Giới Thiệu Kinh Thủ Lăng Nghiêm

Chỉ Ra Không Có Cái Gì Ra Ngoài Cái Thấy

mê là mê cái ngộ của Phật và Phật ngộ là ngộ cái mê của chúng sinh, chớ không tìm cái ngộ ở đâu khác.

Chỉ ra không có cái gì ra ngoài cái thấy

Phật bảo A-nan : Như lời Ông nói, không có cái thấy lìa ngoài tất cả vật mà riêng có tự tánh, thời ngay trong các vật Ông chỉ ra đó, không có cái nào là không thấy được. Nay Ta bảo với Ông rằng, Ông cùng với Như Lai ngồi trong vườn Kỳ-đà xem rừng vườn cho đến mặt trời, mặt trăng, các hiện tượng khác nhau, chắc chắn không có cái thấy nào để Ông chỉ ra được. Ông hãy phát minh chính ở trong các vật đó cái nào ở ngoài cái thấy ?

A-nan thưa : Con thật xem khắp rừng Kỳ-đà này không biết trong đó cái gì ở ngoài cái thấy. Vì sao ? Vì nếu cây ở ngoài cái thấy thì sao thấy cây; còn nếu thấy

cây tức là cái thấy thì cây đâu còn là cây, làm sao gọi là cây ? Cho đến nếu hư không là phi cái thấy thì sao lại thấy hư không ? Mà nếu như hư không tức là cái thấy thì làm sao lại gọi là hư không ? Con lại suy xét phát minh chín chắn thật trong cái hình tượng kia, không có cái gì ra ngoài cái thấy cả.

Phật dạy : Đúng vậy ! Đúng vậy. (*)

Một số từ nên biết : Sư tử tòa (Simhasana) : Pháp tọa của Phật; Phật ngồi chỗ nào thuyết pháp, thì chỗ ấy là Sư

———

(*) Từ trang 258 đến trang 420 trích bài giảng của cụ Tâm Minh xuất bản năm 1949 để đọc thêm, vì Hòa thượng ngã bệnh và nghỉ giảng vào sáng thứ hai, 6.12.1999. Sau đó ngài thị tịch năm 2001 tại Huế .( Ban sưu tập).

Ngài Văn Thù Kính Xin Phật Phát Minh Hai Thứ

tử tòa; vì Phật tự tại vô úy, hàng phục được tất cả các ngoại đạo, nên lấy sư tử làm ví dụ. Tinh minh tinh diệu kiến nguyên : Là cái tánh thấy trong suốt, tỏ rõ, thanh tịnh nhiệm mầu, chưa nhận sự phân biệt trần cảnh là tự tánh. Phi : Thông thường hay dịch chữ phi là không phải; nhưng tiếng không phải ở xứ ta còn do dự, chớ không được quyết định như chữ phi trong các kinh. Chữ Phi đây nghĩa là trái hẳn; đánh đổ một cách rốt ráo, dứt trừ tuột nguồn, tuột gốc, cho đến không còn mảy may gì, thì mới gọi là phi. Vậy nên chúng tôi để nguyên chữ phi cho khỏi lầm lạc. Ta-bà (Sahà) : Trung Hoa dịch Năng nhân, tức là thế giới hiện thời của chúng ta vậy.

Ngài Văn Thù Kính Xin Phật Phát Minh Hai Thứ

Khi ấy trong đại chúng, những người chưa chứng quả vô học, nghe Phật dạy như vậy, mờ mịt chẳng biết nghĩa ấy trước sau ra sao, đồng thời run sợ, không giữ được tâm thanh tịnh (1).

Như Lai biết trong Đại chúng tâm niệm rối loạn nên sanh lòng thương xót, an ủi A-nan và Đại chúng rằng : “Các thiện nam tử ! Bậc vô thượng Pháp vương (2), lời nói chơn thật, như tính chân như (3) mà nói, không có sai lạc

———

1 Sở thủ : Thủ nghĩa là giữ, giữ thân cho tề chỉnh, giữ tâm cho thanh tịnh, là chỗ sở thủ của đại chúng.

2 Pháp vương : Phật ứng cơ tự tại thuyết pháp, nên gọi là pháp vương.

3 Pháp Sở như : Phật đem trí chơn như mà quán các pháp, thì các pháp đều hiện ra cái tướng chơn thật như như bình đẳng. Trí của Phật là năng như, chơn như thật

lầm quấy, không phải như bốn lối nghị luận càn rỡ bất tử ¹ của chúng ngoại đạo Mạt-già-lê. Các Ông hãy suy xét cho chín chắn, chớ phụ lòng thương xót của Như Lai.

Khi ấy Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử ²thương hàng tứ chúng, ở trong Đại chúng đứng dậy, chắp tay cung kính mà bạch Phật rằng : “Thưa Thế Tôn, trong Đại chúng này chẳng ngộ được cái nghĩa “thị và phi thị” mà Như Lai vừa phát minh nơi hai thứ : “cái thấy và sắc không”. Thưa Thế Tôn, nếu những hình tượng sắc không nơi tiền cảnh, thật là cái thấy, thời lẽ ra phải có chỗ chỉ ! Mà nếu là ngoài cái thấy, thời lẽ không thể thấy được ! Nay trong đại chúng không biết nghĩa ấy do đâu, nên sanh lòng sợ hãi, chớ không phải vì căn lành đời trước ít ỏi. Cúi xin Như Lai đem lòng đại từ phát minh cho rõ những vật tượng cùng với cái thấy ấy vốn là vật gì, mà ở trong đó lại không có cái nghĩa “thị và phi thị”.”

Phật bảo Bồ-tát Văn-thù và Đại chúng : “Mười phương các Đức Như Lai cùng các vị đại Bồ-tát ở trong Tự trú Tam-ma-địa ³, thời cái thấy, cái bị thấy ⁴ và các tưởng

———

tướng là Sở như ; Phật y như thật tướng mà thuyết pháp, nên gọi rằng : “như pháp Sở như mà nói”.

¹ Bốn lối nghị luận quanh lộn bất tử : Bất tử nghĩa là không chết, nghị luận không nhất định, thì gọi là bất tử. Bọn Mạt-già-lê sợ người ta bác, nên nói quanh, nói lộn, nào là : cũng sanh, cũng diệt, cũng đoạn, cũng thường v. v… Phật phát minh cái nghĩa “không có thị và phi thị”, là y theo thật tướng mà nói, để phá trừ điên đảo mê chấp, chớ không phải như nghị luận bất tử của ngoại đạo.

² Pháp vương tử : Phật là Pháp vương, các vị Đại Bồ-tát về sau kế vị làm Phật, nên gọi là Pháp vương tử.

³ Trú tam-ma-địa : Là chơn ngã tam muội, thật chứng toàn thể pháp giới đều duy thức biến hiện, không phân biệt tâm và cảnh, năng và sở, v.v…

⁴ Kiến duyên : Là những món sở kiến (những cái bị thấy).

tướng đều như hoa đốm giữa hư không, vốn không thật có; cái thấy và cái bị thấy đó là tâm tính Bồ-đề nhiệm mầu trong sạch, sáng suốt (Bồ-đề diệu tịnh minh thể) ¹làm sao ở trong ấy lại còn cái nghĩa : “Thị và phi thị” ?”

- Bồ-tát Văn-thù, nay Ta hỏi ông : Như ông là Vănthù, lại có ông Văn-thù nào thật Văn-thù không hay là không có Văn-thù ?

- Thưa Thế Tôn, con đây chính là Văn-thù, không có Ông nào thật là Văn-thù nữa; vì sao ? Nếu có Văn-thù thật thời thành ra hai Văn-thù; nhưng con hiện nay thì không phải là không Văn-thù, ở trong ấy thật không có “thị và phi” hai tướng.

Phật dạy : “Tính thấy nhiệm mầu sáng suốt ấy cùng với Sắc Không thì cũng như vậy; nó vốn là một tâm tính vô thượng Bồ-đề lầm nhận là Sắc Không cùng với tánh thấy nghe đó thôi. Cũng ví như dụi con mắt, thấy có hai mặt trăng, thì mặt trăng nào mới thật là mặt trăng, còn mặt trăng nào lại không phải là mặt trăng. Ông Văn-thù : chỉ có một mặt trăng thật, trong ấy tự không có cái gì thật là mặt trăng hay không phải là mặt trăng. ²

Vậy hiện nay ông phát minh ra những thứ xem cái thấy và trần cảnh, thì đều gọi là vọng tưởng, ở trong ấy không thể chỉ ra thị hay phi thị được. Song cũng bởi tất cả đều là tâm

———

1 Bồ-đề diệu tịnh minh thể : Tùy duyên biến hiện là diệu, không thể nhiễm ô là tịnh, thường thường sáng suốt là minh; Bồ-đề diệu tịnh minh thể, là diệu tịnh minh của giác tánh, tức là diệu minh vô thượng Bồ-đề tịnh viên chơn tâm vậy.

2 Phi nguyệt : Nghĩa là phi mặt trăng; duy có một mặt trăng, dụi con mắt mà thấy ra hai, thì không thể chỉ cái nào là phi mặt trăng cả.

Tánh Thấy Là Nhất Chơn Tuyệt Đãi, Ra Ngoài Các Nghĩa : Thị Và Phi Thị

tính nhiệm mầu sáng suốt nên có thể làm cho các Ông ra ngoài cái nghĩa “chỉ được” và “không chỉ được”1.”

Tánh thấy là nhất chơn tuyệt đãi, ra ngoài các nghĩa : “Thị và phi thị”.

Song trong Đại chúng, những bậc sơ học, nghe Phật ấn chứng cái nghĩa “không vật gì là cái thấy và không có vật gì là phi cái thấy” thảy đều ngơ ngác chẳng biết Phật nói pháp gì. Đó là vì trong đại chúng, bình nhật thường nghe Phật dạy pháp Tiểu thừa, cái chi phi thì Phật nói là phi, cái chi thị, thì Phật nói là thị không bao giờ nói phân hai như của bọn ngoại đạo; ngày nay nghe Phật phát minh đến nghĩa “không có thị và phi thị” in tuồng như lối nói phân hai của ngoại đạo nên nghi hoặc lắm.

Ngài Văn-thù Bồ-tát thấy Đại chúng không hiểu lý chơn như tuyệt đãi của Phật vừa dạy, nên động lòng thương xót, xin Phật khai thị cho Đại chúng biết hai thứ

“năng kiến và sở kiến” nguyên là vật gì, mà ở trong ấy lại không có các nghĩa thị và phi thị.

Chừng ấy Phật mới chỉ rõ năng kiến với sở kiến, cho đến năng tưởng, sở tưởng, đều là như huyễn, đều do tự tâm biến hiện, không có sai khác, nên không thể có các nghĩa “thị và phi thị” được.

———

1 ) Chỉ và phi chỉ : Vật có thể chỉ được là chỉ, kiến tánh không thể chỉ được là phi chỉ; do kiến tánh bản lai là Bồ-đề diệu tịnh minh thể ra ngoài cái nghĩa “thị và phi thị” dù thân, dù cảnh cũng không ngoài thể ấy, nên quyết định không thể lấy cái tay mà chỉ nó lấy tư tưởng mà nghĩ biết nó được.

Cũng như một ông Văn-thù, nếu chỉ cái gì thật là Văn-thù thì hóa ra nhiều ông Văn-thù, mà hiện ông Vănthù ở đó, thì không thể nói là không có Văn-thù. Tự tâm

của chúng sinh, bản lai trùm khắp mười phương, bao hàm các pháp, dù tâm pháp hay sắc pháp, chỉ vì không tự giác, nên lầm chia ra có năng, có sở, có sắc không, có tánh thấy mà thôi. Nếu ở nơi sắc không, chỉ một vật gì là cái thấy, thì các vật khác lại hóa ra không phải là cái thấy, hoặc hóa ra nhiều cái thấy; còn nếu chỉ một vật gì là phi cái thấy, thì ngoài cái thấy ra, thật không còn gì đáng gọi là sắc không nữa cả. Vì lẽ đó cho nên không thể chỉ cái gì là “thị kiến”, hay cái gì là “phi kiến”.

Cũng ví như một mặt trăng, vì dụi con mắt mà thấy làm hai, tuy thấy in tuồng là hai, mà thật ra là một, nên không thể chỉ cái nào thật là mặt trăng, và cái nào là phi mặt trăng cả.

Hiện nay tánh thấy của chúng ta trùm khắp cả pháp giới, nếu chúng ta chỉ cái gì là tánh thấy, thì trái với tánh trùm khắp của nó, nếu chúng ta chỉ cái gì là phi cái thấy, cũng trái với tánh trùm khắp của nó, quyết định không thể có vật gì là thị hay là phi thị. Song tâm chúng ta còn vọng tưởng, thì cảnh giới vọng tưởng vẫn hiển hiện; nơi cảnh giới vọng tưởng đó, chúng ta có thể chỉ cái này là thân, cái này là nhà, cái này là cây, cái này là đá; đến như tánh thấy của chúng ta, cái tánh thấy diệu minh ra ngoài các sự phân biệt, nó là chỗ biểu lộ của chơn tâm, trùm khắp mười phương, không thân, không sơ, không năng, không sở, thì chỉ có thể tự chứng, chớ quyết không thể chỉ bày; vì đã có

Nghi Tâm Tính Tự Nhiên Như Thần Ngã

chỉ bày, tức là có năng chỉ, sở chỉ, mà đã có năng chỉ, sở chỉ, thì quyết định không phải là tánh diệu minh vậy.

Nghi Tâm Tính Tự Nhiên Như Thần Ngã

Ngài A-nan bạch Phật rằng : “Thưa Thế Tôn, thật như lời Pháp vương dạy : Tâm tánh duyên khắp mười phương thế giới, yên lặng, thường trú (1 ), tánh chẳng sanh diệt; điều ấy so với thuyết của vị Phạm Chí xưa tên là Tatỳ-ca-la đã nói về minh đế(2)hay các thuyết ngoại đạo, như bọn Đầu-khôi nói : “Có chân ngã khắp mười phương” có sai khác nhau không ?”

Đức Thế Tôn nơi núi Lăng-già cũng đã từng vì nhóm ông Đại Huệ Bồ-tát giảng dạy cái nghĩa như vầy : “Bọn ngoại đạo kia thường nói tự nhiên(3), còn Ta nói nhơn duyên (4), không phải cảnh giới của bọn kia.”

“Song con nay quán cái tâm tánh ấy nó tự nhiên chẳng sanh, chẳng diệt, cách xa hết thảy các lối điên đảo, luống dối, in tuồng không phải nhơn duyên, và cũng không phải cái tự nhiên của ngoại đạo kia, xin Phật khai thị thế nào,

———

¹Lặng vậy thường trú : Là thường vẫn rỗng suốt như vậy, không thay, không đổi.

²Minh đế : là cái nguyên thỉ lờ mờ, như cái hỗn độn trong đạo nho. Phạm-chí Ta-tý

(3) Tự nhiên : Nghĩa là tự nó là vậy.

(4) Nhơn duyên : Nhơn là nguyên nhơn, như bởi có A mới sanh ra có B, thì A là nhơn, B là quả; A là nhơn của B , và B nhơn nơi A mà xuất hiện vậy. Duyên là phan duyên, như B vin theo A, nương theo A mà hóa sanh, thì gọi là B duyên với A, hoặc nhờ duyên của A mà hóa sanh vậy.

Nghi Là Nhân Duyên

để cho chúng con khỏi mắc các tà kiến, đặng tâm tánh trong sạch nhiệm mầu sáng suốt.”

Phật bảo ông A-nan : “Ta nay phương tiện chỉ bày, chơn thật, mà bảo như vậy Ông còn chưa ngộ, lầm là tự nhiên. Này A-nan, như Ông chỉ cái đó là tự nhiên, thì tự Ông phải phân tỉa, chỉ rõ cái thể tự nhiên của nó.

Ông hãy xét nơi cái tính thấy kia, lấy gì làm tự thể. Cái thấy đó gọi là lấy cái sáng làm tự thể, lấy cái tối làm tự thể, lấy cái hư không làm tự thể, hay lấy cái ngăn bịt làm tự thể. Này A-nan, như nó lấy cái sáng làm tự thể, thì lẽ không thể thấy tối; như nó lấy cái hư không làm tự thể của nó, thì lẽ nó không thấy những vật ngăn bịt. Như vậy cho đến như lấy cái tướng tối làm tự thể, thì đến khi sáng, tánh thấy lẽ phải diệt mất, làm sao lại còn thấy sáng ?”

Nghi là nhân duyên

Ngài A-nan bạch Phật rằng : “Chắc cái tính thấy ấy, chẳng phải tự nhiên, con nay đã phát minh cái đó, là do nhơn duyên mà sanh, nhưng tâm con còn chưa rõ, xin hỏi đức Như Lai, cái nghĩa lý thế nào cho hiệp được với tánh nhơn duyên ?”

Chỉ ra tính thấy không phải là nhân duyên và kết luận

Phật dạy : “Ông nói nhơn duyên, Ta lại hỏi Ông : Ông nay vì nhơn duyên mà có thấy, tánh thấy hiện trước đó, vậy cái thấy đó lại là nhơn nơi sáng mà có thấy, nhơn nơi tối mà có thấy, nhơn nơi trống không mà có thấy, nhơn nơi ngăn bịt mà có thấy ? Này A-nan, nếu như nhơn cái sáng

Tánh Thấy Là Phi Nhơn Duyên Phi Tự Nhiên, Ly Hết Thảy Tướng Và Tức Hết Thảy Pháp

sáng mà có thấy, thì lẽ ra không thể thấy tối, như nhơn cái tối mà có thấy, thì lẽ ra không thể thấy sáng, như vậy cho đến nhơn cái trống không, nhơn vật ngăn bịt, cũng không hiệp lý như nhơn cái sáng hay cái tối. Lại nữa, này A-nan, cái thấy đó lại là nương cái sáng mà có thấy, nương cái tối mà có thấy, nương cái trống không mà có thấy, hay nương cái ngăn bịt mà có thấy. Này A-nan, nếu nương cái trống không mà có thấy, thì lẽ ra không thể thấy các vật ngăn bịt. Nếu nương các vật ngăn bịt mà có thấy, thì lẽ không thể thấy cái trống không, cho đến nương cái sáng, nương cái tối, cũng không hiệp lý như nương cái hư không hay nương vật ngăn bịt. Ông nên biết tính thấy (1) là như vậy, không phải nhơn, không phải duyên, cũng không phải tự nhiên, cũng không phải không tự nhiên, không có nghĩa không phải với không không phải, không có nghĩa tức là không, tức là rời hết thảy tướng, tức hết thảy pháp, làm sao ngày nay Ông lại manh tâm trong ấy, dùng những danh tướng hý luận (2) của thế gian mà phân biệt được, thế cũng như Ông lấy bàn tay rờ nắm hư không, chỉ thêm nhọc công, chớ khi nào hư không chịu để cho Ông nắm bắt.

Tánh thấy là phi nhơn duyên phi tự nhiên, ly hết thảy tướng và tức hết thảy pháp.

Ngài A-nan nghe Phật chỉ cái bản tánh ra ngoài các nghĩa : Thị, Phi, thì tưởng rằng Phật bác tất cả các pháp và

———

¹ Tánh giác diệu minh : Là cái tánh diệu minh của bản giác, thường biểu lộ ra nơi lục căn.

(2) Hý luận : Lời luận trò chơi, không xác thật.

riêng chỉ một thể tự nhiên, nên Ông xin Phật chỉ rõ cái thể tự nhiên của Phật, đối với những cái tự nhiên của ngoại đạo như Minh đế, như Chơn ngã, khác nhau về chỗ nào. Phật biết ông A-nan còn mắc nơi vọng tưởng, điên đảo, không nhận được cái bản tánh nhất chơn thường trú, nên Phật gạn hỏi ông A-nan, bảo chỉ cái tự thể của cái thấy. Nếu cái thấy lấy cái sáng làm tự thể thời không thấy tối, lấy cái hữu hình làm tự thể thời không thấy vô hình; mà ngoài các thứ sáng tối, hữu hình, vô hình ra, thì cái thấy biết lấy gì làm tự thể. Đã không thể chỉ được cái tự thể của cái thấy, thì cái thuyết tự nhiên, không thể thành lập được.

Ngài A-nan thấy cái thuyết tự nhiên bị phá hoại, thì tưởng chắc là nhơn duyên, nên Ông lại chấp về mặt nhơn duyên, mà xin Phật chỉ rõ cái tánh nhơn duyên của cái thấy.

Phật nhơn đó lại bảo ngài A-nan chỉ rõ cái thấy, nhơn cái gì hoặc duyên cái gì mà có. Hễ nhơn cái sáng mà có, thì lại không thể thấy cái hữu hình; mà ngoài bốn thứ ấy ra, cũng không thể chỉ cái gì là nhơn duyên của cái thấy. Đã không thể chỉ cái thấy nhơn cái gì hoặc duyên cái gì mà có, thời cái thuyết nhơn duyên cũng bị phá.

Những thuyết nhơn duyên hay tự nhiên vẫn không có gì đáng bác, song Phật bác là vì muốn phá trừ chỗ chấp của ông A-nan mà thôi. vậy nên về sau, Phật lại dạy rằng cái tính giác diệu minh là phi nhơn duyên, phi bất nhơn duyên phi tự nhiên, phi bất tự nhiên, không có các nghĩa phi và bất phi, các nghĩa thị và phi thị, và Phật chỉ rõ cái tánh thấy là ly hết thảy các tướng, tức hết thảy các pháp.

Lại Nghi Nhân Duyên

Tánh thấy ly hết thảy các tướng; vì các tướng đều như huyễn không thật, tánh thấy tức hết thảy các pháp, vì các pháp đều là diệu tịnh minh thể.

Cái tánh thấy đó chỉ có thể lấy tâm vô trú vô trước mà chứng, chớ không thể theo những danh tướng luống dối của thế gian mà phân biệt. Tánh thấy như hư không, cái phân biệt luống dối như bàn tay, lấy bàn tay mà nắm bắt hư không thì chỉ thêm nhọc sức, chớ bao giờ hư không chịu để cho bàn tay nắm bắt.

Lại nghi nhân duyên

Ngài A-nan bạch Phật rằng : “Thưa Thế Tôn, chắc cái tâm tánh ấy là phi nhơn, phi duyên, làm sao đức Thế Tôn lại thường tuyên dạy cho các hàng Tỳ-kheo rằng : tánh thấy đủ bốn nhân duyên, nghĩa là nhơn hư không, nhơn ánh sáng, nhơn cái tâm, nhơn con mắt. Nghĩa ấy thế nào?”

Phật dạy : “Ta nói các tướng nhơn duyên ấy của thế gian là không phải đệ nhất nghĩa (1 ).

Này A-nan, Ta lại hỏi ông : Các người thế gian nói rằng tôi thấy, thì thế nào mới gọi là thấy, còn thế nào gọi là không thấy ?”

———

¹ Phi đệ nhất nghĩa : Đệ nhất nghĩa là nghĩa tối thâm, tối diệu của đạo Phật; các pháp duyên sanh giả dối không thật, chỉ là danh tướng của thế gian, đâu phải là đệ nhất nghĩa. Các pháp của thế gian vốn không có tự tánh; không có tự tánh; nên chỉ một chơn tánh; hiện nay Phật chỉ rõ cái chơn tánh, tức là cái đệ nhất nghĩa tánh, mà ông A-nan lại còn chấp nơi các tiếng nhơn duyên của thế tục, nên mới bị Phật bác.

Chỉ Thẳng Sự Thật Nhận Thấy Tính Thấy

Ngài A-nan bạch rằng : “Người đời nhơn nơi ánh sáng của mặt trăng, mặt trời và đèn, thấy các hình tướng, thì gọi là thấy; còn như không có ba món ánh sáng ấy, thì không thể thấy được.”

Này A-nan, nếu khi không sáng mà gọi là không thấy, thì đáng lẽ không thể thấy tối; còn như đã thấy tối thì khi ấy chỉ là không sáng, chớ sao lại không thấy.

Này A-nan, như đương khi ở trong tối, vì không thấy sáng, mà gọi là không thấy, thì hiện nay đương ở trong sáng, không thấy cái tối lại cũng gọi là không thấy; như vậy thì ở nơi hai tướng sáng và tối, cũng đều phải gọi là không thấy cả. Còn như hai tướng sáng và tối ấy, chỉ phá hoại lẫn nhau, chứ trong đó không lúc nào là không có tánh thấy của Ông; như vậy thì biết rằng hai nơi ấy đều phải gọi là thấy, chớ làm sao lại là không thấy ?

Này A-nan, vậy nay Ông nên biết rằng : Đương khi thấy sáng, cái thấy không phải là cái sáng, đương khi thấy tối, cái thấy không phải là cái tối, đương khi thấy hư không, cái thấy không phải là cái hư không, đương khi thấy ngăn bịt, cái thấy không phải là cái ngăn bịt.

Chỉ thẳng sự thật nhận thấy tính thấy

Bốn nghĩa ấy đã thành lập rồi, Ông lại nên biết rằng : Khi nhận thấy tính thấy thì tính thấy ấy không phải là cái thấy; tính thấy còn rời cái thấy và cái thấy không thể đến nơi tính thấy được (huống nữa là các kiến duyên). Làm sao Ông lại còn nói những tướng nhơn duyên, tự nhiên và tướng hòa hiệp. Hàng Thanh văn các ông hẹp hòi không

biết, không thông suốt được sự thật thanh tịnh (1), Ta nay dạy bảo Ông, Ông phải suy xét đúng đắn, chớ không được trễ nải trên đường Bồ-đề nhiệm mầu(2).

Ngài A-nan nghe Phật dạy cái lý “phi nhơn duyên” thì lấy làm ngạc nhiên, vì Ông thường nghe Phật dạy rằng, cái thấy gồm đủ bốn thứ nhơn duyên là : Nhơn cái hư không, nhơn cái sáng, nhơn cái tâm, nhơn con mắt. Nguyên Phật dạy các tướng nhơn duyên giữa thế gian, là để chỉ rõ rằng các pháp, đều do nhơn duyên giả hiệp mà thành, vốn không có tự tánh. Các pháp không có tự tánh, tức là duy một chơn tánh, duy một đệ nhất nghĩa tánh.

Khi Phật chỉ bốn nhơn duyên, là chỉ về chỗ người đời thường gọi là cái thấy, chớ không phải thật chỉ tánh thấy.

Như người đời khi có ánh sáng, thấy vật này vật khác thì gọi là thấy, đến khi tối không thấy rõ các vật, thì gọi là không thấy, nhưng thật ra thì không phải thế. Vì nếu trong khi tối thật là không thấy, thì làm sao lại còn thấy tối, mà đã thấy tối, thì lúc ấy chỉ không có ánh sáng, chớ đâu phải là không thấy. Người đời nhận vật là mình, lấy cái ánh sáng làm cái thấy nên tưởng lầm như vậy, chớ cái thấy lúc nào cũng có, chẳng phải vì sáng, vì tối, mà có thêm bớt.

———

¹Thanh tịnh thực tướng : Là tướng chơn thật thanh tịnh; vì tướng ấy không có giả dối nên gọi là thật tướng, tướng ấy không có nhiễm ô nên gọi là thanh tịnh.

²Đường diệu Bồ-đề : Tức là đạo vô thượng Bồ-đề của chư Phật.

Xin Chỉ Dạy Cái Nghĩa: Nhận Thấy Tánh Thấy Không Phải Là Cái Thấy

Vậy trong khi thấy sáng, cái thấy không phải là cái sáng; trong khi thấy tối, cái thấy không phải là cái tối, trong khi thấy các vật hữu hình, cái thấy không phải là các vật hữu hình; trong khi thấy hư không vô hình, cái thấy cũng không phải là cái hư không vô hình. Xét lên một tầng nữa, trong khi cái tánh thấy phát ra cái tác dụng thấy các vật tượng, thì cái tác dụng thấy các vật tượng đó, cũng chưa phải là cái thấy, huống nữa là vật tượng. Cái tánh đó không năng, không sở, không sanh, không diệt, ra ngoài các sự đối đãi, đâu còn có những tướng nhơn duyên, tự nhiên hay là hòa hiệp; chỗ đó nếu không nhận rõ, thì chẳng những không biết tánh thấy là chi, mà cũng không biết kiến tinh là chi, vì chỉ duyên một cái ảnh tượng giả dối nơi pháp trần mà thôi. Duyên với các tướng hư vọng, thì quyết định không nhận rõ được tánh thấy, nên Phật dạy phải suy xét đúng với sự thật, đặng chứng rõ thật tướng của các pháp, chớ không nên trễ nải trên con đường tu học Phật pháp.

Xin chỉ dạy cái nghĩa : nhận thấy tánh thấy không phải là cái thấy.

Ngài A-nan bạch Phật rằng : “Bạch Thế Tôn, như lời Phật vì chúng con chỉ dạy về nhơn duyên, tự nhiên, các tướng hòa hiệp và không hòa hiệp, tâm con còn chưa rõ; đến nay lại nghe cái nghĩa “nhận thấy tính thấy không phải là cái thấy” (1), thì lại càng thêm lúng túng, cúi xin Phật

———

¹ Kiến kiến phi kiến : tùy theo căn cơ có nhiều nghĩa :

thương xót (2) ban cho chúng con con mắt đại trí huệ (3) , chỉ bày cho chúng con cái tánh sáng suốt trong sạch của tâm tánh (4). Nói lời ấy rồi, khóc lóc đảnh lễ, vâng nghe lãnh thánh chỉ của Phật.

Khi bấy giờ, đức Thế Tôn thương xót Ông A-nan, cùng cả Đại chúng, định sẽ diễn bày phép Đại Tổng trì (đà-lani) (1), là con đường tu hành nhiệm mầu các pháp Tamma-đề (2), nên bảo A Nan rằng : Ông tuy nhớ lâu, song chỉ lợi ích về mặt học rộng, chớ về chỗ quán chiếu vi mật của phép Xa-ma-tha (3), tâm ông còn chưa rõ, ông hãy lắng tai

———

a. Kiến tánh chi năng kiến phi kiến tánh : Nghĩa là kiến tánh phát ra kiến tinh và kiến duyên, tuy kiến tánh, kiến duyên vẫn một thể kiến tánh, song đã có chia rẻ, thì cái kiến tinh kia, đâu phải là kiến tánh.

b. Kiến thể chi kiến phần phi kiến thể : Nghĩa là tự thể phần chuyển biến ra kiến phần và tướng phần, song kiến phần đâu phải là tự thể phần.

c. Kiến kỳ năng kiến phi năng kiến : Nghĩa là chứng rõ cái năng kiến bản lai đồng một thể với cái sở kiến, thật không có gì đáng gọi là năng kiến. Cái tánh không năng không sở kia đâu phải là cái năng kiến.

d. Kiến kỳ kiến tánh phi kiến tinh : Nghĩa là khi chứng rõ kiến tánh không năng, không sở, thì kiến tánh đâu phải thật là kiến tinh. Bốn nghĩa ấy tùy cơ mà hiểu, nghĩa nào cũng đúng với chánh pháp cả.

2 Hoằng từ : Nghĩa là đức từ rộng lớn.

3 Đại huệ mục : Nghĩa là con mắt trạch pháp thù thắng, tức là cái trí lựa chọn chánh pháp rất sáng suốt.

(4) Giác tâm : Là cái tâm rõ biết. Về đoạn này hai chữ giác tâm riêng chỉ về cái chơn tinh hay cái chơn tâm.

(1) Đại đà-la-ni (Mahàdhàrani): Đại là lớn, Đà-la-ni là tiếng Phạm, Trung Hoa dịch là tổng trì; tổng trì hết thảy các pháp nên gọi là đà-la-ni. Phép đà-la-ni đây là phép Thủ Lăng Nghiêm.

(2) Tam ma đề (Samàdhi) : Trung Hoa dịch là đẳng trì tức là các quả của sự tu chánh định.

(3) Chỗ quán chiếu vi mật của phép Xa-ma-tha (Samatha) : Xa-ma-tha dịch là chỉ; tâm an trú nơi nhất cảnh, tâm duy một cảnh thì goi là xa-ma-tha; chỉ với quán có khác, song về lối tu liễu nghĩa, thì thường tịch thường chiếu, tịch chiếu bất nhị, chỉ với quán đồng tu một lần, chỉ tức là quán, quán tức chỉ là không thể rời nhau, nên định Thủ

Chỉ Ra Hai Thứ Nhận Thức Sai Lầm

nghe, Ta sẽ vì ông mà phân tích chỉ bày cho và cũng làm cho kẻ hữu lậu đời tương lai sẽ đặng quả Bồ-đề.

Chỉ ra hai thứ nhận thức sai lầm

Này A-nan, hết thảy chúng sinh luân hồi trong thế gian là bởi hai cái nhận thức sai lầm, phân biệt trái ngược, (4) chính nơi tâm tính mà phát sinh, chính theo

nghiệp báo mà xoay vần thay đổi (5).

Hai nhận thức ấy là gì ? Một là nhận thức sai lầm nghiệp riêng (biệt nghiệp) (6) của chúng sinh, hai là nhận thức sai lầm nghiệp chung (đồng phận) (7) của chúng sinh.

Thế nào gọi là cái nhận thức sai lầm nghiệp riêng ? Này A Nan, như người thế gian, con mắt bị bệnh lòa thì buổi tối thấy nơi ngọn đèn, riêng có thấy bóng tròn năm sắc, lớp lớp bao phủ. Ý ông nghĩ sao ? Cái bóng tròn hiện ra nơi ngọn đèn khi ban đêm ấy là cái sắc của ngọn đèn hay là cái sắc của cái thấy ?

Này A-nan, nếu như cái đó là cái sắc của ngọn đèn, thì sao người không có bệnh lòa lại không đồng thấy, mà duy có người mắc bệnh lòa mới thấy cái bóng tròn ấy ? Nếu

———

Lăng Nghiêm tuy là chỉ mà vẫn có quán chiếu rất thâm diệu. Nhờ chỗ quán chiếu thâm diệu đó, mới chứng đặng pháp tánh.

4 Kiến vọng điên đảo phân biệt : Là cái vọng nơi kiến tinh, phân biệt trái ngược, không đúng sự thật.

(5) Đương nghiệp mà xoay vần thay đổi : Là trong khi hiện ra cảnh giới, lại tùy theo nhơn mà hiện ra quả, nhơn sanh quả, rồi quả lại làm nhơn, xoay vần mãi mãi.

(6) Biệt nghiệp : Nghĩa là nghiệp riêng của mỗi mỗi chúng sinh.

(7) Đồng nghiệp : Là nghiệp chung của một phần chúng sinh như loài người đều hưởng thọ cảnh giới nghiệp người, như tu-la đều hưởng thọ cảnh giới tu-la v.v….

nó là sắc của cái thấy, thì cái thấy đã hóa thành sắc rồi, còn người lòa kia thấy được bóng tròn thì gọi bằng gì ? (1)

Lại nữa, này A-nan, như cái bóng tròn kia, rời cái đèn mà riêng nó tự có, thì lẽ đáng xem qua bình phong, bức màn, ghế, bàn, đều có bóng tròn hiện ra. Nếu ngoài cái thấy mà riêng mình tự có, thì lẽ không phải con mắt thấy được, làm sao người lòa lại thấy được bóng tròn ?

Vì vậy Ông nên biết rằng, sắc thật ở nơi đèn và cái thấy bị bệnh làm ra bóng tròn. Cả cái bóng tròn và cái thấy kia, đều là bệnh lòa, song nhận thấy được bệnh lòa đó, vốn không phải là bệnh; rốt cuộc Ông không nên nói là đèn hay là thấy, ở trong ấy còn có cái “chẳng phải là

đèn và chẳng phải là thấy (2).

Ví như mặt trăng thứ hai, nó chẳng phải là thể, cũng chẳng phải là bóng của mặt trăng; vì sao ? Thấy có cái mặt trăng thứ hai là vì dụi mắt mà thành ra vậy. Các người có trí chẳng nên nói rằng mặt trăng dụi mắt mà thành ra có, là hình hay phi hình, là ra ngoài cái thấy hay không ra ngoài cái thấy (1) . Cái bóng tròn đây cũng vậy, nó chỉ do

———

¹Cái thấy đã hóa thành sắc trần, thì cái thấy được bóng tròn của người lòa kia mới gọi bằng gì ? Người lòa thấy hình tròn, nếu cái hình tròn kia tức là cái năng kiến, thì còn biết gọi cái thấy hình tròn bằng cái gì nữa.

²Cái “chẳng phải là đèn và chẳng phải là thấy” : Cái ấy là cái bịnh lòa, hoặc là cái nhận biết bịnh lòa.

¹ Là hình hay phi hình, ly cái kiến hay phi kiến : Vốn một mặt trăng, dụi con mắt mà thấy ra hai; nếu gọi cái trăng thứ hai là hình mặt trăng, thì còn biết gọi cái thứ nhất là cái gì ? Song nếu nói nó là phi mặt trăng, thì sao khi đêm tối không trăng, dụi con mắt lại không thấy có đệ nhị nguyệt ? Nếu nói nó là ly cái thấy, thì làm sao lại còn thấy được nó, còn như nói nó là ly cái phi kiến thì đem cái gì mà thấy nó.

bệnh lòa mắt mà thành, nay dầu muốn gọi cái gì là đèn, hay là cái thấy cũng không được, huống nữa, còn phân biệt rằng không phải ngọn đèn hay không phải là cái thấy.”

Ngài A-nan nghe Phật dạy những lý “phi nhơn duyên, phi bất nhơn duyên; phi tự nhiên, phi bất tự nhiên; phi hòa hiệp, phi bất hòa hiệp”, và chỉ rõ cái tánh “ly tức ly phi, thị tức phi tức”, nhưng Ngài chưa lãnh hội đặng, là vì trong chỗ tâm và cảnh, đối đãi với nhau mà hiện, Ngài chưa thể dung hiệp cả tâm và cảnh, đặng nhận rõ cái tánh thường trú. Đến nay Ngài nghe Phật dạy cái nghĩa “kiến kiến phi kiến”, thì lại càng thêm phân vân chẳng biết Phật muốn chỉ cái gì nên Ngài khóc lóc lạy Phật, nhờ Phật khai thị cho ông nhận được cái chơn tâm thường trú.

Phật muốn chỉ rõ vì sao cái kiến tánh còn phải ly cái vọng nơi kiến tinh, nên Phật mới dạy cho ông A-nan biết những lối vọng kiến của chúng sinh, nó theo tánh điên đảo mà phát sanh, rồi theo nhơn quả mà xoay vần trong lục đạo. Kiến tánh vẫn là kiến tánh, song tác dụng của kiến tánh là kiến tinh, theo chỗ mê ngộ mà có sai khác; chúng sinh không rõ tự tánh, điên đảo phân biệt, nên toàn thể kiến tinh là vọng kiến; chư Phật thật chứng tự tánh thanh tịnh vô vi, nên toàn thể kiến tinh là chơn kiến. Kiến tinh có chơn, có vọng, là do nơi chỗ ngộ, chỗ mê mà phát sanh, chớ kiến tánh vẫn là kiến tánh, không bao giờ thay

———

Thật ra cái đệ nhị nguyệt, chỉ là cái tướng giả dối, do dụi con mặt hiện thành, chớ không phải thật có.

đổi. Song đã chơn thì không có vọng, mà đã vọng thì không có gì đáng gọi là chơn, vậy muốn chứng rõ chơn kiến, cần phải dứt trừ cho hết vọng kiến, mà muốn dứt trừ cho hết vọng kiến, thì cần phải rõ thế nào là vọng kiến.

Phật muốn cho ngài A-nan rõ biết thế nào là vọng kiến, nên phân biệt chia cái vọng kiến ra hai phần là biệt nghiệp vọng kiến và đồng phận vọng kiến.

Biệt nghiệp vọng kiến là cái vọng kiến phần riêng của mỗi mỗi chúng sinh. ví như người mắc bệnh lòa, buổi tối ngó đèn thì thấy xung quanh ngọn đèn có một vành tròn năm sắc; chúng sinh mắc bệnh mê lầm, nên cái kiến tinh đối với trần cảnh thấy có chỗ thân chỗ sơ, chỗ đáng ưa chỗ đáng ghét.

Người mắc bệnh lòa, tuy thấy bóng tròn ngũ sắc, mà xét ra thì khó bề chỉ cái bóng tròn đó về phần cái đèn hay về phần cái thấy. Vì nếu nói về phần cái đèn, thì sao những kẻ không lòa lại không thấy bóng tròn; còn như nói về phần cái thấy, thì làm sao khi không có ngọn đèn hoặc ngoài ngọn đèn ra, lại không thấy bóng tròn. Xét ra cho kỹ, thời ngọn đèn thật có sắc ngọn đèn, song vì mắc bệnh lòa, nên xung quanh ngọn đèn, lại thấy có bóng tròn ngũ sắc, cái bóng tròn ngũ sắc đó, tuy không thể riêng có ngoài ngọn đèn và cái thấy, mà một mình ngọn đèn và cái thấy cũng không thể làm ra cái bóng tròn ngũ sắc; trong ấy có một nguyên nhơn rất trọng yếu, tức là cái bệnh lòa vậy.

Cũng như trên trời duy một mặt trăng, mà đến khi dụi mắt thì thấy ra hai, tuy thấy ra hai, mà mặt trăng vẫn một.

Sao Gọi Là Nhận Thức Sai Lầm Nghiệp Chung

Chúng sinh cũng vậy, đồng một thể tánh; vì mê lầm mà chia ra có năng, có sở, có tự, có tha, có thân, có sơ, có ưa, có ghét, song tuy chia ra đến đâu đi nữa, mà thể tánh ấy vẫn bình đẳng như như, không hai, không khác.

Người bệnh là đương lúc thấy lòa, nếu nhận biết được vì lòa mà thấy ra bóng tròn ngũ sắc, chớ cái bóng tròn ấy thật không có, thì cái tánh biết mình lòa kia, vẫn không có bệnh. Chúng sinh cũng vậy, chúng sinh dù hư vọng phân biệt đến đâu nữa, nếu nhận biết cái vọng, thì cái tánh biết vọng kia, quyết định không phải là vọng. Không phải là vọng tức là chơn, nào phải tìm đâu xa nữa.

Sao gọi là “nhận thức sai lầm nghiệp chung” ?

“Này A-nan, cõi Diêm Phù Đề (1) này, trừ phần nước nơi các biển lớn ra, phần đất bằng ở giữa có đến ba ngàn châu (2). Châu lớn chính giữa bao quát từ Đông sang Tây, tính số các nước lớn, có đến hai ngàn ba trăm nước. Còn các châu nhỏ giữa các biển, hoặc có đôi ba trăm nước, hoặc một, hai nước, cho đến ba mươi, bốn mươi, năm mươi nước. Này A-nan, ở trong ấy như có một châu nhỏ chỉ có hai nước, mà người trong một nước đồng cảm lấy ác duyên ³, thì chúng sinh trong nước ấy thấy những cảnh giới không lành, hoặc thấy hai mặt trời, hoặc thấy hai mặt trăng, cho đến

———

¹ Cõi Diêm Phù Đề : Diêm Phù Đề là mặt trái đất.

² Châu : Bốn phía nước biển bọc quanh, giữa có đất nổi, thì gọi là châu.

³ Cảm lấy ác duyên : Là bị duyên của các nghiệp dữ chiêu cảm.

So Sánh Cái Thấy Hiện Tiền Để Chỉ Rõ Ý Nghĩa

các giống ác tướng, như : Vựng Thích, Bội, Quyết, Tuệ, Bột, Phi, Lưu, Phụ Nhỉ, Hồng Nghê, ¹thảy mà chỉ nước ấy thấy; còn chúng sinh trong nước bên kia, thì

vốn không thấy mà cũng không nghe.

So sánh cái thấy hiện tiền để chỉ rõ ý nghĩa : nhận thấy tính thấy không phải là cái thấy, xa rời tướng hòa hợp, viên mãn đạo Bồ-dề

Này A-nan, Ta nay vì Ông đem hai việc đó lui tới kết hợp mà chỉ rõ. Này A Nan, như cái nhận thức sai lầm nghiệp riêng của chúng sinh kia, thấy nơi ánh sáng ngọn đèn hiện ra bóng tròn, cái bóng tròn ấy tuy in tuồng tiền cảnh, nhưng thật ra là do bệnh lòa mắt tạo thành. Cái bóng lòa ấy là cái bệnh của cái thấy, chớ không phải do sắc tướng tạo ra; nhưng nơi kẻ thấy bệnh lòa, song người nhận thấy được bệnh lòa vốn không có lỗi. Lấy đó mà so sánh, thì hiện nay Ông thấy núi sông cõi nước và các chúng sinh đều là cái bệnh thấy vô thỉ ² tạo thành; cái thấy và cái bị thấy duyên nhau, ³ in tuồng hiện ra tiền cảnh,

———

¹Vị, Thích, Bội, Khuyết, Tuệ, Bột, Phi, Lưu, Phụ, Nhĩ, Hồng, Nghẽ : Vị là cái quầng xung quanh mặt trời hay mặt trăng, Thích là Nhật thực, nguyệt thực; Bội, Khuyết là những bớt đen trên mặt trời, mặt trăng, như hình ngọc bội hay ngọc khuyết; Tuệ là sao phướng; bột là sao chổi; Phi là sao Băng; Lưu là nhiều sao băng nối tiếp với nhau; Phụ, Nhĩ là những hắc khí đeo bên mặt trời, như đồ vác trên lưng hay như cái tai; Hồng, Nghê là các thứ mống.

²Kiến bệnh vô thỉ : Vô thỉ là không có trước sau. Kiến bệnh có hai nghĩa : theo nhãn căn mà cắt nghĩa, thì nói là cái bệnh của cái thấy,tức là cái vọng nơi kiến tinh vậy; còn theo tâm tánh mà cắt nghĩa, thì phải nói là cái bệnh kiến chấp, tức là các món ngã kiến, pháp kiến vậy.

³Kiến và kiến duyên : Kiến là cái thấy được, tức là cái năng kiến, duyên kiến là cái bị thấy, tức là cái sở kiến.

nhưng thật ra vốn là cái bịnh lòa, năng kiến và sở kiến của tâm tính mà thôi.

Giác ngộ rằng thấy như thế tức là cái bệnh lòa, thì cái tâm giác ngộ đó nhận thức vốn chẳng phải lòa ¹; giác ngộ như thế gọi là bịnh lòa, thì cái giác ngộ đó không phải ở trong phạm vi bịnh lòa, đó thực là nhận thấy tính thấy, làm sao còn gọi là thấy, nghe, hay, biết (giác văn tri kiến) ?²

Vậy nay Ông thấy Ta cùng Ông, và mười loại chúng sinh trong các thế gian, đều là thấy lòa, chớ không phải thấy được cái bị bịnh lòa; cái tính chân thật kia vẫn ra ngoài bịnh lòa, cho nên không gọi là cái thấy.

Này A-nan, như lấy cái nhận thức sai lầm nghiệp chung của chúng sinh kia mà so sánh với cái nhận thức sai lầm nghiệp riêng của một người, thì một người đau con mắt cũng đồng như cả một nước bên kia. Cái bóng tròn của một người đau mắt thấy là do cái giả dối của bệnh lòa mà sinh ra, những cảnh giới không tốt do các nghiệp duyên chung của chúng tạo nên; cả hai đều nhận thức sai lầm từ vô thỉ giả dối sinh ra. Tỷ lệ với 3000 châu, với 4 bể lớn trong cõi Diêm-phù-đề, với thế giới Ta Bà ³, cho đến cả các nước

———

¹ Cái giác duyên của bản giác minh tâm vốn chẳng phải lòa : Bản giác minh tâm, tức là cái tâm bản giác thường thường minh liễu (sáng biến) của chúng ta; Nếu giác được những cái năng kiến sở kiến là bóng lòa, thời cái giác kia quyết định duyên với sự thực, chớ không duyên với sự giả dối nữa.

² Làm sao còn gọi là giác văn tri kiến : Giác văn tri kiến là những cái thấy nghe hay biết đối với hoàn cảnh. Nếu thực kiến kiến, nghĩa là giác được các món năng kiến, sở kiến là bóng lòa, thì quyết định không còn gọi cái gì là giác văn tri kiến được nữa; không gọi được, vì nó chỉ là bóng lòa thôi.

³Thế giới Ta Bà : Là cõi của đức Thích Ca, gồm có ngàn triệu thế giới.

hữu lậu trong mười phương, với các chúng sinh, đồng là những tâm tính nhiệm mầu sáng suốt, các bệnh duyên thấy, nghe, hay, biết sai lầm, ¹ hòa hiệp giả dối sanh ra, hòa hiệp giả dối diệt mất. Nếu xa các duyên hòa hiệp và bất hòa hiệp, thì đã diệt trừ cái nguyên nhân chết sống đầy đủ tính Bồ-đề không sanh diệt tánh ², bản tâm thanh tịnh ³ bản giác thường an trụ.

Còn đồng phận vọng kiến là cái vọng kiến chung của mỗi loài chúng sinh, như đối với người, vọng kiến nghiệp người là đồng phận. Đối đãi với thân người, người ta thấy thế kia là núi, thế này là biển, rồi cho là thật có, mà không biết đó chỉ là cái vọng kiến đồng phận của nghiệp người mà thôi. Cũng như những người ngu dốt ở xứ mình thấy mặt trời mọc, quyết định lúc ấy là sớm mai và nghĩ rằng dù ở nơi nào lúc ấy cũng là sớm mai, mà không biết trên quả địa cầu, chỉnh trong một lúc đó, có chỗ đã xế chiều, có chỗ đương nữa đêm; chúng sinh cũng vậy, chúng sinh nắm chặt

———

¹ Hư vọng bệnh duyên kiến văn giác tri : Kiến văn giác tri tức là hư vọng bệnh duyên, hư vọng bệnh duyên nghĩa là cái duyên của cái bệnh luống dối; bệnh luống dối là chi ? tức là cái kiến văn giác tri vậy, vì những duyên ấy không thật có, nên gọi là hư vọng.

² Bồ-đề bất sanh diệt tánh : Bồ-đề nghĩa là giác tâm tánh chúng sinh chẳng phải là sanh diệt; chỉ vì không tự biết, nên in tuồng có sanh diệt, nếu chúng sinh giác ngộ được, thì tánh bất sanh diệt vẫn viên mãn thường trú, miễn là biết được những chỗ hòa hiệp vọng sanh, hòa hiệp vọng tử và ly xa được các duyên hòa hiệp với bất hòa hiệp.

³Bản tâm thanh tịnh nơi bản giác thường an trú : Tâm của chúng sinh vẫn thanh tịnh, chỉ vì không an trú nơi giác tánh bản lai thanh tịnh, nên vọng động gây nghiệp chịu báo luân hồi trong lục đạo. Nếu trừ được những nguyên nhân mê lầm sanh tử thì tánh bản giác vẫn như như thường trú mà cái bản tâm thanh tịnh vẫn thường an trú nơi tánh bản giác ấy.

cái tri kiến của mình, nên đối với hoàn cảnh sanh ra lòng chấp trước, mà không rõ tất cả cảnh giới đều không có thật tánh, chỉ theo nghiệp mà biến hiện. Một người con mắt lòa thấy quanh ngọn đèn có bóng tròn ngũ sắc; mọi người trong xứ đều lòa thì mọi người đều thấy xung quanh ngọn đèn có bóng tròn ngũ sắc; tuy

đồng một bệnh lòa mà có, chớ đâu phải thật có. Nếu trong ấy có người nhận biết cái bóng tròn do bệnh lòa phát hiện, chớ không phải thật có, thì cái tánh biết mình thấy lòa kia, đâu phải là tánh lầm lạc.

Hiện nay chúng sinh xem thấy, nào người, nào vật, nào núi, nào sông, đều do vọng kiến tạo thành, cũng hiện ra in tuồng là tiền cảnh, mà thật chỉ là cái bóng lòa do cái bệnh vọng kiến biến thành mà thôi.

Biết cái vọng kiến tức là bệnh lòa, thời cái tâm biết là lòa đó, quyết không có bệnh; giác được các món sở giác là lòa, thì cái giác đâu phải trong phạm vi cái lòa; được như vậy mới thật là thấy rõ tánh chơn thật của cái thấy, trong ấy đâu còn nhưng lối tri kiến hư vọng.

Chúng sinh không rõ bản tánh viên dung, chia ra có năng kiến và sở kiến, sở kiến ví như cái bóng lòa, năng kiến ví như con mắt lòa, nếu chúng sinh chứng được bản tánh viên dung, thì nào khác chi những người nhận biết là lòa, tánh ấy quyết định không phải là cái tánh có bệnh.

Vô thỉ, vô thỉ, chúng sinh theo cái vọng kiến mà cử tâm động niệm, cái bệnh hư vọng nơi kiến văn giác tri của tự tâm biến hiện ra thân, ra cảnh, nhơn duyên hòa hiệp thì có sanh, nhơn duyên chia rẽ thì có tử. Nếu chúng sinh biết

là hư vọng, ly hẳn các tướng hòa hiệp với bất hòa hiệp, thời sanh không có gì đáng gọi là sanh, tử không có gì đáng gọi là tử, duy một tánh diệu giác thanh tịnh bản nhiên thường trú bất diệt.

“Này A-nan, Ông tuy đã ngộ tâm tính nhiệm mầu sáng suốt vốn không phải nhơn duyên, không phải tự nhiên, song Ông còn chưa rõ cái tâm tính sáng suốt, như vậy không phải hòa hiệp mà sanh (1) và cũng không phải không hòa hiệp (2). Này A-nan, nay Ta lại lấy nơi tiền trần mà hỏi Ông. Ông nay còn đem các tánh nhơn duyên hòa hiệp của tất cả các tư tưởng sai lầm của thế gian mà tự nghi ngờ rằng chứng tâm Bồ-đề cũng do hòa hiệp mà phát khởi. Thời như hiện nay, cái thấy của ông là hòa với cái sáng, hòa với cái tối, hòa với cái thông suốt (3), hay hòa với cái ngăn bịt ? (4)

Nếu hòa với cái sáng, thì hiện ông đang thấy sáng, cái sáng hiện đó, vậy cái thấy xen lộn vào chỗ nào ? Cái thấy cái sáng có thể rõ, còn cái hình trạng xen lộn kia là gì ? Như nói là cái thấy, thì làm sao lại thấy sáng, như nói cái sáng tức là cái thấy, thì làm sao lại thấy cái thấy; còn như cái thấy là viên mãn, thì còn chỗ nào hòa được với cái sáng, như cái sáng là viên mãn, thì lẽ ra không

———

¹Phi hòa hiệp sanh : Là hẳn không phải hòa hiệp mà sanh; hòa như đường hòa với nước thành ra nước đường; hiệp như các tấm gỗ ghép lại thành ra bộ ván.

²Phi bất hòa hiệp : Là hẳn không phải là chẳng hòa hiệp.

³Thông : Là rỗng suốt như hư không.

⁴Tắc : Là ngăn bịt như vách, tường, cây, cối.

hòa được với cái thấy. Lại nếu như cái thấy quyết định là khác hẳn với sáng, thì đến khi xen lộn, có phải làm mất tánh cách của cái sáng; cái sáng xen lộn đã mất tánh cách, thì không đúng nghĩa. Đối với cái tối, cái thông suốt và các cái ngăn bịt, lý nghĩa cũng như vậy, không thể nói là hòa được.

Này A-nan, lại như ngày nay cái thấy nhiệm mầu sáng suốt của Ông là hiệp cùng cái sáng, hiệp cùng cái tối, hiệp cùng cái thông suốt hay hiệp cùng cái ngăn bịt. Như nói hiệp cùng cái sáng, thì đến khi tối, cái sáng đã diệt rồi, cái thấy kia tất không thể hiệp với các cái tối, thì làm sao lại thấy được cái tối. Nếu như khi thấy cái tối, mà không hiệp cùng cái tối, thì khi hiệp cùng cái sáng, lẽ ra không thể thấy được cái sáng; mà đã không thấy cái sáng, thì làm sao lại gọi rằng hiệp với cái sáng, và biết được cái sáng không phải là cái tối ?

Đối với cái tối, cái thông suốt và cái ngăn bịt, lý nghĩa cũng đồng như vậy.”

A-nan bạch Phật rằng : “Bạch đức Thế Tôn, theo ý con suy nghĩ, cái tâm tính (diệu giác nguyện (1)) ấy đối với các trần cảnh (duyên trần) (2)và các lòng nhớ nghĩ là không hòa hiệp chăng ?”

Phật dạy : “Nay Ông lại nói cái tâm tánh là không hòa hiệp, Ta nay hỏi Ông : Cái tính thấy ấy nếu không hòa

———

¹ Diệu giác nguyên : Là cái tánh bản lai là diệu, là giác; nhiệm mầu không thể nghĩ ngợi được nên gọi là diệu; không phải không tri giác như cây cỏ, nên gọi là giác.

² Duyên trần : Là sáu món trần : Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, làm cảnh sở duyên cho các căn.

Tóm Thu 4 Khoa, 7 Đại Về Như Lai Tạng Để Phát Khởi Chỗ Chân Ngộ

hiệp, thì nó không hòa với cái sáng, không hòa với cái tối, không hòa với cái thông suốt hay không hòa với cái ngăn bịt. Nếu như nói không hòa với cái sáng thì cái thấy và cái sáng phải có bờ cõi; vậy Ông hãy suy xét cho kỹ chỗ nào là cái sáng, chỗ nào là cái thấy, nơi hai cái đó lấy gì làm giới hạn ? Này A-nan, như ở bên cái sáng chắc không có cái thấy, và hai cái ấy không xáp nhau, thì tự Ông đã chẳng biết cái sáng ở chỗ nào, làm sao còn lập được giới hạn. Đối với cái tối, cái thông suốt và các cái ngăn bịt, lý nghĩa cũng như vậy.

Lại cái thấy, nếu là không hòa hiệp, thì nó là không hiệp với cái sáng, không hiệp với cái tối, không hiệp với cái thông suốt, hay không hiệp với cái ngăn bịt ? Như nói không hiệp với cái sáng, thì cái thấy đối với cái sáng, tánh trái nghịch nhau, như cái nghe và cái sáng, hẳn không chạm nhau được; đã vậy thì cái thấy còn không thể biết được cái sáng ở chỗ nào, làm sao lại phát minh được những lẽ hiệp và không hiệp. Đối với cái tối, cái thông suốt và các cái ngăn bịt, lý nghĩa cũng như vậy.

Tóm thu 4 khoa, 7 đại về Như Lai tạng để phát khởi chỗ chân ngộ

Này A-nan, Ông còn chưa biết hết thảy các tướng huyễn hóa nơi tiền trần, chính nơi tâm mà phát sanh (1), rồi

———

¹ Đương xứ mà phát sanh : Nghĩa là chính nơi chỗ vọng niệm phân biệt, liền nơi chỗ vọng niệm phân biệt mà phát sanh ra.

Phật Chỉ Rõ Cái Kiến Tánh Là Phi Hòa Hợp Sanh

theo tâm mà diệt hết, ¹ cái huyễn hóa đó gọi là các tướng mà cái tánh vốn thật là tâm tính nhiệm mầu sáng suốt. Như vậy cho đến 5 ấm, 6 nhập, 12 xứ, 18 giới, nhơn duyên hòa hiệp, giả như có sanh, nhơn duyên chia rẻ giả dối gọi rằng diệt mà không biết rằng sanh, diệt, đến, đi, vốn thật là tánh chơn như cùng khắp, không lay động, nhiệm mầu sáng suốt thường trụ (thường trú diệu minh) ² của Như Lai tạng; trong tánh chơn thường ³ ấy, cầu những tướng đến, đi, mê, ngộ, sống, chết, rốt ráo không thể đặng.

Phật chỉ rõ cái kiến tánh là phi hòa hiệp sanh và phi bất hòa hiệp để khai thị cho biết rằng phải ly tất cả danh tướng hý luận của thế gian mới tự chứng đặng Như Lai tạng tánh.

Trong đoạn trước, Phật đã chỉ dạy cho ngài A-nan cái nghĩa phi nhơn duyên, phi bất nhơn duyên thì lẽ ra đến đoạn này Phật không cần phải chỉ lại cái nghĩa phi hòa hiệp;vì nhơn duyên sanh tức là hòa hiệp sanh nhơn duyên diệt tức

———

¹ Tùy xứ mà diệt hết : Là theo chỗ vọng niệm đó mà liền diệt với vọng niệm. Thì các tướng khi vọng niệm phân biệt phát sanh, thì liền theo mà sanh, khi vọng niệm phân biệt biến diệt, thì liền theo mà diệt, nên gọi rằng đương xứ mà phát sanh, tùy xứ mà diệt hết.

² Tánh diệu chơn như bất động châu viên thường trú diệu minh : Tánh của Như Lai tạng không thể nghĩ ngợi được, nên gọi là diệu không có hư vọng, nên gọi là chơn, không có sai khac, nên gọi là như. Tánh diệu chơn như ấy không thể lay động, nên gọi là bất động; trùm khắp mười phương, không có hạn lượng, nên gọi là châu viên; không thêm, không bớt, không sanh, không diệt, nên gọi là thường trú; không có bất giác, và thường tùy duyên biến hiện, nên gọi là diệu minh.

³Tánh chơn thường : Chơn thường là tánh, tánh là chơn thường, chơn thường là chơn thường của diệu chơn như tánh : diệu chơn như tánh bản tánh là chơn thường, nên gọi là tánh chơn thường.

là bất hòa hiệp diệt, chớ không chi khác. Tuy vậy nhưng khi nói nhơn duyên, phi nhơn duyên, thì phần nhiều nói về sanh tướng, diệt tướng; còn khi nói hòa hiệp, phi hòa hiệp, thì phần nhiều nói về trú tướng và dị tướng, nghĩa là nói về tự tướng, và cọng tướng của các pháp, nên dù chỉ lại một lần nữa cũng không phải là vô ích. Huống chi trong đoạn này Phật cốt phá chỗ ngài A-nan nghi rằng chứng tánh Bồ-đề là nhờ các công hạnh hòa hiệp mà phát khởi. Phật nhơn nơi kiến tinh chỉ rõ cái kiến tánh làphi hòa phi hiệp, để cho ngài A-nan nhận rõ rằng Như Lai tạng tánh đối với các công hạnh cũng là phi hòa, phi hợp.

Sau khi ngài A-nan nghe rõ cái nghĩa phi hòa hiệp rồi, thì ông lại nghĩ rằng Như Lai tạng tánh đối với các trần cảnh và đối với các tâm niệm là bất hòa hiệp. Muốn phá cái vọng chấp ấy. Phật lại nương nơi kiến tánh, mà chỉ rõ cái nghĩa phi cái bất hòa hiệp, để cho ngài A-nan nhận biết rằng Như Lai tạng tánh chỉ có thể ly ngôn tự chứng, chớ không thể đem các danh tướng hý luận của thế gian mà phân biệt được.

Lắm người nghe Phật bác nghĩa hòa hiệp và bất hòa hiệp như vầy, lại ngờ rằng những nhơn duyên, hòa hiệp là không đúng và cho rằng duy có cái nghĩa tự nhiên là đúng với sự thật. Nghĩ như vậy là sai lầm, vì chính cái nghĩa duyên khỉ là cái nghĩa tối thâm, tối diệu của đạo Phật; vì các pháp vốn duyên khởi, nên không thật có; vì các pháp vốn duyên khỉ, nên như huyễn; cái nghĩa duyên khỉ như huyễn không thật tức là đệ nhất nghĩa. Vì nhận rõ các pháp đều như huyễn không thật, nên không thể nương vào

đâu mà gọi rằng có sanh; vì nhận rõ các pháp đều như huyễn không thật, nên không thể nương vào đâu mà gọi rằng có tánh; vì không có sanh nên Phật dạy là phi nhơn duyên; vì không có tánh, nên Phật dạy là phi tự nhiên, chớ không chi khác.

Muôn vật chỉ là cái tướng huyễn hóa, do các nhơn duyên giả dối hội hiệp in tuồng có sanh, do các nhơn duyên chia rẽ, in tuồng có diệt; sanh diệt, hội hiệp, chia

lìa, đều là giả danh, chớ thật ra thì muôn vật đều không thật có, đều là duyên khỉ như huyễn, không có tự tánh. Cái tánh “không có tự tánh” đó, tức là cái thực tánh của muôn sự muôn vật, cũng tức là cái tánh diệu chơn như của Như Lai tạng.

Hàng nhị thừa không rõ diệu chơn như tánh, thấy các nhơn duyên của nghiệp “tham, sân, si” hòa hiệp tạo thành chúng sinh, thế giới, lấy các pháp “giới, định, tuệ”, diệt trừ những nhơn duyên ấy, mà làm cho giải thoát ra ngoài vòng chúng sinh, thế giới, nên hàng nhị thừa chấp rằng thật có mê, thật có ngộ, thật có sanh tử, thật có Niết-bàn, mà không rõ được cái nghĩa duyên khởi như huyễn.

Thật ra các pháp đều là duyên khởi, thì các pháp đều là không thật có, đều là không tự tánh, cho đến các nhơn duyên cũng đều là không thật có, cũng đều là không tự tánh vậy chính nơi giả dối hội hiệp mà sanh, thật không có gì đáng gọi là sanh, chính nơi giả dối chia rẽ mà diệt, thật không có gì là đáng gọi là diệt, chính nơi giả dối hội hiệp mà mê, thật có không có gì đáng gọi là mê, chính nơi giả dối chia rẽ mà ngộ, thật không có gì đáng gọi là ngộ; vậy

sanh diệt, mê, ngộ, đều là duyên khởi như huyễn không có tự tánh; vì không có tự tánh, nên gọi rằng duy một tánh chơn như bất sanh bất diệt của Như Lai tạng.

Nói tóm lại, hàng nhị thừa chỉ tu nhơn giải thoát mà được quả giải thoát, chớ chưa hề nhận rõ nguồn gốc của nhơn quả, nghĩa là chưa hề nhận rõ cái tánh diệu chơn như duyên khởi của Như Lai tạng. Tánh diệu chơn như ấy, phải ly tất cả các danh tướng hý luận của thế gian mà tự chứng, nơi ấy sanh tức là vô sanh, huyễn tướng tức là thật tướng, không còn những lời chơn vọng đối đãi, những sự so đo phân biệt. Tánh diệu chơn như là thật tánh của tất cả các pháp, dù ngũ ấm, lục nhập, thập nhị xứ, cũng đồng một diệu chơn như tánh ấy.

Này A-nan, vì sao bản tánh của ngũ ấm vốn là tánh chơn như nhiệm mầu của Như Lai ?

Này A-nan, ví như có người đem con mắt trong sạch mà xem cái hư không sáng suốt yên lặng, thì người ấy chỉ thấy trống rỗng hẳn không có gì; người kia bỗng dưng ngó sững không nháy mắt, ngó chăm mãi mỏi mắt, thì ở giữa hư không lại thấy phát sanh ra những hoa đốm và những tướng giả dối lăng xăng lộn xộn; cho biết cái sắc ấm lại cũng như vậy.

Này A-nan, các hoa đốm lăng xăng đó, chẳng phải từ hư không mà đến, chẳng phải từ con mắt mà ra. Thật vậy A-nan, nếu hoa đốm từ hư không mà đến, thì sau nó phải trở vào lại trong hư không; nhưng nếu có vật đi ra đi vào,

thì lại không phải là hư không; mà nếu hư không không phải là hư không, thì lại không thể để mặc cho hoa đốm khi sanh, khi diệt; cũng như cái thân thể của Ông không dung nạp được thêm một A-nan nữa.

Còn như hoa đốm từ con mắt mà ra, thì đã từ con mắt mà ra, tất nhiên phải trở lại lui vào con mắt. Hoa đốm đã từ con mắt mà ra, thì lẽ phải có tánh thấy, mà nếu có tánh thấy, thì khi đi ra làm hoa đốm giữa hư không, xoay trở lại tất nhiên phải thấy được con mắt; còn như không có tánh thấy, thì khi đi ra đã làm bóng lòa giữa hư không, đến khi trở về tất nhiên phải làm bóng lòa nơi con mắt; nếu vậy thì khi thấy hoa đốm lẽ ra con mắt không lòa, vì sao lại chỉ khi thấy hư không rỗng suốt mới gọi là con mắt trong sạch. Vậy ông nên biết rằng, cái sắc ấm là luống dối, vốn chẳng phải là tánh nhơn duyên sanh (1) , cũng chẳng phải là tánh tự nhiên (2).

Này A-nan, ví như có người, tay chân yên ổn, năm vóc điều hòa, bỗng như quên mình không có tánh trái, thuận (3), người ấy bỗng dưng lấy hai bàn tay xoa nhau giữa hư không, thì ở nơi hai bàn tay ấy, lại giả dối sanh ra các tướng, nào rít, nào trơn, nào lạnh, nào nóng; cho biết cái thọ ấm cũng lại như vậy.

Này A-nan, những cái cảm xúc lạnh nóng kia, chẳng phải từ hư không mà đến, từ bàn tay mà ra. Thật vậy A-

———

¹ Nhơn duyên sanh là do các nhơn duyên hiệp mà sanh ra.

² Tánh tự nhiên là cái tánh tự mình cũng như các pháp vốn sẵn có như vậy.

³Thoặt như quên mình không có tánh trái, tánh thuận : Nghĩa là mình yên ổn, toàn yên ổn, toàn là đồng thể, không có cảm giác gì đặc biệt lạnh nóng, trơn rít, v.v…

nan, nếu các cảm xúc lạnh nóng từ hư không mà đến, thì đã sinh cảm xúc nơi bàn tay, sao lại không sinh cảm xúc nơi thân thể. Không lẽ cái hư không lại biết lựa chỗ mà sinh cảm xúc.

Nếu từ bàn tay mà ra, thì lẽ đáng lúc nào cảm xúc cũng cứ ra, không cần phải đợi hai tay hiệp lại mới có cảm xúc; lại nếu từ bàn tay mà ra, thì khi hiệp lại bàn tay biết có cảm xúc, đến khi rời nhau thì cái cảm xúc ấy tất phải chạy vào, và xương tủy trong hai cánh tay phải biết cái cảm xúc đi vào đến chỗ nào; lại phải có tâm hay biết lúc nào ra, lúc nào vào, rồi lại phải có một vật gọi rằng cảm xúc đi tới đi lui trong thân thể, chớ sao lại đợi đến khi hai tay hiệp lại phát ra hay biết mới được gọi là cảm xúc. Vậy Ông nên biết rằng cái thọ ấm là luống dối, vốn chẳng phải là tánh nhơn duyên sanh, cũng chẳng phải là tánh tự nhiên.

Này A-nan, ví như có người nghe nói trái mơ chua, thì trong miệng nước miếng đã chảy, nghĩ đến trèo lên dốc đứng, thời trong lòng bàn chân đã nghe đau mỏi; cho biết cái tưởng ấm lại cũng như vậy.

Này A-nan, câu chuyện mơ chua đó, chẳng phải tự trái mơ mà sanh, chẳng phải do cái miệng ông mà vào. Thật vậy A-nan, nếu từ trái mơ mà sanh, thì trái mơ cứ tự nói mình là chua, sao lại phải đợi người ta nói. Nếu do cái miệng mà vào, thì lẽ đáng cái miệng phải tự mình nghe tiếng, chớ sao lại cần có lỗ tai. Còn nếu riêng một mình lỗ tai nghe, thì sao nước miếng lại không chảy nơi lỗ tai ? Câu chuyện mình leo dốc mà mỏi trong lòng bàn chân cũng tương tợ như thế. Vậy ông nên biết rằng cái tưởng ấm là

luống dối vốn chẳng phải là tánh nhơn duyên sanh, cũng chẳng phải là tánh tự nhiên.

A-nan, ví như dòng nước dốc, sóng mòi nối nhau, lớp trước, lớp sau, vẫn không vượt chảy lộn lạo; cho biết cái hành ấm (1) lại cũng như vậy.

Này A-nan, dòng nước như vậy chẳng phải nhơn hư không mà sanh, chẳng phải nhơn nơi nước mà có, chẳng phải là cái tánh của nước, cũng chẳng phải ra ngoài hư không và nước. Thật vậy A-nan, nếu dòng nước dốc nhơn nơi hư không mà sanh, thì cả hư không vô tận trong mười phương đều thành dòng nước vô tận, mà tất cả thế giới tự nhiên phải đều bị chìm đắm. Nếu nhơn nơi nước mà có thì tánh của dòng nước dốc ấy, lẽ ra chẳng phải là tánh nước, vì ngoài nước ra, cái tánh riêng của dòng nước, chắc phải có thể chỉ ra được một cách hiển hiện ! Còn nếu như dòng nước dốc đó tức là cái tánh của nước, thì trong lúc đứng trong, lẽ ra nước đứng đó không phải là nước nữa. Còn nếu như cái tánh dòng nước thật ra ngoài hư không và nước, thì đã không thể có cái gì ở ngoài hư không, mà ngoài nước ra cũng không thể có dòng nước. Vậy Ông nên biết rằng cái hành ấm là luống dối, vốn chẳng phải là tánh nhơn duyên sanh, cũng chẳng phải là tánh tự nhiên.

Này A-nan, ví như có người lấy cái bình tần già 2, bịt cả hai miệng bình, rồi vác đầy một bình hư không, đi xa ngàn

———

1 Hành ấm : Là cái ấm của sự chuyển biến của tâm niệm; sự chuyển biến đó tức như cái luồng tư tưởng niệm này diệt, niệm khác sanh, nối mãi không dứt, quán xuyến với nhau, thành ra thấy có sanh diệt thay đổi.

2 Bình Tần già : Là cái bình có hai lỗ, hình như con chim tần già.