Giới Thiệu Kinh Thủ Lăng Nghiêm

Phật Chỉ Bản Tánh Của Thất Đại Là Giả Dối, Thật Ra Chỉ Là Tánh Diệu Chơn Như Của Như Lai Tạng

Phật chỉ bản tánh của Thất đại là giả dối, thật ra chỉ là tánh diệu chơn như của Như Lai tạng

Ngài A-nan nghe Phật bác cả lý nhơn duyên sanh ra lý tự nhiên sanh, không rõ mật ý của Phật nên lại xin Phật khai thị để Ông nhận biết thế nào là Trung đạo liễu nghĩa. Nhơn trong lời hỏi, Ông A-nan có nói đến lý nhơn duyên hòa hiệp của tiểu thừa cho rằng tất cả sự vật đều do địa, thủy, hỏa, phong gọi là tứ đại hòa hiệp mà thành, nên Phật mới chỉ bổn tánh của các bốn đại đều là tánh diệu chơn như của Như Lai tạng.

Xem như Địa đại, lớn thành đại địa, nhỏ thành vi trần, gồm đủ các loại có thể chất, có cái tác dụng nắm giữ che chở, thì toàn thể địa đại đều có thể phân chất rất nhỏ cho đến lân hư trần; nếu chẻ cái lân hư trần ra nữa, thì thành ra hư không, không còn hình tướng gì cả. Lân hư trần đã có thể chẻ thành hư không, thì tất nhiên hư không cũng có thể hiệp lại thành ra lân hư trần, cho đến thành ra các sắc tướng khác. Nhưng Sắc là Sắc, Không là Không, chẻ Sắc ra vì sao lại thành Không, hiệp Không lại cách nào cho ra thành Sắc. Nhưng Sắc đã có thể biến ra thành Không, thì Sắc không thể quyết định là Sắc, Không không thể quyết định là Không, chỉ vì do mắt thấy được thì gọi là Sắc, không thấy được thì gọi là Không mà thôi. xét như vậy thì biết rằng Sắc không phải là thật Sắc, tánh Sắc vốn là chơn không. Không không phải thật Không, tánh Không vốn thật Chơn sắc, đâu đâu cũng có thể là Sắc, đâu đâu cũng có thể là Không, chỉ theo tầm con mắt, theo tâm phân biệt của mọi loài chúng sinh mà phát hiện; phát hiện như vậy

là phát hiện huyễn hóa, có chi đáng gọi là nhơn duyên, có chi đáng gọi là tự nhiên và những lối nói nhơn duyên hay nói tự nhiên cũng đều là lối so đo phân biệt của thức tâm, chỉ là những danh tướng, chớ không có gì chơn thật cả.

“Này A-nan, tánh của hỏa đại không có tự thể nên chỉ dựa nơi các duyên mà phát hiện; Ông xem các nhà chưa ăn ở trong thành, khi muốn nhúm bếp thì tay họ cầm kính hiển vi, đưa trước ánh nắng mặt trời mà lấy lửa.

Này A-nan, phàm gọi là hòa hiệp cũng như Ta cùng với các Ông 1250 Tỳ-kheo hiện nay, hòa hiệp làm một chúng; chúng tuy là một song gạn nơi căn bản thời mỗi người đều có thân, đều có danh tự họ hàng sanh ra, như Xá-lợi-phất là chủng tộc Bà-la-môn, Ưu-lâu-tần-loa là chủng tộc Ca-diếp-ba, cho đến A-nan là chủng tộc Cù-đàm.

Này A Nan, nếu cái tánh của hỏa đại là do nhơn hòa hiệp mà có, thì khi tay người kia cầm kính lấy lửa nơi mặt trời, cái lửa ấy lại là từ nơi gương mà ra, từ nơi bùi nhùi mà ra, hay từ nơi mặt trời mà đến ?

A-nan, nếu lửa từ mặt trời mà đến, lửa ấy tự mình đã đốt được bùi nhùi trong tay Ông, những rừng cây mà lửa ấy đã trải qua lẽ ra đều phải bị đốt. Nếu từ trong kính mà ra, thì lửa ấy đã tự mình có thể ở nơi kính đi ra đốt cháy bùi nhùi, nhưng cái kính kia sao lại không cháy, ngay cả tay Ông cầm kính còn không có chút gì nóng nảy, làm sao kính lại cháy cho được; nếu sanh nơi bùi nhùi thì cần gì phải có ánh sáng mặt trời và kính tiếp nhau, rồi sau lửa mới sanh ra.

Ông hãy xét cho kỹ : kính do tay cầm, mặt trời từ trên trời dọi đến, bùi nhùi vốn từ đất sanh ra, vậy cái hỏa đại nó ở phương nào mà đi đến nơi chỗ ấy. Mặt trời và cái kính xa nhau không phải hòa, không phải hiệp, lại không lẽ ngọn lửa kia không do đâu mà tự có.

Ông còn không biết : trong Như Lai tạng, tánh hỏa là Chơn không, tánh không là Chơn hỏa, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, theo tâm chúng sinh, đáp ứng với hạn lượng có thể biết.

Này A-nan, Ông nên biết người đời, một chỗ cầm kính thì một chỗ sanh lửa, khắp pháp giới cầm kính thì đầy thế gian nổi lửa, nổi khắp thế gian đâu có chỗ ở, chỉ theo nghiệp mà phát hiện; thế gian không biết, lầm là tánh nhơn duyên và tánh tự nhiên, đều là lối so đo phân biệt của ý thức, chỉ có lời nói, toàn không thật nghĩa.

Này A-nan, tánh nước không nhất định, khi chảy khi đứng không thường, như trong thành Thất-la-phiệt, các nhà Đại huyễn sư như bọn Tiên-ca-tỳ-la, Tích-ca-la và bọn Bát-đầu-ma, A-tát-la thảy, cầu tinh thái âm để dùng hòa các thuốc huyễn thuật, thì các nhà huyễn sư ấy, nơi bóng sáng trăng trong, tay cầm hạt châu phương chư để hứng nước trong ánh mặt trăng. Vậy, nước ấy là từ nơi hạt châu mà ra, từ nơi hư không mà tự có, hay là tự mặt trăng mà đến ? Này A-nan, nếu tự mặt trăng mà đến thì ở nơi phương xa còn có thể làm cho hạt châu chảy ra nước, những rừng cây đã trải qua lẽ đều phải phun nước cả; nếu phun nước thì sao phải đợi có hạt châu phương chư mới chảy ra; nếu

nếu không phun nước thì rõ ràng nước kia không phải từ mặt trăng chảy xuống.

Nếu từ hạt châu mà ra, thì nơi hạt châu ấy lẽ ra thường phải chảy nước, sao phải đợi đến nửa đêm hứng dưới ánh sáng mặt trăng tròn. Nếu từ hư không sanh, hư không không ngằn mé thì nước cũng không bờ bến; và từ cõi người cho đến cõi trời thảy đều phải chìm ngập cả, làm sao còn có thủy, lục, không, hành ?

Ông hãy xét cho kỹ : Mặt trăng từ trên trời đi ngang qua, hạt châu thì do tay cầm; mâm hứng nước hạt châu vốn do người ta bưng để, vậy nước từ phương nào mà chảy rớt nơi đó. Mặt trăng và hạt châu xa nhau, không phải hòa, không phải hiệp, không lẽ nước không do đâu mà tự có.

Ông còn không biết : trong Như Lai tạng, tánh thủy là chơn không, tánh không là chơn thủy, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, theo tâm chúng sinh, đáp ứng với hạn lượng có thể biết; một chỗ cầm hạt châu thì một chỗ ra nước, khắp pháp giới cầm hạt châu thì đầy pháp giới sanh nước, sanh đầy cả thế gian đâu có chỗ ở, nhưng đó chỉ theo nghiệp mà phát hiện. Thế gian không biết, lầm là tánh nhơn duyên và tánh tự nhiên, đều là lối so đo phân biệt của thức tâm, chỉ có lời nói, toàn không thật nghĩa.

Lại như hỏa đại, chỉ nương nơi các duyên mà có, chớ kỳ thật không thể chỉ cái gì là hỏa đại. Hỏa đại gồm các năng lực làm cho các chất biến đổi và thành thục, như hiện không có lửa; nếu ra giữa mặt trời đưa gương hiển vi lấy ánh sáng

mặt trời dọi trên một cục bùi nhùi (hoặc thuốc cứu) thì cục bùi nhùi nóng lần, rồi cháy ra lửa. Cái lửa đó không thể nói là do mặt trời sanh ra, hay do bùi nhùi sanh ra; vì riêng từng món không thể phát sanh ra lửa.

Còn như nói ba món duyên với nhau mà sanh ra, thì cái hỏa đại chỉ là một tướng hòa hiệp, không có tự tánh, cũng y như nhiều người hiệp thành một chúng. Xét ra thì cái năng lực biến hóa thành thục gọi rằng hỏa đại, vẫn cùng khắp cả pháp giới, chỉ theo nhơn duyên mà phát biến cái tướng lửa như huyễn như hóa mà thôi. Mà đã cùng khắp cả pháp giới thì đâu đâu cũng là hỏa đại, và không một cái gì riêng là hỏa đại, ly nhất thế tướng, tức nhất thế pháp, chỉ một tánh diệu chơn như của Như Lai tạng. Cái lửa diệu chơn như ấy thật là chơn không, cái không diệu chơn như ấy thật là chơn hỏa, chỉ theo tâm duyên của chúng sinh, theo lường hay biết của chúng sinh và theo nghiệp mà phát hiện, không thể đem những danh tướng phân biệt như nhơn duyên, như tự nhiên mà bày được.

Còn như thủy đại, hiện tướng ra các thứ nước, gồm đủ các món có tánh lưu chuyển không định. Các nhà huyễn sư thường đem ngọc phương chư lấy nước mù sương, gọi rằng thái âm tinh trong lúc trăng tròn để hòa các thuốc huyễn thuật. Cái nước như vậy, không phải từ mặt trăng đến, không phải từ hột châu ra, cũng không phải nhơn hư không sanh ra; vì riêng mỗi mỗi món không thể phát sanh ra nước. Xét ra cái tánh lưu chuyển không dừng vẫn cùng khắp cả pháp giới, tùy theo nhơn duyên giả dối hiện ra tướng nước, thật ra vẫn là bất sanh bất diệt, vẫn là tánh

diệu chơn như của Như Lai tạng. Tánh diệu chơn như thanh tịnh bản nhiên, theo tâm chúng sinh, theo lường hay biết của mỗi loài, theo chỗ khởi nghiệp mà hiện ra tướng nước. Cái tướng nước đó chỉ là cái tướng nước do nghiệp thức của mỗi loài biến hiện, không phải thật có; như sông hằng hà đối với loài người là sông, nhưng đối với cá là chỗ ở, đối với chư Thiên là lưu ly, đối với ngạ qủy là lửa, không thể nhất định là nước hay không phải nước.

Vậy nên cái tánh thủy là chơn không, cái tánh không là chơn thủy, đâu đâu cũng có thể là nước, đâu đâu cũng có thể không phải là nước, thật ra chỉ một tánh diệu chơn như, chỉ một bất khả tư nghì cảnh giới.

“Này A-nan, tánh của phong đại, không hình thể, khi động khi tịnh chẳng thường. Ông thường khi sửa áo vào trong Đại chúng, chéo áo Tăng-già-lê động đến người ở gần bên thời có chút gió phất mặt người kia; gió ấy lại từ nơi chéo áo cà-sa mà sanh ra, từ nơi hư không mà khởi hay từ nơi mặt người kia mà sanh ? Này A-nan, nếu gió ấy từ nơi chéo áo cà-sa mà sanh ra, thời chính nơi Ông phất gió, áo Ông lay động, phải bay rơi khỏi ông. Nay Ta thuyết pháp, thả áo rủ xuống trong hội này, Ông thử xem trong cái áo của Ta, gió ở chỗ nào, không lẽ trong áo lại có chỗ đựng gió. Còn nếu gió ấy sanh bởi hư không, thì áo Ông không động, vì nhơn gì lại không phát gió ? Tánh hư không là thường trú thì lẽ đáng gió phải thường sanh, và nếu không có gió thì hư không phải diệt; mà gió diệt có thể thấy, chớ hư không diệt hình trạng thế nào ? Lại nếu có

sanh diệt thời không gọi được hư không, và đã gọi là hư không thì vì cớ gì phát sanh ra gió ? Còn như nếu gió ấy tự sanh ra từ nơi cái mặt bị phất, thì gió đã từ mặt người kia sanh ra, lẽ phải phảy lại Ông, sao tự ông sửa áo mà trở lại phất mặt người kia ? Ông hãy xét cho kỹ : Sửa áo là do nơi Ông, cái mặt thuộc về người kia, hư không thì vắng lặng, không thể lay động, vậy gió tự phương nào mà lay động tới nơi đó. Tánh của gió và tánh của hư không cách xa nhau, không phải hòa, không phải hợp, không lẽ làn gió kia không từ đâu mà tự có. Ông thật không biết trong Như Lai tạng, tánh phong là chơn không, tánh không là chơn phong, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp cả pháp giới, theo tâm chúng sinh, đáp ứng với lượng hay biết. Này A-nan, như một mình ông hơi động cái áo, thì có chút gió sanh ra, nếu khắp pháp giới đều phất, thì đầy các cõi nước sanh ra gió, cùng khắp cả thế gian đâu có chỗ ở, chỉ theo nghiệp mà phát hiện. Thế gian không biết lầm là nhơn duyên và tánh tự nhiên, đều là lối so đo phân biệt của ý thức, chỉ có lời nói, toàn không có nghĩa chơn thật.

Này A-nan, tánh hư không là không hình, nhơn sắc tướng mà tỏ bày ra. Như trong thành Thất-la-phiệt, chỗ cách sông xa, các người dòng Sát-lỵ, dòng Bà-la-môn, dòng Tỳ-xá Thủ Đà, dòng Phả-la-đọa, dòng Chiên-đà-la v.v… khi mới lập chỗ ở đào giếng lấy nước, đào đất ra một thước thì nơi đó có một thước hư không, cho đào ra đất như vậy, ra được một trượng thì nơi đó có một trượng hư không. Hư không cạn hay sâu tùy đào nhiều hay ít. Cái hư không đó lại là nhơn đất sanh ra, nhơn đào mà có, hay không nhơn chi mà tự sanh ? Này A-nan, nếu như cái không đó

đó không nhơn chi mà tự sanh, thì trước khi đào đất sao chỗ đó lại không vô ngại mà chỉ thấy đất liền, không chút thông suốt ? Nếu nhơn đất mà ra thời khi đất ra lẽ phải thấy hư không vào. Nếu như đất ra, không có hư không vào, thì làm sao gọi cái hư không ấy nhơn đất mà ra ? Nếu không ra vào, thì hư không với đất vốn không có nhơn gì khác nhau, không khác tức là đồng, thời khi đất ra, sao hư không lại không ra. Nếu nhơn đào mà ra, thời lẽ phải đào ra hư không chớ không đào ra đất; nếu không nhơn đào mà ra, thời tự đào đất ra, làm sao lại thấy hư không ? Ông lại xét kỹ nghiệm rõ xét chín, đào là tự nơi tay người, tùy theo cách mà vận chuyển, đất nhơn dưới đất dời đi; vậy cái hư không nhơn đâu mà ra ? Cái không là hư, cái đào là thật, chẳng ứng dụng với nhau đặng, không phải hòa không phải hiệp, không lẽ cái hư không không từ đâu mà ra. Còn nếu tánh của cái hư không đã đầy đủ cùng khắp, vốn không lay động, thì nên biết cái hư không với các món địa thủy hỏa phong hiện tiền đều gọi là ngũ đại, tánh thật viên dung đều là Như Lai tạng, vốn không sanh diệt. Này A-nan, tâm Ông mê muội không ngộ tứ đại vốn là Như Lai tạng, ông hãy xét cái hư không đó là hay vào, hay là không phải ra vào. Ông toàn không biết trong Như Lai tạng, tánh giác là chơn không, tánh không là chơn giác, bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, theo tâm chúng sinh đáp ứng với hạn lượng có thể biết.

Này A-nan, như một cái giếng rỗng không thì hư không sanh ra từ một giếng, cho đến hư không trong mười phương cũng lại như vậy, đầy đủ mười phương, đâu có nơi chốn, chỉ theo nghiệp tuần hoàn mà phát hiện.

Thế gian không biết cứ lầm là nhơn duyên và tánh tự nhiên, đều là lối so đo phân biệt của ý thức, chỉ có lời nói, toàn không thật nghĩa.”

Lại như tánh của phong đại nghĩa là tánh lay động giữa thế giới, do gió làm tiêu biểu, khi động khi tịnh, không có nhất định. Như một người khoát áo thành có hơi gió phất mặt người khác. Xét ra gió ấy không phải tự cái áo sanh ra, không phải từ hư không sanh ra, cũng không phải từ mặt người khác sanh ra. Vì nếu gió từ cái áo sanh ra, thì sao trong lúc bình thường, không sanh ra gió ? Nếu từ hư không sanh, thì hư không còn mãi; vậy sao khi có gió khi không gió ? Nếu từ mặt người kia sanh ra, thì mặt người kia sanh ra gió lẽ phải thổi chỗ khác, sao hơi gió lại phất vào mặt người ấy ? Nhưng xét cho kỹ thì gió cũng không từ đâu mà ra. Suy cùng nghĩ chín, gió đó cho đến toàn thể phong đại đều do các duyên giả hiệp hợp lại mà phát ra cái động lực gọi là gió, không phải do tự nhiên sanh, cũng không phải do nhơn duyên sanh, vì không có nhơn nào là thiết thật sanh ra gió. Gió như vậy là giả dối chứ không có tự tánh, chỉ theo mỗi một nghiệp (tuần hoàn) mà phát hiện. Theo mỗi một nghiệp lưu chuyển mà phát hiện nên gọi là diệu, không có tự tánh nên gọi là Như; bản tánh của phong đại chỉ là tánh diệu chơn như của Như Lai tạng.

Lại như cái không đại có hình tướng, không thể thấy được, chỉ do sự đối đãi các loại hữu hình (sắc) mà phát hiện ra. Vì lý do đó, cho nên khi đào đất ra một thước thì

nơi ấy thấy được một thước hư không, đào đất ra một trượng thì nơi ấy thấy một trượng hư không. Nhưng đất và cái mai đào đất đều là vật hữu hình (sắc), không lẽ sanh ra hư không, và hư không ấy cũng không phải tự nhiên sanh ra. Đất không sanh hư không, cái mai đào cũng không sanh ra hư không, mà khi chưa đào đất thì không thấy hư không, vậy cái hư không kia từ đâu mà đến ? Xét cho kỹ, hư không ấy chỉ đối đãi với các món hữu hình mà được phát hiện; chỗ có loại hữu hình thì gọi rằng sắc, chỗ không có loại hữu hình thì gọi rằng không; hư không ấy chỉ là một tướng giả dối, không có tự tánh. Huống chi sắc đâu phải quyết định là sắc, chỉ vì đối đãi với thân này, với cái nghiệp của người này nên gọi là sắc; không đâu quyết định là không, chỉ vì đối đãi với cái thân này, với cái nghiệp người này nên gọi là không. Cái không của một nghiệp có thể là cái sắc của một nghiệp khác, không có gì là chắc thật. Xét như vậy thì biết bản tánh của không đại chỉ theo nghiệp mà được phát hiện, không có tự tánh, nên thật ra chỉ là tánh diệu chơn như của Như Lai tạng.

“Này A-nan, cái thấy có giác quan mà không có phân biệt, nhơn các thứ sắc không mà có.

Như nay Ông ở nơi rừng Kỳ-đà, buổi sớm mai thì sáng, buổi chiều hôm thì mờ, như ở vào lúc nửa đêm, trăng tròn thì sáng, trăng mờ thì tối, những tướng sáng tối như vậy, nhơn cái thấy phân biệt ra. Cái thấy ấy lại cùng các tướng sáng tối và hư không là đồng một thể, hay chẳng phải một thể, hoặc cũng đồng hoặc cũng chẳng phải đồng, hoặc cũng

khác hoặc cũng chẳng phải khác ! Này A-nan, cái thấy ấy, nếu vốn một thể với cái sáng, với cái tối hay với cái hư không thì hai thể sáng và tối diệt mất rồi, khi tối không sáng, khi sáng không tối; nếu đồng một thể với cái tối, thì khi sáng cái thấy phải mất, nếu đồng một thể với cái sáng thì khi tối cái thấy phải diệt. Đã diệt thời làm sao thấy sáng thấy tối ? Nếu sáng tối khác nhau, còn cái thấy không sanh diệt, thời cái lý đồng một thể làm sao mà thành lập ? Nếu cái thấy ấy không phải đồng một thể với cái tối hay cái sáng, ông hãy xét cho kỹ, ngoài cái sáng cái tối với cái hư không, riêng chỉ cái thấy là hình tượng gì ? Ngoài cái sáng, cái tối, và cái hư không, cái thấy ấy vốn đồng như lông rùa sừng thỏ; riêng ngoài ba sự sáng, tối và hư không thì từ đâu mà thành lập cái thấy ? Sáng và tối trái nhau, cái thấy làm sao có thể đồng được ? Ngoài ba sự sáng tối và hư không, cái thấy vốn không tự tánh, làm sao có thể khác được ? Chia cái không với cái thấy, vốn không có giới hạn, làm sao gọi rằng không phải đồng ? Thấy sáng, thấy tối, tánh vẫn không dời đổi, làm sao gọi rằng không phải khác ? Ông hãy xét kỹ, soi xét cho chín chắn rõ ràng, xét cho chắc, xét cho thấu cái sáng từ nơi mặt trời mà có, cái tối từ nơi trăng mù mà ra, thông suốt thuộc về hư không, ngăn ngại thuộc về đại địa; còn cái thấy như vậy do đâu mà có ? Cái thấy có cảm giác, cái không không cảm giác, chẳng phải hòa chẳng phải hiệp, không lẽ cái thấy không từ đâu tự phát ra ! Nếu cái tánh thấy nghe hay biết viên dung cùng khắp, vốn không lay động, thì nên biết cái thấy, cùng với cái hư không bất động không ngằn mé và bốn thứ địa thủy hỏa phong thường lay động, đều gọi là sáu thứ đại, tánh thật viên dung, đều là

là Như Lai tạng, vốn không sanh diệt. Này A-nan, tánh Ông chìm đắm không ngộ được cái thấy nghe hay biết của ông vốn là Như Lai tạng. Ông hãy xét cái thấy nghe hay biết ấy là sanh là diệt là đồng là khác, chẳng phải sanh diệt hay là không phải đồng khác. Ông chưa từng biết trong Như Lai tạng cái thấy của tự tánh là cái tính minh của bản giác, cái tính minh của bổn giác phát lộ ra nơi cái thấy bản nhiên thanh tịnh cùng khắp pháp giới, theo tâm chúng sinh đáp ứng với lượng hay biết. Như nơi nhãn căn, cái thấy cùng khắp pháp giới, cái nghe, cái ngửi, cái nếm, cái biết xúc, cái biết pháp, nhiệm mầu sáng suốt, cùng khắp pháp giới đầy khắp hư không mười phương, đâu có chỗ ở theo nghiệp mà phát hiện; thế gian không biết lầm là nhơn duyên hay là tự nhiên đều là lối so đo phân biệt của thức tâm, chỉ có lời nói, toàn không thật nghĩa.”

Lại như cái Kiến đại, nghĩa là cái tánh Năng kiến, cái tánh thấy; và chỉ nhơn cái món sở kiến, nghĩa là các đối tượng được thấy, như Sắc như Không được phát hiện ra. Cái Kiến đại như vậy không có phân biệt vật này vật khác, chỉ có thấy suông mà thôi. Như hiện nay chúng ta ban ngày thì thấy sáng, giữa đêm không trăng thì thấy tối; chỗ có các vật thì thấy hình tượng, chỗ không có chi thì thấy trống không. Vậy cái thấy ấy đối với các đối tượng được thấy kia là đồng một thể thì sáng tối khác nhau, Sắc và Không khác nhau; đồng một thể với sáng thì không thể đồng một thể với tối; đồng một thể với Sắc thì không thể đồng một thể với Không. Lại khi sáng thì không tối, khi tối

tối thì không sáng. Nếu đồng một thể với tối, thì khi sáng cái tối diệt mất, cái thấy cũng phải diệt mất; vậy cái thấy đã diệt mất rồi thì lấy cái gì để mà thấy cái sáng ? Còn nếu như cái thấy khác hẳn với cái sáng và cái tối, thì ngoài cái sáng và cái tối ra, còn nương vào đâu mà nhận được cái thấy ? Cái thấy thấy sáng, cái thấy thấy tối, cái thấy thấy Sắc và cái thấy thấy Không, các đối tượng được thấy khác nhau, song cái thấy vẫn một, nên không thể gọi là đồng. Nhưng cái thấy và cái bị thấy đối đãi với nhau mà thành lập, ngoài cái được thấy ra, không có cái gì đáng gọi là thấy, nên cũng không thể nói là khác được. Nói là khác cũng không đúng, nói là đồng cũng không nhằm; lại cái năng kiến có cảm giác, cái sở kiến không cảm giác, không thể có sự hòa hiệp cùng nhau; vậy cái tánh thấy kia từ đâu mà phát hiện ? Xét như vậy thì biết, cái tánh thấy cho đến cái tánh nghe, tánh ngửi v.v… đều không có tự tánh, chỉ theo nghiệp mà phát hiện. Các đối tượng đó gọi là Kiến đại hay là Căn đại, đều là viên dung cùng khắp, đều là Như Lai tạng tánh. Như Lai tạng tức là bản giác, thường vi diệu, thường sáng suốt; cái tánh sáng suốt ấy biểu lộ ra nơi các Căn nên có Căn đại. Căn đại không sanh không diệt, cùng khắp mười phương, không chia Năng Sở, chỉ theo tâm lượng, theo nghiệp lưu chuyển (tuần hoàn) của chúng sinh mà phát hiện. Phát hiện tùy theo duyên nên gọi là Diệu; bản lai thanh tịnh nên gọi là Như; thật ra Căn đại chỉ là diệu chơn như tánh.

“Này A-nan, tánh của thức không có nguồn gốc, nhơn nơi 6 thứ căn trần giả dối hiện ra. Nay ông xem Thánh chúng trong hội này, nếu Ông dùng mắt ngó quanh thời mắt Ông thấy khắp, cũng như bóng hiện trong gương, không chia chẻ ra cái này cái khác. Cái thức của Ông trong đó theo thứ lớp chỉ bày : đây là ông Văn Thù, đây ông Phú-lâu-na, đây là ông Xá-lợi-phất. Sự hay biết của thức như vậy, lại là sanh nơi cái thấy, sanh nơi cái tướng, sanh nơi hư không, hay không nhơn gì mà bỗng nhiên sanh ra ? Này A-nan, nhược bằng cái thức Ông sanh nơi cái thấy, nếu như không có sáng tối và sắc không, thì cũng không còn cái thấy của Ông; chính cái tánh thấy còn không có, thì do đâu mà phát cái thức ? Nếu cái thức Ông sanh nơi các tướng chớ không do cái thấy sanh ra, thì không thấy sáng, cũng không thấy tối; sáng và tối không thấy thì không có sắc và không; các tướng kia còn không có, vậy cái thức do đâu mà phát được ?

Nếu sanh nơi không, không dính gì đến các tướng và cái thấy, vậy không có thấy thì không cảm giác, tự không thể biết thế nào là sáng, là tối, là sắc, là không; không có sắc tướng thì ngoại duyên tiêu diệt, các thứ thấy nghe hay biết không chỗ nào mà an lập. Cái thức đã không phải cái thấy, đã không phải cái tướng, nếu nó là không, thì cũng đồng như không có; nếu nó là có, lại không phải đồng với các vật, vậy dẫu phát ra cái thức Ông, lại đem ra mà phân biệt cái gì ? Còn như nếu cái thức không nhơn gì bỗng nhiên mà phát ra, thì vì sao lúc giữa ngày lại không riêng phân biệt mặt trăng sáng. Ông hãy xét kỹ, xét soi chín chắn, cái thấy gá vào trong con mắt Ông, như cái tướng thì

thì cho về phần tiền cảnh; còn cái có thể chỉ hình trạng; thì thành ra có; cái không có tướng, thì thành ra không; còn cái thức duyên như vậy, nhơn đâu mà phát ra.

Cái thức thì lay động, cái thấy thì đứng lặng, không phải hòa, không phải hiệp; các cái ngửi, nghe, hay biết đều cũng như vậy, không lẽ cái thức duyên kia không từ đâu mà tự ra.

Nếu cái thức tâm ấy vốn không từ đâu thì nên biết các tánh phân biệt và thấy nghe hay biết đều vắng lặng cùng khắp, tánh không phải do các món sở duyên, và gồm với hư không và địa thủy hỏa phong kia đều gọi là bảy món đại, tánh thật viên dung, đều là Như Lai tạng, vốn không sanh diệt. Này A-nan, tâm Ông thô thiển, không được cái tánh rõ biết, phát minh ra nơi sự thấy nghe, vốn là Như Lai tạn; Ông hãy xét cái thức tâm nơi sáu chỗ căn trần là đồng là khác, là có là không, là không phải đồng khác hay là không phải có không ? Ông vốn không biết trong Như Lai tạng, cái tánh thức tức là cái tánh minh, bản giác, cái tánh minh bản giác là cái chơn thức, tánh diệu giác lặng yên cùng khắp pháp giới, ẩn hiện khắp mười phương, đâu có nơi chốn, theo nghiệp lưu chuyển (tuần hoàn) mà phát hiện. Thế gian không biết, cứ lầm là tánh nhơn duyên và tánh tự nhiên, đều là lối so đo phân biệt của thức tâm, chỉ có lời nói, toàn không thực nghĩa.”

Bấy giờ ngài A-nan với Đại chúng, nhờ lời chỉ bày nhiệm mầu của đức Như Lai, thân tâm phẳng lặng không điều ngăn ngại. Các người trong Đại chúng ấy, mỗi mỗi tự biết cái tâm khắp cả mười phương, thấy hư không mười

phương như thấy cái lá, cái vật nắm trong bàn tay, hết thảy các vật sở hữu trong thế gian đều là cái tâm tính “Bồ-đề nhiệm mầu” sáng suốt.

Cái tâm tính đã cùng khắp viên mãn, trùm chứa mười phương, trở lại xem cái thân cha mẹ sanh ra cũng in như thổi một mảy bụi trong hư không mười phương kia, dù còn dù mất, cũng in như trôi một bọt nước trong biển lớn yên lặng, mặc dù sanh diệt; rõ tự biết đặng cái tâm bản diệu thường trú không diệt, lễ Phật, chấp tay, đặng cái chưa từng có; ở trước Như Lai, nói lời kệ tán Phật : “Pháp Thủ Lăng Nghiêm của đức Diệu trạm tổng trì bất động, trong đời thật ít có; làm tiêu cái vọng tưởng điên đảo trong ức kiếp của chúng con và làm cho chúng không trải qua đường tu hành ba lần a-tăng-kỳ kiếp, mà chứng đặng Pháp thân. Nay chúng con chứng quả, thành vị Bửu Vương, nguyện trở lại độ như vậy cho những chúng sinh như cát sông Hằng. Đem cái thâm tâm này phụng sự các sát độ như số vi trần, ấy mới gọi là báo ơn Phật. Cúi xin đức Thế Tôn chứng minh cho, con thề xin vào trước trong ngũ trược ác thế, như một chúng sinh chưa thành Phật, hẳn không chứng Niết-bàn nơi ấy.

Đức Đại hùng, Đại lực Đại từ bi, mong lại xét trừ những điều lầm nhỏ nhiệm, cho chúng con mau lên bậc Vô thượng giác, ngồi nơi đạo trường thuyết pháp các thế giới mười phương, tánh hư không kia có thể tiêu mất, tâm chắc chắn này không hề lay động.”

Còn như thức đại, nghĩa là cái tánh hay biết, phân biệt sự này vật khác; nó vốn không tự thể, chỉ nhơn căn

đối với trần, trần đối với căn mà giả dối phô bày. Như ông A-nan lấy con mắt xem cả đại chúng, chỗ con mắt thấy chỉ như gương hiện ra bóng, không chia chẻ người này người khác. Trong các bóng hiện ra đó, cái thức đem ra phân biệt ông này là Văn Thù, ông này là Phú-lâu-na v.v… Phân biệt như vậy xét ra không phải phát sanh nơi cái thấy, không phải phát sanh nơi các tướng, không phải phát sanh nơi hư không, cũng không phải không duyên cớ gì tự nhiên mà sanh.

Như nói sanh nơi cái thấy thì ngoài các món sáng tối, sắc không, vốn không cái gì đáng gọi là cái thấy; cái thấy còn không có, làm sao phát sanh ra được cái thức. Như cái thức kia sanh nơi sắc tướng, không can thiệp với cái thấy thì đã không thấy sáng tối, sắc, không, cái thức do đâu mà phân biệt. Nếu sanh nơi hư không, không can thiệp gì đến sắc tướng và đến cái thấy, thì đã không có cái thấy, lại không có tướng, cái thức dù phát ra cũng không thể do đâu mà phân biệt; đã không phân biệt thì nương vào đâu mà gọi là thức. Còn như tự nhiên sanh ra, thì sao khi đứng bóng không phân biệt mặt trăng, khi trời tối không phân biệt màu xanh, màu đỏ. Xét cùng nghĩ tột, thấy là về căn, tướng là về trần, có thể chỉ bày mới gọi rằng có, không thể chỉ bày thì cũng như không, vậy cái thức phân biệt như kia tự đâu mà ra. Cái thức thì phân biệt sự này sự khác, biến động không chừng; các căn thì không phân biệt, hai cái không thể hòa hiệp cùng nhau, không lẽ cái thức phân biệt

kia không từ đâu mà tự phát ra; vậy thì biết cái thức kia viên dung cùng khắp, không có năng sở, như sáu món đại đã kể trước đồng một tánh. Như Lai tạng, không sanh

Ngài A-Nan Và Đại Chúng Ngộ Được Chơn Tâm Và Tán Phật Phát Nguyện

không diệt, từ cái thức phân biệt sắc tướng cho đến cái thức phân biệt các tiếng, các pháp v.v… đều ly hết thảy tướng, tức hết thảy pháp, không thể nói là đồng, là dị, là không, hay là có.

Cái bản giác Như Lai tạng vẫn diệu vẫn minh, cái tánh thức tức là tánh biết của bản minh, cái tánh bản giác diệu minh thật là cái thức, theo nghiệp duyên mà phát khởi cùng khắp pháp giới mà vẫn như như bình đẳng, không có năng sở. Theo duyên mà phát khởi nên gọi là Diệu, bình đẳng cùng khắp nên gọi là Như. Cái tánh của Thức đại, thật ra chỉ là tánh diệu chơn như của Như Lai tạng.

Ngài A-nan và Đại chúng ngộ được chơn tâm và tán Phật phát nguyện.

Khi Phật đã chỉ rõ thường trú chơn tâm và quy nạp tứ khoa thất đại về một tánh diệu chơn như của Như Lai tạng, thì các sự chấp trước của ngài A-nan và Đại chúng đều được tiêu trừ, toàn thể nhận rõ sự sự vật vật đều là diệu chơn như tánh, không có sai khác; nhơn đó nhận biết thường trú chơn tâm cùng khắp mười phương, xem tất cả pháp giới đều là những sự vật hiển hiện trong tự tâm, và không một vật nào là không phải tự tâm. tự tâm cùng khắp pháp giới, trở lại xem thân cha mẹ sanh ra không khác chi giữa hư không bay ra một chút bụi, dù mất dù còn vẫn không quan hệ gì đến tánh thường trú bất sanh bất diệt của tự tâm. Ng A-nan và Đại chúng đã rõ được thường trú chơn tâm viên mãn cùng khắp, mới lễ Phật tạ ơn dạy bảo, nói

bài kệ tán thán công đức của Phật và phát nguyện độ sanh theo gương của Phật, y như thể rộng lớn của thường trú chơn tâm.

Trong bài kệ câu đầu : “Diệu trạm tổng trì bất động tôn” cốt để tán thán công đức của Phật. Diệu là tức hết thảy pháp, Trạm là ly hết thảy tướng. Diệu là chiếu, Trạm là tịch, Diệu là tùy duyên, Trạm là bất biến, tức nơi Diệu mà Trạm, tức nơi Trạm mà Diệu, nên gọi là Diệu trạm. Đó là lời khen ngợi pháp thân của Phật. Tổng trì là tóm giữ, là tóm thâu; lấy đức Diệu trạm gồm đủ hết thảy pháp, hết thảy pháp môn, hết thảy các diệu hạnh, hết thảy các công đức nên gọi là tổng trì; đó là lời tán thán báo thân của Phật. Bất động tôn là bực Chí tôn không lay động: lấy đức Diệu trạm Tổng trì, tùy duyên tiếp độ tất cả chúng sinh mà nơi thực tế vẫn không đặng một pháp, như như bình đẳng không hề lay động, nên gọi là Bất động tôn. Đó là lời tán thán ứng hóa thân của Phật.

Câu thứ hai “Thủ Lăng Nghiêm vương thế hy hữu”, cốt để tán thán pháp Thủ Lăng Nghiêm mà Phật vừa khai thị. Pháp Thủ Lăng Nghiêm tức nơi tục mà chơn, tức nơi vọng tưởng điên đảo mà chỉ thường trú chơn tâm, rất cao siêu huyền diệu; đối với các pháp khác như vua đối với thần dân, nên gọi là Thủ Lăng Nghiêm vương. Trong thế gian gặp Phật ra đời truyền pháp đã là ít có, đủ nhơn duyên cho Phật dạy pháp Thủ Lăng Nghiêm lại càng ít có, nên gọi là thế hy hữu. Câu thứ ba và câu thứ tư “Tiêu ngã ức kiếp điên đảo tưởng, bất lịch tăng kỳ hoạch pháp thân” cốt để tán thán cái diệu dụng của Pháp Thủ Lăng Nghiêm đã làm

cho Đại chúng tiêu diệt những vọng tưởng điên đảo trong vô số kiếp và chứng thường trú chơn tâm tức là pháp thân. Phàm người tu hành theo các pháp khác thường phải tu đến ba lần vô số kiếp mới đặng pháp thân; nay trong giây lát, lãnh được pháp Thủ Lăng Nghiêm thì đã chứng đặng pháp thân. Thế đã biết diệu dụng pháp Thủ Lăng Nghiêm là chừng nào.

Các câu :

“Nguyện kim đắc quả thành Bửu vương”

Hoàn độ như thị hằng sa chúng”

Tương thử thâm tâm phụng trần sát”

Thị tắc danh vi báo Phật ân.”

là lời phát nguyện độ sanh để báo ơn Phật. Đồng một thường trú chơn tâm, xưa nay không thể sai khác; Phật đã trải lòng đại bi cứu độ cho chứng được pháp thân, thì tất nhiên chúng ta mới báo đáp được ơn dày của Phật. Thâm tâm là cái tâm chắc chắn, rộng lớn sâu sắc, quyết tu tập đủ muôn hạnh muôn đức. Đem cái tâm đó mà dâng cho chúng sinh, lấy cái tâm đó mà cứu vớt chúng sinh, vẫn cái tâm ấy mà cúng dường, mà làm lợi ích cho chúng sinh, thế mới gọi là báo ân Phật.

Các câu :

“Phục thỉnh Thế Tôn vị chứng minh,

Ngũ trược ác thế thệ tiên nhập”

Như nhất chúng sinh vị thành Phật”

Chung bất ư thử thủ Nê Hoàn.”

là lời xin Phật chứng minh cho cái bi nguyện của mình, quyết định nguyện vào ngũ trược ác thế mà độ sanh. Còn một chúng sinh chưa giác ngộ là còn làm Phật sự, dù khó khăn bao nhiêu cũng không thối thác. Nê Hoàn tức là Niết-bàn. Niết-bàn tiểu thừa là quả vô vi, đến như Niếtbàn các bậc Đại thừa thì chính nơi chỗ không có năng vi, sở vi mà vẫn làm sự lợi ích cho chúng sinh mãi mãi. Còn một chúng sinh chưa thành Phật là còn làm, quyết không chịu hưởng quả vô vi của Nhị thừa.

Các câu :

“Đại hùng đại lực đại từ bi

Hy cánh thẩm trừ vi tế hoặc

Linh ngã tảo đăng vô thượng giác

Ư thập phương giới tọa đạo trường.”

cốt để xin Phật phá sự nghi hoặc nhỏ mọn hãy còn, để cho giác hạnh mau được viên mãn, mà hóa độ chúng sinh, vào tam ác đạo mà độ sanh không hề thối thác, nên gọi là Đại hùng. Phật đủ thập lực, rõ biết thế gian và xuất thế gian nên gọi là Đại lực. Phật thương chúng sinh như con và cứu vớt chúng sinh khỏi các khổ não không phân biệt thân, sơ thiện ác, nên gọi là Đại từ bi. Các vị Bồ-tát tu tập muôn hạnh muôn đức, đến khi giác hạnh viên mãn, thì gọi là Vô thượng giác. Khi ấy mới đủ năng lực ứng hóa khắp mười phương cho đến thị hiện thành bậc Đẳng chánh giác mà hóa độ quần sanh.

Hai câu sau :

Quyển IV:

“Thuấn nhã đa tánh khả tiêu vong

Thước ca la tâm vô động chuyển.”

là lời phát nguyện rộng lớn ra ngoài thời gian không gian mà thường trú. Thuấn nhã đa là hư không, thước ca la là bền chặt chắc chắn; hư không còn có thể tiêu mất chớ lòng Bồ-đề chắc chắn của ngài A-nan và Đại chúng vẫn theo chí hướng độ sanh, không hề lay động.

(Quyển IV)

Khi ấy ông Phú-lâu-na Di-đa-la-ni-tử, ở trong Đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, trật áo vai bên phải, gối bên phải chấm đất, chấp tay cung kính mà bạch Phật rằng : “Đức Thế Tôn oai đức lớn, khéo vì chúng sinh bày giảng Đệ nhất nghĩa đế của Như Lai. Đức Thế Tôn thường cho rằng trong những người nói pháp, con là bậc nhất. Nay con nghe lời pháp nhiệm mầu của Như Lai in như người điếc, ở ngoài trăm bước, nghe giống muỗi mạt, vốn đã không thấy huống nữa lại nghe. Phật tuy dạy rõ, khiến con trừ lầm lạc, nay còn chưa rõ chỗ rốt ráo không ngờ vực lầm lạc của nghĩa ấy. Bạch Thế Tôn, như các thầy A-nan tuy đã khai ngộ mà tập khí hữu lậu chưa trừ; còn chúng con đã lên bậc vô lậu trong pháp hội này; tuy hết các lậu, nay nghe pháp âm đức Như Lai nói còn bối rối ngờ vực. Bạch Thế Tôn, nếu như hết thảy các thứ căn (lục căn), trần (lục trần) ấm (ngũ ấm) xứ (thập nhị xứ) giới (thập bát giới) trong thế gian đều là Như Lai tạng, bổn nhiên thanh tịnh sao lại

lại thoạt sanh ra núi, sông, đất liền, các thứ hữu vi, thứ lớp đổi dời, xưa sau quanh lộn.

Lại đức Như Lai nói địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, bốn tánh viên dung, cùng khắp pháp giới, vắng lặng thường trú. Bạch Thế Tôn, nếu tánh địa đại cùng khắp sao lại dung được thủy đại ? Tánh thủy đại cùng khắp thì hỏa đại chẳng sanh, sao lại phát minh hai tánh thủy đại và hỏa đại đều cùng khắp hư không, chẳng diệt nhau ? Bạch Thế Tôn, tánh địa đại ngăn ngại, tánh không đại rỗng suốt, làm sao hai đại ấy lại cùng khắp pháp giới ?

Con chẳng biết nghĩa ấy do đâu, xin nguyện đức Như Lai trải khắp lòng đại từ, mở mây mê ám cho con và các Đại chúng.” Nói lời ấy rồi, năm vóc gieo xuống đất, kính mong lời dạy từ bi vô thượng của đức Như Lai.

Khi ấy đức Thế Tôn bảo Phú-lâu-na và các bậc lậu tận vô học, bậc A-la-hán trong Hội chúng rằng : “Như Lai ngày nay vì chúng hội này nói tánh chơn thắng nghĩa trong thắng nghĩa, để hàng định tánh Thanh văn trong Hội và hết thảy các bậc A-la-hán hồi hướng thượng thừa chưa chứng pháp nhân không và pháp không, đều đặng chỗ chơn chánh tu hành thiết thực vô tránh, trong cảnh giới tịch diệt của nhất thừa. Ông nay hãy nghe kỹ càng Ta sẽ vì Ông mà nói.” Các ông Phú-lâu-na thảy đều kính vâng pháp âm của Phật, lẳng lặng vâng nghe lời Phật dạy. Phật nói : “Phú-lâu-na, như Ông nói rằng : Bổn nhiên thanh tịnh sao lại bỗng nhiên sanh ra núi, sông, đất liền. Vậy ông không thường chẳng nghe Như Lai nói : Tánh giác là diệu minh, bổn giác là minh diệu hay sao ?” Phú-lâu-na nói : “Vâng!

Như vậy bạch Thế Tôn, con thường nghe Phật chỉ dạy nghĩa ấy.”

Phật nói : “Ông gọi rằng giác minh, là vì tánh sẵn là minh nên gọi rằng giác, hay vì giác được cái không minh nên gọi rằng minh giác ?” Ông Phú-lâu-na thưa : “Nếu cái không minh ấy mà gọi rằng giác thời nó không minh được cái gì cả.” Phật nói : “Nếu không có sở minh thời không có minh giác, có sở thì không phải giác, không sở thì không phải minh, không minh lại không phải tánh giác trạm minh. Vậy tánh giác chắc hẳn là minh, vọng làm ra có minh giác.”

“Giác không có gì là minh, nhân có minh mà lập ra sở; sở đã vọng lập, sanh ra cái hư vọng của ông. Trong tính không có đồng và khác nổi lên thành có dị khác với cái sở dị kia, nhơn cái dị mà lập ra đồng; đồng và dị đã phát minh nhơn đó lại lập cái không đồng không dị. Rối loạn như vậy đối đãi nhau sanh ra trần tướng, tự vẫn đục lẫn nhau, do đó dẫn khởi ra trần lao phiền não. Nổi lên làm thế giới lắng xuống thành hư không, hư không là đồng, thế giới là dị, cái không đồng không dị kia thật là pháp vô vi.

Cái giác là sáng suốt, cái hư không thì không sáng suốt, đối đãi nhau thành tướng lay động, cho nên có phong luân nắm giữ thế giới. Nhơn cái hư không mà sanh ra có lay động, sự hiển minh tánh cứng lập thành có ngăn ngại, các loại kim bảo kia do cái minh giác lập thành cái tánh cứng, cho nên có kim luân nắm giữ cõi nước.

Nhơn giác có tánh cứng thành có kim bảo, rõ tánh xao động, thành có gió phát ra, gió và kim bảo chà xát nhau,

Phật Chỉ Chỗ Vọng Sanh Tương Tục

cho nên có hỏa đại làm tánh biến hóa. Ngọn lửa xông lên, kim bảo sanh ra tánh ướt, cho nên có thủ luân trùm khắp các cõi mười phương.

Lửa bốc lên, nước sa xuống, giao phát hiện thành chất cứng, chỗ ướt làm bể lớn, chỗ khô làm gò nổi; do nghĩa ấy nên trong bể lớn kia, hơi nóng thường bốc lên, trong gò nổi kia, sông ngòi thường chảy. Thế nước kém thế lửa, kết lại làm núi cao, vậy nên đá núi đập thời ra lửa, nấu thời chảy ra nước. Thế đất kém thế nước, rút ra thành cỏ cây, vậy nên rừng rú bị đốt thành đất, vắt ra thì có nước.

Vọng tưởng giao xen phát sanh, xoay vần làm chủng tử, do nhơn duyên ấy mà thế giới tiếp tục.”

Phật chỉ chỗ vọng sanh tương tục

Trong khi Phật đã quy nạp ngũ ấm, lục nhập thập nhị xứ, thập bát giới thất đại về Như Lai tạng tánh thì các thính giả có căn đại thừa đã nhận rõ Như Lai tạng tâm, xưng tán công đức Phật và phát nguyện độ sanh thành Phật. Duy chỉ có định tánh Thanh văn pháp chấp còn nhiều, chưa rõ chỗ Phật muốn chỉ nên ông Phú-lâu-na thể theo lòng đại bi của Phật, phô bày các điều nghi hoặc trong chúng, để cho Phật chỉ dạy lại một cách rốt ráo.

Điều thứ nhất là nghi rằng : Nếu giữa thế gian vạn sự vạn vật đều một tánh thanh tịnh bản nhiên của Như Lai tạng, thì vì duyên cớ gì lại sanh ra có núi có sông, có đại địa, các tướng hữu vi thay đổi mãi mãi. Điều thứ hai là

nghi rằng : Các món địa thủy hỏa phong v.v… tánh trái ngược nhau, nơi có thủy thì không thể có hỏa, nơi có địa thì không thể có không, làm sao các món đại đều cùng khắp được pháp giới. Đáp lại điều nghi hoặc trên, Phật nhắc lại cho ông Phú-lâu-na một câu mà Phật đã thường dạy là câu : “Tánh giác diệu minh, bản giác minh diệu”. Câu đó rất sâu xa, hàng Nhị thừa thường chỉ lãnh được một phần chứ không thể lãnh toàn phần ý nghĩa. Tự tánh chúng sinh là giác nên gọi là tánh giác, cái tánh đó là diệu và minh, nơi tánh diệu vẫn thường minh, nơi tánh minh vẫn thường diệu, diệu là duyên khởi ra các pháp, minh là nhận rõ các pháp, duy chúng sinh không nhận rõ tánh giác như vậy, theo các điên đảo vọng tưởng, các danh ngôn hý luận mà phân biệt, nên chấp có thật ngã thật pháp. Đến khi nhờ Phật khai thị tinh tấn tu hành, bắt đầu nhận biết tánh giác bản lai là diệu minh, ra ngoài các món phân biệt thì gọi là thỉ giác. Đối với các trí thỉ giác thì cái tánh giác bản lai kia gọi là bản giác; thỉ giác chỉ có thể nhận cái diệu nơi tánh minh, nên gọi là bản giác minh diệu. Song Phật nhắc phá trừ cái pháp cháp “Giác đối với mê” của Nhị thừa; vì nghĩa lý trong hai câu đó, cho nên Phật dạy : “Ông đã nhận cái giác là minh, vậy lại là cái tánh nó là minh nên gọi là giác, hay vi giác được cái không minh mà ông gọi là minh giác trái với vô minh.”

Ông Phú-lâu-na, theo chỗ pháp chấp của Nhị thừa, đáp lại rằng : “Nếu cái bất minh kia cũng gọi là giác, thì cái giác ấy không minh được chơn lý gì cả”.

Phật dạy: “Theo lời Ông nói, nếu không minh được cái gì là không có minh giác, nhưng theo chỗ Ông đã nhận hiểu, cần phải đoạn trừ năng sở, mới gọi là giác ngộ. Vậy nếu còn có sở minh, thì không phải là giác; nếu không có sở minh, thì không thể gọi là minh, lại cái vô minh điên đảo sanh diệt cũng không phải cái tánh minh trừng trạm của bản giác, thật ra cái tánh giác vốn tự mà minh; vì vọng tưởng nên lập thành minh giác. Vọng tưởng đã không thật, cái minh giác trừ được vọng tưởng cũng không thật, mà cái tánh giác vẫn tự diệu tự minh, không hề thay đổi. Nơi tánh giác vốn không có sở minh, chỉ vài minh mà giả dối lập ra có sở, đã lập cái sở minh hư vọng nên mới sanh ra cái năng minh hư vọng của Ông.”

Cũng vì lập có năng minh, sở minh mà trong tánh giác chúng sinh vốn không đồng dị, hiện ra có điều sai khác. Rồi cái gì khác với những cái đã cho là khác kia thì gọi nó là đồng. Đã phát minh ra cái đồng cái dị, lại nhơn cái đồng dị mà lập ra cái không đồng không dị, hữu, vô, đồng, dị, đối đãi nhau, rối loạn mãi mãi, sanh ra lao lự, phát ra trần cảnh, làm cho bản tánh thanh tịnh trở thành ô nhiễm; do đó cho nên dắt dẫn phát khởi ra các món trần lao phiền não, rồi sinh ra đối đãi tạo thành thế giới; lặng yên nhưng đối đãi thì hóa thành hư không; hư không thì gọi là đồng, thế giới thì gọi là dị, mà cái thực tánh vô đồng dị khi nổi khi lặng kia, mới thật là pháp hữu vi; vì cái thức tánh đó là cội gốc tạo thành thế giới, chúng sinh nghiệp quả.

Về thế giới, không ngoài tứ đại là địa thủy hỏa phong. Phong đại gồm các sức lay động vô hình. Các động lực vô

hình ấy không tri giác, có gì đáng gọi là lay động hay không lay động; chỉ vì giác tánh phân biệt, đối đãi với cái vô hình kia, tạo thành sự lay động, nên mới có các động lực, gọi là phong đại, cùng khắp thế giới. Lại các món địa đại vô tri vô giác chẳng tự biết là hữu hình hay vô hình, là mềm hay cứng; chỉ vì giác tánh phân biệt, phát minh ra tánh cứng, lập ra các sự ngăn ngại, nên mới có các món địa đại, như đất đá v.v… cùng khắp thế giới. Giác tánh đã phát minh ra phong đại và địa đại, phong đại lay động địa đại, chà xát lẫn nhau, nên mới có hỏa đại biến đổi hóa thay các vật. Hỏa đại làm cho các vật thay đổi biến hóa, nên mới có món địa đại chảy ra, vì vậy có thủy đại cùng khắp thế giới. Bốn món địa thủy hỏa phong, chỗ nào cũng cùng khắp, tùy theo thế lực món nào lớn hơn mà phát sanh ra núi sông đất nước giữa thế gian. Thủy đại nhiều thì thành biển lớn, địa đại nhiều thì thành gò nổi; hỏa đại thường nổi lên, thủy đại thường chảy xuống; thế hỏa đại mạnh hơn, thì nổi lên thành núi cao; thế thủy đại mạnh hơn thì mọc ra thành cây cỏ, tùy theo nhân duyên mà thành hình tượng khác nhau, nhưng kỳ thật chỗ nào cũng vẫn đủ tứ đại. Các món tứ đại đều do vọng tưởng phát sanh, vọng tưởng giao kết, cùng nhau làm nhơn làm quả, trong biển lớn hơi nóng vẫn thường bốc lên, nơi ngọn lửa vẫn có phát sanh hơi nước, một khúc cây đốt thì ra lửa, ép thì ra nước, một viên đã nấu thì ra nước, đánh thì ra lửa, bốn món đại xoay vần làm nhơn quả cho nhau; do nhơn duyên đó mà hình tướng thế giới nổi luôn không dứt.

“Lại nữa Phú-lâu-na, vọng tưởng chẳng phải chi khác, do tánh minh giác hóa ra lỗi lầm; cái sở minh hư vọng đã thành lập, thì phạm vi của cái năng minh không vượt ra ngoài vòng ấy được. Do nhơn duyên đó, nghe không ra ngoài tiếng, thấy không vượt khỏi sắc; sáu cái vọng : sắc, thanh, hương, vị, xúc v.v… đã thành lập, do đó chia ra có thấy nghe hay biết. Đồng nghiệp ràng buộc nhau mà hiệp mà ly, mà thành mà hóa.”

Cái thấy phát minh thì các sắc phát ra, nhận rõ nơi sự thấy, thì tưởng tượng thành lập; ý kiến khác nhau thì thành ra ghét, tư tưởng đồng nhau thì thành ra ưa, gieo cái ưa thành hột giống, thu nạp cái tưởng niệm vào làm cái thai, giao xen phát sanh, hút dẫn bọn đồng nghiệp tới, cho nên có nhơn duyên sanh ra kiết-la-lam (hình trạng cái thai trong bảy ngày đầu như chút bạng nhạng đọng lại), ác bồ đàm (hình trạng cái thai trong bảy ngày tiếp sau như cái bong bóng nước) v.v… Bọn ấy tùy phần sở ưng mà thai sanh, noãn sanh, thấp sanh hay hóa sanh; noãn thì duy cái tưởng mà sanh, thai còn nhơn cái tình mà có; thấp thì do cái hiệp mà chiêu cảm; hóa thì do cái ly mà ứng hiện; khi nặng về tình tưởng, khi thiên về hiệp ly, thay đổi mãi mãi; và các loài chịu nghiệp báo cũng theo đó mà bay lên chìm xuống. Do nhơn duyên ấy mà chúng sinh tiếp tục.

“Này Phú-lâu-na, do lòng tưởng nhớ thương yêu, ràng buộc cùng nhau, thương yêu mãi không biết rời ra, nên trong thế gian, cha mẹ con cháu sanh nhau mãi không dứt, hạng ấy thì lấy lòng dục tham làm gốc. Lòng tham muốn, lòng yêu thương nương nhau mà tăng trưởng, làm cho tham

muốn không biết đâu là cùng, nên trong thế gian các noãn sanh, hóa sanh, thai sanh, theo sức mạnh yếu, ăn nuốt lẫn nhau; bọn này thì lấy lòng tham làm gốc.”

Lấy cái thân người mạnh hơn ăn con dê, dê chết rồi làm người, người chết rồi làm dê, mười loại chúng sinh cứ như vậy, chết rồi sống, sống rồi chết, ăn nuốt lẫn nhau, do nghiệp dữ cùng nhau sanh ra tột đời vị lai; bọn này thì lấy đạo tham làm gốc.

Người này mắc nợ thân mạng người kia, người kia trả lại nợ cũ người này, do nhơn duyên ấy trải qua trăm ngàn kiếp, thường ở trong đường sanh tử, người này mến cái tâm người kia, người kia ưa cái sắc người này, do nhơn duyên ấy trải qua trăm nghìn kiếp, thường ở trong vòng ràng buộc. Lấy ba thứ sát, đạo, dâm làm gốc, và vì nhơn duyên ấy nên nghiệp quả nối nhau.

“Này Phú-lâu-na, ba thứ điên đảo : thế gian, chúng sinh, nghiệp quả nối nhau như vậy đều là tánh rõ biết sáng suốt của tánh minh bản giác, nhân rõ biết mà phát khởi ra tướng, từ nơi vọng tưởng mà phát sanh ra; nào núi nào sông nào đại địa, các món hữu vi thứ lớp dời đổi, đều nhơn nơi các hư vọng ấy, xoay vần sau trước.”

Sau khi Phật đã dạy về cái hư vọng tạo thành ra thế giới, nguyên nhân vì nơi tánh giác diệu minh, riêng nhận cái minh làm giác, giả dối lập ra năng minh, sở minh, và

phân biệt sở minh ra tứ đại, ra thế giới; Phật lại chỉ rõ vì đâu mà có chúng sinh, vì đâu? Xét ra chỉ vì chúng sinh

không rõ bản tánh, nhận riêng cái minh làm giác, nên mới tạo ra các tướng sở minh; các tướng sở minh đã tạo ra rồi thì cái tánh minh của bản giác lại thành ra năng minh, mà đã là năng minh thì không thể ra ngoài cái hạn lượng của sở minh được; vì năng minh bị cuộc vào trong hạn lượng sở minh, nên nghe thì không ngoài các tiếng, thấy thì không ra ngoài các sắc, và đối với sáu trần lại chia ra có sáu căn. Sáu căn là thân, sáu trần là cảnh, đối với mỗi thân thì hoàn cảnh hiện ra mỗi khác.

Những loài thân thể giống nhau thì gọi là đồng nghiệp; thân thể đã giống nhau thì hoàn cảnh cũng giống nhau rồi nhơn vì thấy như nhau mà phát sanh ra các sự giao thiệp, ràng buộc lẫn nhau. Lại do tâm niệm chiêu cảm, các chúng sinh đến thác sanh nơi cảnh giới của loài đồng nghiệp, hoặc vì hiệp (như hai tinh trùng hiệp lại), hoặc vì ly (như một vi trùng chia ra thành hai vi trùng), hoặc vì thành (như do tiêu thụ các thực phẩm trong trứng mà thành hình) hoặc vì hóa (như biến hóa) mà thành ra có thân.

Chúng sinh do nơi lục căn mà biến hiện ra nơi lục trần, lục căn đối với lục trần phát khởi ra các tưởng niệm, rồi tưởng niệm khác nhau thì ghét, tưởng niệm đồng nhau thì ưa, cảm triệu lẫn nhau nên chúng sinh về nghiệp nào chỉ sanh về nghiệp ấy; rồi tùy theo mỗi nghiệp, hoặc thai sanh, hoặc noãn sanh, hoặc thấp sanh, hoặc hóa sanh. Chúng sinh khi thì vì tình, khi thì vì tưởng, khi vì hòa hiệp, khi thì vì ly tán, nhơn tình mà sanh tưởng, nhơn tưởng mà sanh tình, nhơn hiệp mà thành ly, nhơn ly mà thành hiệp, gây ra ác nghiệp, rồi theo các nghiệp mà nổi trôi

chìm đắm; do đó, nên chúng sinh xoay vần mãi mãi trong lục đạo.

Vậy chúng sinh xoay vần trong lục đạo đều vì gây nghiệp nhơn nên phải chịu nghiệp quả. Chúng sinh gây nhơn chịu quả, luân hồi mãi mãi, chỉ vì vọng tưởng phân biệt, sanh ra có ưa có ghét; ghét thì tránh xa, ưa thì không rời; chúng sinh ưa cái phân biệt, ưa cái thân thể nên hết đời này sang đời khác, hết thân này nhận thân khác luân hồi mãi mãi.

Lại muốn những cái mình ưa về phần mình thì gọi là tham; càng tham thì lại càng ưa, càng ưa thì lại càng tham, tham mãi không thôi, nên vì sự nuôi thân mà chúng sinh thường lấy sức mạnh mà giết nhau ăn nhau; bọn ấy gây nghiệp là vì lòng tham mà sát hại. Lại chúng sinh nào cũng yêu quí cái thân thể, mà những chúng sinh sức mạnh cướp đoạt cái thân của chúng sinh yếu hơn làm đồ ăn, thì đời này mình ăn cướp cái thân mạng của người ta, đời sau người ta ăn cướp lại thân mạng của mình, trộm cướp lẫn nhau, giết hại lẫn nhau mãi mãi không thôi; đó là vì lòng tham trộm cướp mà gây nghiệp.

Lại yêu nhau vì sắc, mến nhau vì tình, thương yêu nhau, ràng buộc nhau đời đời kiếp kiếp; đó là vì lòng tham thành ra dâm ái gây nghiệp.

Nói tóm lại, thế gian, chúng sinh, nghiệp quả mà giả dối mà thành lập, cho nên cứ lầm nhận riêng một cái minh làm giác, nhơn năng minh mà phát ra cái tướng sở minh; vì năng minh duyên với sở minh phát minh sanh ra các vọng tưởng phân biệt ưa ghét mãi mãi không thôi,

nên mới có thế giới, chúng sinh, nghiệp quả xoay vần không ngớt.

Ông Phú-lâu-na bạch Phật rằng : “Nếu cái diệu giác đó, bản tánh là diệu minh cùng với tâm Như Lai, không hề thêm bớt; lại không cớ chi sanh ra sơn hà đại địa và các tướng hữu vi khác; và hiện nay đức Như Lai đã được chứng đặng bản tánh diệu minh, không còn hư vọng, chẳng biết lúc nào mới phát sanh ra lại các thói quen mê lầm, tạo thành núi sông, đất liền và các tướng hữu vi ?”

Phật dạy : “Này Phú-lâu-na, ví như một người mê (không biết) ở trong một xóm, lầm nhận phương Nam làm phương Bắc, thì mê ấy lại là nhân mê mà có hay nhân ngộ (biết) mà thành ?

Ông Phú-lâu-na bạch : “Người mê như vậy cũng phải vì ngộ, vì sao ? Vì cái mê ấy vốn không có nguyên do, lẽ đâu lại vì mê, mà cái ngộ không thể sanh ra mê, làm sao lại vì ngộ ?”

Phật dạy : “Người mê kia chính lúc mê bỗng có người ngộ chỉ bày cho được ngộ; Phú-lâu-na, ý Ông nghĩ thế nào ? Người ấy dù đã mê, nhưng ở trong xóm làng ấy, lại còn mê được nữa chăng ?”

- Thưa đức Thế Tôn, không thể vậy.

“Này Phú-lâu-na, các đức Như Lai trong mười phương thì cũng như vậy; cái mê ấy vốn không có gốc, tánh nó rốt ráo là không, xưa vốn không có mê, chỉ in tuồng có mê có

giác ? Hễ giác được cái mê thì mê diệt và cái giác không thể sanh ra cái mê.

Lại cũng như một người lòa mắt thấy hoa đốm giữa hư không; nếu trừ đặng bệnh lòa, thì như hoa đốm giữa hư không tiêu diệt không còn nữa; bỗng có người ngu đợi cho hoa đốm sanh ra, lại nơi chỗ hư không có hoa đốm khi trước, Ông xét thử người ấy là người ngu hay là người trí?”

Phú-lâu-na thưa : “Hư không vốn không có hoa đốm, vì hư vọng mà thấy hoa đốm sanh diệt, thấy hoa lại còn muốn biểu nó sanh ra lại thì thật là điên dại, vậy làm sao gọi những người điên như vậy là ngu hay trí ?”

Phật dạy : “Ông đã hiểu như vậy, làm sao Ông còn hỏi tính giác diệu minh, không có phân biệt của các đức Như Lai lúc nào sanh ra núi sông đất liền.

Lại như trong đó quặng có lộn vàng ròng, một phen lấy được vàng ròng ra thì không thể lộn vào trong đó; cũng như cái cây đốt ra tro, không thể trở lại thành cây; Bồ-đề Niết-bàn của các đức Phật Như Lai thì cũng như vậy.”

Ông Phú-lâu-na nghe Phật dạy chỗ vọng sanh tương tục rồi, thì lại nghĩ rằng thể theo lời Phật dạy tâm tánh của chúng sinh và tâm tánh của Phật vẫn bằng bậc như nhau, không thêm không bớt, bỗng dưng bị vọng niệm sanh ra các tướng hữu vi; lại chỗ Phật chứng là chứng được tâm tánh ấy mà thôi; vậy hiện tuy Phật không còn các tướng hư vọng, nhưng về sau biết đâu lại không sanh ra các tướng hư vọng như chúng sinh.

Ông Phú-lâu-na nghĩ như vậy, vì Ông còn nhận cái vọng là thực sự, nên cũng còn cái giác là thực sự vậy.

Phật nhân đó lấy nhiều ví dụ mà chỉ Ông biết rằng Bồ-đề Niết-bàn của Phật không lúc nào sanh ra được vọng tưởng.

Cũng như một người vào trong một xóm, đường nẻo quanh co nhận lầm phương Nam làm phương Bắc, thì người ấy tuy lầm, nhưng người ấy vẫn là người ấy, làng xóm vẫn là làng xóm, phương hướng vẫn là phương hướng không hề thêm bớt. Đến khi có người chỉ cho biết sự lầm lạc, người ấy nhận phương hướng đúng rồi thì tuy trước sau cảnh vật thân thể như nhau, nhưng quyết định người ấy không thể còn lầm hướng này hướng khác. Cái lầm như vậy thật không có căn cứ, hễ biết được là lầm, thì còn thế nào mà lầm lạc được nữa.

Lại như một người bị bệnh lòa mắt, thấy giữa hư không có hoa đốm, đến khi con mắt hết lòa thì hoa đốm giữa hư không cũng mất, xét ra thì chính lúc có hoa đốm giữa hư không cũng chỉ vì bệnh mà thấy, thật ra hư không chưa hề có hoa đốm: Thấy có hoa đốm sanh hoặc mất đi giữa hư không đã là một điều sai lầm lắm rồi, lẽ đâu có người lành bệnh rồi lại còn ước mong hư không sanh ra hoa đốm. Các tướng hữu vi đều là huyễn hóa cũng như hoa đốm giữa hư không: thấy cái mê, có cái hết mê đối với bậc giác ngộ đã là sai lầm rồi, huống nữa là phát sanh lại cái tướng hữu vi.

Lại như vàng ròng lộn trong đá núi, nếu luyện ra được vàng ròng rồi, thì không thể còn lộn vào trong đá; tâm tánh

vì che lấp bởi các vọng tưởng, nếu một phen nhận được tâm tánh rồi, thì quyết định không lúc nào còn xen lộn với vọng tưởng.

Lại như vậy đốt ra tro không đâm chồi mọc lá, các đức Phật đã giác ngộ hoàn toàn, diệt hết các cội gốc mê lầm thì làm sao còn sanh ra vọng tưởng được nữa.

Nói tóm lại, tâm tánh vẫn là tâm tánh, chúng sinh một mặt theo vọng tưởng nhưng tâm tánh cũng không hề bớt; chư Phật nhận rõ tâm tánh trừ hết cội gốc vọng tưởng, nhưng tâm tánh cũng không hề thêm; nhưng đã nhận rõ cái tâm rồi thì quyết định không thể lầm; đã dụng tâm đúng với tâm tánh rồi thì quyết định không thể còn theo vọng tưởng.

“Này Phú-lâu-na, Ông lại hỏi về bản tánh viên dung của địa thủy hỏa phong cùng khắp pháp giới, nghi tánh của nước và lửa không có hình tướng tiêu diệt lẫn nhau, sao hư không không hình tướng và đại địa có hình tướng lại cùng khắp pháp giới, vì lẽ ra thì không thể dung nhau đặng. Này Phú-lâu-na, ví như thể tánh hư không vốn không phải là các tướng mà không phát huy ra sự chống trái với các tướng kia. Vì sao ? Này Phú-lâu-na, như hư không kia, mặt trời soi thì sáng, mây ùn thì tối, gió thổi thì động, tạnh ráo yên lặng thì trong, mù động lại thì đục, bụi bay lên thì mờ, nước đứng thì ánh. Ý Ông nghĩ sao ? Các tướng hữu vi sai khác như trên, lại là nhơn các cái kia mà sanh ra hay là từ nơi hư không mà có ? Phú-lâu-na, nếu nhơn các cái kia mà sanh, thì khi mặt trời soi, cái sáng đã là cái sắc của mặt trời, thập phương thế

giới toàn là cái sắc của mặt trờ; cớ sao ở giữa hư không lại còn thấy vừng mặt trời được ? Nếu do hư không mà có sáng, thì cái hư không lẽ phải tự soi lấy,

làm sao trong lúc ban đêm mây mù lại không sanh ra sáng suốt ? Vậy Ông nên biết, cái sáng như vậy, cũng không phải là mặt trời, cũng không phải là hư không, nhưng cũng không ra ngoài hư không, và mặt trời xét các tướng vốn là vọng, không thể chỉ bày cũng như muốn cho hoa đốm hư không kết thành hư không, lẽ nào còn gạn hỏi sự không diệt lẫn nhau. Nhưng xét cái tánh vốn là chơn, chỉ là diệu giác minh, cái tâm diệu giác minh, vốn không phải là nước hay là lửa, lẽ nào còn gạn hỏi chỗ không dung đặng nhau ?

Cái tính diệu minh chơn thật in như cái ví dụ trên kia; tâm Ông phát minh các tướng như địa, thủy, hỏa, phong thì mỗi cái mỗi cái hiện ra, nếu đồng thời phát

minh thì đồng hiện một lần. Thế nào lại đồng hiện ? Phú-lâu-na, ví như trong một dòng nước hiện ra cái bóng mặt trời, hai người đồng xem bóng mặt trời trong nước rồi người đi phương Đông, kẻ đi phương Tây, mỗi người đi mỗi ngã, thì mỗi người đều có một cái mặt trời theo mình; một cái đi qua phương Đông, một cái đi qua phương Tây vẫn không nhất định là phương nào. Vậy không nên gạn hỏi rằng : “Mặt trời đi phương đông, mặt trời đi phương tây, đã làm hai cái, sao trước kia chỉ thấy có một ? Cái hư vọng nó quanh lộn đến thế, không thể lấy gì làm bằng cứ. Này Phú-lâu-na, ông đem cái sắc cho nó lấn nhau, cướp nhau trong Như Lai tạng, thì Như Lai tạng cũng theo Ông làm sắc, làm không, cùng khắp pháp giới. Vậy nên trong ấy, gió thì động, không thì lặng, mặt trời thì sáng, mây thì mù tối,

các chúng sinh mê muội trái với bản giác, theo dõi trần cảnh nên phát sanh các trần lao phiền não, tạo thành các tướng thế gian; còn con lấy cái diệu minh bất diệt bất sanh mà hiệp với Như Lai tạng, thì Như Lai tạng chỉ là tánh diệu minh chơn thật soi khắp pháp giới; vậy nên trong ấy, một là vô lượng, vô lượng là một, trong nhỏ hiện ra lớn, trong lớn hiện ra nhỏ, cái đạo trừ bất động kia cùng khắp thập phương thế giới, cái thân trùm cả hư không vô tận mười phương, nơi đầu một sợi lông hiện ra bửu vương sát (tức là Phật sát : một ngàn thế giới) ngồi trong một vi trần mà chuyển đại pháp luân; vì diệt hết trần tướng, hiệp với giác tánh nên phát ra cái chơn như diệu giác minh tánh.

Mà cái Như Lai tạng bản diệu viên tâm là không phải tâm, không phải không; không phải địa, thủy, hỏa, phong; không phải nhãn, không phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; không phải sắc, không phải thanh, hương, vị, xúc, pháp; không phải nhãn thức giới cho đến cũng không phải là ý thức giới; không phải minh, không phải vô minh, minh tận hay vô minh tận, cho đến cũng không phải lão tử, cũng không phải lão tử tận, không phải tận không phải diệt, không phải đạo, không phải trí, không phải đắc, không phải đànna (bố thí) không phải thi-la (trì giới), không phải tỳ-lê-da (tinh tấn), không phải sằng-đề (nhẫn nhục), không phải thiền-na (thiền định), không phải Bát-thứ-nhã (trí huệ), không phải Ba-la-mật-đa, cho đến cũng không phải Đácthác-a-kiệt (Như Lai), không phải A-la-ha-tam-gia-tam-bê

(Ứng cúng chánh biến tri), không phải đại Niết-bàn, không phải đức thường, không phải đức lạc, đức ngã, không phải

đức tịnh; vì cái ấy không phải các pháp thế gian và xuất thế gian vậy.

Tức chỗ diệu của Như Lai tạng nguyên minh tâm thì lại tức là tâm, tức là không, tức là địa, thủy, hỏa, phong, tức là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, tức là sắc, tức là thanh, hương, vị, xúc, pháp tức là nhãn thức giới cũng cho đến là ý thức giới, tức là vô minh, là vô minh tận cho đến cũng tức là lão tử, là lão tử tận, tức là khổ, tức là tập, tức là diệt, tức là đạo, tức là trí, tức là đắc, tức là đàn-na, tức là thi-la, tức là tỳ-lê-da, tức là xằng-đề, tức là thiền-na, tức là Bát-thứ-nhã, tức là Ba-la-mật-đa, cho đến cũng tức là Đác-thác-a-kiệt, tức là A-la-ha-tam-gia-tam-bê, tức là đại Niết-bàn, tức là đức thường, tức là đức lạc, tức là đức ngã, tức là đức tịnh, vì chỗ ấy đều tức là các pháp thế gian và xuất thế gian vậy.

Mà chính vì bản tánh của Như Lai tạng, diệu minh tâm là ly cái tức, ly cái phi mà cũng tức cái tức tức cái phi tức, ly cái phi là cũng tức cái phi tức, thì làm sao chúng sinh trong ba cõi thế gian và các hàng Thanh văn, Duyên giác xuất thế gian, đem cái tâm sở tri mà đo lường được cái Vô thượng Bồ-đề của Như Lai, dùng lời nói của thế gian mà nhập được cái Tri kiến của Phật.

Ví như những cái đờn cầm sắc, không hầu, tỳ bà, tuy có tiếng hay nhưng nếu không có ngón tay hay thì rốt cuộc cũng không phát ra tiếng hay đặng; Ông và chúng sinh cũng đều như vậy; cái bản giác minh tâm ai ai cũng đều đầy đủ, mà Ta nhấn ngón tay thì nơi hải ấn đã phát ra hào quang; còn các ông mới móng tâm thì trần lao đã nổi, đó chỉ vì các Ông không siêng năng quyết cầu vô