Giới Thiệu Kinh Thủ Lăng Nghiêm

Khai Thị Những Vị Trí Tu Chứng Trước Sau

tha thiết bảo hộ người tu hành đến mức nào. Các vị Kim Cương Bồ-tát thường xuyên theo dõi hộ trì những người tu theo chính pháp. Người tu hành, nếu biết thuận theo tự tính mà huân tập, thì nhất định không có ma sự.

Khai thị những vị trí tu chứng trước sau

Ngài A-nan xin Phật khai thị về những danh mục thứ bậc tu hành.

Anan tức tùng … trừng mộng chiêm ngưỡng.

- Giải thích : Ngài A-nan xin Phật chỉ dạy về các danh mục thứ bậc tu hành. Ông tuy đã giác ngộ, tự biết con đường thành đạo chứng quả, trong ấy, thật vốn không thứ bậc, nhưng vì trong lúc phá trừ mê lầm, huân tập chính pháp, thì những sự mê lầm càng ngày càng giảm bớt, do đó, nên có những danh mục các thứ bậc. Những danh mục ấy, ngài A-nan đã được nghe, nhưng chưa rõ sự thật thế nào, nên cầu Phật khai thị.

Khen ngợi và hứa sẽ chỉ trước cho

Nhĩ thời Thế Tôn … mặc nhiên thọ giáo.

- Giải thích : Phật khen ngợi ngài A-nan, đã vì Đại chúng và tất cả chúng sinh, thỉnh cầu như thế, nên hứa sẽ chỉ trước những thứ bậc, trên đường tu hành, đi đến quả Đại Niết-bàn của Phật. Phật dạy như vậy, vì biết ngài A-nan đã giác ngộ tâm tính, tự mình đã rõ con đường tu hành và khi thỉnh cầu Phật khai thị, ông chỉ vì lợi ích của Đại chúng và của tất cả chúng sinh mà thôi.

Khai thị hai cái nhân điên đảo

Phật ngôn : A-nan … thập nhị chủng loại.

- Giải thích : Đáp lại lời thỉnh cầu của ngài A-nan, trước hết Phật dạy, vì sao có những danh mục. Bản lai tự tính vốn rất sáng suốt, vốn rất nhiệm mầu, biến hiện ra tất cả sự vật, mà tất cả sự vật đều là tự tính, không có các danh tướng, không có thế giới với lại chúng sinh. Chẳng những nơi Phật như thế, nơi chúng sinh cũng vẫn luôn luôn như thế, chỉ vì chúng sinh không nhận rõ được bản lai tự tính, giả dối phân biệt, nên có sinh, có diệt. Có sinh có diệt là vọng, hết vọng là chân, vì thế mà có cái danh hiệu Vô thượng Bồ-đề và Đại Niết-bàn của chư Phật. Song, mê ngộ đồng một thể, Phật và chúng sinh không có hai tính, chỉ vì Phật xoay cái vọng kiến lại, nên được Vô thượng Bồ-đề, xoay cái sinh diệt lại, nên được Đại Niếtbàn; danh, tuy khác, nhưng thể là một và tâm tính vốn không ngộ, không mê, không thêm, không bớt. Nhưng tuy tâm tính bản lai như thế, chúng sinh cũng cần phải y như tâm tính mà tu tập, thì mới ra khỏi luân hồi, thành đạo chứng quả. Muốn biết thế nào là giác ngộ, thì trước hết, cần phải biết thế nào là mê lầm. Khi nào trừ sạch mê lầm, tức là giác ngộ, chứ không phải gì khác.

Tâm tính bản lai vẫn thường bình đẳng, xa rời danh tướng, dù theo duyên mà biến hiện ra tất cả các pháp, nhưng sự thật chỉ là tâm tính, không có một pháp nào

khác; do đó, chưa hề có thế giới và chúng sinh. Chỉ vì chúng sinh không rõ tâm tính như thế, giả dối phân biệt có năng tri, có

sở tri, nên mới có sinh, có diệt, làm cái nhân điên đảo giả dối thành ra thế giới chúng sinh.

Như thế, cái nhân điên đảo thành ra chúng sinh, là vì không nhận được tâm tính bình đẳng, theo duyên mà phát hiện, lại khởi ra phân biệt, sinh ra những nhận thức sai lầm; do đó, trong nhất tâm không có sai khác, không có một vật, thành ra có sai khác và có tất cả sự vật. Vọng tâm phân biệt là năng hữu, sự vật là sở hữu, cả cái năng hữu và cái sở hữu ấy, đều nhân nhận thức sai lầm mà có. Nhận thức sai lầm, không có căn cứ, không thể làm nhân cho cái gì, mà lại thành cái nhân của năng hữu sở hữu như thế; đó là phi nhân, mà lại làm nhân. Rồi đã có ra thì tức là có tướng; cái hay biết giả dối thành tướng năng trụ, những danh tướng giả dối thành tướng sở trụ; những tướng này đều nương nơi nhận thức sai lầm mà thành, nên rốt ráo không có cội gốc. Không có cội gốc, là không thể an trụ; nhưng lại dựa vào cái không an trụ ấy, mà lập thành thế giới và các chúng sinh. Nói tóm lại, chỉ vì mê lầm không nhận được bản tính viên mãn sáng suốt, nên sinh ra các thứ hư vọng; những thứ hư vọng như thế, không có thật thể, không có căn cứ. Biết tất cả tâm cảnh hư vọng, đều do nhận thức mê lầm sinh ra, thì đó là nhận thức đúng đắn. Nếu lại còn muốn tìm cái chân nữa, thì cái tâm niệm muốn chân này, đã trái với bản tính chân như. Và, nếu cầu trở về không đúng chân lý, thì nơi tính chân như sẽ hình thành những tướng giả dối; do đó, vốn không phải sinh, cũng gọi rằng sinh, không phải trụ, cũng gọi rằng trụ, không phải tâm, cũng gọi rằng tâm, không phải pháp, cũng gọi rằng pháp; rồi, cứ đem những tâm niệm phân biệt giả dối nhiễm

ô đó mà phân biệt tâm tính, thì tâm tính theo sự huân tập ấy, hiện ra nghiệp dụng của chúng sinh. Khi đồng một nghiệp, thì thông cảm với nhau, thành ra có yêu, có ghét; yêu thì sinh nhau, ghét thì diệt nhau; đó là cái nhân điên đảo hiện ra chúng sinh.

Lại, cũng chính vì có cái sở hữu như thế, mà chia chẻ cái sở hữu ra từng phần, từng đoạn, do đó, nên không gian thành lập; song, cái năng hữu, sở hữu kia, chỉ nhân nhận thức mê lầm mà có, không có căn cứ thiết thực, nên nó dời đổi mãi mãi, không hề an trụ, do đó mà thời gian thành lập.

Thời gian có ba đời, không gian có 4 phương. Thời gian và không gian liên hệ mật thiết với nhau, hình thành 12 loài chúng sinh.

Cảnh giới duyên khởi vốn không nghĩ bàn, nhưng do nhận thức của mỗi loài chi phối, mà biến thành sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, đối với mỗi loài; vì thế mà cảnh giới, do nghiệp thức của các chúng sinh chi phối, biến đổi theo mỗi loài và nói chung, khi biến đổi nhiều nhất, cùng tột 12 cách, thì xoay trở lại một cách trước.

Cảnh giới của mỗi loài thay đổi, là do thân thể của mỗi loài khác nhau và trong thế giới, có thể chia ra thành những loài noãn sinh, thai sinh, thấp sinh, hóa sinh, hữu sắc, vô sắc, hữu tưởng, vô tưởng; hoặc như không phải hữu sắc, không phải vô sắc, không phải hữu tưởng, không phải vô tưởng.

Phật chia chúng sinh ra 12 loài như thế, là theo khoa học hiện thời của Ấn Độ, vì đã phân tích sự tướng, thì tất

phải theo học thuyết thế gian, trong lúc đương thời; điều cốt yếu là nhận biết có nhiều loài chúng sinh khác nhau, mỗi mỗi loài có cái thân khác nhau, có cái hay biết phân biệt khác nhau. Do đó, nên cảnh giới của mỗi loài, cũng phải khác nhau.

Chúng sinh chia ra có nhiều loài như thế, nhưng tất cả căn thân và khí giới của mỗi loài, đều do tâm tính theo huân tập mà biến hiện, nên khi được huân tập bằng những tư tưởng điên đảo của chúng sinh, thì hiện ra cảnh giới chúng sinh; khi được huân tập theo chính pháp, phù hợp với bản lĩnh bình đẳng của tâm tính, thì hiện ra cảnh giới của các bậc Nhị thừa và các vị Bồ-tát. Đứng về tâm tính mà nói, thì tất cả các cảnh giới, đều là tâm tính biến hiện theo huân tập, chẳng những chưa hề có chúng sinh thế giới, mà cũng chưa hề có Chính trí và Chân như, vì thế nên Phật thường dạy : “Tâm Phật và chúng sinh không có sai khác”, lại thường dạy : “Tâm tính bản lai không có ngộ, có mê, có thêm, có bớt”. Nhưng, đứng về phương diện biến hiện của tâm tính mà nói, thì do sự huân tập có khác, mà sự biến hiện của tâm tính cũng hóa ra hình như có khác.

Giải thích nguyên nhân của 12 loài, Phật chia ra có 12 thứ luân hồi, 12 thứ điên đảo và 12 thứ hòa hợp, cốt để chỉ rõ các vọng tưởng huân tập, thiên về mặt nào nhiều hơn, thì tâm tính hiện ra cảnh giới theo mặt ấy, chứ không phải nhất định thai sinh không có hư vọng luân hồi, hay noãn sinh không có tạp nhiễm luân hồi. Chẳng những thế, sự hình thành của 12 loài chúng sinh, còn do nhận thức của mỗi chúng sinh mà có, như nhận thức có động, thì có bay,

Quyển VIII

có lặn; nhận thức có tình dục, thì có bào thai; cho đến nhận thức có thay đổi, thì có hóa sinh, nhận thức có ngăn ngại, thì có loài hữu sắc.

Nói tóm lại, 12 loài chúng sinh, đều do tâm tính chịu sự huân tập của các vọng tưởng phân biệt điên đảo, mà biến hiện như huyễn, như hóa, không có thật thể; nếu biết tất cả đều do tự tâm biến hiện, thì khi sinh không có gì đáng gọi là sinh, khi diệt không có gì đáng gọi là diệt, điên đảo hết sạch, chân như hiện tiền, rồi mới rõ tâm tính bản lai là như vậy, không hề thay đổi, nơi chư Phật cũng không thêm, nơi chúng sinh cũng không bớt; chỉ vì cách dụng tâm sai lầm, làm cho chúng sinh giả dối, phải chịu luân hồi đau khổ, nên chư Phật từ bi chỉ dạy các phương tiện tu hành, để cho hết khổ, để cho trực nhận được tâm tính bình đẳng của nó, chứ không phải thật có cái chân phải tìm, thật có cái vọng phải bỏ.

(Quyển VIII)

Kết luận về bản nhân điên đảo để khởi mối cho ý nghĩa tiệm thứ tu tập.

A-nan, như thị chúng sinh … cam lộ.

- Giải thích : Phật kết luận, do nhận thức mê lầm của chúng sinh, mà có những tâm niệm điên đảo, phân biệt ra có năng, có sở, có thân, có cảnh, có ngã, có pháp, có thời gian, có không gian, cho đến có 12 loài chúng sinh. Ví như dụi con mắt, thì đủ thứ hoa đốm sinh ra; khi chúng sinh

dùng những vọng tưởng phân biệt, mà huân tập bản lai tự tính, thì bản lai tự tính theo sự huân tập đó hiện ra nhiều cảnh giới sai khác.

Nguyên do của việc biến hiện như thế là vọng tưởng. Tất cả cảnh giới, do vọng tưởng huân tập biến hiện ra, đều như cảnh chiêm bao, vốn không có gì. Nhận thức được tất cả sự vật biến hiện, đều chỉ là nhất tâm, không có sai khác, thì diệt trừ được vọng tưởng và chứng được bản lai tự tính; chừng đó mới biết bản lai tâm tính không sinh, không diệt, như như bình đẳng, nơi chư Phật cũng không thêm, nơi chúng sinh cũng không bớt và mới biết chúng sinh bản lai đã thành Phật rồi, bản lai không có hư vọng phải trừ, không có chân như phải chứng; điều cốt yếu, là phải chuyển nhận thức sai lầm, thành nhận thức đúng đắn mà thôi.

Song, vì tâm tính của chúng sinh bị huân tập lâu đời theo các vọng tưởng, nên cần phải huân tập lâu ngày theo chính pháp, mới lần lượt diệt trừ được những thói quen vọng tưởng; do đó, cần lập ra ba tiệm thứ, để gột rửa những thói quen hư vọng. Ba tiệm thứ này, không phải có những vị trí cố định và căn cơ của mỗi mỗi chúng sinh cũng khác nhau nhiều; có người thì đốn tu và đốn ngộ, có người thì đốn tu mà tiệm ngộ, có người thì tiệm tu mà đốn ngộ, có người thì tiệm tu và tiệm ngộ. Giác ngộ sâu hay cạn, tùy theo việc chuyển nhận thức sâu hay cạn; và việc chuyển nhận thức này, một phần lớn, cũng tùy sự huân tập theo chính pháp thật đúng đắn hay chưa thật đúng đắn.

Phật ví dụ, tâm tính chúng sinh như một khí mảnh trong sạch, nhưng lại đựng mật độc vọng tưởng. Cần phải đổ hết mật độc vọng tưởng đi, dùng nước sôi và các thứ tro, các chất thơm, rửa khí mảnh cho sạch sẽ, nghĩa là, phải diệt trừ hết ngã chấp, pháp chấp, không còn mảy may vọng tưởng nữa, thì về sau mới có thể đựng nước cam lộ, tức là vô lượng công đức của chư Phật.

Khai thị ba tiệm thứ

Vân hà danh vị … tu hành tiệm thứ.

- Giải thích : Muốn tiêu diệt hoàn toàn các vọng tưởng và đầy đủ vô lượng công đức, thì người tu hành có thể chia con đường tu làm ba giai đoạn. Giai đoạn đầu là tu tập trừ những cái nhân giúp đỡ cho vọng tưởng tăng trưởng; giai đoạn thứ hai, là thuận theo chân tính mà tu hành, diệt trừ cội gốc của vọng tưởng; giai đoạn thứ ba, là tăng tiến tu hành, chuyển cái nghiệp dụng của chúng sinh, thành cái diệu dụng của chư Phật. Nếu giải thích ba giai đoạn này theo cái ví dụ “khí mảnh sạch, đựng mật độc” trước kia, thì giai đoạn đầu là giai đoạn tu tập đoạn trừ các niệm phân biệt, các phiền não, luôn luôn làm tăng trưởng những tư tưởng hư vọng của chúng sinh; nói một cách khác, là cần phải giữ giới luật Bồ-tát cho thật thanh tịnh, đi đến cái tâm thanh tịnh, đi đến cái tâm không sát, cái tâm không đạo, cái tâm không dâm, không vọng, cái tâm không tham, sân, si v.v…, bằng cách phát lòng chính tín, tu phép quán không, hay là phép như huyễn Tam-ma-đề, hết giai đoạn nầy, đã đổ hết mật độc, chỉ còn một ít dính trong khí mảnh mà thôi. Giai đoạn thứ hai, thì thuận theo chân tính mà tu

hành, trừ bỏ cội gốc của vọng tưởng, bằng cách quán giả hoặc đi sâu vào như huyễn Tam-ma-đề. Trong giai đoạn này, phân biệt ngã chấp, phân biệt pháp chấp; tuy đã trừ hết, nhưng câu sinh ngã chấp, câu sinh pháp chấp vẫn còn, nên cần phải dùng chính quán luôn luôn huân tập tự tâm, để cho giống chính trí càng ngày, càng mạnh hẳn lên, đi đến ngăn chận hẳn, không cho câu sinh ngã chấp và câu sinh pháp chấp hiện hành nữa; đến khi cả hai chấp câu sinh đều diệt trừ, chỉ còn sở tri ngu vi tế, thì chứng được Nhất chân như tâm, lên Đệ bát địa.

Giai đoạn thứ ba, là giai đoạn tăng tiến tu hành, phát khởi cái diệu dụng của chân như, hiện thân trong các loài để hóa độ chúng sinh, chuyển phiền não thành Bồ-đề, chuyển sinh diệt thành Niết-bàn, đi đến chứng được thật tướng của các pháp, đầy đủ vô lượng công đức và nhập một với pháp giới tính. Chừng đó, mới biết “phiền não tức Bồ-đề, chúng sinh tức Phật” là sự thật hiển nhiên, chứ không phải chỉ là những lý luận khuyến khích chúng sinh tu hành. Khi ấy, toàn thể nghiệp dụng mê lầm của chúng sinh, đều chuyển thành diệu dụng độ sinh của chư Phật và Nhất thiết chủng thức cũng chuyển thành Nhất thiết chủng trí.

Ý nghĩa của ba tiệm thứ thực tế là như vậy, nhưng lòng từ bi của Phật lại giải thích một cách đơn giản hơn, để giúp đỡ cho những căn cơ thấp kém, có thể lần lượt từng bước một, rồi cũng đi đến thành đạo chứng quả. Vì thế, về “trừ trợ nhân”, Phật dạy trước nhất, cần phải dứt khoát không ăn năm thứ rau cay là hành, hẹ, tỏi, mụa (nén) và

và hưng cừ. Hưng cừ là một thứ củ ở Ấn Độ, mà người Ấn Độ thường dùng để làm đổi gia vị. Các giống rau cay này kích thích rất mạnh, ăn chín thì phát lòng dâm, ăn sống thì thêm lòng giận, lại thường làm cho người ăn đắm trước các vị, nên cần phải dứt bỏ.

Trong đoạn này, Phật có nhắc lại rằng, chúng sinh đều do bốn cách ăn mà sống. Bốn cách ấy là :

1. Đoàn thực : Ăn các đồ ăn rồi tiêu hóa, để bồi dưỡng thân thể.

2. Xúc thực : Là do các cảm xúc mà duy trì sự sống; xúc trần là cảnh của thân căn; căn và cảnh đối đãi với nhau mà có, nếu thiếu xúc trần, thì thân căn không thể tự mình được an toàn; vì thế, khi mất cảm xúc ở một bộ phận lớn của lớp da bọc thân thể, như khi bị phỏng da rộng, thì người ta phải chết.

3. Tư thực : Là nhờ tư tưởng mà duy trì sự sống. Vì thế, những người đau bệnh tương tư, mất hết hy vọng, không muốn sống nữa, thì thường phải chết.

4. Thức thực : Là cái Đệ bát thức duy trì sự sống còn của thân thể. Đệ bát thức là cái làm cho sống, nên khi Đệ bát thức rời bỏ thân thể, thì thân thể phải chết. Sự phân tách có bốn cách ăn như thế là rất tỉ mỉ; nó cắt nghĩa tại sao, nhiều người phải chết, trong lúc bộ máy thân thể vẫn còn có thể hoạt động như thường.

Về phần “nạo chính tính”, Phật dạy cần phải trì giới nghiêm chỉnh, nắm giữ cái thân không phạm, nắm giữ cái tâm không móng lên, làm cho thân tâm đều được thanh

An Lập Các Thánh Vị

tịnh. Muốn trì giới được như thế, cần phải tu tập chính quán, như 25 vị thánh nhân đã trình bày, thì mới có thể nắm giữ cái tâm không khởi lên được.

Về phần “trái hiện nghiệp” xoay về bản tính, thì Phật dạy : Do thân tâm được thanh tịnh mà thoát ly được tiền trần, xoay được nội căn trở về bản lai tự tính, đi đến chứng được Vô phân biệt trí, thành tựu vô lượng vô biên công đức của chư Phật.

An lập các Thánh vị

Càn tuệ địa.

A-nan, thị thiện nam tử … pháp lưu thúy tiếp.

- Giải thích : Trên con đường tu hành như thế, những phiền não mê lầm ngày càng được tiêu trừ, và do những phiền não mê lầm được tiêu trừ ít hay nhiều mà an lập các thánh vị. Các thánh vị, tuy có danh hiệu như nhau, nhưng lại khác nhau rất nhiều, tùy theo các thánh vị ấy, là của Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo hay của Viên giáo. Trong đoạn kinh nầy, Phật an lập các Thánh vị theo Biệt giáo Thánh vị này, không quán đã thành tựu, nhưng căn bản trí chỉ mới bắt đầu xuất hiện, chưa được viên mãn; chí khô khan có cái trí tuệ như thế, nên gọi là Càn tuệ địa.

Thập tín.

Tức dĩ thử tâm … danh nguyên tâm trụ.

- Giải thích : Dùng căn bản trí, vừa mới phát khởi, quán bản lai tự tính, trừ diệt các vọng tưởng, nhận rõ

thường trụ chân tâm, phát lòng tin chắc chắn quyết định thành Phật, thì gọi là Tín tâm trụ.

Chân tín đã được phát minh, hiện nghiệp không làm trở ngại được, thì có thể nhớ lại vô số kiếp về trước; gọi là Niệm tâm trụ.

Căn bản trí ngày càng phát huy, những tập khí mê lầm vô thỉ tuy còn, nhưng không làm trở ngại; tức dùng cái trí ấy xoay về chân lý, thì gọi là Tinh tiến tâm.

Chân lý hiện tiền, trí tuệ sáng suốt, thì gọi là Tuệ tâm trụ.

Trí được lý thì trí càng sáng suốt, lý được trí thì lý càng tịch tịnh; tuy tịch mà vẫn chiếu, tuy chiếu mà vẫn tịch; gọi là Định tâm trụ.

Định, tuệ dung hòa, đi sâu vào tự tính, chỉ có tiến chứ không lùi; gọi là Bất thối tâm.

Tính tịch chiếu hiện tiền, giao tiếp với khí phần thập phương Như Lai; gọi là Hộ pháp tâm.

An trụ nơi lý, trí dung hòa, tịch, chiếu không hai, thì xoay từ quang của Phật đem về tự tâm, và dùng tự tâm hướng theo Phật mà an trụ, như hai mặt kính đối chiếu với nhau, các bóng nhiệm mầu lớp lớp lồng với nhau; gọi là Hồi hướng tâm.

Tâm luôn luôn hướng về Phật, trí tuệ của Phật càng soi sáng tự tâm; Phật tức là tâm, tâm tức là Phật, cảm ứng thành tính vô thượng diệu tịnh, thường trụ không thay đổi; an trụ nơi đạo vô vi, không còn tạm sa vào hữu vi; gọi là Giới tâm trụ.

An trụ nơi tâm vô vi, tùy nguyện đi khắp mười phương mà không sa vào hữu vi, thì gọi là Nguyện tâm trụ.

Mười vị thập tín trên đây, đều do phát huy căn bản trí vừa mới nẩy nở ở Càn tuệ địa, đi sâu vào bản lai tự tính, đầy đủ tín tâm, quyết định thành Phật.

Thập trụ.

A-nan, thị thiện nam tử … đảnh trụ.

Mười Thánh vị sau là Thập trụ :

- Giải thích : Khi đã dùng phương tiện chân chính,

phát được mười tín tâm ở trên, thì đã phát thêm trí tuệ, khế hợp chân lý, tin chắc tự tâm là Phật, phát tâm rộng lớn, tu hành viên mãn quả Phật; gọi là Phật tâm trụ.

Dùng cái tâm tính đã phát minh làm chỗ nương đứng, để trừ sạch những thói quen mê lầm; gọi là Trị địa trụ.

Tâm tính hiện tiền, mọi việc đều tỏ rõ, đi khắp mười phương làm Phật sự, không còn gì ngăn ngại; gọi là Tu hành trụ.

Hạnh đồng như Phật, nhận khí phần của Phật, vào giống Như Lai; gọi là Sinh quý trụ.

Đã vào đạo thai, nhờ Phật chăm sóc, phương tiện ngày càng đầy đủ; gọi là Phương tiện cụ túc trụ.

Tâm tướng đồng như Phật, từ bi hóa độ chúng sinh cũng đồng như Phật; gọi là Chính tâm trụ.

Vận dụng cả bi và trí, ngày thêm tiến mãi đến chỗ diệu viên; gọi là Bất thối trụ.

Một thời đầy đủ mười thân; gọi là Đồng chân trụ. (Mười thân của Như Lai là Bồ-đề thân, Nguyện thân, Hóa thân, Lực thân, Trang nghiêm thân, Uy thế thân, Ý sinh thân, Phúc thân, Pháp thân, Trí thân; vị này tuy chưa được Nhất thiết chủng trí, nhưng trí thể đã đầy đủ, tức tâm là Phật, nên có thể có đủ mười thân).

Ra khỏi thánh thai, chính mình làm Phật tử; gọi là Pháp vương tử trụ.

Bi, trí đầy đủ, có thể được Phật ủy thác làm các Phật sự, như các ông Vua, khi Thái tử lớn lên, làm lễ quán đỉnh, ủy thác cho một phần công việc; gọi là Quán đỉnh trụ.

Thập hạnh

A-nan, thị thiện nam tử … danh chân thật hạnh.

Mười Thánh vị sau là Thập hạnh :

- Giải thích : Trong mười vị trước, tu tập các đức tướng của Như Lai đã được đầy đủ, đến đây mới phát khởi các hạnh Bồ-tát.

Các vị tu hành, phương tiện đầy đủ, bỏ được ý riêng, theo căn cơ dục vọng của thập phương chúng sanh mà hóa độ, thì gọi là Hoan hỉ hạnh.

Trừ cái khổ phiền não, cho cái vui Bồ-đề, khéo làm những việc lợi ích cho tất cả chúng sinh, thì gọi là Nhiêu ích hạnh.

Tự giác cốt để giác tha, giác tha tức là tự giác, tùy cơ, tùy thời mà hóa độ, không trái với căn cơ của chúng sinh, thì gọi là Vô sân hận hạnh.

Tùy thuận các loài mà hiện thân hóa độ, mười phương ba đời đầy đủ trong đương niệm, phát được Bồ-đề nguyện rộng lớn không cùng; gọi là Vô tận hạnh.

Nhận được thật tướng của các pháp, tùy theo căn cơ dạy bảo tất cả pháp môn, không có sai lầm; gọi là Ly si loạn hạnh.

Lúc hiện thân hóa độ, trong thể không sai khác, hiện ra sai khác, mà mỗi mỗi cái sai khác hiện ra, đều là những cái sai khác của tính thể không sai khác, thì gọi là Thiện, hiện hạnh.

Vi trần và sát độ dung hợp; trong pháp tính chân không như huyễn, lớn và nhỏ đều bình đẳng; thập phương thế giới hiện trong một vi trần, mà thế giới cũng không nhỏ bớt, vi trần cũng không lớn thêm; vi trần và thế giới không ngăn ngại nhau, thì gọi là Vô trước hạnh.

Tất cả các pháp đồng một pháp giới tính, bình thường nhật dụng đều là cảnh giới bất tư nghì, tất cả đều là Đệ nhất nghĩa ba-la-mật, thì gọi là Tôn trọng hạnh.

Viên dung được như vậy, có thể thành tựu quỹ tắc của chư Phật mười phương, thì gọi là Thiện pháp hạnh.

Tất cả các hạnh đều không rời thật tướng, không có sinh diệt, không có ngăn trở, đều là tự tính thanh tịnh tâm, thì gọi là Chân thật hạnh.

Thập hồi hướng

A-nan, thị thiện nam tử … vô lượng hồi hướng.

Mười Thánh vị sau nữa là Thập hồi hướng :

- Giải thích : Các vị tu hành, trí tuệ mở mang, phương tiện đầy đủ, trong nhất chân pháp giới làm các Phật sự, đồng nhất chân pháp giới làm các Phật sự, đồng thời xa rời những vọng tưởng còn sót lại; đương lúc hóa độ chúng sinh, diệt các tướng năng độ, sở độ, xoay tâm vô vi hướng về tự tính Niết-bàn; gọi là Cứu hộ chúng sinh, Ly chúng sinh tướng hồi hướng, nghĩa là hồi hướng cứu giúp tất cả chúng sinh mà rời bỏ tướng chúng sinh.

Diệt trừ những cái có thể diệt trừ, xa rời tất cả các sự xa rời; gọi là Bất hoại hồi hướng.

Tính bản giác yên lặng, bình đẳng với giác tâm chư Phật, thì gọi là Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng.

Tính bản giác được phát minh, tất cả các ly địa đều đồng như Phật địa, thì gọi là Chí nhất thiết xứ hồi hướng.

Lý địa và bản giác, thế giới và Như Lai, cũng như căn thân và khí giới, đều viên dung vô ngại, thì gọi là Vô tận công đức tạng hồi hướng.

Trong chỗ lý trí viên dung, đồng như Phật địa, phát huy những nhân hạnh thanh tịnh, hồi hướng đạo Niết-bàn, thì gọi là Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng.

Bình đẳng thiện căn đã thành tựu, viên chứng được tự tính thanh tịnh tâm, nhận thấy thập phương chúng sinh đều đồng một Như Lai tạng tính, đều đã thành Phật đạo, thì gọi là Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh hồi hướng, nghĩa là hồi hướng thuận theo bản lai tự tính, quán tất cả chúng sinh, tất cả chư Phật đều bình đẳng, không hai không khác và tất cả những sự sống chết, tất cả những

hạnh hóa độ, chỉ là những biến hiện như huyễn trong Nhất chân pháp giới.

Tức tất cả là pháp, ly hết tất cả các tướng, và cả cái tức, cái ly, đều không dính dáng, thì gọi là Chân như tướng hồi hướng.

Không tức, không ly, thể tính chân như cùng khắp mười phương, tự tại độ sinh, không gì ngăn ngại; gọi là Vô phược giải thoát hồi hướng.

Trong Nhất chân pháp giới, tất cả sự vật đều bình đẳng như hư không; gọi là Pháp giới vô lượng hồi hướng.

Tứ gia hạnh.

A-nan, thị thiện nam tử … thế đệ nhất địa.

- Giải thích : Tiếp theo mười vị hồi hướng là bốn vị gia hạnh :

Pháp giới bình đẳng, tính đức được viên thành, chỗ giác ngộ như Phật; tức lấy cái Phật giác dùng làm tâm mình, diệt trừ các phân biệt pháp chấp nhỏ nhiệm, cũng như khi dùi cho ra lửa để đốt cái cây, mà mới có hơi ấm, thì gọi là Noãn địa.

Lấy cái tâm mình, thành chỗ nương đứng của Phật, như lên núi cao, thân đã vào hư không mà bên dưới còn chút ngăn ngại, thì gọi là Đỉnh địa.

Tâm và Phật đồng nhau, tâm và Phật đều không thể phân biệt, không phải quên, không phải nhớ, khéo được trung đạo; gọi là Nhẫn địa.

Mê, ngộ bình đẳng, gọi là trung đạo và cả cái trung đạo cũng không còn nữa, thì gọi là Thế đệ nhất địa.

Thập địa

A-nan, thị thiện nam tử … danh pháp vân địa.

- Giải thích : Sau bốn vị Tứ gia hạnh là Thập địa :

Qua Thế đệ nhất địa, diệt trừ được những pháp tướng mê lầm, giác ngộ, và diệt cả pháp tướng phi mê, phi giác tức là Trung đạo, bình đẳng với bất bình đẳng, cũng đều bình đẳng, bản lai tự tính viên dung vô ngại hiện tiền trong nhật dụng; chỗ giác ngộ đã cùng tột cảnh giới chư Phật, diệt trừ được phân biệt ngã chấp và phân biệt pháp chấp, bắt đầu được pháp lạc, nên gọi là Hoan hỉ địa, tức là Sơ địa.

Tất cả những tính sai khác đều vào một tính “đồng” và tính “đồng” cũng diệt, thì gọi là Ly cấu địa.

Nội tâm càng thanh tịnh, trí tuệ càng sáng suốt; gọi là Phát quang địa.

Trí tuệ được sáng suốt tột bậc, thì giác ngộ được viên mãn; gọi là Diệm tuệ địa.

Tất cả những cái đồng, cái khác không thể đến được, chân đế và tục đế viên dung không hai; gọi là Nan thắng địa.

Vô vi chân như không nhiễm, không tịnh, thường thường hiện tiền, tự tính chân như lộ rõ; gọi là Hiện tiền địa.

Tất cả đều là chân như, không có gì không phải chân như, cùng tột bờ bến chân như, thì gọi là Viễn hành địa.

Một tâm chân như, thường trụ không thay đổi; gọi là Bất động địa.

Phát ra cái dụng của chân như, hiện ra vô số thân hóa độ chúng sinh, đầy đủ bốn trí vô ngại; gọi là Thiện tuệ địa.

Tu tập hoàn thành, công đức đầy đủ, từ bi trí tuệ viên mãn, đủ sức che chở vô lượng chúng sinh; gọi là Pháp vân địa, tức là Thập địa Bồ-tát.

Kết thúc bằng hai quả vị Đẳng giác và Diệu giác.

Như Lai nghịch lưu … danh vi tà quán.

- Giải thích : Như Lai từ cực quả, thương xót chúng sinh đi ngược vào bể sinh tử mà hóa độ; Bồ-tát theo lời Phật dạy, từ bể sinh tử, phát căn bản trí, trải qua các vị tu hành, thuận theo bản tính, đi đến Phật quả; đến đây, Bồ-tát đã được đồng một giác tính bình đẳng với Như Lai, nên gọi là Đẳng giác.

Đến Đẳng giác rồi, giác ngộ sinh tướng vô minh thì chứng được Nhân địa Như Lai, tức là Diệu giác, chuyển Dị thục thức thành Bạch tịnh thức, nhập một với pháp giới tính là then chốt của nhân quả, vào Kim cương đạo và được bậc Sơ càn tuệ địa trong Kim cương tâm. Từ đó, phát ra đại dụng của pháp giới tính, nhậm vận độ sinh theo diệu dụng của pháp giới tính; Nhất thiết chủng trí, Nhất thiết trí, tùy duyên hóa hiện, độ thoát chúng sinh, như hạt châu Ma-ni ánh ra nhiều sắc, mà vẫn không lúc nào rời tự tính thanh

Chỉ Dạy Tên Kinh

thanh tịnh Niết-bàn, cho đến tột bậc nhân quả đồng thời và thành Phật đạo.

Nói tóm lại, người tu hành vào Càn tuệ địa, rồi lần lượt đi lên các bậc Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Noãn địa, Đỉnh địa, Nhẫn địa, Thế đệ nhất địa, Thập địa, Đẳng giác, cho đến Diệu giác, cộng lại 12 bậc, hoặc đơn, hoặc kép, đều do nương theo chính pháp tu phép chỉ quán, từ chính kiến mà vào thật chứng; nghĩa là, khi Căn bản trí bắt đầu nẩy nở ở Càn tuệ địa thì phát huy mãi mãi Căn bản trí đối trị phiền não chướng và sở tri chướng, đi đến nhập một với pháp giới tính, viên thành vô lượng vô biên công đức. Đó là đường lối tu hành đạo Đại Bồ-đề chân chính. Từ khi phát tâm đến quả vị rốt ráo, đều một mặt thuận theo bản lai tự tính mà tu trì; tự tính làm nhân, Niết-bàn làm quả, đến nơi mới biết bản lai tự tính chỉ ở trước mắt, không hề sinh diệt, không hề lay động, không có gì đáng gọi là mê và cũng không có gì đáng gọi là ngộ.

Chỉ dạy tên kinh

Nhĩ thời Văn Thù … nhữ đương phụng trì.

- Giải thích : Ngài Văn Thù Sư Lợi xin Phật chỉ dạy tên kinh này để phụng trì; Phật dạy kinh này có năm tên là : “Đại Phật đỉnh tất-đát-đa-bát-đát-ra, vô thượng bảo ấn, thập phương Như Lai thanh tịnh hải nhãn”, “Cứu hộ thân nhân, độ thoát A-nan, cập thử Hội trung tính Tỷ-khưu-ni, đắc Bồ-đề tâm, nhập biến tri hải”, “Như Lai mật nhân, tu

Nghe Pháp Được Tăng Tiến - Phân Biệt Kĩ Càng Các Nghiệp Quả

chứng liễu nghĩa”, “Đại phương quảng Diệu liên hoa vương, thập phương Phật mẫu Đà-la-ni chú”, “Quán đỉnh chương cú, chư Bồ-tát vạn hạnh Thủ Lăng Nghiêm”. Trong năm tên kinh, có tên về Hiển giáo, có tên về Mật giáo, nhưng đều chỉ rõ kinh này chú trọng về Căn bản trí, tức nơi mê lầm của chúng sinh, chuyển thức thành ra trí mà được giác ngộ. Chính vì thế, mà ngài Văn Thù Sư Lợi đứng ra thỉnh Phật chỉ dạy tên kinh, vì ngài Văn Thù tiêu biểu cho Căn bản trí.

Nghe pháp được tăng tiến

Thuyết thị ngữ dĩ … vi tế phiền não.

- Giải thích : Ngài A-nan và cả Đại chúng nghe Phật khai thị mật ấn và tên kinh, được giác ngộ thêm nhiều và đoạn trừ được sáu phẩm tư hoặc tam giới; đó là vì lý tuy đã đốn ngộ, nhưng sự thì phải tiệm trừ, lại các vị thuận theo bản tính mà viên tu, một vị tức là tất cả các vị, tất cả các vị tức là một vị, nên khi đoạn 6 phẩm tư hoặc, thì chỗ giác ngộ lắm khi còn cao hơn các vị A-la-hán Tiểu thừa.

Phân biệt kỹ càng các nghiệp quả,

phân tích rạch ròi về tà ma ngoại đạo.

Hỏi về những tập khí vốn có, sinh khởi ra lục đạo

Tức tùng tọa khởi … sanh khởi.

- Giải thích : Mục này, ngài A-nan quán sát tâm niệm chúng sinh có thể nghi rằng : Tất cả chúng sinh, tất cả các sự vật, đã đồng một tính chân như, một tự tính thanh tịnh tâm như Phật không khác, thì làm sao lại có lục đạo, và lục đạo như thế, bản lai tự có, hay là do tập khí vọng tưởng của chúng sinh sinh ra.

Hỏi về việc bác không có nhân quả, bị sa mãi vào địa ngục và về nghiệp chung, nghiệp riêng.

Thế Tôn như bảo … cẩn khiết vô phạn.

- Giải thích : Ngài A-nan dẫn chứng những người như Bảo Liên Hương, Lưu Ly, Thiện Tinh, hoặc gây nhiều ác nghiệp, hoặc truyền bá những tà kiến, trái với nhân quả mà phải đọa vào địa ngục; rồi Ngài hỏi những địa ngục ấy, có chỗ nhất định, hay là do những người kia tự mình tạo nghiệp, rồi tự mình riêng chịu quả báo ? Câu hỏi của ngài A-nan cốt để Phật chỉ rõ tâm tính, theo sự huân tập mà biến hiện ra căn thân và khí giới của chúng sinh và tâm tính, cũng theo sự huân tập mà biến hiện ra bi trí của chư Phật, Bồ-tát.

Khi chưa đoạn trừ hết vọng tưởng phân biệt, thì mỗi mỗi đều có cái riêng, như cá nhân của chúng sinh, như cá thể của các bậc Thánh hiền. Đã có cái riêng, thì gây nhân nào là có quả ấy. Chúng sinh gây nhân ô nhiễm, thì chịu quả lục đạo, các bậc Thánh gây nhân thanh tịnh, thì được giải thoát. Song, nhân quả đều là nhất tâm; lấy nhất tâm mà trông về nhân quả, thì nhân cũng là tâm, quả cũng là

Khai Thị Về Phận Trong, Phận Ngoài Của Chúng Sinh

tâm, mê cũng là tâm, ngộ cũng là tâm, không hai không khác. Nhưng, theo cái dụng nhân quả của nhất tâm mà phân tích, thì nhân nào quả nấy, mảy may không sai.

Các chúng sinh đã gây nhân sinh diệt, thì tất phải chịu quả luân hồi trong lục đạo. Do chúng sinh có nghiệp báo riêng, nên gây nhân nào, thì riêng mình chịu quả báo đó; nhưng cũng do chúng sinh có nghiệp báo chung, nên những chúng sinh gây nhân giống nhau, thì được quả báo giống nhau, cũng có một thân thể đồng loại và chung hưởng thụ một cảnh giới với các đồng loại; như cùng gây nhân nghiệp người, thì cùng chịu quả nghiệp người, có cái thân người và thụ dụng cái cảnh của loài người. Song, trong cái khung đó, vẫn có những cái riêng, như thân thể khác nhau, trí tuệ, đức hạnh khác nhau, hoàn cảnh khác nhau v.v… Nếu ngộ được bản lai tự tính, thì tất cả những cái khác như huyễn như hóa đó, thực tế đều không sai khác và xưa nay, chỉ một tính chân như, chưa hề có sinh, có diệt, chưa hề có lục đạo và có chúng sinh.

Khai thị về phận trong, phận ngoài của chúng sinh

Nêu chung

Phật cáo A-nan … nội phân ngoại phân.

- Giải thích : Phật khen ngợi câu hỏi của ngài A-nan và trước hết, chỉ rõ tất cả chúng sinh, thật vốn đồng một chân tính như chư Phật, không có sai khác. Tất cả những điều sai khác đều do vọng tưởng phân biệt. Nhưng vì

chúng sinh mê lầm không biết là do vọng tưởng phân biệt hiện ra, chấp là thật có, chấp là thật không, nên gây nghiệp nhân và chịu quả báo nhiều đời, nhiều kiếp, làm cho những thói quen vọng tưởng càng ăn sâu vào tâm thức. Những thói quen vọng tưởng đó, làm cho chúng sinh thường chấp cái ngã, thường yêu cái ngã và thường gắn bó với những cái sở hữu của mình, đó là phận trong của chúng sinh.

Nhưng, chúng sinh theo dục vọng, chịu đau khổ nhiều đời, nhiều kiếp, có lúc sinh ra chán nản, muốn rời bỏ cái kiếp chúng sinh. Nhất là, trong khi may mắn được nghe Phật pháp, thì càng hâm mộ đạo giải thoát. Do sự nhàm chán và sự hâm mộ như thế, chúng sinh phát ra những tư tưởng thanh cao, đi ngược lại với cái ngã nhỏ nhen, với những dục vọng ô trược, đó là phận ngoài của chúng sinh.

Phận trong

A-nan, nội phân … thử danh nội phân.

- Giải thích : Như thế, phận trong tức là những hành động trong phận mê lầm ham muốn của chúng sinh; những lòng ái nhiễm, những lòng tham dục, đều là những vọng tình thấm vào trong tâm thức, làm cho càng thêm nặng nề, do đó, phải bị sa đọa, đó là phận trong.

Phận ngoài

A-nan, ngoại phân … thử danh ngoại phân.

- Giải thích : Còn phận ngoài, là những hành động ngoài phận mê chấp tham dục của chúng sinh. Như trên đã

nói, nhân nhàm chán kiếp khổ chúng sinh và mơ ước được giải thoát, chúng sinh phát ra những tư tưởng thanh cao, nhằm thoát ly các sự mê lầm ô nhiễm. Những tư tưởng ấy, thuận theo lý trí, chống lại vọng tình, làm cho tâm thức nhẹ nhàng, vượt lên các cõi trên, đó là phận ngoài.

Phân biệt tình, tưởng nhẹ nặng

A-nan, nhất thiết thế gian … kiêm hữu nguyên địa.

- Giải thích : Chúng sinh mê lầm chấp ngã, lấy phân biệt làm tâm, lấy xác thịt làm thân, nên phải theo với cái thân, cái tâm ấy, mà xoay vần trong đường sinh tử. Chúng sinh trong mỗi nghiệp, lúc đương sống, thì hàng ngày hành động theo nghiệp thức hiện tiền của mình, nhưng đến khi chết, thì lại phải tùy theo sự huân tập, mà đổi sang nghiệp khác. Trong lúc lâm chung, thân thể rã rời, không còn thấy nghe gì nữa, thì ý thức hoang mang, hiện ra nhiều cảnh, theo sự ghi nhớ trong một đời, đặc biệt là hiện ra những việc thiện ác đã từng làm.

Việc ác, thuộc về phận trong, việc thiện, thuộc về phận ngoài, hai thứ việc đó, đua nhau lôi kéo tâm thức đi lên hoặc đi xuống.

Nếu thuần là tư tưởng thanh cao, thì nhất định bay lên, sinh vào các cõi trời; và nếu cái tâm trong lúc bay lên, lại có thêm phúc đức trí tuệ và đại nguyện vãng sinh Tịnh Độ, thì tự nhiên được thấy Phật và theo nguyện vãng sinh.

Nếu vọng tình tham dục thì ít, tư tưởng thanh cao thì nhiều, thì cũng được đi lên, nhưng không xa lắm, sinh làm

các hạng phi tiên v.v… thuộc các cõi trời Tứ Thiên Vương Thiên; trong đó, những người có thiện tâm, phát nguyện hộ trì chính pháp, bảo vệ những người tu hành, thì cũng được chính mình ở dưới pháp tọa Như Lai.

Tình và tưởng bằng nhau, thì không bay lên, không sa xuống, trở lại sinh vào cõi người. Tưởng nhích hơn một chút, thì thông minh, tình nhích hơn một chút, thì ngu muội.

Tình nhiều, tưởng ít, thì đọa vào các loài súc sinh, nặng làm giống có lông, nhẹ làm giống có cánh.

Bảy phần tình, ba phần tướng, thì sa xuống sâu hơn, sinh vào loài ngạ quỷ, không được ăn uống trong trăm ngàn kiếp.

Chín phần tình, một phần tưởng, thì sa xuống địa ngục, nhẹ vào địa ngục Hữu Gián, nặng vào địa ngục Vô Gián.

Thuần là tình, thì vào địa ngục A Tỳ; nếu trong tâm thức đi xuống, còn phạm những tội phỉ báng chính pháp, phá cấm giới Phật, lừa dối nói pháp để lạm nhận tín thí và cung kính hay là phạm những tội ngũ nghịch, thập trọng, thì đến khi cõi này tan rã không còn, lại sinh vào địa ngục A Tỳ cõi khác.

Như thế, tất cả lục đạo đều do chúng sinh tự mình gây ra nghiệp nhân, rồi tự mình chịu lấy quả báo; quả báo giống nhau thì thụ dụng cảnh giới giống nhau; cảnh giới nghiệp chung ấy, vẫn có chỗ nhất định.

Chỉ Ra Mười Tập Nhân Và Sáu Giao Báo

Chỉ ra mười tập nhân và sáu giao báo

Tóm nêu danh mục

A-nan, thỉ đẳng giai thị … thọ lục giao báo.

- Giải thích : Trong mục 4 này, Phật chỉ dạy về nhân quả của ba đường dữ là : địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, nghĩa là dạy cho chúng sinh gây mười tập nhân, nên phải chịu sáu giao báo. Tập nhân là cái nhân của sự huân tập; mỗi hành động của con người, như việc làm, lời nói và nhất là ý nghĩ, đều huân tập thức thứ Tám. Do sự huân tập thường xuyên theo một chiều hướng như nhau, nên ảnh hưởng đến quả dị thục nơi thức thứ Tám rất mạnh, tạo thành các nghiệp báo. Thức thứ Tám như một cái kho, không phân biệt thiện ác; đưa vào nhiều đồ xấu, thì cái kho hình thành kho đồ xấu; đưa vào nhiều đồ tốt, cái kho hình thành kho đồ tốt; khi đưa vào đồ tốt, khi đưa vào đồ xấu, thì cái kho hình thành có cả đồ tốt và đồ xấu. Mỗi tâm niệm đều có huân tập thức thứ tám, tâm niệm xấu nhiều, thì hình thành quả báo xấu; tâm niệm tốt nhiều, thì hình thành quả báo tốt; tự mình gây nhân, rồi tự mình chịu quả; chứ không cần có ai thưởng phạt gì cả.

Khai thị mười tập nhân

Vân hà thập nhân … lý ư cự hải.

- Giải thích : Mười tập nhân là những tâm niệm liên tục, thành lập quán về dâm dục, về tham lam, về ngã mạn, về nóng giận, về lừa gạt, về thù oán, về ác kiến, về vu vạ,

về kiện thưa, nó phát sinh ra những quả báo rất đáng ghê sợ, trong các địa ngục.

Tóm nêu sáu giao báo

Vân hà lục báo … căn xuất.

- Giải thích : Chúng sinh huân tập những điều xấu vào thức thứ Tám, nên phải chuốc lấy những ác báo nơi sáu căn.

Khai thị sáu giao báo

Vân hà ác báo … vi yển vi ngưỡng.

- Giải thích : Trong lúc lâm chung, khi nghiệp cũ chưa rời hẳn, quả báo mới chưa hiện thành, thì nơi ý thức người chết, theo sự huân tập, hiện ra những cảnh rất đáng ghê sợ; thế gọi là giao báo. Trong đoạn này, Phật phân tích sáu giao báo, theo sáu căn để cho dễ hiểu, thực tế thì ác nghiệp đã gây nên thường phức tạp, nên giao báo thường cũng phức tạp.

Phật dạy về địa ngục, theo những quan niệm của thế gian lúc bấy giờ. Ví dụ, hàng ngày ta thấy con giun đất, chui ra khỏi mặt đất, gặp trời nắng thì lăn ra chết, nhưng chúng ta không tưởng tượng được, nỗi đau khổ của con giun đất lăn ra chết như vậy; sự thật thì cái đau khổ đó, tức là cái đau khổ trong địa ngục lửa hồng, không có gì khác và cũng không có người nào đem nhốt vào địa ngục cả. Song, Phật tả cảnh địa ngục, hình như lấy thân người mà chịu các đau khổ, là cốt để cho những chúng sinh ngoan cường biết sợ và tìm cách sửa chữa.

Kết luận nói về tập nhân, giao báo khi toàn, khi khuyết và đáp lại là gây nghiệp riêng mà có đồng phận chung.

A-nan, thứ danh địa ngục … phi bản lai hữu.

- Giải thích : Trong đoạn này, Phật chỉ dạy mười tập nhân và sáu giao báo, đều là những nhân quả do sự mê vọng của chúng sinh tạo thành. Chúng sinh đem những tâm niệm xấu huân tập thức thứ tám thì thức thứ tám theo sự huân tập ấy, mà hiện ra những quả báo xấu; quả báo xấu nhiều hay ít, tùy sự huân tập nhiều hay ít. Các chúng sinh gây những nghiệp dữ như nhau, thì hưởng thụ những cảnh giới như nhau, đó là cảnh giới đồng phận, nhưng cảnh giới nào cũng do thức thứ tám biến hiện như huyễn như hóa, bản lai không phải tự có.

Khai thị các dư báo

Phục thứ A-nan … khả lân mẫn giả.

- Giải thích : Trừ những tội phá luật, phạm giới, hủy báng Phật pháp, làm tổn thương đến tuệ mạng của chúng sinh, nên phải chịu quả báo địa ngục trong nhiều kiếp; chúng sinh gây những nghiệp dữ khác, khi đã đền tội hết rồi, thì được lên làm các loài quỷ, để chịu những quả báo còn lại của các nghiệp dữ đã gây ra.

Đến khi dư báo trong loài quỷ đã chịu đủ, ác quả của các nghiệp dữ cũng đã hết rồi, thì mới lên làm súc sinh, trả lại các nợ cũ.

Nói tóm lại, những nhân quả trong ba đường dữ là địa ngục, ngạ quỷ và súc sinh, đều do tự tâm gây nhân và chuốc

Tu Nhân Riêng Biệt, Thành Quả Hư Vọng

lấy quả, những nhân quả đó không phải từ trên trời sa xuống và cũng không phải do người khác đưa đến, mà chính do những vọng tưởng giả dối chấp có cái ta thật, có sự vật thật, nên mới hóa thành có thật. Tất cả đều do tự tâm huân tập tự tâm, bằng những tư tưởng xấu, làm cho tự tâm hiện ra những quả báo xấu; nếu ngộ được bản lai tâm tính, thì tất cả sự vật đều như huyễn như hóa, vốn không có ai làm và làm cái gì, vốn không có ai chịu và chịu cái gì.

Lại trong lúc lấy thân súc sinh trả các nợ cũ, nếu trả quá phần mắc nợ, thì trở lại làm người, đòi lại những cái đã trả dư; như thế trong đường luân hồi, chúng sinh vay trả, trả vay lẫn nhau, nhất là khi mắc nợ thân mạng, trong vô lượng vô số kiếp, trừ khi gặp Phật, nghe pháp tu trì, thì không lúc nào dừng nghỉ.

Chúng sinh gây các ác nghiệp, khi chịu hết quả báo huân tập và đối đãi rồi, trở lại làm người, thì tùy những tập quán trước kia mà thành những người có tư cách khác nhau; có những người thông minh, có những người ngu dại. Thế mới biết được sinh làm người, không phải là dễ; nếu không học hiểu chính pháp, biết nhân, biết quả, bỏ dữ, làm lành, lỡ ra phải sa vào đường dữ thì rất khó trở lại làm người được.

Tu nhân riêng biệt, thành quả hư vọng.

Nêu chung

A-nan, phục hữu tùng nhân … chủng tiên.

- Giải thích : Từ loài người, nếu không tu theo chính pháp, để tự giải thoát ra khỏi sự sống chết, lại riêng tu theo vọng niệm, mong muốn thân thể sống mãi không chết, thì có thể thành mười thứ tiên, ở những nơi vắng vẻ không người. Mười thứ tiên này, có thể sống lâu đến ngàn vạn tuổi, nhưng cuối cùng phải chết, vì không thể tránh được qui luật, hễ có sống, thì có chết. Nhưng ở đây, ta cũng thấy sức mạnh của tư tưởng, khi biết chuyên chú vào mục đích nhất định; sức mạnh đó đã thay đổi lối sống bình thường của con người, kéo dài sự sống đến một thời gian rất lâu.

Riêng thành mười thứ tiên.

A-nan, phục hữu chúng sanh … danh tuyệt hành tiên.

- Giải thích : Đạo tiên thật khó, phải chuyên tâm trì chú tu hành lâu ngày, không hề dừng nghỉ, thì mới thành được.

Có người chuyên dùng những đồ bổ, thì thành Địa tiên.

Có người chuyên dùng những cỏ cây, thì thành Phi hành tiên.

Có người chuyên luyện đồ kim thạch, làm thuốc trường sinh, thì thành Du hành tiên.

Có người chuyên tập những động tác đặc biệt, thì thành Không hành tiên.

Có người chuyên luyện nước bọt, thì thành Thiên hành tiên.

Có người chuyên hấp thụ tinh hoa trời đất, thì thành Thông hành tiên.

Các Cõi Trời Sai Khác

Có người chuyên tập những phù chú, chữa bệnh cho đời, lại giúp mình thêm sức khỏe, thì thành Đạo hành tiên.

Có người chuyên chú tư tưởng về một nơi, làm cho tâm được yên lặng, thì thành Chiếu hành tiên.

Có người chuyên vận dụng khí huyết từ đơn điền thấu qua hạ quan, trung quan, thượng quan, rồi đi khắp toàn thân, làm cho thủy hỏa tương tế, khí huyết xoay vần không bị ngăn trở, thì thành Tinh hành tiên.

Có người chuyên về biến hóa, thức thần ra khỏi thân thể, khi ẩn, khi hiện tùy ý, thì thành Tuyệt hành tiên.

Tổng kết về Đạo Tiên

A-nan, thị đẳng giai ư … tản nhập chư thú. - Giải thích : Những người tu hành như thế, tuy có công luyện tập, nhưng không biết chính pháp, nên mặc dầu riêng được lẽ sống, thọ ngàn vạn tuổi, cuối cùng cũng phải chết và xoay vần trong lục đạo.

Các cõi trời sai khác

Dục giới

A-nan, chư thế gian … danh vi dục giới.

- Giải thích : Những chúng sinh hưởng thụ cảnh giới tốt hơn loài người, thì gọi là loài trời.

Có những loài trời còn nghĩ ít nhiều đến sự dâm dục, thì gọi là loài trời Dục giới.

Có những loài trời thoát ly được ngũ dục, nhưng còn có sắc thân, thì gọi là loài trời Sắc giới.

Có những loài trời không còn sắc thân nữa, thì gọi là loài trời Vô sắc giới.

Loài trời Dục giới có 6 cõi gọi là Lục Dục Thiên.

Muốn được lên các cõi trời đó, thì phải tu mười điều lành, gọi là Thập thiện; tu đủ mười điều lành thì lên bậc cao, tu chưa đủ thì ở bậc thấp; hoặc tu mười điều lành đến nơi đến chốn, thì ở bậc cao, tu chưa đến nơi đến chốn, thì ở bậc thấp. Vì duyên khởi của kinh là dâm ái, nên trong đoạn này chỉ cử ra việc đoạn trừ lòng dâm để so sánh với các điều lành khác, chứ không chỉ riêng tu một điều lành ấy mà thôi.

Riêng về việc đoạn trừ lòng dâm, nếu tâm không buông lung trong việc tà dâm, thì được lên cõi Tứ Thiên Vương Thiên.

Nếu lòng dâm ái với vợ mình cũng ít ỏi, thì lên cõi Đao Lợi Thiên.

Nếu gặp cảnh dâm dục, thì tạm hưởng ứng, nhưng qua rồi thì không nghĩ ngợi gì tới, trong tâm động ít, tĩnh nhiều, thì được lên cõi Tu Diệm Ma Thiên.

Nếu tâm thường thanh tịnh, nhưng đến khi xúc cảnh, chưa trái hẳn được, thì lên cõi Đâu Suất Đà Thiên.

Nếu chính mình không lòng dâm dục, chỉ ứng phó với người khác, cả trong lúc ứng phó cũng cảm thấy là vô vị thì lên cõi Lạc Biến Hóa Thiên.

Quyển IX

Đến khi không còn tâm thế gian, chỉ miễn cưỡng làm theo thế gian, mà tâm vẫn thường siêu thoát, thì lên cõi Tha Hóa Tự Tại Thiên.

Trong sáu cõi Lục Dục Thiên này, về hình thức tuy đã được thanh tịnh, nhưng về tâm niệm còn dính líu đôi phần với ngũ dục, vì thế, nên phải cùng các loài người, loài súc, loài quỷ, loài địa ngục v.v… ở trong Dục giới.

(Quyển IX)

Sắc giới

A-nan, thế gian nhất thiết … danh vi sắc giới.

- Giải thích : Sắc giới gồm những loài trời, tuy còn sắc thân, nhưng đã quan sát được tác hại của ngũ dục, chuyên tâm tu tập Thiền-na, phát ra trí tuệ và thoát ly được ngũ dục.

Thiền-na (Dhyàna), Trung Hoa dịch là Tịnh lự; tịnh là tâm được yên lặng, không có tán loạn, có tác dụng dứt trừ những lầm lạc; lự là suy nghĩ, quán sát đúng đắn, có tác dụng phát ra trí tuệ. Dục giới có lự, không tịnh, Vô sắc giới có tịnh, không lự, chỉ ở Sắc giới là có tịnh và có lự; do đó, riêng được cái tên là Thiền.

Sắc giới có bốn bậc là : Sơ thiền, tức là Ly sinh hỷ lạc địa; Nhị thiền tức là Định sinh hỷ lạc địa; Tam thiền tức là Ly hỷ diệu lạc địa, và Tứ thiền tức là Xả niệm thanh tịnh địa.

Sơ thiền có ba bậc :

Nếu rời bỏ ngũ dục, chẳng những nắm giữ cái thân không làm việc dâm dục, mà trong tất cả các thời đều không nghĩ nhớ đến ngũ dục, thì được gọi là Phạm Chúng Thiên.

Nếu tập quán ngũ dục được trừ xong, tâm ly dục được tỏ rõ, vui vẻ với đức hạnh thanh tịnh, thì gọi là Phạm Phụ Thiên.

Nếu giới đức hoàn toàn thanh tịnh, lại có thêm trí sáng chỉ dạy phương pháp tu hành ly dục, do đó, có khả năng thống lĩnh phạm chúng, thì gọi là Đại Phạm Thiên.

Ba bậc của Sơ thiền, do rời bỏ được ngũ dục, nên đã thoát được các khổ não và các sự lầm lạc của cõi Dục giới không lay động được. Khổ não là những sự buồn rầu căm tức vì không thỏa mãn được lòng ưa muốn.

Nhị thiền cũng chia ra ba bậc :

Các vị từ Sơ thiền tu tập đức hạnh thanh tịnh viên mãn, định tâm kiên cố, hoàn toàn không có ngũ dục, phát sinh trí sáng suốt, thì gọi là Thiểu Quang Thiên.

Định lực ngày càng tăng, trí sáng ngày càng phát triển, thế giới mười phương thảy đều trong sạch, thì lên bậc Vô Lượng Quang Thiên.

Nếu dùng hào quang trí sáng làm công cụ giáo hóa, tuyên dương phương pháp tu hành thanh tịnh cùng khắp mọi nơi, thì lên bậc Quang Âm Thiên.

Các bậc Nhị thiền thoát ly được ưu thụ, nên trong tâm thanh tịnh đã uốn dẹp được những sự lầm lạc thô thiển.

Tam thiền cũng có ba bậc :

Từ Quang Âm Thiên, rời bỏ hỷ thụ, tinh tiến tu hành, được cái vui nhẹ nhàng yên lặng, thì lên bậc Thiểu Tịnh Thiên.

Định lực càng cao, sự thanh tịnh không có bờ bến, thân tâm được cái vui khinh an vô lượng, thì gọi là Vô Lượng Tịnh Thiên.

Nếu trong và ngoài yên lặng, dồn về cái vui khinh an cùng khắp, thì gọi là Biến Tịnh Thiên.

Ba bậc Tam thiền, rời bỏ được cái hỷ thụ ở Nhị thiền, được cái vui khinh an vô lượng, nên thân tâm cho đến cảnh giới, thảy đều thanh tịnh.

Tứ thiền có bốn bậc :

Các vị Tam thiền nhận thấy cái vui khinh an không phải thường trụ, tu tập chính quán, rời bỏ các cái vui và cái khổ, thân tâm chỉ có xả thụ, nên càng được thanh tịnh, thì lên bậc Phúc Sinh Thiên.

Nếu tâm phóng xả được viên mãn, trí sáng càng thanh tịnh, thì tùy thuận được bản tính không có vui khổ, cùng tột vị lai của cõi mình, thì gọi là Phúc Ái Thiên.

Từ cõi trời Phúc ái, có hai đường rẽ :

Nếu dùng cái tâm phóng xả sáng suốt thanh tịnh mà tu nhiều phúc đức, thì lên bậc Quảng Quả Thiên.

Nếu phát triển tâm phóng xả đến cùng tột, tiêu diệt các tưởng niệm, đi đến mọi tư tưởng đều bặt dứt trong 500 kiếp, thì gọi là Vô Tưởng Thiên.

Song, các bậc Vô Tưởng Thiên không tu tập theo chánh pháp, dùng cái tâm sinh diệt làm bản nhân tu hành, nên không thể giác ngộ được tính bất sinh diệt; vì thế, mà khi nghiền ngẫm cùng tột tâm phóng xả, thì tư tưởng bặt dứt trong nửa kiếp trước, nhưng trong nửa kiếp sau, tư tưởng lại sinh ra. Vì cái diệt của Vô Tưởng Thiên đối với cái sinh mà có, nên hết diệt thì sinh, hết sinh thì diệt và không thể đi đến bản tính bất sinh, bất diệt.

Bốn bậc Tứ thiền này, đã thoát ly được các cảnh khổ vui thế gian, nên tuy không phải là Bất động địa của chính pháp, nhưng trong tâm hữu sở đắc, công dụng cũng đã thuần thục.

Ngang với Tứ thiền, còn có năm cõi gọi là Tịnh Cư Thiên hoặc Bất Hoàn Thiên, là chỗ ở của các bậc Thánh nhân Nhị thừa. Các bậc này khi đã diệt trừ chín phẩm tư hoặc của Dục giới, chứng quả A-na-hàm, thì không còn thác sinh vào cõi dưới được nữa và phải thiết lập chỗ ở ngang với Xả niệm thanh tịnh địa của Tứ thiền.

Năm cõi Bất Hoàn Thiên là :

Vô Phiền Thiên, trong ấy các tướng khổ vui đã diệt hết và hai cái tâm ưa vui, chán khổ cũng không còn, khác với Tứ thiền của phàm phu chỉ tạm rời bỏ khổ thụ, lạc thụ, chứ không diệt hết khổ vui.

Cõi thứ hai là Vô Nhiệt Thiên, trong ấy trí tuệ phát huy, không còn năng xả, sở xả.

Cõi thứ ba là Thiện Kiến Thiên, trong đó trí tuệ càng sáng suốt, nhận rõ ngoài tâm, không còn cảnh tượng lục trần.

Cõi thứ tư là Thiện Hiện Thiên, trong đó tác dụng trí tuệ được phát huy, tự tại biến hóa, không còn ngăn ngại.

Cõi thứ năm là Sắc Cứu Kính Thiên, trong đó xét tột bản tính của sắc pháp, là duyên sinh không sinh, duyên diệt không diệt, vào được tính không có bờ bến.

Các vị A-na-hàm, ở trong năm cõi Bất Hoàn Thiên, tu tập diệt trừ 72 phẩm tư hoặc của Sắc giới và Vô sắc giới, rồi chứng quả A-la-hán. Tuy các cõi Bất Hoàn Thiên ở ngang với các cõi Tứ thiền và cùng một đồng phận của tâm phóng xả, nhưng những người ở các cõi Tứ thiền không thể thấy được, trừ các vị Thiên vương ở cõi Tứ thiền riêng được kính nghe những lời dạy bảo, nhưng cũng không thể thấy được. Cũng như trong thế gian, hiện có các vị A-la-hán trụ trì trong các đạo trường ở núi sâu đồng ruộng, nhưng người thường thế gian không thể thấy được.

Nói tóm lại, các cõi trời trong Sắc giới, tâm thường ở trong định, nhưng chưa hết cái lụy của hình hài; vì thế nên gọi là Sắc giới.

Vô sắc giới

Phục thứ A-nan … danh tùng kỳ loại.

- Giải thích : Từ cõi trời Tứ thiền là cõi cao nhất của Sắc giới, có hai đường rẽ :

Nếu tu tập trí tuệ, vào các cõi trời Bất Hoàn, lên Sắc Cứu Kính Thiên, phát minh được trí tuệ sáng suốt viên mãn, ra khỏi cõi trần, thành vị A-la-hán, rồi xoay lại vào Bồ-tát thừa, thì đó là những vị Hồi Tâm Đại A-la-hán.

Nếu nơi tâm phóng xả, khi đã bỏ được lạc thụ, khổ thụ rồi, lại cảm thấy cái thân làm ngăn ngại và tiêu diệt cái ngăn ngại ấy vào hư không, thì gọi là Không xứ.

Nếu diệt cái tướng hư không, chỉ còn cái hay biết, thì gọi là Thức xứ.

Nếu diệt cả cái hay biết nữa, không còn cái gì, thì gọi là Vô-sở-hữu-xứ.

Nếu diệt cái tưởng không còn có gì đó, rồi nhận hết là sạch, nhưng sự thật thì chưa hết, thì gọi là Phi-tưởng-phi-phi-tưởng-xứ.

Các bậc này say đắm cái định, muốn đến tột cái không, nhưng lại không rõ đạo lý “sắc, tức là không”, nên cái không của họ, chỉ là cái không đối với cái có, không phải cái không chân thật. Các vị ở cõi trời Phi-phi-tưởng muốn diệt hết thức tâm, nhưng bản tính thức tâm là thường trụ, hành tướng thức tâm là vô gián, thì làm thế nào mà diệt được; do đó, nên nói là còn, thì cũng không là còn, nhưng nói là hết, thì thật không phải là hết. Họ tự nhận là Phi tưởng, nhưng sự thật, thì họ cũng là Phi-phi-tưởng.

Nếu, từ cõi trời ngoại đạo lên Phi-phi-tưởng mà không biết quay về tu tập chính pháp, thì quả báo hết, rồi sẽ vào trong luân hồi. Nếu từ các cõi trời Bất Hoàn

dưới, mà lạc về các định vô sắc, thì khi lên Phi-phi-tưởng xứ, sẽ vào Diệt tận định, thành các vị Bất Hồi Tâm Độn A- la-hán.

Để giáo hóa các vị trên Vô Sắc giới quay về chính pháp, phát Bồ-đề tâm các vị Bồ-tát thường hiện thân làm