tứ ly hệ 四離繫thoát khỏi gông cùm của dục, hữu, kiến và vô minh. Pl.: cattaro visaññogo (visaṃyogo).

⁸⁹ Pāli, cf. A. ii. 196: cattāri pārisuddhipadhāniyaṅgāni, bốn tịnh cần chi: sīlapārisuddhi: giới tịnh, cittapārisuddhi: tâm tịnh,diṭṭhipārisuddhi: kiến tịnh, vimuttipārisudddhi: giải thoát tịnh

⁹⁰ T 1536: bốn tưởng 四想. Pāli, cf. A. v. 63: catasso saññā: parittameko, mahaggatameko, appamāṇameko sañjānāti, ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanameko sañjānāti.

⁹¹ T 1536, tứ ký vấn 四記問, 4 trường hợp trả lời câu hỏi: nhất hướng 一向, phân biệt 分別, cật vấn 詰問, xả trí 捨置. Pl.: cattāri pañhabyākaraṇāni.

⁹² Pāli, cf. A.iv. 82: cattāri tathāgatassa ārakkheyyāni.

⁹³ Năm nhập, hay năm xứ.

“Lại có năm pháp tức là năm thủ uẩn:⁹⁴ sắc thủ uẩn;thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn.

“Lại có năm pháp, tức là năm cái:⁹⁵ tham dục cái, sânnhuế cái, thụy miên cái, trạo cử cái, nghi cái.

“Lại có năm pháp tức là năm hạ phần kết: thân kiến,giới cấm thủ,96 nghi, tham dục và sân nhuế.

“Lại có năm pháp tức là năm thuận thượng phần kết: sắc ái, vô sắc ái, vô minh, mạng, trạo hối.⁹⁷

“Lại có năm pháp tức là năm căn: tín, tấn, niệm, định, huệ.

“Lại có năm pháp tức là năm lực: tín, tấn, niệm, định, huệ.

“Lại có năm pháp tức là năm thắng chi:⁹⁸ 1. Tỳ-kheo tin Phật, Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chính Giác, mười hiệu thành tựu. 2. Tỳ-kheo không bệnh, thân thường an ổn. 3. Chất trực, không dua xiểm, hướng thẳng đến con đường dẫn đến Niết-bàn của Như Lai.⁹⁹ 4. Tựchuyên tâm không để thác loạn. Những điều đã tụng đọc từ trước ghi nhớ không quên. 5. Khéo quán sát sựsinh và diệt của các pháp bằng sự thực hiện của Hiền Thánh100 mà diệt tận gốc rễ của khổ.

“Lại có năm pháp tức là năm sự phát ngôn:¹⁰¹ phát phi thời, phát hư dối, phát phi nghĩa, phát hư ngôn,¹⁰² phát không từ tâm.

———

⁹⁴ Nguyên Hán: thọ ấm 受陰.

⁹⁵ Ngũ cái. T 12: ngũ chướng 五障. Pl.: pañca nīvaraṇāni.

⁹⁶ Nguyên hán: giới đạo 戒道, T 1536: giới cấm thủ 戒禁取. Pl.: sīlabbataparāmāso.

⁹⁷ T 1536: sắc tham 色貪, vô sắc tham 無色貪, trạo cử 掉舉, mạn 慢, vô minh 無明. Pl.: pañca uddhambhāgiyāni saññojanāni–rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā.

⁹⁸ Nguyên Hán: diệt tận chi 滅盡支. T 1536: thắng chi 勝支. Pl.: padhāniyaṅgāni. Bản Hán hiểu là pahāniyaṅgāni.

⁹⁹ Xem cht. kinh Thập thượng T 1(10). T 1536: “Tự hiển thịmột cách như thật đối với Đại sư và đồng phạm hạnh có trí.” Pl.: yathābhūtam attānam avikattā satthari vā viññūsu vābrahmacārīsu.100 Hiền Thánh hành 賢聖行. Pl.: ariya nibbedhikāya: bằng sựquyết trạch (sự sắc bén) của Thánh.

¹⁰¹ Ngũ phát 五發. T 1536: ngũ ngữ lộ 五語路. Pl.: pañca codanā, 5 trường hợp chỉ trích (kết tội).

¹⁰² T 1536, phát thô khoáng ngữ 發粗礦語, nói lời thô lỗ.

“Lại có năm pháp tức là năm thiện phát: phát đúng thời, phát sự thật, phát có nghĩa, phát lời nói hòa, phát khởi từ tâm.

“Lại có năm pháp tức là năm sự tật đố: tật đố về trú xứ, tật đố về thí chủ, tật đố về lợi dưỡng, tật đố về sắc, tật đố về pháp.

“Lại có năm pháp tức là năm thú hướng giải thoát: tưởng thân bất tịnh, tưởng thức ăn bất tịnh, tưởng hết thảy các hành vô thường, tưởng hết thảy thế gian không đáng vui, tưởng sự chết.¹⁰³

“Lại có năm pháp tức là năm xuất ly giới: 1. Tỳ-kheo đối với dục không hoan hỷ, bất động, cũng không thân cận, mà chỉ niệm sự thoát ly, hoan hỷ nơi sự viễn ly, thân cận không giải đãi, tâm mềm mại, xuất ly, ly dục. Vị ấy đối với [51c] các lậu triền do nhân dục mà khởi, cũng dứt sạch, xả ly diệt trừ mà được giải thoát. Đó gọi là dục thoát ly. 2. Sân nhuế xuất ly. 3. Tật đố xuất ly. 4. Sắc xuất ly. 5. Thân kiến xuất ly cũng vậy.

“Lại có năm pháp tức năm hỷ giải thoát xứ.¹⁰⁴ Nếu Tỳ-kheo tinh cần không biếng nhác, ưa ở nơi nhàn tĩnh, chuyên niệm nhất tâm, chưa giải thoát thì được giải thoát, chưa an thì được an. Những gì là năm? 1. Ở đây Tỳ-kheo nghe Như Lai thuyết pháp, hoặc nghe đồng phạm hạnh thuyết pháp, hoặc nghe sư trưởng thuyết pháp, tư duy, quán sát, phân biệt pháp nghĩa, tâm đắc hoan hỷ. Sau khi được hoan hỷ thì được pháp ái, sau khi được pháp ái thân tâm an ổn, sau khi thân tâm an ổn thì chứng đắc thiền định. Đắc thiền định rồi, đắc như thật kiến. Đó là giải thoát xứ thứ nhất. 2. Ở đây, Tỳ-kheo sau khi nghe pháp hoan hỷ. 3. Thọ trì đọc tụng cũng lại hoan hỷ. 4. Thuyết cho người khác cũng lại hoan hỷ. 5. Tư duy phân biệt cũng lại hoan hỷ, ở nơi pháp mà đắc định cũng như vậy.

“Lại có năm pháp tức là năm hạng người¹⁰⁵ trung bátniết- bàn, sinh bát-niết-bàn,¹⁰⁶vô hành bát-niết-bàn, hữu hành bát-niết-bàn, thượng lưu

———

¹⁰³ T 1536: 5 thành thục giải thoát tưởng 成熟解脫想. Pl.: pañca vimuttiparipācaniyā saññā, 5 suy tưởng đưa đến sự thành thục của giải thoát.

¹⁰⁴ Nguyên Hán: hỷ giải thoát nhập 喜解脫入. T 1536: ngũ giải thoát xứ 五解脫. Pāli: pañca vimuttāyatanāni.

¹⁰⁵Hán: ngũ nhân 五人. T 1536: ngũ Bất hoàn 五不還. Pl.: pañca anāgāmino.

¹⁰⁶Sinh bát-niết-bàn 生般涅槃, cf. Pl.: upahacca-parinibbāyī: tổn hại bát-niết-bàn. Skt. upapadyaparinirvātyin. Hán dịch theo nghĩa Skt.

sắc cứu cánh.¹⁰⁷

“Các Tỳ-kheo, đó là năm Chính pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài

làm lợi ích cho số đông cho Chư Thiên và nhân loạiđược an lạc.

6. Pháp Sáu

“Lại nữa, các Tỳ-kheo, Như Lai nói sáu Chính pháp tức là sáu nội xứ:¹⁰⁸ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

“Lại có sáu pháp tức là sáu ngoại xứ: sắc, tiếng, hương, vị, xúc, pháp.

“Lại có sáu pháp tức là sáu thức thân: nhãn thức thân, nhĩ thức thân, tỷ thức thân, thiệt thức thân, thân thức thân, ý thức thân.

“Lại nữa có sáu pháp tức là sáu xúc thân: nhãn xúc thân, nhĩ xúc thân, tỷ xúc thân, thiệt xúc thân, thân xúc thân, ý xúc thân.

“Lại có sáu pháp tức là sáu thọ thân: nhãn thọ thân,¹⁰⁹nhĩ thọ thân, tỷ thọ thân, thiệt thọ thân, thân thọ thân, ý thọ thân.

“Lại có sáu pháp tức là sáu tưởng thân: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp tưởng thân.

“Lại có sáu pháp tức sáu tư thân: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp tư thân.¹¹⁰

“Lại có sáu pháp tức là sáu ái thân: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp ái thân.¹¹¹

“Lại có sáu pháp tức là gốc rễ tranh cãi:¹¹² 1. Nếu Tỳ- kheo ưa sân không bỏ,¹¹³ không kính Như Lai, cũng không kính Pháp, cũng không kính chúng Tăng, ở nơi giới có lọt, có rĩ, nhiễm ô bất tịnh, ở trong Chúng ưa

———

¹⁰⁷ Nguyên Hán: thượng lưu A-ca-nị-trá 上流阿迦尼吒. Pl.: uddhaṃsoto-akaniṭṭhagāmī.

¹⁰⁸Nội nhập 內入. T 1536 nội xứ 內處; Pl.: ajjhattāyatana, hay ajjhattikāni āyatāni.

¹⁰⁹ T 1536: nhãn xúc sở sinh thọ thân 眼觸所生受身. Pāli: cakkhusamphassajā vedanā, cảm thọ phát sinh bởi xúc của mắt.

¹¹⁰ T 1536, sáu tư thân: nhãn …, ý xúc sở sinh tư thân 意觸所生思身. Pāli: rūpa-,…, dhamma-sañcetanā.

¹¹¹T 1356: nhãn xúc sở sinh ái thân 眼觸所生愛身. Pl.: dhammataṇihā.

¹¹² Tránh bản 諍本. T 1536: tránh căn 諍根. Pl.: vivādamūlāni.

¹¹³ T 1536: hữu phẫn hữu hận 有忿有恨. Pl.: kodhano hoti upanāhī.

gây tranh cãi mà ai cũng ghét, tranh chấp nhiễu loạn, trời và người bất an. Các Tỳ-kheo, các ngươi hãy tự mình [52a] quán sát bên trong, giả sử có sựsân hận như kẻ nhiễu loạn kia, hãy tập hợp hòa hợp chúng, rộng đặt phương tiện, nhổ sạch gốc rễ tranh cãi ấy. Các ngươi lại hãy chuyên niệm, tự quán sát.

Nếu kết hận đã diệt lại hãy thêm phương tiện ngăncản tâm ấy không để sinh khởi trở lại. 2. Các Tỳ-kheo ngoan cố không chịu nghe.¹¹⁴ 3. Xan tham, tật đố.¹¹⁵ 4. Xảo ngụy, hư vọng.¹¹⁶ 5. Cố chấp kiến giải của mình không chịu bỏ.¹¹⁷ 6. Nghe lầm nơi tà kiến cùng với biên kiến¹¹⁸ cũng như vậy.

“Lại có sáu pháp tức là sáu giới: địa giới, hỏa giới, thủy giới, phong giới, không giới, thức giới.

“Lại có sáu pháp tức là sáu sát hành:¹¹⁹ con mắt sát hành sắc, tai đối với tiếng, mũi đối với hương, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc, ý đối với pháp.

“Lại có sáu pháp tức là sáu xuất ly giới:¹²⁰ 1. Nếu Tỳ- kheo nói như vầy: ‘Tôi tu từ tâm¹²¹ nhưng tâm sinh sân nhuế.’ Các Tỳ-kheo khác bảo: ‘Ngươi chớ nói như vậy. Chớ báng bổ Như Lai. Như Lai không nói như vậy. Giả sử tu từ giải thoát mà sinh sân nhuế tưởng, không có trường hợp ấy. Phật nói: trừ sân nhuế rồi sau mới đắc từ.’¹²² 2. Nếu Tỳ-kheo nói: ‘Tôi thực hành bi giải thoát nhưng tâm sinh tật đố.’¹²³ 3. ‘Thực hành hỷgiải thoát nhưng sinh tâm ưu não.’¹²⁴ 4. ‘Thực hành xảgiải thoát nhưng

———

¹¹⁴ T 1536: hữu phú, não 有覆惱. Pl.: makkhī hoti paḷāsī.

¹¹⁵ T 1536: hữu tật, xan 有嫉慳. Pl.: issukī hoti maccharī.

¹¹⁶T 1536: hữu cuống, siểm 有誑諂. Pl.: saṭho hoti māyāvī.

¹¹⁷ T 1536: thủ trước tự kiến 取著自見. Pl.: sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī.

¹¹⁸ T 1536: tà kiến, đảo kiến 邪見倒見. Pl.: pāpiccho hoti micchādiṭṭhī.

¹¹⁹ Sát hành 察行. TNM: pháp sát 法察. Có lẽ đây chỉ sáu cận hành, phân thành ba nhóm: sáu hỷ cận hành (P. cha somanassūpavicārā), sáu ưu cận hành (cha domanassūpavicā) và sáu xả cận hành (chaupekkhūpavicārā). Xem Tập dị môn luận (T 1536, tr. 430a01, 430a11, 430a21).

¹²⁰ Xuất yếu giới. T 1536: xuất ly giới. Pl.: nissaraṅiyā dhātuyo.

¹²¹ T 1536: từ tâm định 慈心定. Pl.: mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā, tu tập từ tâm giải thoát.

¹²² Pl.: nissaraṇaṃ hetaṃ byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’ti, xuất ly sân, ấy là từ tâm giải thoát.

¹²³ T 1536: vẫn bị chi phối bởi hại (tâm) 害. Pl.: vihesā cittaṃ pariyādāya.

¹²⁴ T 1536: bất lạc 不樂. Pl.: arati.

sinh tâm yêu ghét.’¹²⁵ 5 ‘Thực hành vô ngã nhưng sinh tâm hồ nghi.’¹²⁶6. ‘Thực hành vô tướng tâm định¹²⁷ nhưng sinh tâm loạn tưởng;’¹²⁸ cũng giống như vậy.

“Lại có sáu pháp tức là sáu vô thượng: kiến vô thượng, văn vô thượng, lợi dưỡng vô thượng, giới vô thượng, cung kính vô thượng, ức niệm vô thượng.¹²⁹

“Lại có sáu pháp tức là sáu tùy niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên.

“Các Tỳ-kheo, đó là sáu pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích

cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

7. Pháp Bảy

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói bảy Chính pháp, tức là bảy phi pháp: không có tín, không có tàm, không có quí, ít học hỏi, biếng nhác, hay quên, vô trí.¹³⁰

“Lại có bảy pháp tức là bảy Chính pháp: có tín, có tàm, có quí, đa văn, tinh tấn, tổng trì, đa trí.

“Lại có bảy pháp tức là bảy thức trụ: 1. Hoặc có chúng sinh với thân sai biệt, với tưởng sai biệt, tức là Chư Thiên và loài người.¹³¹ Đó là trú xứ thứ nhất của thức. 2. Hoặc có chúng sinh với nhiều thân khác nhau nhưng chỉ một tưởng, đó là trời Phạm chúng,¹³² tối sơ mới thọ sinh. Đó

———

¹²⁵ T 1536: tham sân 貪嗔. Pl.: rāgo.

¹²⁶T 1536: do dự 猶豫. Pl.: vicikicchākathaṅkathāsallaṃ.

¹²⁷ Nguyên hán: vô tưởng hành 無想行. T 1536: vô tướng tâm định 無相心定. Pl.: animittā cetovimutti.

¹²⁸ T 1536: tùy tướng thức 隨相識.Pl.: nimittānusāri viññāṇaṃ.

¹²⁹T 1536: kiến, văn, lợi, học, hành, niệm 見, 聞, 利, 學, 行, 念. Pl.: cha anuttariyāni–dassana, savana, lābha, sikkhā, pāricariyā,anussati.

¹³⁰ T 1536: bảy phi diệu pháp 七非妙法: bất tín, vô tàm, vô quí, giải đãi, thất niệm, bất định, ác tuệ.

¹³¹ T 1536: loài người và một phần Chư Thiên. Pl.: manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā.

¹³² Phạm quang âm 梵光音天. T 1536: Phạm chúng thiên vào thời kiếp sơ. Pl.: devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā

là trú xứ thứ hai của thức. 3. Hoặc có chúng sinh với một thân nhưng nhiều tưởng sai biệttức là trời Quang âm. Đó là trú xứ thứ ba của thức. 4.Hoặc có chúng sinh với một thân và một tưởng đó là trời Biến tịnh. Đó là trú xứ thứ tư của thức. 5. Hoặc có chúng sinh trú ở không vô biên xứ.¹³³ 6. Trú ở thức vô

biên xứ.134 7. Trú ở vô hữu xứ.¹³⁵

“Lại có bảy pháp, [52b] tức là bảy tinh cần: 1. Tỳ- kheo tinh cần nơi sự thực hành giới. 2. Tinh cần diệt tham dục. 3. Tinh cần phá tà kiến. 4. Tinh cần nơi đa

văn. 5. Tinh cần nơi tinh tấn. 6. Tinh cần nơi chính niệm. 7. Tinh cần nơi thiền định.

“Lại có bảy pháp tức là bảy tưởng: tưởng về thân bất tịnh, tưởng về thức ăn bất tịnh, tưởng về hết thảy thếgian không đáng ưa thích, tưởng về sự chết, tưởng về vô thường, tưởng về vô thường là khổ, tưởng về khổ là vô ngã.

“Lại có bảy pháp tức là bảy tam-muội cụ:¹³⁶ chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm.

“Lại có bảy pháp tức là bảy giác chi: niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi.

“Các Tỳ-kheo, đó là bảy pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

8. Pháp Tám

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói tám Chính pháp tức là tám pháp ở đời: đắc, thất, vinh, nhục, khen, chê, lạc và khổ.

“Lại có tám pháp tức là tám giải thoát: 1. Sắc quán sắc giải thoát.¹³⁷2. Nội không sắc tưởng quán ngoại sắc giải thoát. 3. Tịnh giải thoát. 4.

———

¹³³ Không xứ trụ 空處住.T 1536: Không vô biên xứ thiên 空無邊處天. Pl.: ākāsānañcāyatanūpagā.

¹³⁴ Thức xứ trụ 識處住. T 1536: Thức vô biên xứ thiên 識無邊處天. Pl.: viññāṇñcāyatanūpagā.

¹³⁵ Bất dụng xứ trụ 住不用處. T 1536: Vô sở hữu xứ thiên 無所有處天. Pl.: ākiñcaññāyatanūpagā.

¹³⁶ T 1536: bảy định cụ 七定具. Pl.: satta samādhiparikkhārā.

¹³⁷ T 1563: có sắc, quán các sắc. Pl.: rūpī rūpāni passati.

Vượt quá sắc tưởng, diệt hữu đối¹³⁸ tưởng, an trú hư không vô biên xứ giải thoát.¹³⁹ 5. Vượt hư không vô biên xứ an trú hư thức vô biên xứ giải thoát.¹⁴⁰ 6. Vượt thức vô biên xứ an trú vô hữu xứ giải thoát. 7. Vượt vô sở hữu xứ an trú phi phi tưởng xứ giải thoát. 8. Vượt phi tưởng phi phi tưởng xứ, an trú diệt tận định giải thoát.

“Lại có tám pháp tức là tám chi thánh đạo: chính kiến,chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm, chính định.

“Lại có tám pháp tức tám hạng người: Tu-đà-hoàn hướng, Tu-đà-hoàn quả, Tư-đà-hàm hướng, Tư-đàhàm quả, A-na-hàm hướng, A-na-hàm quả; A-la-hán hướng, A-la-hán quả.

“Các Tỳ-kheo, đó là tám pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm lợi ích

cho số đông cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

9. Pháp Chín

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói chín Chính pháp, tức là chín chúng sinh cư:¹⁴¹ 1. Hoặc có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, với nhiều tưởng khác nhau, tức là

Chư Thiên và loài người. Đó là nơi cư trú thứ nhất của chúng sinh. 2. Lại có chúng sinh có nhiều thân khác nhau, nhưng với một tưởng giống nhau, tức là trời Phạm chúng lúc mới sinh thời kiếp sơ. Đó là cư trú thứ hai của chúng sinh. 3. Lại có chúng sinh với một thân giống nhau, nhưng với nhiều tưởng khác nhau, tức là trời Quang âm. Đó là cư trú thứ ba của chúng sinh. 4. Lại có chúng sinh với một thân một tưởng giống nhau, tức là trời Biến tịnh. Đó là cư trú thứ tư của chúng sinh. 5. Lại có chúng sinh không có tưởng và không có giác tri, tức là trời Vô tưởng. Đó là cư trú thứ năm của chúng sinh. [52c] 6. Lại có chúng sinh an trú hư không vô biên xứ. Đó là cư trú thứ sáu của chúng sinh. 7. Lại có chúng sinh an trú thức vô biên xứ. Đó là cư trú thứ bảy của chúng sinh. 8. Lại có chúng sinh an trú vô sở hữu xứ. Đó là cư trú thứ tám của chúng sinh. 9. Lại có chúng sinh an trú phi tưởng phi phi

———

¹³⁸Nguyên: diệt sân nhuế tưởng 滅瞋恚想. T 1536: diệt hữu đối tưởng 滅有對想. Pl.: paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā.

¹³⁹ T 1536: nhập vô biên không, trú Không vô biên xứ.

¹⁴⁰ T 1536: nhập vô biên thức, trú thức vô biên xứ.

¹⁴¹ T 1536: cửu hữu tình cư 九有情居. Pāli: nava sattāvāsā. Tham chiếu 7 thức trụ ở trên.

tưởng xứ. Đó là cư trú thứ chín của chúng sinh.¹⁴²

“Các Tỳ-kheo, đó là chín pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.

10. Pháp Mười

“Các Tỳ-kheo, Như Lai nói mười Chính pháp, tức là mười pháp vô học: vô học chính kiến, vô học chính tưduy, vô học chính ngữ, vô học chính nghiệp, vô họcchính mạng, vô học chính niệm, vô học chính tinh tấn, vô học chính định, vô học chính trí, vô học chính giải thoát.

“Các Tỳ-kheo, đó là mười pháp đã được Như Lai giảng dạy. Chúng ta hãy cùng kết tập để ngăn ngừa sự tranh cãi, khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài, làm lợi ích cho số đông, cho Chư Thiên và nhân loại được an lạc.”

Bấy giờ, Thế Tôn ấn khả những điều Xá-lợi-phất đã nói. Các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Xá-lợiphất đã nói, hoan hỷ phụng hành.¹⁴³

———

¹⁴² Đối chiếu bảy thức trú đoạn trên.

¹⁴³ Bản Hán, hết quyển 8.