Đại Tập 103 · Bộ Trung Quán · Số 1564–1578

Số 1566- Bát Nhã Đăng Luận Thích, Quyển 7, Phẩm 11: Quán Sinh Tử

Phẩm 11: QUÁN SINH TỬ

Lại nữa, phẩm trước đã ngăn các pháp không có tánh là chỗ đối trị của “không”, là tự tánh không có. Nay muốn khiến người khác hiểu ngộ sinh tử không có tánh của tự thể nên có phẩm này khởi sinh. Ngoại đạo nói: trong đệ nhất nghĩa có năm ấm ấy. Vì sao? Do đức Bà-già-bà nói tên riêng và để tận trừ chúng nên gắng phương tiện nói. Đây nếu không có thì Như Lai không nên nói tên riêng, cũng không vì tận trừ chúng mà nói lời như thế. Như không có đầu thứ hai, không thể nói mắt bệnh. Do đây có nên nói tên riêng và là tận trừ chúng nên nói lời thế vậy: “Này các Tỳ-kheo! Sinh tử lâu dài, có đến không ranh giới, các người phàm phu không hiểu chánh pháp, không hiểu ra cốt yếu. Thế nên, các ông vì tận trừ sinh tử, nên tùy thuận làm, nên học như thế”. Do nghĩa như thế nói nhân có sức, vì thế nên biết có các ấm kia. Luận giả nói: Ông tuy dẫn lời Thánh nói mà chưa tường tận Thánh chỉ, nghĩa ấy thế nào? Do Phật Thế Tôn thấy các phàm phu, từ vô thỉ đến nay, ở trong sinh tử chưa khởi đối trị, không có đối trị nên lưu chuyển không dứt, từ phiền não sinh nghiệp từ nghiệp sinh sinh. Do sinh tương tục mạnh mẽ chịu các khổ, như kho tàng ở đời, Phật thấy đây rồi nên nói lời ấy: sinh tử lâu dài giống như huyển, như dợn nắng. Lại nữa, khổ sinh tử các thứ vô lượng, Như Lai vì muốn hết sinh tử nên kiến lập chúng sinh siêng năng tinh tấn. Nếu quán sát thật về sinh tử, Niết-bàn ở trong đệ nhất nghĩa thì không có hào li sai khác. Nếu ông muốn khiến trong đệ nhất nghĩa, sinh tử Niết-bàn có sai khác thì nghĩa nhân không thành, hoặc trong thế đế phân biệt nhân thì thí dụ không có “thể”. Như Phật trước nói sinh tử không bờ mé tức là vì đối phá bọn nói không có nhân kia, mà nêu rõ có nhân; lại vì các pháp chủ thể sinh ban đầu mà nói có khởi. Đó tức là, Như Lai vì một phần (ngoại đạo) và chúng sinh kia mới nói lời như thế. Có các ngoại đạo, muốn tìm lỗi hỏi Phật Thế Tôn, như kệ nói:

Sinh tử có ranh giới không?

Phật nói rốt ráo không

Sinh tử này không ranh giới

Trước sau không thể lường.

Thích: Thánh đạo chưa khởi đối trị đến nay, do sinh lão tử tương tục không dứt, lần lượt làm nhân, mới khởi không định, vì thế vô tế vô biên thành lập nói trong thế đế, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Có người tín tâm, tin lời Bà-già-bà không điên đảo, chẳng không tin ấy. Vì sao? Vì người tâm điên đảo nói tương tợ nghiệm, để đối trị ho nên nói lời như

vậy: kiếp ban đầu của chúng sinh kia với thân căn giác tụ đều do nhân tích tập của nghiệp thiện bất thiện đời trước tạo thành. Vì sao? Vì có thể làm nhân của pháp khổ, vui… đẳng khởi, như nay hiện tại thân căn nhóm họp… Như thế, nhân không cùng cảnh thủ, có thể nuôi lớn tăng trưởng. Vì có thể vì người khác làm nhân lợi ích, làm người khác điên đảo, có thể tan hoại nên là nhân, vì cùng cảnh thủ. Như những nhân v.v… này, lập nghĩa thí dụ như trước rộng nói, nên biết như thế. Ngoại đạo nói: sinh tử có ban đầu. Vì sao? Vì có biên hạn. Nếu pháp có biên hạn thì chẳng phải vô thỉ. Thí như bình… do khi chánh trí khởi thấy được biên hạn của sinh tử, như tôi đã nói nhân có lực vậy. Thế nênđịnh biết sinh tử có ban đầu. Luận giả nói kệ:

Chẳng riêng ở sinh tử

Ban đầu đến không thể được

Tất cả pháp cũng thế

Đều không có ranh giới ban đầu.

Thích: Bình… không có ban đâu. Vì sao? Lần lượt nhân khởi vậy Ban đầu đã không thành, thí dụ thì hoại lỗi lập nghĩa vậy. Ông nói hữu biên là nhân ấy, nghĩa cũng không thế, vì sao? Vì hư vọng phân biệt sinh tử có nhân đức Phật không ghi nhận, nghĩa này như sau sẽ nói. Ngoại đạo nói: hoặc ông muốn được sinh tử vô thỉ, thì sinh tử như thế cũng nên vô chung (không cuối cùng), vì sao? Vì vô thỉ vậy. Thí như trượng phu, và hư không kia. Luận giả nói: Ông nói trượng phu và các pháp ngoài khác không có khởi thì ở trong thế đế cũng không nên như thế. Vì sao? Thể pháp không thành, thí dụ không có. Hạt lúa… kia, trong môn thế đế tuy lại vô thỉ, mà thấy hoại diệt, ông lập vấn nạn ấy cùng nghĩa trái nhau. Lại nữa, có người thông minh, kiêu mạn khác nói: đức Thế Tôn của ông không có nhất thiết trí, vì sao? Vì nói sinh tử không có ranh giới ban đầu, tự muốn hiển rõ mình không có trí, thí như thây chết không hề có hiểu biết. Luận giả nói: phật vì phá trừ chấp trước nên nói lời như thế, nghĩa đây thế nào? Các ngoại đạo… phân biệt sinh tử nói có ranh giới ban đầu; thế nên Phật dạy không có ranh giới ban đầu, không có ranh giới ban đầu ấy, tức nói sinh tử vô thỉ, thế nào là vô thỉ? Vì kia không có ranh giới. Như thế sinh tử vô thỉ nên ranh giới ban đầu không thể thấy, chẳng phải đức Bà-già-bà đối với việc kia không có trí. Lại nữa, sinh tử không có bờ mé tức, trong đây lập nghiệm: trong đệ nhất nghĩa, các ấm giống như trước không thể có như thế. Vì sao? Vì không có ranh giới trước, thí như huyễn chủ làm trượng phu huyễn. Ngoại đạo nói: Do thức không phân biệt thủ lấy người huyển sắc v.v…

do huyễn chủ kia đã tạo, làm cảnh, các sắc… kia ở trong lúc sau cũng có như thế nên thí dụ không có “thể”. Luận giả nói: Trượng phu huyễn đã do Huyển chủ làm tức tự nó không có “thể” thật, thấy cũng như thế, do tự thể của trượng phu do Huyển tạo, trong cảnh giới sắc, thức không phân biệt là “không” nên thí dụ được thành, không có lỗi không có “thể”. Thế nên, ông nói sinh tử là có và vì tận trừ kia nên dẫn Phật nói làm nhân ấy, đây đều không thành. Ngoại đạo nói: trong đệ nhất nghĩa ấm hữu tương tục đó gọi là sinh tử. Vì sao? Vì trung hữu kia. Nếu đây không có thì trung hữu kia cũng không, thí như sừng thỏ. Do giữa sinh tử có nhiễm có tịnh nên sinh tử là “có”. Nghĩa mà tôi muốn đã được thành lập. Ông nói là nhân không thành và trái nghĩa ấy, thế thì không đúng. Luận giả nói kệ:

Đây đã không trước, sau

Giữa kia sao có được?

Thích: Như thể ở giữa kia không thể được. Nghĩa kệ nói là như thế. Thí như huyễn sư huyễn làm trượng phu, ở trong tương tục kia tìm cầu “thể” ở giữa thì không có nghĩa như đây. Vì sao? Vì trước sau không thành nên ở giữa không có “thể” nên ông thí dụ sai, như lỗi đã nói, nay trở lại ở ông. Như thế quán xét thật sinh tử không có “thể”. Kệ nói:

Thế nên trước, sau, giữa

Thứ tự đây không đúng.

Thích: Trước, giữa, sau là nói sinh, lão, tử. Hoặc ngoại đạo nói sinh tử có tự thể. Vì sao? Vì sinh, lão, tử có. Như thạch nữ không có con, không thể nói có sinh lão tử thì chấp này không đúng, vì sao? Vì con thạch nữ kia sinh lão tử đầu, giữa, sau không thành, nghĩa nhân không thành, thí dụ không có “thể”. Vì trong đệ nhất nghĩa tự thể sinh v.v… của một vật không thành vậy. Lại nữa, sao nói sinh… lúc đầu, giữa, sau thứ tự không thành, nên quán sát kỹ. Như kệ nói:

Hoặc nói sinh là trước

Lão, tử là sau kia

Sinh thì không lão, tử

Không tử mà có sinh.

Thích: Hoặc ý ông nói sinh là trước, tức là tương ưng với lìa lão, tử chỉ tự mà sinh, hoặc định có vật lìa sinh kia ấy như vật thể đây, cuối cùng không thể được. Thí như ngựa, lửa, tự thể không khởi. Vì sao? Ngựa không phải lửa vậy, ý nói như đây. Trước không nay khởi gọi là sinh, thay đổi mới lạ gọi lão, mạng căn đoạn hoại gọi (chết) tử. Lại nữa, không chết mà có sinh tức nói đời trước không chết, như thế mà sinh

nên rõ ràng chẳng phải điều ham muốn. Lại nữa, trong đây lập nghiệm, trước của lão tử không được có sinh, vì sao? Vì tự thể kia vậy. Thí như lửa ở trước hơi ấm. Lại nữa, hoặc ông muốn tránh như lỗi đây, nói lời như thế, trước có lão tử, sau có sinh thì cũng không đúng. Như kệ nói:

Hoặc lão, tử có trước

Mà sau có sinh ấy

Chưa sinh thì không nhân

Sao nói có lão, tử?

Thích: Không pháp chưa sinh mà có già chết, vì y chỉ không có “thể”, ý nói như thế. Lại nữa, trong đây lập nghiệm: sinh trước, lão, tử thế thì không đúng. Vì sao? Vì kia là thể thí như trú. Ngoại đạo nói: già chết tùy theo sinh nên không có lỗi như thế. Luận giả nói kệ:

Sinh và ở già chết

Cùng thời thì không đúng.

Khi sinh liền chết vậy

Hai đều được không nhân.

Thích: Cớ sao không đúng? Khi sinh liền chết không có nghĩa như đây. Vì sao? Vì sinh không có “thể” vậy, nghĩa này thế gian cũng chấp nhận không có, sinh không có “thể” thì phải mắc lỗi gì? Hai đều có thì mắc lỗi không nhân. Hai tức là già, chết đồng thời. Vì cùng sinh vậy, như già chết chẳng phải nhân sinh, nay sinh cũng chẳng nhân già chết, thế nên lão tử đồng thời khởi ấy, nghĩa này không đúng. Do quán sát này nên kệ nói:

Hoặc trước sau kia chung

Thứ tự đều không đúng.

Cớ sao sinh hý luận?

Nói có sinh già chết.

Thích: Vì nghĩa ấy nên trong đệ nhất nghĩa không nên khởi hý luận, như đầu phẩm đã nói, cho sinh, lão, tử là nhân, thành lập sinh tức thì, nghĩa này không thành, vì không tránh khỏi lỗi đã nói ở trước. Như sinh lão… căn cứ trước, sau, giữa quán sát không thành, tự các pháp khác đều cũng tương tự phá, đây lại thế nào? Nay nên hiển rõ, như kệ nói:

Như thế các nhân quả

Và cùng thể tướng kia

Thọ và thọ giả kia

Chỗ có tất cả pháp

Không chỉ ở sinh tử

Biên tế trước không thể được

Như thế tất cả pháp

Đều cũng không biên tế trước.

Thích: Tất cả pháp, nghĩa là năng lượng sở lượng, trí và sở tri, người được giải thoát hạnh giải thoát v.v…, như thể tướng nhân quả đã lập của chúng đều không đúng. Nghĩa đó thế nào? Nay nói phần ít, nghĩalà trong đệ nhất nghĩa hạt lúa… kia mầm trước không có. Vì sao? Vì quả kia, như tự thể của mầm. Hoặc ông muốn được quả trước nhân thì là cũng không đúng. Vì sao? Vì trong đệ nhất nghĩa trước nhân không có quả, vì không có nhân. Người Tăng Khư nói: có nhân như thế, có thể rõ (liễu) quả kia. Luận giả nói: Ông nói có nhân có thể “rõ” quả thì cũng không đúng. Vì sao? Vì quả của các thứ nhân kia cũng riêng vậy, thí như nắm bùn làm bình… kia. Lại nữa, vật năng liễu và vật sở liễu, chúng có riêng khác, đây không có riêng khác, như mặt trời, bảo châu, đèn và dược thảo ánh sáng có sai khác, bình… không khác vậy. Hoặc nói nhân quả đồng thời thì cũng không đúng, vì trong đệ nhất nghĩa hạt lúa, mầm hai thứ không được đồng thời. Vì sao? Một thời khởi vậy, như trâu hai sừng. Lại nữa, tướng loài vật biên địa ở trước thể của trâu; không có nghĩa như đây. Vì sao? Vì y chỉ không có “thể”, như tường và tranh. Như thế có “thể” trước tướng thì cũng không đúng, vì sao? Vì thể kia vậy. Thí như thể của đại trượng phu không tồn tại trước tướng trượng phu. Lại như, đất không cứng trước. Lại nữa, thể, tướng hai pháp đồng thời khởi thì cũng không đúng, vì sao? Vì đồng thời khởi vậy, thí như hương vị, như trước rộng phá. Như đầu phẩm thành lập và cùng lỗi kia chỗ nói khổ không, khiến người thông suốt, là chỗ phẩm nêu rõ. Vì nghĩa ấy nên chứng này được thành. Như trong kinh Bát nhã Ba-la-mật nói: Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: Này người thiện nam! Sắc chẳng sinh, chẳng tử, như thế thọ, tưởng, hành, thức chẳng sinh chẳng tử. Hoặc sắc, thọ, tưởng, hành, thức không sinh không tử đó gọi là Bát nhã Ba-la-mật. Lại nữa, Cực Dũng Mãnh! Như Niết-bàn không có biên tế, tất cả pháp cũng không có biên tế, như thế… các Tu-đa-la, trong đây nên rộng nói.

Số 1566- Bát Nhã Đăng Luận Thích, Quyển 8, Phẩm 12: Quán Khổ

BÁT NHÃ ĐĂNG LUẬN THÍCH

QUYỂN 8

Phẩm 12: QUÁN KHỔ

Lại nữa, khổ không có tự tánh, chỗ đối trị là “không”, vì ngăn định chấp ấy, nên có phẩm này, khởi sinh. Người ngoại đạo nói: trong đệ nhất nghĩa có các ấm. Vì sao? Do khổ vậy. Đây nếu không có, thì không có khổ kia, như đầu thứ hai. Ấm là khổ ấy. Như kinh, kệ nói:

Khổ tập cũng thế gian

Kiến xứ và có kia.

Vì nghĩa ấy, trong đệ nhất nghĩa có các ấm. Luận giả nói: Phân biệt hư vọng ở khổ không đúng. Như kệ nói:

Có người muốn được khổ

Tự tác và tha tác.

Cộng tác không nhân tác

Quả kia đều không đúng.

Thích: Trong đệ nhất nghĩa các thứ vô lượng như lý quán sát, kia đều không đúng. Thế nào quán sát khổ chẳng phải tự tác? Như kệ nói:

Khổ nếu tự tác ấy

Thì không từ duyên sinh.

Thích: Do tự tác nên tức không nhờ nhân duyên. Thế nên, khổ từ duyên khởi, tức không có nghĩa này, mà kia không đúng. Lại muốn được vậy thì nghĩa này làm sao nói là từ duyên khởi. Như kệ nói:

Do ấm hiện tại làm nhân

Ấm vị lai được khởi

Thích: Trong đệ nhất nghĩa các ấm tương tục gọi Điều đạt là chẳng phải Điều đạt làm vì sao? Vì nhờ duyên khởi. Thí như một hữu do ấm hiện tại làm nhân lôi kéo ấm sau khởi, nghĩa chính như đây. Lại nữa, Tỳ Thế sư nói: Tuy các căn, giác tụ của thân có riêng mà ngã không có

khác, một ngã kia khắp trú cũng là tác giả làm khổ đây cho nên đó là tự tác. Hoặc nói các hành sát na sát na sinh diệt vô thường thì đây nói có lỗi, mắc những lỗi gì? Khổ sát na ở sát na tâm này, không tức là tâm sát na khổ này tạo tác nên, chẳng phải tự tác cũng chẳng phải tha tác. Vì sao? Vì nghiệp người khác tạo tác mà mình thọ quả thì nghĩa này không đúng, ý ông hoặc muốn khiến người khác tạo tác thì tức trái với tất đàn của tự ông. Luận giả nói: Trong đây lập nghiệm: ông nói trượng phu chính là tác giả thì nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì kia thường. Thí như hư không, vì nghiệm về thường nên biết chẳng phải tác giả, tự thể pháp nơi tác giả trượng phu bị lỗi phá nghĩa được lập vậy. Lại nữa, hoặc ông định nói ngã tạo khổ này tức không từ duyên khởi thì có lỗi như vậy: đây nghĩa là làm sao cho trong pháp ngã gọi khổ là ngã, ý nghĩa như thế. Lại nữa, hoặc nói trượng phu tác nghiệp tức chính là tự tác và chẳng không nhờ nhân duyên khác cộng tác mà sau được khởi thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì vô lượng nhân cùng ngã tạo khổ. Nên biết như vậy: như cỏ khổ và phân trâu… kia vì lửa làm duyên, ý nghĩa chính như thế. Lại nữa, khổ của Điều-đạt chẳng phải ngã của Điều đạt tạo tác. Vì sao? Do khổ nên như Da-nhã-khổ, trước ông nói, hoặc sát na các hành… không có riêng tác giả, nghiệp kia đã làm tức là tự tác thì nay sẽ trả lời ông: trong đệ nhất nghĩa khổ không thể nói nên tôi không lỗi. Trong thế đế kia tướng vì tương tục nhân quả không khác, thế gian đều thấy nói lời như vậy: như nói đèn đến chỗ kia cây Am-la này là sở chủng của ta (chỗ gieo trồng của ta), đây cũng như thế, tướng có lúc sau sau cùng suy nghĩ trước kia tương tục, nhân quả không khác. Sự suy nghĩ tướng có trước đó sát na này tạo tác gọi là tự tác, do chỗ suy nghĩ của sát na trước tích tụ nghiệp thiện bất thiện, nghiệp kia khi diệt cùng sau làm nhân, như ngọn lửa đèn trước làm nhân cho sau, như thế lần lượt tương tục cho đến được quả. Cho nên chẳng phải không làm mà được, cũng chẳng làm rồi diệt mất. Hoặc ý ông nói các hành sát na chỗ trước nhóm họp nghiệp, không thọ quả sau, vì sao? Vì kia khác, như sự tương tục riêng khác thì nghĩa không đúng. Như kệ nói:

Khắp nơi pháp duyên khởi

Không chính là duyên kia

Cũng không khác duyên kia

Không thường cũng không đoạn.

Thích: Nghĩa tất đàn của tôi như thế. Ông lập khác nên làm nhân thì nghĩa này không thành. Vì sao? Do sát na tâm trước sở truyền đến nghiệp, đối trị chưa sinh, tương tục cho quả, vì công năng thù thắng khác

nhau vậy, thí như dùng nước khoáng màu tía tẩm hạt Ma-đa-già-tử. Lúc sau trong hoa có màu khoáng tía, không trái với thế đế. Lại nữa, nói có trượng phu tức là nói: một bên làm nghiệp, một bên thọ quả, không như lỗi trên. Luận giả nói: Một bên tức không làm mà được, một bên này đã làm mất hoại, vì bên làm nghiệp vĩnh viễn không được quả, đây có lỗi. Người ngoại đạo nói: ngã là một nên không lỗi, sao nói biết một? Cùng một số tương ưng vậy. Luận giả nói: Ngã cùng một số tương ưng không như nghĩa như đây. Vì sao? Do có vậy, thí như một số. Vì nghĩa ấy nên khổ chẳng phải tự làm (tác), cũng chẳng phải tha tác (người khác tạo), nghĩa này thế nào? Như kệ nói:

Hoặc ấm trước khác sau

Ấm sau khác trước ấy.

Ấm này từ kia sinh

Được nói tha tác khổ.

Thích: Hoặc người chấp muốn được tha tác khổ thì thể pháp không thành, lập nghĩa có lỗi, mà thật không đúng, vì sao không đúng? Trong đây lập nghiệm: trong đệ nhất nghĩa ấm sau của Điều đạt so với ấm trước chẳng phải tha (người khác). Vì sao? Vì là ấm của Điều đạt, thí như thể của ấm tự nó lúc sau. Lại nữa, thể của khổ kia, tương tục không khác nên thí dụ lập nghĩa như trước nên biết. Lại nữa, người chấp có người ấy nói lời thế này: chỗ khác tạo nghiệp mà tự mình thọ quả thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì các vị trí sai khác. Nhưng đều do người tạo tác nên gọi tự tác khổ, cũng gọi tha tác. Hai nghĩa được lập ấy theo tôi không có lỗi này. Luận giả nói: Ông chỉ có lời đây, là cũng không đúng. Như kệ nói:

Hoặc người tự làm khổ

Lìa khổ không người khác

Sao nói là người kia

Nói người tự làm khổ.

Thích: Những gì là khổ? Là tướng năm ấm, lìa khổ ấm kia không riêng có người, vì sao mà nói người làm khổ? Lại nữa, hoặc ông chấp nói người cùng năm ấm không một, không khác thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Chỉ ở năm ấm thi hành tên Điều-đạt, không người có thể được, vì duyên khởi vậy, thí như bình… Như thế trong đệ nhất nghĩa người kia không thành, người đã không thành thì không có làm khổ. Lại nữa, người khác làm khổ thì nghĩa ấy không đúng. Như kệ nói:

Hoặc người khác làm khổ

Trì khổ cùng người này.

Lìa khổ sao có người khác

Mà nói người làm khổ.

Thích: Lìa khổ không có người, trước đã ngăn vậy. Người có “thể” riêng khiến chứng biết là do không có nghiệm. Như thế, tự tác khổ không thể được, trước đã lập nghiệm nói rõ các điều chưa hiểu. Thế nên kệ nói:

Tự tác nếu không thành

Chỗ nào có tha tác?

Hoặc người khác tạo khổ

Kia trở lại là tự tác.

Thích: không có tự làm khổ mà chỉ bày nói người khác làm khổ thì đây nói không đúng. Như tương tục khác quyết định nghiệp báo, nói người khác làm thì không có như nghĩa như đây. Thế nên, kệ nói, chỗ nào có tha tác, ý nói như vậy: ông nói vị trí có sai khác mà người không khác thì đây là lời dối, vì là nghĩa ấy nên hoặc tự tác khổ, hoặc tha tác, đây đều không đúng. Lại nữa, có Ni Kiền Tử khác nói lời thế này: người tự làm khổ nên khổ là tự tác, mà khổ không chính là người nên gọi là tha tác. Vì thế, nên hai môn tự tác, tha tác được thành. Luận giả nói kệ:

Tự tác khổ không đúng.

Thích: Không có người tạo tác khổ, nghĩa này như vậy: do khổ không có tự thể, người không có “thể” vậy. Nếu nói “thể” của khổ là người thì nghĩa cũng không đúng. Vì sao? Kệ nói:

Khổ không lại làm khổ.

Thích: Như kệ trước nói: “khổ hoặc tự tác thì thời không từ duyên khởi”, hai câu của đây, như kia đã ngăn nói ý như thế. Lại nữa, hoặc khổ trở lại làm khổ ấy, tức là quả trở lại làm quả. Lại nữa, khổ tự khởi không nhân duyên đối đãi. Hai thứ này ở đời không thấy. Ông trước nói khổ không chính là người, người này làm khổ gọi là tha khác thì cách nói này không khéo. Như kệ nói:

Hoặc là tha tác khổ.

Thích: Ý ngoại đạo muốn dùng con người làm tha (vật thể khác), người này không có “thể” không thể làm khổ, cớ gì không làm? Vì thể kia “không” vậy, “không” thì không có vật, sao nói khởi tác? Không có khởi mà có “thể”, người trí đều không muốn thế nên kệ nói:

Không người khác ai làm khổ?

Thích: không có nghĩa tha này, ý nói như thế. Vì nghĩa ấy nên tự tác, tha tác đây đều không đúng. Đều tác là nói cả hai làm khổ thì

không có lỗi. Vì ngăn chấp đây nên A-xà-lê nói kệ:

Hoặc mỗi thứ tác thành

Được nói hai tác khổ.

Thích: mỗi mỗi thứ không tác như trước đã ngăn, khổ chẳng tự tác, cũng chẳng phải tha tác, thế nên, ông nói gộp hai tác khổ nghĩa đây không đúng. Cũng không thể không có nhân. Vì sao? Vì chấp không nhân đây như phẩm Không Khởi đã ngăn. Trong đây kệ nói:

Tự, tha hai không tác

Không nhân sao có khổ?

Thích: Phẩm này từ trước đến nay đã nói ngăn khổ, nếu không có nhân thì cũng không có khổ; không nhân có khổ, không có nghĩa như thế. Do trong đệ nhất nghĩa, khổ không thể có được, ý nói như đây. Như thế các loại quán sát khổ kia không có “thể”. Ở đầu phẩm ngoại đạo đã nói: có các ấm do khổ nên làm nhân thì trong đệ nhất nghĩa chấp này không thành. Như kệ nói:

Không riêng quán ở khổ

Nghĩa bốn chủng không thành

Các pháp ngoài sở hữu

Bốn chủng cũng đều không.

Thích: Như đạo ly trước đã nói, quán sát sắc ngoài kia v.v… cũng không có. Nghĩa này thế nào? Là sắc không thể tự tác? Vì sao vậy? Vì hoặc có hoặc không có nhân đều không như vậy, như trước đã nói. Lại từ duyên khởi nên như tự thể của mầm không gọi là tự tác. Hoặc nói từ các đại chủng làm gọi là tha tác thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao không đúng? Vì các đại đối với sắc không gọi là tha. Vì sao? Vì nó ngoài nên như tự thể của sắc. Lại ngăn chấp “có” thật nên sắc không có tự thể, nghĩa tha không thành, cũng chẳng phải cộng tác, vì mỗi mỗi tác không thành. Cũng không thể không có nhân. Vì sao? Vì chấp không nhân này trước đã ngăn.

Như thế âm thanh… cũng nên tương tự phá, thế nên đầu phẩm nói nhân do khổ cho nên có lỗi, nghĩa này không thành. Nay trong phẩm này vì muốn hiển rõ khổ là nghĩa “không”, thế nên được thành. Như trong kinh Bát nhã Ba-la-mật nói: Phật bảo Bồ- tát Cực Dũng Mãnh: Này người thiện nam! Sắc chẳng phải khổ chẳng phải lạc; như thế thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải khổ chẳng lạc, đó gọi là Bát nhã Ba-la-mật. Lại như trong kinh Phạm vương vấn nói, vì sao gọi Thánh đế? Hoặc khổ, hoặc tập, hoặc diệt, hoặc đạo, không gọi Thánh đế. Khổ… kia không khởi, mới gọi Thánh đế, như thế… Lại nữa, trong Thanh văn thừa Bà-già-bà nói: có Tỳ kheo hỏi Phật rằng, thưa

Cù Đàm! Khổ tự tác chăng? Phật dạy không. Tha tác chăng? Phật dạy không. Cùng tác chăng? Phật dạy không. Không nhân tác chăng? Phật dạy không, như thế… các Tu-đa-la, trong đây nên nói rộng.

Số 1566- Bát Nhã Đăng Luận Thích, Quyển 8, Phẩm 13: Quán Hạnh

Phẩm 13: QUÁN HẠNH

Lại nữa, vì khiến người khác hiểu tất cả các hành các thứ sai khác đều không tự tánh nên có phẩm khởi sinh. Trong đây người ngoại đạo dẫn kinh lập nghĩa. Như kệ nói:

Bà-già-bà nói kia

Hư vọng cướp đoạt pháp.

Thích: Vì sao biết các hành… pháp kia là hư vọng chăng? Các hành… kia, tự thể không có vì phàm phu điên cuồng nên tà trí phân biệt nói là có thể được, nên là hư vọng. Lại có thể làm niệm… cảnh giới đệ nhất nghĩa đế kia, vì nhân vọng mất nên là pháp hư vọng. Bà-già-bà nói: nghĩa là ở trong các kinh bảo các Tỳ-kheo nói lời như thế. Pháp hư vọng cướp đoạt kia là nói tất cả pháp hữu vi cái thật tối thượng là nói pháp chân thật Niết-bàn. Như thế các hành là pháp (kiếp) cướp đoạt, là pháp hoại diệt. Trong pháp Thanh văn nói lời như thế, trong kinh đại thừa cũng nói như thế, các pháp hữu vi đều là hư vọng, các pháp vô vi đều chẳng phải hư vọng. Hai nghĩa này, A Hàm đều rõ các hạnh là pháp hư vọng, nghĩa này được thành. Luận giả nói: Trong đây lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, các pháp nội là “không”. Vì sao? Vì là pháp cướp đoạt vậy, như người huyễn hóa. Người ngoại đạo nói: lập nghĩa đưa ra nhân không có sai biệt. Ông nói trong đệ nhất nghĩa các pháp “không” ấy, là không sở hữu pháp kiếp đoạt tất cũng không sở hữu, đưa ra nhân thiếu nên lập nghĩa không thành, vì có lỗi vậy. Luận giả nói kệ:

Pháp vọng đoạt không có,

Gì được gọi cướp đoạt?

Thích: Ông nói lập nghĩa đưa ra nhân đều không sở hữu, nếu vậy đây đã là không, cuối cùng có vật gì có thể gọi là kiếp đoạt? Vì không có “thể”. Nên thí như sừng thỏ. Thế nên, “kiếp đoạt, hư vọng”, hai lời nói đây chẳng phải là nghĩa “vô” (không có). Lại có nghĩa phân biệt cảnh giới? Tự thể kia “không” là nghĩa hư vọng; không như thật có ví như bóng ánh sáng là nghĩa kiếp đoạt, nhân cùng lập nghĩa hai thứ này không đồng, thế nên tôi không có lỗi lập nghĩa và nhân thiếu xót. Không có hai lỗi nên nghĩa vốn muốn được thành. Lại nữa, câu nói “cướp đoạt” là Phật Bà-già-bà muốn nhổ sạch phiền não chướng, và gốc trí chướng, hết sạch không còn sót, nên nói lời này. Như kệ nói:

Bà-già-bà nói đây

Vì hiển bày nghĩa “không”

Thích: câu nói “cướp đoạt” tức là cùng “không” không có “thể”

riêng khác. Như nói chỗ kia có khói, đây nói chỗ kia có lửa. Người ngoại đạo nói: câu nói hư vọng ấy, chẳng phải là nghĩa “vô” đây có nghĩa gì? Nghĩa là Như Lai không nói các pháp vô ngã. Nếu vậy thế nào Phật nói câu “hư vọng”. Như kệ nói:

Thấy pháp thay đổi khác

Các pháp không tự thể.

Thích: Kệ đây nói nghĩa gì? Nói thấy các pháp thay đổi nên biết các pháp không có “thể”, sao nói không có “thể”? Vì chẳng phải thường trú vậy. Đức Bà-già-bà nói: câu “hư vọng” ấy là đạo lý như thế. Lại như kệ nói:

Có “thể” chẳng vô “thể”.

Thích: Vì sao nói có? Tự thể có vậy, như đạo lý của ông ấy, các pháp tức không có “thể” mà đây không như thế. Kệ nói:

Do các pháp không vậy.

Thích: Các pháp vô ngã, ngã sở nên nghĩa của ông như thế, vì vậy nên nói các pháp có “thể” hoặc không như đây thì kệ nói:

Tự thể hoặc không có

Pháp gì là biến đổi?

Thích: Hiện thấy thể đây có thay đổi vậy, thế nên định biết có pháp thay đổi. Trong đây lập nghiệm: trong đệ nhất nghĩa các pháp có “thể”. Vì sao?

Vì “Thể” thay đổi vậy. Đây nếu không có “thể” thì không có thay đổi, như con của thạch nữ. Do có “thể” thay đổi nghĩa là nội nhập… thế nên trong đệ nhất nghĩa pháp có tự thể. Luận giả nói kệ:

Hoặc pháp có tự thể

Sao nói có thay đổi?

Thích: Pháp có tự thể mà thay đổi thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì tự thể là không thể biến hoại. Nhưng nay hiện thấy “thể” kia biến đổi. Vì vậy nên biết, “thể” biến đổi kia cùng không có tự thể không được lìa nhau, nhân sở lập của ông thì tự trái nhau. Có người nói pháp nghĩa hư vọng là thấy không như thật. Không có tự thể là đây nói nghĩa vô ngã. Vì sao? Vì nói tự thể, tức là tên ngã. Thấy pháp thay đổi là đây nói các pháp chuyển biến hoại diệt. Thế nên, câu nói “hư vọng” ấy cùng vô ngã kia không được lìa nhau, nên câu nói “hư vọng” đây chính là nói vô ngã, chẳng phải nói đều “không”. Thế nên, Thánh đạo chưa khởi, thì núi ngã kiến chưa đổ, các bóng sáng của các pháp trong ngoài ngã và ngã sở hiển hiện khi Thánh đạo khởi, ở các pháp này lại không phân biệt ngã và ngã sở. Nếu nói các pháp không có tự thể thì như chỗ

chấp ngã của ngoại đạo. Ngã này không có “thể” thành lập nghĩa này tức thánh nghĩa của tôi đã thành lập. Như thế nhân tức là thành lập vô ngã, không thành lập “không” và không có tự thể. Luận giả nói: Các ông phân biệt pháp không có “thể” là nói như sừng thỏ, không có “thể” như thế, nên sinh sợ hãi thì ví như trẻ con ban đêm thấy bóng của mình, cho là chẳng phải người la hét lo sợ, ông cũng như thế. Như ông đã nói ngoại đạo chấp ngã lập đây vô ngã thì thành nghĩa của tôi đã thành lập ông nay lắng nghe: Nếu cho câu nói “hư vọng” là thành lập vô ngã và ngoại đạo chấp, ngã cũng không có tự thể, hiểu như đây thì tức là như thế như thế. Tôi nay thành lập pháp “không” là nhân, chỉ bày cho ông thì đây cũng thành lập nghĩa người vô ngã. Vì sao? Vì người này vô ngã, cùng pháp “không” kia không lìa nhau vậy, như thế nhân này khiến người tin hiểu. Như lập nghĩa tức âm thanh là vô thường. Sao nói đưa ra nhân? Nghĩa là nhân kia tạo tác. Nói tạo tác nên là khổ, không, vô ngã cũng được thành lập. Như thế, thành lập pháp hư vọng thì không có tự thể của nó tức cũng thành lập nghĩa người vô ngã, vì không lìa nhau. Như ngoại đạo nói: nghĩa hư vọng là đây nói rõ tự thể của các pháp không trú, nay trả lời nghĩa này hoặc pháp có thể thủ thì kệ nói:

Thể kia không thay đổi

Ngoài ra cũng không thay đổi.

Như trẻ không làm thành già

Già cũng không làm thành trẻ.

Thích: Đây hai thí dụ như số thứ tự tương tợ đối nhau, trong đây lập nghiệm: Pháp trú nơi tự thể thay đổi thì không đúng. Vì sao? Vì không xả tự thể, thí như trẻ và già. Nếu nói tướng dị (khác) của sát na trước kia tức già trú gọi là biến đổi thì đây cũng không đúng. Vì sao? Vì tướng “khác” đã qua đi, thí như già nua. Người ngoại đạo nói: như sữa không xả tự thể mà chuyển thành lạc, vì nghĩa ấy nên nhân chẳng phải là luôn luôn. Nghĩa này không đúng, nay sẽ hỏi ông, thế nào là lạc, kia nói là sữa. Nếu sữa là lạc mà sũa không xả tự thể làm sao phân biệt đây gọi là lạc? Nếu định phân biệt thì kệ nói:

Nếu thể này tức “khác

Sữa nên là lạc ấy.

Thích: Do sữa không xả sắc, vị lực dụng lợi ích… nên sữa không phải là lạc. “Khác” cũng không đúng. Vì sao? Như kệ nói:

Khác sữa có vật gì?

Có thể sinh lạc kia.

Thích: Không có lạc có thể khởi, thể ngoài khác cũng không thay

đổi. Ông nói nhân chẳng phải là luôn luôn nghĩa ấy không đúng. Có người khác nói: tôi cũng không nói sữa không sinh lạc, tướng lạc khác sữa, nhưng vì hòa hợp tự với lực tại nên sữa sinh ở lạc. Luận giả nói: Ông nói hòa hợp với lực tự tại thì sữa này là xả tự thể có thể sinh ở lạc, hay là không xả tự thể mà sinh lạc chăng? Nếu vậy có lỗi gì? Nếu nói xả tự thể thì không được nói sữa sinh ở lạc, nếu không xả tự thể đây tức trái nhau. Thế nào trái nhau? Hoặc chính là sữa, sao gọi là lạc? Hoặc chính là lạc sao nói là sữa? Ở thế gian kia đều hiểu như thế. Hoặc có người nói: sữa không sinh lạc chỉ biến thành lạc. Như nghĩa đây thì cũng đồng ngăn ở trước. Như thế, quán sát, trong đệ nhất nghĩa các pháp “khác” ấy đây đều không thành. Ông nói các pháp có “thể” lấy đây làm nhân thì nhân này không thành. Người ngoại đạo nói: trong đệ nhất nghĩa các pháp “chẳng không”. Vì sao? Vì pháp mâu thuẩn hiện có, như trí điên đảo mâu thuẩn với trí không điên đảo. Đây nếu không có thì pháp mâu thuẩn, như hoa giữa hư không. Do trái với “chẳng không” nên có pháp “không”. Vì nghĩa ấy nên như chỗ nói nhân các pháp là “chẳng không”. Luận giả nói: Hoặc trong đệ nhất nghĩa các ấm “có” v.v… trừ bỏ các vật “có” (hiện hữu) thành lập ở pháp “không” mà trong đệ nhất nghĩa thật không có một pháp là “chẳng không”. Như kệ nói:

Hoặc một pháp “chẳng không”

Quán đây nên có “không”

Không một pháp “chẳng không”

“Không” chỗ nào được có .

Thích: “Không và “chẳng không”, ở trong thế đế nương ở thể của pháp, như thế phân biệt, nghĩa này thế nào? Như có nhà cửa, có người ở nên gọi nhà “chẳng không”, người không ở nên gọi nhà “không” (trống không). Nay trong đệ nhất nghĩa không một pháp “chẳng không”, chỗ nào được có pháp “không” có thể được? Như ông vừa nói có pháp mâu thuẩn phân biệt làm nhân thì nhân này không thành, chỉ vì ngăn chấp trước nên giả nói “không” mà thôi. Lại nữa, Thập Thất Địa Luận nói: Như chỗ phân biệt, tự thể không có nên phân biệt thể là “không”, các pháp “không” này, chân thật là có. Thế nào là chân thật? Là không quán tác giả vậy. Luận giả nói: kiến giải này của ông gọi là tham đắm nơi kiến giả “không”. Người ngạoi đạo nói: cớ sao gọi ngã cho là tham đắm nơi “không”. Luận giả nói: Do tất cả pháp không có “thể” nên “không”, “không” chẳng phải pháp thật, không nên chấp trước. Vì ngăn đây nên như trong kệ trước nói. Nếu có một pháp là “chẳng không” thì chấp đây là cảnh giới của trí có phân biệt, đây là cảnh giới của trí không

phân biệt. Hoặc có một vật là “không” đây gọi là cảnh giới của trí “không” mà không có vật đây, vì không có một vật là “chẳng không” tức đây nói tất cả pháp đều “không”. Thế nên kệ nói: “không” chỗ nào có được. Lại nữa, không một pháp “chẳng không” câu này nói nghĩa gì? Nghĩa là người thấy “chẳng không” bị lửa “không” thiêu đốt; người phân biệt “không” cũng bị thiêu đốt, thế nên, kệ nói, “không” chỗ nào được có được. Lại nữa, người hành hai hành làm phân biệt này: như ngựa huyển… không có “thể” nên “không”. Như thật ngựa… có “thể” nên “chẳng không”. Người hiểu sai biệt đây không có hai hành dùng không phân biệt khi hành Bát nhã Ba-la-mật, cảnh giới đệ nhất nghĩa đế, chân thật quán tất cả pháp, giống như hư không, một tướng vô tướng thấy không có gì là thấy, kệ nói: không một pháp “chẳng không” “không” chỗ nào được có, vì nghĩa ấy nên nhân kia không thành. Người ngoại đạo nói: dù khiến không thành và cùng trái nhau, ông tất cả thời hằng ngăn ở “không”, ý tôi cũng thế, vì nghĩa ấy nên chỗ mong muốn được thành. Luận giả nói: Chẳng phải trí “không” khởi lên các pháp mới “không” mà thể pháp tự “không”, trí rõ “không” vậy, như đèn chiếu biết, không có bình nào chẳng phải tạo ra mà được. Vì sao? Vì bình kia không có “thể” đèn không thể khiến có vậy. Thế nên ông nói không khéo suy nghĩ. Lại có người nói: ông nói “không” thì cùng với lỗi “tha tác”, mà nương ở “không”, thấy “không” không có lực, lại nói không có “không”, thế nên nghĩa ông muốn bị phá, cũng trái nghĩa tất đàn của tự ông. Sao nói tự trái? Như kinh Phạm Thiên Vương Vấn kệ nói:

Nếu có hiểu “không”

Thì đều thấy tánh pháp.

Lại nữa, như kinh Lăng Già, kệ nói:

Hoặc lìa ở hòa hiệp

Không có “thể” như thế,

Thế nên “không” không khởi

Ta nói không tự tánh.

Như thế, trái với A Hàm của ông. Luận giả nói: Ông không nghe chăng? Như trong kinh Kim Cang Bát nhã Ba-la-mật nói: hiểu pháp môn ta ví như chiếc bè pháp ấy còn nên xả, huống gì phi pháp? Lại như trong kinh Ma-ha-bát-nhã-ba-la-mật nói: không quán sắc “không”, không quán sắc “chẳng không”. Đây nói thấy “không” cũng là chấp trước nên phải ngăn dừng. Hoặc lại có làm phân biệt “chẳng không” thì đây cũng nên xả, vì đây hai chấp này lỗi lầm rất lớn nên chẳng phải xả “không” là có lỗi. Như thế, vô số các lỗi lầm về kiến chấp làm nhiễu

loạn hư hoại ở tâm, Như Lai vì các chúng sinh chưa lìa khổ kia, đoạn khổ chủng tử nên khởi tâm đại bi thứ nhất. Như kệ nói:

Như Lai nói pháp “không”

Để ra khỏi các kiến (chấp).

Thích: kiến là thân kiến… “không” là đối trị nội nhập “không”…, Hoặc có chúng sinh thiện căn chưa thuần thục, chưa được vô sinh pháp nhẫn sâu xa, không hiểu chánh đạo. Như kệ nói:

Các người có kiến (chấp) “không”.

Thích: Thế nào gọi “Kiến không”? Là chấp trước ở “không” nói có cái “không” này. Chấp trước “không” này có lỗi gì? Như kệ nói:

Nói kia không thể trị.

Thích: Như Lai nói các chúng sinh kiến chấp “không” kia không thể chữa trị, nghĩa này thế nào? Như uống thuốc chuyển động, tác dụng vào các bệnh, mà không có biểu hiện thì trở lại thành bệnh nặng. Như thế, nói pháp “không” là để xả các ác kiến; hoặc trở lại chấp “không” thì nói kia không thể trị. Vì nghĩa ấy nên xả bỏ “không” không có lỗi. Lại như có người xe chìm sâu trong bùn, vì muốn kéo xe lên nên bảo người khác rằng: cho tôi cái “vô sở hữu” để kéo xe lên. Mà người khác kéo xe lên rồi là từ chủ xe kéo lên chứ không có cái gì cả. Do kia không hiểu ý lời nói này nên bị người có trí chê cười. Thế nên, các ông không nên chấp “không” dùng làm có. Vì nghĩa ấy nên nhân kia không thành, lỗi không rời ông. Do ông nghĩa nhân ông nói không thành, ta lập tự nhân không có lỗi trước, và có sức vậy, sao nói có sức? Nói các hành “không” khiến người tin hiểu, nghĩa phẩm như đây, thế nên được thành. Như trong kinh Bát nhã Ba-la-mật, Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh, này người thiện nam! Tất cả pháp kia từ điên đảo khởi, không thật, không hề có, hư vọng, không như thật. Cực Dũng Mãnh! Nếu có người hành một pháp thì đây là hành điên đảo không hành như thật. Lại nữa, Kinh Phạm Vương Sở Vấn nói: người ngu thế gian chấp trước các đế, pháp này chẳng thật cũng chẳng hư vọng, như thế các Tu-Đa- La trong đây nên rộng nói.

Số 1566- Bát Nhã Đăng Luận Thích, Quyển 8, Phẩm 14: Quán Hợp

Phẩm 14: QUÁN HỢP

Lại nữa, vì khiến tin hiểu chổ đối trị của “không” về các pháp hữu hợp đều không có tự tánh nên có phẩm này phát khởi. Người ngoại đạo nói: Ông nói tất cả pháp tự tánh đều “không”, nói như thế là, trái đạo lý chân chánh. Những đạo lý nào? Như Phật đã nói: có căn, trần, thức ba thứ hòa hợp, gọi là xúc, vì nghĩa ấy nên ông trước đã nói tức là trái nhau. Như tôi thiết lập là trong đệ nhất nghĩa, các pháp có “thể”. Vì sao? Vì đây là nhân, nói gọi là hợp vậy. Đây nếu không có, Như Lai không nói nhân này gọi hợp. Thí như không thể nhân nơi lông rùa nói gọi là y phục. Do Phật nói có tham, sân, si. Ba kết như thế gọi là hợp. Do đó tôi nói nhân phù hợp chánh đạo, thế nên các pháp chẳng phải không có tự thể. Luận giả nói: Ông tuy có lời nói mà nghĩa thì không đúng. Như kệ nói:

Kiến, khả kiến, kiến giả

Ba thứ này mỗi mỗi khác nhau

Hai hai đối lẫn nhau

Tất cả đều không hợp.

“Thấy” cùng “có thể thấy” và “người thấy”, hai hai đối chiếu nhau, lại không hợp lẫn nhau, lại tất cả không hợp. Do như thế nên Kệ nói:

Nên biết nhiễm, người nhiễm

Và pháp sở nhiễm kia

Phiền não khác nhập khác

Ba thứ đều không hợp.

Thích: Nhiễm là tướng của dục. Phiền não là có thể nhiễm ô chúng sinh tương tục vậy. Nói nhiễm… là phiền não. Phiền não khác là sân…, đây cũng ba thứ, nghĩa là sân người sân và đối tượng bị sân. Nhập khác là nhãn trước đã nói. Trong đây nói khác là nói tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Sao gọi là nhập? Nghĩa là cửa, chỗ của tâm, tâm sở pháp dấy khởi nên gọi là nhập. Đây cũng có ba thứ, nghĩa là nghe, có thể nghe, và người nghe, cho đến biết, có thể biết và người biết. Nhiễm, phiền não… kia cho đến các nhập khác, hai hai hướng về nhau lại không hợp lẫn nhau. Lại nữa, tất cả không hợp, như có thể thấy… không hợp tương ưng với biết, nay vì khiến người khác hiểu không nghi ngờ. Kệ nói:

(Dị) khác cùng khác có hợp

Khác đây không thể được

Và các “có thể thấy”…

Tướng khác đều không hợp.

Thích: “Có thể thấy v.v…” là nói thấy, có thể thấy và người thấy. Như thế nhiễm, người nhiễm và có thể nhiễm, đều không hợp nhau. Trong đây nói nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa người thấy không cùng có thể và thấy hợp nhau. Vì sao? Vì chúng không khác. Nếu vật không khác thì cuối cùng không hợp nhau. Thí như tự thể. Có người nói khác (dị) cùng khác hợp tức là trong đây nhiễm… tương tục như ở chỗ khác thì không hợp nhau. Do chỗ khác kia và tương tục khác không ngừng chuyển theo nên gọi là hòa hiệp, nhân này được thành. Luận giả nói: Nếu “có thể thấy”…, trước ở chỗ khác, sau ở một chỗ, gọi là hợp thì nhân đây không thành, cũng không có nghiệm vậy. Ông nói chẳng khéo về kia như thế. Kệ nói:

Chẳng riêng “có thể thấy”…

Tướng khác không thể được,

Và tất cả pháp khác

Khác (dị) cũng không thể được.

Thích: Như đạo lý trước đã nói: nghe, có thể nghe và người nghe; sân, có thể sân và người sân ấy… đều không có nghĩa hợp. Người ngoại đạo nói: Ông nói ngã và mắt có thể thấy… không khác thì nghĩa này không thành, nhân không thành vậy. Luận giả nói: Chẳng phải nhân không thành. Vì sao? Như kệ nói:

(Dị) khác cùng khác làm duyên.

Thích: Đối đãi cái khác nên gọi là khác. Kệ nói:

Lìa khác không có khác.

Thích: Do chủng làm duyên khởi tức là đối đãi chủng tử đây nên gọi mầm làm khác. Kệ nói:

Hoặc từ duyên khởi ấy

Đây không khác duyên kia.

Thích: Chẳng phải trong đệ nhất nghĩa có thể thấy khác với mắt. Vì sao? Vì sai khác nói quán về “có”. Thí như tự thể của “có thể thấy. Hoặc pháp từ duyên khởi thì không khác duyên kia, nếu nói khác thì nên lìa chủng này, mầm từ chỗ khác sinh ra. Như lửa không quán tự tánh của thể khác là ấm áp. Như thế, người thấy không quán ở “có thể thấy”, người nghe không quán ở “có thể nghe”. Người nhiễm không quán ở nhiễm… như lửa không đối đãi ở lạnh mà tự thể là ấm thì “khác” đây không thành. Vì sao? Vì ở trong thế đế không có nghĩa đây vậy. Ngoại đạo nói: người thấy cùng mắt… khác nhau không cần quán về tướng. Vì sao? Vì tướng riêng khác, thí như trâu ngựa. Trong đây cảnh giới hiển

hiện gọi là tướng nhận thức đây là người thấy. Người thấy vốn có hành nhóm họp chỗ nương của nhãn thức tức thanh tịnh sắc dùng làm cảnh, đây gọi là mắt; hình sắc và hiển sắc đây gọi là “có thể thấy”. Như tôi đã nói thì nhân có sức, nghĩa khác nhau của người thấy và mắt được thành. Luận giả nói: Đây nói không đúng, trong đệ nhất nghĩa trâu, ngựa vì là hai thể nên không thể được. Lại có người nói: vì tưởng sai khác nên quả nhân riêng biệt, nghĩa người thấy khác với mắt được thành. Câu này trở lại đồng như trước trả lời. Lại nữa, người Tỳ Thế sư nói: có “thể” của pháp khác cùng vật hòa hiệp. Luận giả nói: Nếu ông muốn khiến có “thể” của pháp khác cùng vật hợp thì cũng nên không có vật thứ hai. Tự nhiên có khác nhau vì kia lập “khác” có “thể” riêng. Trong đây làm nghiệm: không có pháp khác cùng vật hòa hợp. Vì sao? Vật “thể” của vật thí như chưa nói năng đã có vật thể trước. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa “khác” không có tự thể, vì sao? Vì chung riêng, thí như thể sắc. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa “khác” chẳng phải nhân khởi nói và giác trí. Vì sao? Do làm nhân sai khác của giác trí và ngôn thuyết, thí như thể sắc. Lại nữa, “khác” đây là ở trong khác, hay ở trong “chẳng khác”, đây có lỗi gì? Nếu ở trong “khác” ấy thì như kệ nói:

Trong khác không có khác.

Thích: Hoặc pháp khác kia trước đã là khác, mà nói khác đây, đến trong cái khác trước kia thế thì không có nghĩa. Vì pháp “khác” rổng không. Tỳ Thế Sư đã lập nghĩa “khác” không thành. Nếu ở trong “chẳng khác” mà có (khác) thì đây cũng không đúng. Như kệ nói:

Trong “chẳng khác” cũng không.

Thích: Đây là lỗi nói tự thể mà có “khác”, như kia đã nói thì nghĩa nhân bị phá, pháp “khác” không thành. Người ngoại đạo nói: một và khác là hai biên, ông nay ngăn khác, pháp khác tức không có “khác” đây nếu không có thì chấp nhận “chẳng khác” thế nên ông bị trái lỗi tất đàn. Luận giả nói: Như pháp “khác” không có, đã khiến người khác hiểu, còn pháp “chẳng khác” không có thì như kệ nói:

Do pháp “khác” không có

Nên “chẳng khác” cũng không

Thích: Quán về “khác” nên có “chẳng khác”, đã ngăn khác thì chẳng khác cũng không. Ngăn thế nào? Nay nói nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa người thấy và có thể thấy không được là dị (khác), vì sao? Vì quán về ngôn ngữ sai biệt. Thí như tự thể của “có thể thấy”. Như thế vì có, vì quả, vì nhân, vì cảnh giới của trí, nghi. Các nhân ấy đây nên rộng nói: kia như thế một, khác đều ngăn, do một… không thành vậy. Như kệ

đây nói:

Một pháp thời không hợp

Pháp khác cũng không hợp.

Hoặc có người nói: Như thế có nhiễm cùng người nhiễm hợp. Vì sao? Do lúc hòa hợp, như nước sữa hai thứ. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa có người nhiễm hợp. Vì sao? Vì quán về ngôn ngữ sai biệt. thí như người ăn cùng tướng ăn hợp nhau. Luận giả nói kệ:

Hợp hợp và đã hợp

Người hợp cũng đều không.

Thích: Như chỗ trước nói phương tiện pháp khác và tướng hợp thì không có nghĩa như đây. Do ở đầu phẩm ngoại đạo nói nhân, đã cùng lỗi kia. Vì khiến người khác hiểu, hợp không có tự thể, nên nghĩa trong phẩm này do đó được thành. Như trong kinh Bát nhã Ba-la-mật nói: Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng, này người thiện nam! Sắc không hợp không tan, như thế thọ, tưởng, hành, thức không hợp không tan, hoặc sắc đến thức không hợp không tan, đây chính là Bát nhã Ba- la-mật. Như thế… các Tu-đa-la trong đây nên nói rộng.

Số 1566- Bát Nhã Đăng Luận Thích, Quyển 9, Phẩm 15: Quán Hữu Vô

BÁT NHÃ ĐĂNG LUẬN THÍCH

QUYỂN 9

Phẩm 15: QUÁN HỮU VÔ

Lại nữa, hoặc “có” hoặc “không có” là chỗ đối trị của “không”, vì khiến người khác hiểu các pháp duyên khởi không đoạn, không thường nên có phẩm này khởi sinh. Người ngoại đạo nói: ông nói các pháp không có tự thể thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì trái với lời của tự ông nói, cũng lỗi lập nghĩa. Vì sao nói trái? Như có người nói mẹ ta là thạch nữ, cha ta tu phạm hạnh. Có người khác vấn nạn hỏi: Nếu cha mẹ ông được suy xét kỷ như thế thì làm sao có ông? Ông hoặc từ đó sinh thì thạch nữ, phạm hạnh nghĩa đều không lập. Ông cũng như thế. Nếu không có tự thể thì làm sao gọi là các pháp. Đã nói các pháp làm sao không có tự thể. Cho nên là lời trái, cũng lỗi lập nghĩa. Luận giả nói: Ông nói các pháp có tự thể thì trong đệ nhất nghĩa là những vật gì? Vì không thí dụ nên ông nói sai vậy. Lại nữa, hoặc tôi trước ở trong đệ nhất nghĩa nhận có các pháp sau lập “không có” thì có thể trái với tự nói, mà thật không như thế nên không trái nhau. Lại trong thế đế an lập các pháp như huyễn… là chỗ tôi không ngăn nên không có lỗi lập nghĩa. Hoặc có người thông minh, tà mạn nói: các pháp nào là không có tự thể? Nếu như phân biệt hư vọng thì các pháp có “thể” ông nói pháp này không có tự thể thì đây tức thành nghĩa của tôi đã thành lập. Hoặc các pháp này từ nhân duyên khởi, mà ý ông muốn không có “thể” thì trái với hiện thấy, và cùng chỗ hiểu của thế gian trái nhau. Luận giả nói: Ở trong chân thật thức không phân biệt duyên với sắc khởi không thể được. Vật này có cho nên như trước đã ngăn. Còn chỗ thế đế nói ấy, tôi không ngăn nên không trái với hiện thấy và chỗ hiểu của thế gian. Do đó, chỗ ông nói về nghĩa thì không đúng. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa nếu có một pháp có tự thể thì tức là không có nghĩa khởi. Như kệ nói:

Pháp hoặc có tự tánh

Từ duyên khởi không đúng.

Thích: Nếu nói các pháp có tự tánh thì mắc lỗi như thế này: Hoặc ông nhất định nói thấy pháp có khởi, không thể phá nghĩa của mình thì, trong đây nên hỏi: ông nói thấy pháp có khởi tức là nương nhân duyên nơi khác chăng? Như kệ nói:

Hoặc từ nhân duyên khởi

Tự tánh là tác pháp. Thích: Nếu là tác pháp thì đây tức không có tự thể, thì tướng nhân duyên thế nào? Nếu pháp chẳng cùng, không gián đoạn phần tự nó sinh, chỉ một phần có thể khởi tự quả thì đây là tướng nhân, trái với đây gọi duyên vì sao gọi tác? Hoặc pháp có tự thể thì tức không cần tác? Nhưng nay có tác nên biết không có “thể”. Trong đây lập nghiệm: trong đệ nhất nghĩa nhập nội không có “thể”. Vì sao? Vì nhân duyên khởi vậy. Thí như huyễn sư, huyễn làm pháp như trâu v.v… , hoặc có tự thể thì không từ nhân duyên khởi. Lại nữa, có người không hiểu thí dụ trong đây, nói lời thế này: bùn, cỏ, cây sức chú thuật, thảo dược v.v… là có chẳng phải không có. Do đây có nên voi, ngựa… kia hình tượng hiển hiện. Vì nghĩa ấy nên trong thí dụ của ông không thành lập pháp. Luận giả nói: Ông nói chẳng khéo. Tôi dẫn dụ là dùng voi, ngựa… không có “thể” làm dụ, không lấy cỏ cây có “thể” làm dụ. Lại nữa, hoặc nói cỏ, cây, đất… có khởi có thật thì trước đã ngăn vậy. Có người nói: Các pháp hiện có là từ duyên sinh thì đều có tự thể như hư không… không từ duyên khởi mà là pháp “có” chỗ ông làm ra nhân đây chẳng luôn luôn. Luận giả nói: Ông nói chẳng khéo. Nhân duyên sinh phá như huyễn, mộng dợn nắng, trong thế đế là có nhưng chẳng pháp đệ nhất nghĩa, nghĩa này thế nào? Như kệ nói:

Hoặc có tự tánh ấy

Sao nói nên có thể làm.

Thích: Nếu là tác pháp thì không lìa không có tự tánh, do tự thể của đối tượng đối trị không có thế nên nêu ra nhân chẳng phải chẳng luôn luôn. Ở trong thế đế hư không… ấy, cũng là vô sinh giống như sừng thỏ, há là có chăng? Các pháp hữu vi đều không có tự tánh, trước đã quán sát khiến người khác tin hiểu, nay lại lập nghiệm: trong đệ nhất nghĩa các pháp không có “thể”, vì sao? Do tạo tác, lại là quán về lời nói sai biệt vậy, như người huyễn…. Nếu là một vật có tự tánh thì cùng trên trái nhau. Lại nữa, trong đây người ngoại đạo lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa nội nhập… kia đều có tự thể. Vì sao? Do nhân ngôn thuyết

sai biệt khởi tự tha, thí như nhân dài có ngắn, dài là nhân ngắn, nay nói tự là cùng ngôn thuyết sai khác của tha làm nhân. Luận giả nói: Các pháp không có “thể” trước đã lập nghiệm, do ông chấp nên nay sẽ nói lại. Như kệ nói:

Pháp đã không tự tánh

Làm sao có tha tánh?

Thích: Nếu pháp có tự tánh thì quán tự tánh nên được nói tha tánh. Tự tánh đã có thì không quán sao được nói tha? Ông nói tự tánh cùng tha làm nhân thì nhân này không thành, và trái nghĩa vậy. Lại trong đệ nhất nghĩa dài ngắn không có nên thí dụ không thành. Người ngoại đạo nói: trong đệ nhất nghĩa mắt v.v… là có “thể”, vì sao? Do thể vậy, thí như sự ấm của lửa. Luận giả nói: Lửa không có tự thể, như phẩm “Quán Năm ấm” đã phá về “có” và khởi diệt, trong đệ nhất nghĩa cũng trước đã ngăn, lửa không thành vậy, thí dụ không có “thể”. Lại như kệ nói:

Tự, tha tánh đã bỏ

Chỗ nào lại có pháp?

Thích: Nghĩa “thể” đã ngăn nên các pháp không có tánh, do pháp không có nên nghĩa nhân không thành, ý nói như thế. Ngoại đạo nói kệ:

Hoặc người thấy tự tha

Và thể “có” thể “không”.

Kia thời không thể thấy

Như Lai pháp chân thật.

Như lời ông nói tự tha tánh đã trừ, chỗ nào lại có pháp? Như kệ đã nói, lời này thì trái. Lại nữa, có “thể” như thế, do tướng trái nhau vậy, như sừng chim. Luận giả nói: Trong đệ nhất nghĩa đã ngăn khởi vậy. Như kệ nói:

Thể “có” đã không lập

Pháp “Không” sao nói thành?

Thích: Vì ngăn chấp “có”, thế nên nói “không có”, không có càng không có “thể”, tuy không nói “không có”, mà không gì chẳng phải nghĩa tôi muốn, vì sao? Vì không có pháp riêng có thể chấp thủ, thế nên cũng không, nghĩa nhân không thành. Lại nữa, kệ nói:

Khác của thể pháp này

Người đời gọi vô thể.

Thích: Pháp không có “thể” nên gọi đó là không có. Lại không có một pháp nào gọi là thể “không có ”. Vì vậy ông lập nghĩa nhân không thành và trái nghĩa vậy. Thế nào là trái nghĩa? Ông lập pháp trái nhau

là nhân, do trái nhau phá nên chỗ lập pháp “có” cũng không thành vậy là trái nhau. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa chim không có “thể” nên thí dụ không thành. Do đây, quán sát tự, tha, không có “thể” cả ba đều không thành. Bồ-tát Ma-ha-tát dùng tuệ không chấp trước không thấy các pháp hoặc tự, hoặc tha và hữu vô… vì sao không thấy, vì đã bước lên xe trí tuệ không phân biệt. Lại nữa, các người trí tuệ cạn cợt đời trước chưa khởi pháp nhẫn sâu lớn, với ngôn thuyết pháp tự, tha, có, không v.v… kia pháp, huân tập nên che ngăn thật tuệ. Như kệ trước nói: Nếu người thấy tự, tha, và thể, thể “có” thể “không” kia thì không thể thấy pháp chân thật của Như Lai, nghĩa này thế nào? Thấy tự, tha… trái đạo lý chân chánh, và A Hàm vậy, ý kệ như thế. Trái đạo lý thì như trước đã nói; trái A Hàm ấy, ông nay nên nghe. Như kệ nói:

Phật có thể quán như thật

Không chấp trước pháp hữu vô.

Giáo thọ Ca Chiên Diên

Khiến lìa hữu vô hai (pháp)

Thích: Sao nói giáo thọ?

Như Phật bảo Ca Chiên Diên! Thế gian có nhiều y chỉ nhị biên, nói hoặc có, hoặc không có người trí sâu xa không chấp trước hữu vô, như thế… Lại nữa, Phật bảo A Nan! Nếu nói “có” là chấp thường biên, nếu nói “không có” là chấp đoạn biên. Lại nữa, hoặc có người nói: nếu trong đệ nhất nghĩa các pháp thảy đều không có thì sao được nói có pháp kiến đế? Do trong thế đế pháp từ duyên khởi nên dùng trí quán sát pháp từ duyên khởi, là không có tự, không có tha, không có hữu, không có vô, ngăn thấy (kiến) như thế gọi là kiến đế, sao nói kiến đế? Pháp duyên khởi đây là thấy nhân thật. Người nào thấy thật, là các Phật tử được soi chiếu bởi ánh sáng mặt trời trí tuệ duyên khởi lấy đây làm nhân vậy. Luận giả nói: người sợ hãi “không” nên mới nói lời như thế, cũng như người đời sợ hãi hư không, chấp đắm vật thật có đối, y chỉ vào đó sinh tâm ưa muốn được xa lìa hư không. Người xa lìa “không”, do họ y chỉ vào tự, tha… kiến. Như kệ nói:

“Hoặc người thấy tự tha và thể “có”, thể “không” kia thì không thể thấy, pháp chân thật của Như Lai”. Nghĩa này thế nào? Là người thấy như thế gọi là tà kiến. Thế nên, Phật dạy Ca Chiên Diên trong đó hoặc có, hoặc không, hai biên đều ngăn là đạo lý chân chánh, từ đạo lý này không nên thấy các pháp tự tha kia v.v… Đây lại thế nào? Như kệ nói:

Pháp hoặc có tự thể

Thì không được nói không.

Thích: Trước khi chưa khởi, và khi hoại ở sau, đều không có “thể” vậy. Lại nữa, nếu các pháp có tự tánh thì kệ nói:

Pháp có tự tánh ấy

Sau khác thời không đúng.

Thích: Như lửa dùng ấm làm tướng, lúc sau lạnh thì không đúng. Vì đây, nên nói dụ không giống nhau. Như pháp là thường mà là khởi tác về nghĩa thì không đúng. Trong đây lập nghiệm: như chứng minh được pháp thật thì “thể” của nội nhập…không thể hiển hiện. Vì sao? Do nội nhập… lúc sau khác vậy, như nước được lửa nên ấm, không phải ấm là tự tánh của nước. Lại nữa, sư Kinh Bộ nói: như A Hàm của tôi nói trong cây có nhiều thứ giới, do nghĩa như thế nước cũng có ấm, ông nói: ấm chẳng phải tự tánh của nước thì thí dụ này không thành. Luận giả nói: Trong A Hàm kia nói lời như thế ấy, nghĩa là có Tỳ-kheo được thần thông và tâm tự tại, tùy các vật cỏ cây… được duyên kia, muốn biến thành vàng, hoặc nước lửa… như ý tức thành, nên nói trong cây có các thứ giới. Các thứ giới tức là đây nói trong cây công năng của nhiều giới hoặc trong vật này có công năng tức công năng của vật này chứ chẳng phải thể của vật kia. Nếu các công năng là thể của vật kia thì như trong đại địa có bốn công năng, cũng nên đầy đủ lấy tánh ướt, tánh nóng, tánh động… làm thể của đại địa mà không chỉ dùng lấy tánh cứng. Lại nữa, sư Tỳ Bà sa nói: vị trí ở đời tuy sai khác mà “thể” có không khác, nên biết như thế. Vì sao? Do là cảnh giới của thức, như hiện tại. Vì nghĩa ấy nên ông trước nêu ra nhân nói “thể” khác thì tôi chẳng chấp nhận, hoặc ông muốn không khác thì nghĩa của tự ông không thành. Luận giả nói: Trong đệ nhất nghĩa vật hiện tại là có, cũng không thành, ông thì dụ không đúng. Hoặc nói có pháp trải qua ở đời và trong các vị trí thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì đã ngăn khởi vậy. Lại nữa, ở trong khứ lai không có pháp hiện tại, vì chẳng phải hiện tại, như hoa giữa hư không. Lại trong thế đế thể của quá khứ, vị lai cũng không thành. Hoặc người Tăng khư nói lời như sau: ông trước nêu ra nhân nói “thể” khác thì nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì tôi lập các pháp có hai thứ nghĩa. Một là che ngăn. Hai là vào trong tạng tự tánh. Để thành nghĩa này, lại phải lập nghiệm: nhất định có các pháp không diệt như thế. Vì sao? Do che ngăn. Thí như ánh sáng mặt trời che lấp ánh sáng của sao kia. Lại là cảnh giới của thức làm thời tiết, như đời hiện tại, thế nên ông lập nghĩa nhân không thành. Nên trả lời thế này: Vật hiện tại ấy, trong đệ nhất nghĩa có cũng không thành. Vì sao? Vì không có thí dụ. Ông lập che ngăn dùng làm nhân thì nghĩa cũng không thành. Trong đây nên nói

nghiệm thế nào chăng? Kia chưa rõ thì cuối cùng là không rõ. Vì sao? Vì không rõ vậy, như hoa giữa hư không. Lại nữa, không thể vào tạng tự tánh thì cuối cùng không có nghĩa vào. Lại như tạng tự tánh, do giữ pháp này, nên có lỗi vậy. Như kệ nói:

Nếu “có” là tự tánh

Thì không được nói không

Tự tánh có khác thì

Cuối cùng không nên thế.

Thích: Do là tự tánh không đổi khác nên thí dụ tức không có. Hoặc là không có pháp thì không có thay đổi, như con thạch nữ. Từ nhỏ đến lớn, do thay đổi này khiến người tin thì cuối cùng không thể được. Như kệ nói:

Hoặc không có tự tánh

Sao được có thể khác?

Thích: Hai biên đều có lỗi, người trí không chấp nhận. Ngoại đạo nói: ông nói tự tánh thể “có” thể “không có” đều không đổi khác, ý muốn như thế ư? Thế nên nghĩa ông trước đã lập bị phá, nhân cũng không thành, sao nói không thành? Vì nếu có tự tánh mà đổi khác thì đây không đúng. Luận giả nói: Đây nói không đúng. Vì sao? Tôi nói “không có” là nói rõ tự tánh rổng không chẳng phải muốn có, pháp tự tánh kia. Như kệ nói:

Thật không có một pháp

Tự tánh có thể được ấy.

Thích: Tự tánh “có” ấy, không đúng, mà ông bị lực tự tại của phiền não tập khí mà làm phân biệt đây, như kệ trước nói: “Hoặc không có tự tánh sao được có thể khác?” lỗi biến đổi này như trước đã nói, ngăn dừng nhị biên, và thành lập ấy, đều là thế đế, chẳng phải đệ nhất nghĩa, vì vậy nghĩa tôi trước lập không bị phá. Ở trong thế đế có đổi khác nên cũng chẳng phải nghĩa nhân đã nêu ra không thành. Lại nữa, Tỳ Thế sư nói: trong đệ nhất nghĩa … các nhập như mắt v.v… nhất định có tự thể. Vì sao? Vì chúng có thể làm nhân cho giác về “có”. Thí như Niết-bàn. Luận giả nói: Ông nói nhân của giác về “có” thì nhân này không thành. Vì sao? Như trước trong lửa cũng là nhân của giác. Thế nên nhân chẳng phải luôn luôn. Nay sẽ nói lại. Như kệ nói:

Có ấy là chấp thường

Không ấy là kiến đoạn

Vì thế người có trí

Không nên nương có, không.

Thích: Kia chấp đoạn thường có lỗi gì? Nếu chấp pháp thường thì lạc nên thường lạc, khổ nên thường khổ, cũng không có chán khổ cầu lạc khởi ở Thánh đạo vì trước đã có thì không cần nhân. Nếu chấp pháp đoạn thì không có nhiễm, tịnh và khổ lạc… tuy lại thọ trì giới cấm mà rỗng “không”, không có quả, tức đều không đúng. “Có không” đều có thì gọi là ác kiến, do ác kiến này có thể bít lỗi Trời người và cửa Niết- bàn. Vì vậy, người muốn ra khỏi cánh đồng sinh tử, người ấy, muốn cùng chư thiên thể nữ dạo chơi hưởng lạc, muốn đoạn tất cả hưởng lạc (thọ lạc) muốn thọ lạc của tất cả hý luận, dứt trừ thì không nên nương tựa hai kiến chấp có và không. Vì sao? Vì nương vào chúng mắc lỗi đoạn, thường. Sao nói hai kiến là lỗi đoạn, thường? Như kệ nói:

Hoặc pháp có tự tánh

Chẳng không tức là thường

Trước có mà nay không

Đây chính là lỗi đoạn.

Thích: Do … lỗi đoạn thường như thế, nên nói trung đạo tức là: nên suy nghĩ chân chánh, nương thế đế nên sắc… pháp kởi, là nhân cho giác về “có”, sắc hoặc chưa khởi và đã diệt thì là nhân cho giác về “không có”. Trong đệ nhất nghĩa giác tự thể là “không”, vì không có khởi nên chẳng phải là kiến chấp “có”; vì như huyễn tạo ra nên không chấp trước kiến giải “không có”, do như thế nên không rơi vào hai biên. Trong đây là ngăn tự tánh của các pháp, khiến người tin hiểu, từ pháp duyên khởi không đoạn không thường, nghĩa phẩm như đây, thế nên được thành. Như trong kinh Bát nhã Ba-la-mật: Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: này người nam! Sắc không đoạn, không thường, như thế thọ, tưởng, hành, thức không đoạn, không thường, nếu sắc đến thức không đoạn, không thường, đây chính là Bát nhã Ba-la-mật. Lại như kinh Nguyệt Đăng Tam Muội có kệ nói:

Có, không là hai biên

Tịnh, bất tịnh cũng thế

Vì vậy người có trí

Giữa mà không trú hai biên.

Như thế… các Tu đa la trong đây nên rộng nói.