Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (hợp tuyển truyện tích)

Truyện 70, tr 334

Cái búa nằm trong miệng

Pc 174 Con người ở đời
búa nằm trong miệng,
nó chém chết ta bằng lời tiếng ác.

Xưa, Phật ở trong Linh sơn, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên, gần đến ngọ trai, vào khất thực trong thành La duyệt kỳ. Khi trở về, chưa đến Linh sơn thì gặp mưa lớn, sấm sét ầm ào. Bên đường có ngôi đền thờ thần, phòng ốc khá sâu rộng. Có 1 cô gái chăn bò đã ở trước tại đây. Khi 2 ngài đến, vào tránh mưa trong đền, không để ý thấy cô gái. Nhưng, từ xa, cô gái thấy 2 ngài mà đã động dục, đổ tinh chất xuống đất. Có 1 Tỷ kheo đến sau, tên Cù ba lị. Tôn giả Xá lợi phất nói với tôn giả Đại mục liên, vị này, xem ra, ta nên tránh đi. Các ngài đi rồi, Cù ba lị vào trong đền, thấy cô gái đẹp, có vẻ mới hành sự, tinh chất đổ xuống đất. Ông lẩm bẩm, quái lạ, sao Xá lợi phất và Đại mục liên, trí tuệ và thần thông bậc nhất, mà hành sự với cô gái này? Đời này thật không có thánh nhân chắc? Nhưng chứng cứ còn kia ! Ta thấy, có phải nghe ai nói đâu ! Nắm được cơ hội, Cù ba lị mừng rỡ, lội mưa đến Phật. Lạy Ngài rồi, ông thưa, kính bạch đức Thế tôn, Xá lợi phất và Đại mục liên thật tồi tệ, làm việc làm phàm phu ! Vừa rồi, con ra ngoại thành, gặp mưa lớn, con vào 1 đền thờ mà tránh. Với chứng cứ mà con nhìn thấy thì 2 ông đã hành sự với 1 cô gái chăn bò ! Chứng cứ ấy con đích thân nhìn thấy, không phải ngụy tạo. Cô gái hiện vẫn ở trong đền thờ, xin đức Thế tôn cho người đến hiện trường xét nghiệm.

Nghe Cù ba lị nói, Phật bảo Cù ba lị, đừng nói như vậy. Lần thứ 2, Phật lại gọi tên ông, can ông đứng nói. Lần thứ 3, Phật còn gọi tên ông, can ông đừng nói. Và rằng ông nên có thiện tâm đến với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Bởi vì các tôn giả này phạn hạnh đã toàn hảo, việc tu đã hoàn tất. Nhưng Cù ba lị vẫn thưa Phật, con chân thành tin tưởng đức Thế tôn, vâng lời Ngài dạy. Nhưng chứng cứ mà con đích thân nhìn thấy thì 2 ông đã phạm vào sự phi phạn hạnh. Phật nói, thôi, thôi, Cù ba lị, chớ nên đối trước Như lai mà tự đánh rơi mình ! Bởi vì các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên đã siêu việt 3 cõi, trong sáng như hoàng kim chư thiên, làm sao có tâm lý dâm dục? Cù ba lị thưa, thật đúng như đức Thế tôn dạy. Nhưng chứng cứ mà con đích thân nhìn thấy thì là như vậy. Đức Thế tôn không tin thì con biết làm sao. Thưa rồi, ông lạy ngang chân Phật, lội mưa mà về tịnh thất của mình, vẫn nghĩ, 2 ông Xá lợi phất và Đại mục liên phạm giới, ta đích thân nhìn thấy chứng cứ, nhưng đức Thế tôn không tin ta.

Đêm đó, 4 vị Thiên vương đến chỗ Cù ba lị, nói, 2 ngài Xá lợi phất và Đại mục liên là bậc thánh. Ruộng phước trong 3 cõi, không ai bằng 2 ngài. Ông đừng cố giữ ý thức phỉ báng, tự rước ác báo. Cù ba lị hỏi, các ông là ai ? Là 4 Thiên vương. Các ông là Thiên nhân, vì ai mà đến đây? Chúng tôi đến đây là vì ông, ông Tỷ kheo ! Ông nên phát khởi thiện tâm đối với 2 vị tôn giả bậc thánh. Cù ba lị bảo, các ông hãy trở về trời đi, đừng dự vào việc này. Bốn vị Thiên vương tức thì trở về. Không mấy thì gian tiếp theo, Đế thích đến, bảo Cù ba lị, hãy phát thiện tâm đối với 2 vị tôn giả bậc thánh. Cù ba lị bảo, xin ông về đi, giữ lấy cái phước của mình, đừng dự vào việc không phải của ông. Đế thích trở về tức thì. Bấy giờ Phú phạn thiên đến Cù ba lị, nói, ông Tỷ kheo, ông nên phát thiện tâm đối với 2 vị bậc thánh. Cù ba lị hỏi, ông là ai? Là Phú phạn thiên. Cù ba lị hỏi, đức Thế tôn không ghi nhận ông là A na hàm, phải không ? Phải. Cù ba lị nói, nếu ông là A na hàm thì sao trở xuống đây, và xuống làm gì ! Phú phạn thiên cũng tức thì trở về.

Đêm đó, cả người Cù ba lị nối mụt nhọt, chỉ bằng hạt cải. Rồi lớn bằng hạt tiêu, hạt đậu. Lớn đến bằng hạt đào hay trái tì la thì vỡ, máu mủ chảy ra, tanh hôi khó gần. Ông chết, vào địa ngục A phù độ, trâu cày cày lưỡi.

Bấy giờ đức Thế tôn bảo, chư vị Tỷ kheo, hãy đề phòng tội lỗi của miệng lưỡi. Hãy thận trọng, chớ làm cái việc phỉ báng. Phỉ báng là do tham vọng, ganh ghét. Tỷ kheo Cù ba lị đã đến thưa Như lai, rằng Xá lợi phất và Đại mục liên hành sự với nữ nhân. Như lai đã tức thì khiển trách, can gián, rằng Cù ba lị Tỷ kheo, chớ nói như vậy ! Hãy có thiện ý đối với các vị ấy ! Như lai khiển trách can gián đến 3 lần. Nhưng sự cố ý phỉ báng của ông càng bùng lên. Phú phạn thiên, Thích thiên đế, và 4 vị Đại thiên vương, ai cũng đến, chân thành, can gián và thuyết phục ông, hãy có thiện ý đối với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Nhưng ông bảo các vị thiên nhân ấy hãy về đi. Việc làm phi phạn hạnh của 2 vị kia là chính ông đích thân nhìn thấy chứng cứ. Như vậy các vị vì gì mà can dự vào ? Xin về đi. Về nhanh lên. Đừng thuyết phục tôi nữa ! Các vị thiên nhân phải về. Đêm đó, cả người Tỷ kheo Cù ba lị nổi mụt cấp tính. Ông mệnh chung, xuống địa ngục A phù độ, với trâu cày cày lưỡi.

Thế nên, chư vị Tỷ kheo, phải tích cực đề phòng tội lỗi của thân miệng ý. Thấy các vị Tỷ kheo tinh tiến giữ giới thì tôn kính, thừa tiếp, không khác gì đối với Như lai. Ở giữa đại chúng đông đảo, đức Thế tôn đã nói Pc 174 như trên.

Truyện 71, tr 342

Cha mẹ thành kẻ thù...

Pc 176 Tranh cãi vì cái lợi nhỏ mà coi như bị mất của, thì từ đó tranh cãi hoài, làm cho tâm ý xoay theo điều ác.

Xưa, gần đến ngọ trai, chư vị Tỷ kheo cùng vào khất thực trong hoàng thành Xá vệ, thấy vài mươi người đánh bạc, 1 ăn 1 thua. Người ăn túm lấy người thua mà lột xiêm áo, đánh bằng đủ các độc thủ. Người này đau không chịu nổi. Chư vị khất thực rồi trở về tinh xá, ngọ trai. Trai xong, đến chỗ Phật, lạy Ngài, xin ngồi qua 1 bên. Chư vị đem việc đã thấy trình bạch với Phật. Phật nhân cái gốc truyện này mà nói cho chư vị Pc 176 như trên.

Cái lợi nhỏ là nhỏ đến nỗi chỉ như 1 giọt nước của biển cả, 1 hạt cải của núi Tu di nghiền ra, 1 hạt gạo đối với địa cầu, và 1 con muỗi trong không gian. Chư vị Tỷ kheo, nhỏ như vậy đã rất nhỏ chưa? Dạ, đã rất nhỏ, kính bạch đức Thế tôn. Chư vị Tỷ kheo, nhỏ như vậy mà đối với cái rất nhỏ ở trên, còn nhỏ đến nỗi chỉ bằng 1 phần trăm, 1 phần ngàn, cho đến ngụ ngôn cũng không mô tả được. Chư vị Tỷ kheo, cái nhỏ không mô tả được đó tranh cãi nhau biến thành chuyện lớn, lớn đến nỗi người thân thành kẻ thù, ruột thịt cũng phải rã ra ! Ấy thế nhưng nếu có ai phỉ báng hiền thánh, phỉ báng Tỷ kheo giữ giới, phỉ báng đến cả Như lai, thì những sự phỉ báng này, hậu quả phải chịu còn nhiều hơn những cái không mô tả được. Tội ác phỉ báng có trường hợp Phật cũng khó giải cứu.

Truyện 72, tr 347

Xin Phật chớ thuyết Pháp...

Pc 179 Vui vì kho tàng tự chứng thì sống với lối sống hiền thánh. Người ngu thì sa vào ác đạo cũng vẫn nguyện sống theo quan điểm sai lầm.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ, thuyết Pháp cho hàng ngàn người. Trong số này có 1 Tỷ kheo lạ, đứng lên khỏi chỗ ông ngồi, trần pháp y bên cánh tay phải, bước tới, chắp tay thưa Phật, kính bạch đức Thế tôn, xin đức Thế tôn chớ nói về Niết bàn bất sinh diệt, chớ nói về con đường chính yếu của hiền thánh đi đến Niết bàn ấy. Xin đức Thế tôn, ngay trong hiện hữu, hãy vui với cái vui bất sinh diệt. Bấy giờ Như lai nói với chư vị Tỷ kheo, chư vị hãy quan sát vị Tỷ kheo vô trí ấy. Ông tự lao xuống ác đạo. Ông kết thúc đời sống của ông theo cách ấy. Không những ông can ngăn Như lai, mà đã can ngăn như thế đối với 6 đức Như lai quá khứ. Ông, nếu không can ngăn Như lai thuyết Pháp thì đã là bậc được "Mắt pháp trong sáng" rồi. Chư vị Tỷ kheo, Nếu để qua đi cơ hội quí báu, bằng cách thỉnh cầu Phật chớ thuyết Pháp, thì thấy sao được chân lý phổ thông ? thì thấy sao được chân lý rốt ráo ?

Truyện 73, tr 361

Phật dạy tôn giả La vân

Pc 188 Có một điều rất dễ bỏ qua, đó là nói dối. Nhưng điều này, trong những đời sau, làm cho người nói dối không cái ác nào không làm, không cái khổ nào không trải qua.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ Phật thong thả đi đến phòng tôn giả La vân. Từ xa thấy Phật, tôn giả lau chỗ ngồi, lấy chậu múc nước trong. Phật vào, ngồi trên đơn của tôn giả, rửa tay chân rồi đổ đi, chỉ để lại một ít, hỏi, ông thấy nước bẩn này không? Dạ, con có thấy. Phật nói, La vân, Tỷ kheo nào không biết xấu, không biết nhục, ngoan cố như vậy thì không cái ác nào không làm, không cái khổ nào không bị. Tỷ kheo này như nước bẩn, không dùng vào việc sạch sẽ được nữa. Phật đổ nước bẩn ấy xuống đất, bảo, ông thấy Như lai đổ bỏ nước không ? Dạ, con có thấy. Tỷ kheo nào nói dối, không biết xấu, không biết nhục, thì cũng sẽ như thế, không cái ác nào không làm được. Phật bưng cái chậu bỏ xuống đất, hỏi, ông thấy Như lai bỏ cái chậu không ? Dạ, con có thấy. Tỷ kheo nào nói dối, không biết xấu, không biết nhục, thì sẽ như thế, không cái ác nào không làm được. Phật lại bảo, tôn giả La vân, ông nên tu học điều này, là dầu một lát hay dầu nói chơi, cũng không được nói dối, huống chi nói dối một cách ngoan cố. La vân, ông nên tu học như vậy.

Truyện 74, tr 365

Đã có 5 sứ giả báo tin...

Pc 191 Hết lòng làm ác, đã làm, đang làm, sẽ làm, thì không khỏi hậu quả khổ sở, muốn mà tránh thế nào được ?

Diêm vương lịnh cho ngục tốt dẫn nghiệp thức kẻ làm ác hết lòng đến. Vương hỏi, có đến 5 sứ giả báo trước về hậu quả khổ sở : 1, sự sinh dưỡng, 2, sự bịnh hoạn, 3, sự già yếu, 4, sự tử vong, 5, sự vua phạt. Đó là 5 sự mà con người ở đâu cũng được thông báo. Tội nhân thấy biết chăng? Dạ, biết. Biết, sao không làm sạch thân miệng ý để khỏi bị ? Dạ, vì ngu dại, ngoan cố. Có biết thân làm thân chịu, không ai gây ra và chịu cho, hay không ? Dạ, biết. Diêm vương hạ lịnh ngục tốt bắt tội nhân đến 136 vạc sôi...

Truyện 75, tr 375

Tự thương hay ghét mình là thế nào ?

Pc 198 Người ngu làm ác thì ngấm ngầm liên tục, làm một cách khoái trá. Nhưng, cũng một cách tự nhiên, hậu quả việc ác đang chờ họ.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ quốc vương Ba tư nặc của nước Câu tát la, ở trên lầu rồng rang, thư nhàn, tự nhiên nghĩ ai là người không biết thương mình? Nghĩ qua, tính lại, vương thấy kẻ nào thân miệng ý toàn hướng theo điều ác, thì thế là kẻ ấy không biết thương mình. Vương lại nghĩ, ai là người biết thương mình ? Vương thấy người nào thân miệng ý trong sáng, thì thế là người ấy biết thương mình. Ba tư nặc vương đứng lên, bảo sắp xa giá. Vương cùng một số tùy tùng đi đến chỗ Phật. Lạy Phật rồi, vương xin ngồi sang 1 bên. Ngồi 1 lát, vương đứng lên, bước tới, thưa Phật ý nghĩ vừa qua. Phật bảo, đúng như vậy. Đúng như đại vương nói, ai thân miệng ý vẩn đục thì thế là không thương mình, ai thân miệng ý trong sáng thì thế là thương mình. Lý do được thấy ở đây là không thương mình thì tự tổn hại bằng cách làm ác, thương mình thì tự tu tập cho hành vi trong sáng. Trong ý nghĩa Phật nói ở đây, tôn giả Mã thanh cũng có 1 chỉnh cú, "Làm ác là không lo nghĩ rằng, như thế, là tạo dữ kiện tai họa cho đời sau. Nhưng làm ác thì tự chịu tai họa, và tai họa ấy không mất đi đâu cả".

Truyện 76, tr 385

Phật hóa độ Thống soái quỉ ăn thịt người

Pc 208 Điều gì trên hết? Điều gì yên nhất ? Điều gì thật nhất ? Điều gì sống lâu ?

Tin tưởng : đích thị trên hết. Nhớ Pháp : ở đâu cũng yên. Chân thật : tâm mới đắc đạo. Trí tuệ : sống lâu hiền nhất.

Xưa, Phật đến xứ A la tì, nơi có quỉ ở. Trong đó có quỉ dữ nhất là A la bà, ăn người sống, mỗi ngày vài chục mạng. Bao nhiêu tôi trai tớ gái bị ăn hết. Người xứ ấy bàn nhau, xứ ta bị quỉ ăn vung vãi, người còn không bao nhiêu. Ta phải cầu vái quỉ ấy. Tuần tự mỗi nhà 1 ngày đem đến 1 mạng nạp cho đầu bếp của quỉ, may ra còn có người sống sót. Hết tôi tớ đến dâu con, họ phải nạp cả rồi.

Bấy giờ có thương hào Na ưu la, vốn không có con cái gì. Nay mới sinh được 1 bé trai, đẹp lắm. Hôm nay đến ngày thương hào phải nạp con. Ông giàu lắm lắm. Ra đứng đầu ngõ phố, ông hỏi mua tôi tớ để nạp mạng, nhưng không ai chịu bán. Ông vái trời, van đất, dầu ông biết chẳng có hiệu quả gì. Ông phải từ xa vái Phật cứu ông. Phật biết rõ. Ngài dùng thần thông lực, đến liền xứ ông, lãnh địa của quỉ. Gặp lúc quỉ A la bà triệu tập đại hội quỉ. Quỉ A đà la cũng lướt không gian đến dự. Nhưng vận dụng hết sức mà không đến được. Quỉ này nghĩ sức mình di chuyển núi non, đảo ngược trời đất. Mình cũng qua lại đây luôn. Tại sao nay bị khựng lại ? Quỉ bước xuống, từ xa đã thấy Phật với ánh sáng và sắc tướng rực rỡ. Quỉ bước tới, theo chiều bên phải, đi quanh Phật 3 vòng, lạy Phật rồi cáo thoái liền, đi đến chỗ đại hội quỉ, nói với Thống soái quỉ A la bà, này ông, ông thật là bậc hiền sĩ, có lắm lợi ích tốt đẹp đấy. Tôi nói thế, vì, ông biết không, đại sa môn Cù đàm đang có mặt trong lãnh địa của ông, ông A la bà ! Nhưng mới nghe có thế, A la bà đã thịnh nộ, lòng nghĩ miệng nói, rằng ta sống không nổi rồi ! Ta bị Sa môn khinh dễ ! A la bà nói với A đà ra, ta trở về, đấu sức với Sa môn đã ! Ta thắng thì đời này không có Sa môn nữa. Ta thua thì tự tử, không sống làm gì. Ấy thế, A la bà, thống soái của quỉ, về xứ mình, nói với Phật, bước ra, nhanh lên ! Phật bước ra. Bước vào ! Phật bước vào. Ba lần như vậy, Phật làm đúng tiếng hô của quỉ. Phật nói, 3 lần Như lai làm theo ý ông rồi. Nhưng sẽ không làm theo ý ông nữa ! Quỉ nói, thưa đức Thế tôn, ngài không đi ra đi, thì tôi sẽ hỏi về nghĩa lý. Hỏi mà ngài không trả lời được, thì tôi mổ bụng ngài mà uống máu ! Thì tôi làm cho ngài sôi máu tràn ra cả mặt ! Thì tôi nắm cánh tay ngài ném ngài ra biển ! Phật nói, nhưng Như lai không thấy Sa môn, Bà la môn, Phạn vương, Ma vương, Thánh chúng, chư thiên hay phi chư thiên nào mở được bụng Như lai, làm cho máu Như lai sôi lên tràn ra cả mặt ! Nào, ông muốn hỏi gì thì bấy giờ là đúng lúc. Như lai sẽ trả lời rõ ràng cho ông. Thế là quỉ A la bà hỏi 4 câu và Phật đáp 4 câu ấy, như Pc 208 đã ghi ở trên. Thống soái quỉ A la bà nghe Phật đáp thì lòng cởi mở, ý thông suốt, tức thì bước tới, phủ phục cả người mà quy y, rằng nay con quy y dưới chân bậc Đại sa môn, quy y Pháp, quy y Tỷ kheo tăng. Từ nay con sẽ nguyện làm Ưu bà tắc không sát sinh... Phật bảo, lành thay, bậc hiền sĩ ! Hãy nói theo Như lai mà phụng hành 5 giới, để, ngay trong hiện tại, đã có hạnh phúc tốt. Nhưng, quỉ thưa, bạch đức Thế tôn, từ lúc làm quỉ đến nay con chỉ ăn người sống, không ăn thịt chết. Nếu phụng hành 5 giới thì làm sao sống được? Phật dạy, xứ này cũng như xứ khác, thiếu gì thực phẩm mà nhất thiết phải ăn thịt người sống. Quỉ nghe ra, xin bái lãnh 5 chi của Ưu bà tắc giới. Phật nói, thứ nhất, suốt đời này không sát sinh, không nghĩ đến việc sát sinh, không tác động ai sát sinh. Giữ được thì nói "giữ được". Thứ hai, suốt đời này không trộm cướp, không nghĩ đến việc trộm cướp, không tác động ai trộm cướp. Giữ được thì nói "giữ được". Thứ ba, suốt đời này không tà dâm, không nghĩ đến việc tà dâm, không tác động ai tà dâm. Giữ được thì nói "giữ được". Thứ tư, suốt đời này không dối trá, không nghĩ đến việc dối trá, không tác động ai dối trá. Giữ được thì nói "giữ được". Thứ năm, suốt đời này không uống rượu, không nghĩ đến việc uống rượu, không tác động ai uống rượu. Giữ được thì nói "giữ được". Thế là Thống soái quỉ A la bà đã trở thành Ưu bà tắc A la bà, [và dĩ nhiên không ăn thịt người nữa]. Bấy giờ thương hào tắm rửa, thay đồ mới cho đứa bé, rồi đem đến quỉ A la bà. Quỉ nhận rồi đem đến Phật. Phật nhận rồi giao lại cho cha bé. Trao tay qua lại 3 lần như vậy nên được đặt tên Tay ngọc. Và trên đây là truyện tích của Pc 208.

Truyện 77, tr 395

Tôi có mắt tuệ rồi ! Tôi đang đứng trên đất cứng !

Pc 211 Tín làm cho Giới thành tựu, lại làm cho Trí sống lâu. Như thế thì ở đâu cũng làm việc được, chỗ nào cũng sống được.

Xưa, trong hoàng thành Xá vệ có thương hào tên Tối thắng, có nghĩa Rất xuất sắc : giàu xuất sắc nhất, keo cũng xuất sắc nhất. Ông cấm cửa tất cả những ai đến xin. Cửa làm 7 lớp. Bít vách, phòng chuột rúc. Đặt lưới, phòng chim đậu. Không nuôi chó, sợ tốn gạo. Phật bảo 5 vị tôn giả đến hóa độ ông, đó là các tôn giả A nan, A na luật, Đại ca diếp, Đại mục liên, Xá lợi phất.

Tôn giả A nan đến, nói bố thí có 5 hiệu quả : sống lâu, tướng tốt, sức mạnh, vui vẻ, hùng biện. Tôn giả A na luật đến, nói bố thí thì đời này đời sau, đời nào cũng hạnh phúc. Tôn giả Đại ca diếp đến, nói, ngoài 5 hiệu quả, sự bố thí còn làm cho người bố thí sinh ra đâu cũng được thân mến và trọng vọng. Tôn giả Đại mục liên đến, nói bố thí phước báo nhiều lắm, đời nào cũng hưởng thụ tự nhiên. Lại gặp hiền thánh, những Ruộng phước rất tốt. Tôn giả Xá lợi phất đến, nói nên biết 4 việc : san sẻ bố thí, gần thiện tri thức, rời bỏ keo lẫn, tu tập trí tuệ. Thương hào nghĩ 5 vị, vị nào cũng nói sự bố thí, rõ ràng là cung cách hành khất, không phải hiền thánh khất thực. Đối với vị nào ông cũng nói sắp đứng bóng rồi, các vị nên biết thì giờ của mình. Các vị đến khất thực nhà khác, rồi về thưa Phật, ông này chúng con không hóa độ được. Tôn giả Xá lợi phất còn thưa, xin Phật khai hóa cho ông.

Trong khoảnh khắc, Phật đã hiện diện ở nhà thương hào Tối thắng. Ông thấy Phật thì lạy sát chân Ngài, mời Ngài ngồi ở trung đình. Phật nói, thương hào, có 5 sự bố thí tối thượng, đó là thứ nhất không sát hại, thứ hai không trộm cướp, thứ ba không gian dâm, thứ tư không dối trá, thứ năm không rượu chè. Giữ 5 điều này là đem từ tâm mà che chở chúng sinh : (1) cho chúng sinh sự không sợ bị sát hại tính mạng, (2) cho chúng sinh sự không sợ bị trộm cướp tài sản, (3) cho chúng sinh sự không sợ bị gian dâm vợ con, (4) cho chúng sinh sự không sợ bị ăn nói dối trá, (5) cho chúng sinh sự không sợ bị rượu chè say sưa.

[Lời truyền giới như vầy]. Sự bố thí tối thượng thứ nhất là không sát hại, là đem từ tâm mà che chở chúng sinh, cống hiến cho chúng sinh sự không sợ bị sát hại tính mạng. Giữ được không ? Dạ thưa, Phật huấn thị đúng quá ! Con nguyện vĩnh viễn qui y Phật, suốt đời giữ giới không sát hại.

Sự bố thí tối thượng thứ hai là không trộm cướp, là đem từ tâm mà che chở chúng sinh, cống hiến cho chúng sinh sự không sợ bị trộm cướp tài sản. Giữ được không ? Dạ thưa, Phật huấn thị đúng quá ! Con nguyện vĩnh viễn qui y Phật, suốt đời giữ giới không trộm cướp.

Sự bố thí tối thượng thứ ba là không gian dâm, là đem từ tâm mà che chở chúng sinh, cống hiến cho chúng sinh sự không sợ bị gian dâm vợ con. Giữ được không ? Dạ thưa, Phật huấn thị đúng quá ! Con nguyện vĩnh viễn qui y Phật, suốt đời giữ giới không gian dâm.

Sự bố thí tối thượng thứ tư là không dối trá, là đem từ tâm mà che chở chúng sinh, cống hiến cho chúng sinh sự không sợ bị ăn nói dối trá. Giữ được không ? Dạ thưa, Phật huấn thị đúng quá ! Con nguyện vĩnh viễn qui y Phật, suốt đời giữ giới không dối trá.

Sự bố thí tối thượng thứ năm là không rượu chè, là đem từ tâm mà che chở chúng sinh, cống hiến cho chúng sinh sự không sợ bị rượu chè say sưa. Giữ được không ? Dạ thưa, Phật huấn thị đúng quá ! Con nguyện vĩnh viễn qui y Phật, suốt đời giữ giới không rượu chè.

Bấy giờ, theo lệ giáo phái cũ của ông, thương hào Tối thắng đích thân vào kho, chọn 1 xấp vải trắng xấu để hiến Phật. Nhưng cầm lên lại là loại rất tốt. Hơn mười lần như vậy, ông vẫn không chọn được vải xấu. Trong ông, thói keo lẫn và ý hiến cúng đang cãi nhau. Phật nói, con người có lúc sống trong tình trạng mâu thuẫn. Tình trạng ấy hãy để trí tuệ làm việc. Thì ra, ông nghĩ, Phật biết cả. Xấu hổ nhưng tươi vui, ông quì xuống dâng Phật xấp vải trắng, xin Phật ứng thọ và chú nguyện cho ông.

Phật tuần tự nói cho ông cái Pháp mầu nhiệm, nói việc làm kỳ diệu của Pháp ấy. Phật nói về việc bố thí, việc giữ giới, việc sinh chư thiên. Rồi nói dục vọng thật dơ bẩn, phiền não mới đại họa. [Lại nói tứ thánh đế : Là nói tổng quát về cái Khổ, qua 4 sự nói chi tiết : (1) nói khổ, (2) nói nguyên nhân của khổ, 2 sự này nói khổ vẫn liên tục ; (3) nói nguyên nhân của khổ bị hủy diệt, (4) nói phương pháp hủy diệt nguyên nhân của khổ, 2 sự này nói khổ bị hủy diệt]. Thương hào nghe rồi, ngay trên chỗ ngồi nghe mà ông đã hết bụi bặm, được "mắt pháp trong sáng" : tiếp nhận Pháp, lĩnh hội Pháp, đối với Pháp không còn gì e ngại nữa. Ông đứng lên, đầu mặt lạy ngang chân Phật, tái xác nhận vĩnh viễn qui y Phật pháp tăng, suốt đời làm Ưu bà tắc không sát sinh, không trộm cướp, không gian dâm, không dối trá, không rượu chè. Phật yên lặng chuẩn nhận rồi, trở về cũng trong khoảnh khắc.

Phật đi không bao lâu, Ma vương hóa làm thân Ngài, đến nhà thương hào cũng với 32 tướng tốt, 80 tướng phụ, vòng ánh sáng trên đầu cũng màu vàng tía, cao 7 thước. Thương hào thấy, nghĩ, Phật mới về, sao trở lại ? Nhưng ông vẫn kính như kính Phật, lạy rồi, thưa, đức Thế tôn có việc gì dạy con ? Phật giả nói, ta tưởng ông thông minh, nhưng xét kỹ thấy ông bất trí. Vừa rồi ta nói 4 thánh đế, thật ra chẳng thánh đế gì, chỉ là cái ngoại đạo học tập. Thương hào biết ngay là dối trá. Ông ngăn lại, nói, thôi, khỏi nói. Tôi có mắt tuệ rồi. Tôi đang đứng vững, trên đất cứng. Giả sử ông, Ma vương, hóa hiện vạn ức thân Phật, đến làm tôi dao động cũng không được đâu. Ông muốn đem ánh sáng đom đóm cạnh tranh với ánh sáng mặt trời ! Ông, Ma vương Ba tuần, hãy mau chóng rời khỏi đây đi ! Ma vương nghe thế, tức thì trở lại nguyên hình, đi mất.

Truyện 78, tr 406

Ba chuyện vui dầu ngắn quá

Pc 214 Tín có thể qua sông. Phước của Tín khó bị tước đoạt. Tín cấm cản trộm cướp. Tín là niềm vui của vị Sa môn khoáng đạt. Có 1 người lòng tin chất trực, muốn qua sông. Đến bên bờ, hỏi thăm nước cạn hay sâu, người ta nói chỉ ngang mắt cá. Anh tin mà qua, đúng như người ta nói. Và ai cũng bảo anh là người có phước. Có 1 người phạm phép vua, gia sản sẽ bị tịch thu. Vua lịnh cho anh nạp sổ kê khai gia sản. Nhưng anh mang nạp sổ kê khai phước đức. Vua hỏi tại sao, anh nói sổ kê khai gia sản đời sau của anh là số này. Còn số kê gia sản đời này của anh thì tùy vua biên chép. Vua nghe ra. Và ngưng, không đòi nạp sổ nữa. Trong hoàng thành Xá vệ có 1 thương hào tin tưởng Phật pháp tăng, nhân từ, bố thí cho người khốn khố. Gặp đêm mưa lớn, trộm cướp nhân lúc sấm sét, xông vào cướp của. Thương hào phát giác, nói, đừng lấy của ta. Để ta hiến cúng các vị Sa môn. Trộm cướp nghe thế, mắt quáng, tay cứng. Tướng cướp bảo đồng đảng, bỏ đồ lại mà tháo đi.

Truyện 79, tr 416

Việc làm của bậc Sa môn

Pc 225 Việc của Sa môn khó biết khó làm. Sa môn mà kém trí tuệ thì cảm thấy phiền phức, khổ sở.

Việc của Sa môn là tìm kiếm bậc Thầy hiếm có, là cầu làm Phật. Việc Sa môn như vậy quả là khó cho người ngu nhận thức và làm theo. Họ có cảm giác phiền phức, nên cam tâm khổ sở. Sự thể ví như ông vua hạ lịnh đại xá tù nhân, nhưng ai ngán ở tù thì ra về ngay, ai cho sống trong tù đỡ cực hơn ra về kiếm sống thì xin ở lại. Phật xuất thế cũng vậy, công bố cái Pháp cứu khổ, nhưng ai có trí thì nhất tâm xuất gia, ai thiếu phước thì can tâm ở lại tục lụy.

Truyện 80, tr 422

Không vì tuổi cao mới thành Phật

Pc 231 Gọi là trưởng lão phải là bậc siêu việt tội phước, tu hành phạn hạnh một cách trong sáng, thấy biết sâu xa, tâm thức tinh khiêt.

Trưởng lão là già dặn, không phải già cả. Xưa, giáo lãnh 6 phái dị giáo đến cố vấn cho Ba tư nặc vương [khi ông chưa là Phật tử]. Họ nói, Sa môn Cù đàm vọng xưng thế tôn. Đại vương hãy đến hỏi, ngài thật đã thành đạt Vô thượng giác chăng? Nếu Sa môn Cù đàm xác nhận, thì đại vương hãy hỏi, giáo lãnh Bất lan Ca diếp thoát ly gia đình từ nhỏ, tu tập đến nay đã già cả, mà còn không được tuệ giác ấy. Còn ngài, ngài 29 tuổi mới thoát ly gia đình, thêm 6 năm khổ hạnh nữa mà thôi, thì làm sao thành tựu tuệ giác ấy ?

Ba tư nặc vương đem lời cố vấn ấy, đích thân đến Phật, vấn an rồi ngồi 1 lát, đứng lên thưa hỏi. Phật nói, đại vương, đời có 4 sự, tuy nhỏ mà rất không thể khinh thường. Một, rắn độc nổi dữ, phun hơi độc ra cả rừng, làm cho bao loại sinh vật ở đây chết vì trúng độc ấy. Hai, 1 đốm lửa nhỏ mà có thể đốt cháy tất cả. Ba, Tỷ kheo trẻ mà thần thông biến hóa vô cùng, hóa độ cũng vô cùng. Bốn, thái tử của vua tuy nhỏ mà đã tha giết tự do, ra lịnh ai cũng phải vâng. Ba tư nặc vương nghe Phật nói thì thích thú, phấn chấn, cúi đầu lạy sát chân Ngài, rồi đứng lên, cáo thoái.

Truyện 81, tr 424

Các người chỉ quấy rối đạo pháp của Như lai...

Pc 232 Được gọi là Sa môn không phải chỉ vì cắt bỏ râu tóc. [Nếu chỉ vì vậy mà nói mình là Sa môn], là nói dối, ham cúng phẩm, nhưng dục vọng vẫn là phàm phu. Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Phật cùng chư vị Tỷ kheo an cư ở đây, tiếng đồn khắp 16 nước lớn. Dân chúng vui mừng, hiến cúng những cúng phẩm cần thiết. Một số người nghèo vì không lo làm ăn, thấy vậy, nghĩ hãy xuất gia để cũng được cúng phẩm như thế. Dĩ nhiên xuất gia rồi họ không học kinh tạng, luật tạng, luận tạng, cũng không ngồi thiền, tụng kinh, chấp tác. Phật bảo, các người khi tại gia không lo làm ăn nên nghèo khốn, nay ham cúng phẩm nên xuất gia. Các người chỉ quấy rối đạo pháp của Như lai, mà thôi. Mặc 3 pháp y, dùng của tín thí, lại bảo lý phải như thế. Nên báo ứng đến thì cả ức đức Phật cũng không cứu được các người. Nghe Phật nói như vậy, ai trình độ khá thì cải vãng tu lai, phụng hành huấn dụ của Ngài, ai trình độ kém thì không thay đổi chút nào, chỉ đợi chờ mà đón nhận tai họa.

Truyện 82, tr 436

Ái dục là mũi tên thường xuyên bắn ta

Pc 243 Như lai đã nói về Đường (Pháp], cảnh cáo mũi tên ái dục luôn luôn bắn vào các người. Các người hãy tự lực tiếp nhận lời Như lai nói.

Có những Phạn chí nói, nếu Phật có thần lực tự tại, tại sao Ngài không đem Pháp của Ngài bỏ vào thân tôi, cho tôi sớm đắc đạo ? Có những Tỷ kheo nghĩ, Phật xuất thế, từ bi bao trùm tất cả, sẽ làm cho tôi tự nhiên trừ khử kiết sử mà đắc đạo, thế thì tôi cần gì khổ công tu học ?

Nhưng Pc 243 cho thấy, Phật thuyết Pháp, xác định đắc đạo là đắc Niết bàn, mà ái dục hết mới đắc Niết bàn. Muốn hết ái dục thì phải biết nó là mũi tên thường xuyên bắn ta. Phật đã cảnh cáo như vậy. Vậy ta phải quyết chí, và cố gắng, tiếp nhận và làm theo lời Ngài để nhổ mũi tên ấy, không phải chỉ ngồi mà trông ngóng vào Ngài.

Truyện 83, tr 442

Phật chuyển Pháp luân

Pc 250 Pháp luân mà trước đây chưa được nghe nói đến, thì nay, Như lai vì thương chúng sinh mà chuyển đẩy. Nhờ đó, ai biết phụng sự Pháp luân ấy thì siêu thoát cả 3 cõi.

Xưa, Phật ở Lộc Uyển, nước Ba la nại. Lộc uyển (Vườn nai) có truyện tích như vầy. Thời xa xưa ấy, vua Ba la nại đi săn, được bầy nai có đến ngàn con, sa lưới cả. Vua rải lính thành 1 vòng vây. Bầy nai kinh hoàng, có những con thất thanh tung lưới, có những con nép mình sát đất, nhưng không con nào thoát được.

Phật khi tu Bồ tát hạnh, có 1 kiếp làm chúa bầy nai ấy, bảo cả bầy yên trí, đừng sợ. Ta sẽ van xin vua tha. Chúa nai hướng về phía vua, quì cả 4 gối, tỏ ý van xin. Từ xa, vua thấy, ra lịnh tất cả quân hầu không được động thủ, sợ chúa nai bị thương. Chúa nai lớn tiếng mà thưa, ý ngài có vẻ muốn giao nhà bếp giết cả ngàn đồng loại của con, trong 1 ngày. Nhưng trời nóng, thịt nai không giữ được lâu. Xin ngài thương mà giết mỗi ngày 1 con. Không đợi ngài ra lịnh, đồng loại chúng con mỗi ngày tự đến chịu chết 1 mạng. Như vậy ngài có thịt dùng hằng ngày, mà bầy nai chúng con sinh sản nhiều thêm. Vua hỏi, con là chúa nai, phải không ? Dạ, phải. Con nói chắc không ? Dạ, chắc. Vua tức thì thu quân, gỡ lưới, thả nai. Tiền thân của Phật là Bồ tát, là chúa nai, cầm đầu 500 con nai. Tiền thân của Đề bà, bấy giờ cũng là nai chúa, cầm đầu 500 con nai. Hai bên thay nhau, mỗi ngày sai 1 con nai đi nạp mạng. Phía nai chúa tiền thân của Đề bà, có 1 lần nạn nhân là nai mẹ, có mang đã mấy tháng, chạy đến nai chúa của mình, van xin hoãn cho phiên khác để được sinh con đã. Nai ấy tức giận, bảo mày không đi phiên này thì ai chết thay cho mày? Nai mẹ khóc lớn, chạy đến van xin Bồ tát nai, tiền thân của Phật. Bồ tát hỏi, bà đã đến xin chúa của bà chưa? Dạ, rồi. Nhưng chúa con không cho. Bồ tát nai thở dài, an ủi bà đừng sợ. Ta sẽ đi nạp mạng thay cho bà. Bồ tát nai gọi nguyên cả bầy ngàn con, thiết tha răn dạy, rằng bà con đừng nhác, đừng ăn phá lúa má. Nai chúa tiền thân Đề bà nghe chuyện, giận mắng nai mẹ, sao không đi nạp mạng mà còn tố cáo ta? Bồ tát nai nói với tiền thân nai của Đề bà, xin đừng mắng bà. Bà vì thương con còn trong thai, nên xin hoãn mà thôi. Nay tôi thay bà, nạp mạng để cứu thai nhi. Bồ tát nai mới nói như thế mà nguyên cả bầy ngàn con nai đều quì xuống, con nào cũng tình nguyện đi thay ngài. Nhưng ngài quyết ý, rời họ mà đi. Cả bầy đành đi theo. Bồ tát nai đến nạp mạng cho đầu bếp của vua, thì người này nhận diện ra ngay, chạy tâu với vua, và hỏi nên giết không ? Mới nghe như thế, vua đã ngã xuống long sàng. Quần thần rưới nước ngọt mát, cứu tỉnh. Vua ra lịnh đưa ngay Bồ tát nai, vốn là chúa nai mà ông biết, vào để ông hỏi, ngàn con nai chết hết rồi sao, sao chúa nai phải đến đây mà chết ? Chúa nai tâu, bầy nai chúng con sinh sản thành một bầy lớn hơn. Nhưng, chúa nai trình bày chết thay để cứu nai mẹ. Vua nghe thế lại càng tự thống trách. Ông tự oán ghét mình là vua người mà không bằng thú vật, tàn sát sinh mạng một cách quá đáng. Ông bảo đại thần thông báo cho cả nước biết, theo lịnh ông, ai săn giết nai thì bị tử hình. Rồi bảo chúa nai dẫn trọn bầy nai về núi. Lại lịnh cho cả nước không được ăn thịt nai, ai trái lịnh này cũng bị tử hình. Cái tên Lộc uyển có từ truyện tích này.

Truyện 84, tr 452

Đề bà

Pc 255 Cây chuối cây tre mà ruột đặc thì chết. Loài thú có giống mang thai cũng chết. Kẻ sĩ vì tham mà hư hỏng.

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ có Tỷ kheo tên Đề bà, thông minh, học rộng ; 12 năm ngồi thiền nhập định mà tâm vẫn chuyên nhất ; 12 năm tu hạnh "đầu đà" mà không hề thiếu sót; khởi sự tu bất tịnh quán, sổ tức quán, lên đến 4 da hành vị ; tụng thuộc 6 vạn kinh Phật mà (chép ra) voi chở không nối. (Như vậy tam tạng Pali đâu phải đầy đủ). Ấy thế nhưng sau đó ý chí thoái dần, đến nỗi nghĩ xấu : ham cúng phẩm, ưa thế lợi. Ông đến Phật, đầu mặt lạy ngang chân Ngài, xin ngồi qua một bên. Một lát, rời chỗ ngồi, bước tới thưa Phật, dạ, kính bạch đức Thế tôn, xin Ngài dạy cho con cách tu thần thông. Con sẽ tu tập nghiêm túc. Được thần thông, con sẽ du hóa khắp nơi. Phật bảo, Đề bà, hãy gác lại việc tu thần thông. Ông (qua 4 da hành vị rồi), nay hãy tiếp tục tu học 4 pháp ấn của kiến đạo vị, đó là vô thường, khổ, không, vô ngã. Đề bà nghĩ, đức Thế tôn không dạy cho ta cách tu thần thông là vì sợ ta sẽ hơn Ngài, Ngài phải xấu hổ ! Ông đến xin học với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Các vị cũng nói như Phật. Tôn giả Đại mục liên còn nói thêm, hãy tu 4 thiền định thế gian thì được 5 thần thông. Đề bà tức giận, nghĩ xấu như đã nghĩ về Phật và tôn giả Xá lợi phất. Ông nghĩ, ta xin học thần thông mà không ai dạy ! Ta có chú em là tôn giả A nan. Chú ấy bác văn, cường ký, đủ hết 4 sắc thái từ bi hỷ xả của lòng đại bi. Ta hãy hỏi chú ấy về cách tu thần thông. Tôn giả A nan, (bấy giờ chưa đủ tha tâm thông đế hiếu dụng ý của Đề bà), nên dạy cho ông. Được dạy rồi, Đề bà tìm chỗ thanh vắng, chuyên tâm, nhất ý, tu tập đúng cách, và được 5 thần thông, kể cả thuật biến hình.

Với thuật ấy, ông biến mình thành 1 bé trai nhỏ, đẹp, đầu bộ với mặt đẹp như hoa đào, đột nhiên xuất hiện trên vế của thái tử A xà thế. (bấy giờ chưa là vua, càng chưa là Phật tứ). Thái tử biết ngay là Đề bà, đùa giỡn không chán, đến nỗi mớm nước miếng cho Đề bà, đặt trên bàn tay mà chuyền qua chuyền lại. Thái tử lại nghĩ, Đề bà bây giờ thần thông hơn Sa môn Cù đàm, nên hằng ngày cung cấp 500 chão thực phẩm. (Chão, hay chõ, có dung lượng 60 đấu và 4 thăng, đặt để thực phẩm hiến cúng Đề bà. Như vậy, bấy giờ, Đề bà đã có, và có thế có khá nhiều, đồ đệ) ?

Bấy giờ có khá nhiều Tỷ kheo đem thưa Phật việc A xà thế với Đề bà. Phật nói, họ làm hại nhau đó. Vì nếu Đề bà không ham lợi lộc thì đâu có bị hậu họa. (Và không mấy thì gian sau đó, 2 ông hẹn nhau, 1 bên hại cha để làm vua, và hại được ; 1 bên hại Phật để làm Phật mới, nhưng không hại được mà tự hại).

Phật xét nguyên ủy của việc này, muốn làm ánh sáng lớn cho tương lai và Phật pháp tồn tại lâu dài, nên nói Pc 255 như trên.

Truyện 85, tr 461

Người tu hành ăn mặc

Pc 261

Muốn ổn định mạng sống thì phải tự chế, tự tỉnh ngộ, không quan tâm lo tính việc mặc việc ăn.

Mạng sống của người tu hành Pháp có 2 : mạng sống thân thể, gọi tắt là thân mạng ; mạng sống tuệ giác, gọi tắt là tuệ mạng. Có thân mạng thì có tuệ mạng. Người tu hành Pháp phải nhận định như vậy mà giữ gìn thân mạng khi sinh dưỡng tuệ mạng. [Trước hết nói việc mặc của Tỷ kheo]. Xưa, có 1 Tỷ kheo kính cẩn xin Phật cho phép Tỷ kheo khỏa thân, (chỉ đóng khố) mà du hóa nhân gian. Phật bảo, đó là đề nghị quái dị, mâu thuần thánh giới và chánh pháp của Như lai. Khỏa thân như vậy là phép của ngoại đạo Ni kiền tử. Du hành mà khỏa thân, khác gì loài thú.

Có 1 Tỷ kheo khác xin Phật cho Tỷ kheo khoác tấm vải bện tóc. Phật bảo, đó là cách của ngoại đạo, thánh giới và chánh pháp của Như lai không dung cách ấy. Khoác tấm vải bện tóc thì (1) hôi (2) khó gần (3) nhiều chấy rận (4) nhiều mối đất (5) nóng thì nóng thêm, lạnh thì lạnh thêm.

[Nay nói đồ mặc của Tỷ kheo], là 3 pháp y, phụ thuộc là đồ lót trong, đồ quấn dưới. (Nói việc uống của Tỷ kheo] là chỉ được dùng nước mía ép lọc, nước đường đen hòa tan, nước nho ép lọc, nước đường phèn hòa tan. Nói việc ăn của Tỷ kheo] thì chủ yếu là gạo, và những loại chế biến từ gạo.

Việc ăn là "tùy thí tùy thực", được mời hay cho cái gì thì ăn cái đó. Như Ác sinh úy vương mời 1 vị Tỷ kheo, và lịnh cho thái quan hãy hiến cúng vị ấy thực phẩm như thực phẩm dâng ta. Vị ấy ăn rồi ra về, vương đón hỏi, ngài ăn uống xong chưa ? Vị ấy nói, rồi. Vương nghĩ thực phẩm vị ấy ăn uống chắc thô lắm. Nhìn vị ấy không vui thì biết ta nghĩ không sai. Vương mời nữa, vào ngày hôm sau. Vị Tỷ kheo (yên lặng nhận lời rồi) trở về tinh xá. Hôm sau vị ấy đến, vương đích thân dọn thực phẩm ngon. Vị ấy ăn rồi, vương hỏi, thế nào thưa ngài, thực phẩm ngon không? Vị ấy trả lời, tôi ăn như đồ ăn đã dọn ra. Vương thầm nối tức, ta đích thân dọn mời mà ông vẫn nói ăn như đồ ăn đã dọn ra ! Vương lại mời nữa, nhưng dọn đãi loại đậu mạt hạng, lại chưng với rượu đắng. Vị Tỷ kheo ăn xong, vương hỏi ông ăn ngon không ? Vị ấy trả lời, tôi ăn như đồ ăn đã dọn ra. Vương hỏi, dọn thực phẩm ngon, ông nói ăn như đồ ăn đã dọn ra. Dọn thực phẩm xấu, ông cũng nói ăn như đồ ăn đã dọn ra. Là ý gì vậy, xin ông cho tôi được nghe. Vị Tỷ kheo trả lời, (đơn sơ mà súc tích) như vầy, "Đồ ăn ngon dở gì cũng để sống mà tu. Sống là tốt rồi. Tôi không kể ngon hay dở". Vương nghe như vậy thì quá hổ thẹn, không mặt mũi nào mà nhìn lên. Ta đã lấy tay đấm núi đá, lấy chén đong nước biển ! Ta đem cái tâm của ta ước lượng cái tâm của hiền thánh ! Thì ra các ngài ăn mặc chỉ đủ sống thân mạng để thành tuệ mạng !

Truyện 86, tr 475

Tha giết kẻ đại thù tàn ác

Pc 272 Không đáng giận mà nổi giận, không nên ác mà làm ác, thì kẻ ấy phải khổ, hết đời này đến đời sau.

Xưa, Phật ở trong vườn Cù sư, xứ Câu xa di. Bấy giờ có khá nhiều Tỷ kheo ở đó. Họ thường nghịch nhau. Phật bảo, thôi đi, chư vị. Chư vị phải biết, chánh pháp của Như lai xác định "oán thù không làm hết được oán thù ; làm hết được oán thù chỉ có nhẫn nhịn". Tại sao ư, hãy nghe Như lai kể 1 truyện tích.

Quá khứ xa xưa, vua nước Ca thi tên Phạn ma đạt, vua nước Câu tát la tên Trường thọ. Phạn ma đạt huy động 4 binh chủng tấn công xâm lăng lãnh thổ của Trường thọ. Ông này nghinh chiến, cũng với 4 binh chủng, bắt sống Phạn ma đạt, đánh tan binh lực của hắn. Nhưng nói, tôi phóng thích ông về nước. Từ nay đừng phản nghịch nữa. Hãy sống hòa bình với nhau. Không bao lâu, Phạn ma đạt lại tập hợp binh lực, đến đòi đánh nhau. Trường thọ nghĩ, trước đây, Phạn ma đạt đánh cướp nước ta. Ta nghinh chiến và đại thắng. Ta đã phóng thích ông ấy, đề nghị sống hòa bình với nhau. Thế nhưng Phạn ma đạt lại đến gây chiến. Trường thọ nghinh chiến hơi khinh thường. Dĩ nhiên bị Phạn ma đạt đánh bại. Ông thoát được. Cùng hoàng hậu và 1 thị thần, ông ẩn cư trong núi sâu. Ông lại tính, ẩn cư mãi như vầy thì sống sao được. Ta nên ôn tập thi nhạc để du ca kiếm ăn. Giỏi nhạc rất nhanh, hội nhập thi nhạc với nhau rất chóng, ông kiếm sống tạm được.

Lúc ấy có 1 đại thần của Phạn ma đạt, xuất thân từ đắng cấp Phạn chí, nghe ở đây có 2 vợ chồng hàn sĩ du ca kiếm sống trong dân gian. Ông bảo người đi gọi để nghe hát. Họ đến, và ông nghe rồi, vui lắm. Ông nói vợ chồng 2 người cô đơn, túng thiếu. Hãy đến ở trong nhà tôi, dạy cho hậu sinh. Tôi không để 2 người khổ vì cái ăn cái mặc. Ăn ở hơi yên thì vợ hàn sĩ sắp sinh. Bà nói với chồng, em cầu nguyện khi sinh con được 4 binh chủng vây quanh mấy vòng, được màn trướng đẹp mà nằm trong đó, được uống nước rửa lưỡi gươm sắc. Kiếm được không anh ? Chồng nói, mình bị Phạn ma đạt cướp hết rồi, làm sao xoay sở được 3 việc ấy, em ? Vợ nói, không được thì em đành chết thôi, sinh con làm gì, anh ! Đang nói bàn bế tắc như vậy thì vị đại thần cho gọi người chồng để nghe nhạc. Ông nói, tôi nghe tiếng nhạc của anh không vui. Anh bịnh? hay lo nghĩ gì ? Người chồng kể nỗi lo nghĩ của mình. Vị đại thần bảo, hãy yên trí. Tôi sẽ giúp. Ông giúp rất chu đáo. Và người vợ hàn sĩ sinh được 1 bé trai, mặt mày rất đặc biệt, mình đầy sắc tướng tôn quí. Vị đại thần thấy bé thì hướng về bà mẹ, quì xuống, 3 lần khen rằng "lành thay" ! Và nói khá lớn, rằng quốc gia Câu tát la lại sinh thánh chúa, nối dòng chính thống. Quốc gia Câu tát la sẽ lại cường thịnh như lửa bùng lên. Ông hạ nghiêm lịnh cho bản bộ binh sĩ không được loan truyền lời ông, không được tiết lộ việc này. Ai trái lịnh thì phải chịu tử hình tức khắc.

Bấy giờ Phạn ma đạt dò biết Trường thọ vương du ca kiếm sống. Hắn huy động đám tẩu cẩu bắt được, giam kỹ trong lao ngục. Thái tử Trường sinh lớn dần, đến những người quyền thế mà có lương tâm, xin họ làm phước hồi hướng cho cha khỏi nạn. Phạn ma đạt dò nghe như thế, đùng đùng thịnh nộ, điệu ngay Trường thọ vương ra chợ. Thái tử đi phía sau, cầm gươm sắc, nói lớn cho cha nghe, rằng con đủ sức giải thoát cho cha ở đây ! Nhưng Trường thọ vương bảo, ngưng lại ! Ngưng ngay đi con ! Con hành động đừng nhìn ưu điểm hay nhược điểm của người. Người hai bên đường nói, ông sắp chết nên nói không bình tĩnh ! Nhưng ông nói, chú bé khôn ngoan trong đây biết tôi vừa nói gì. Ông bị đưa ra chợ, chặt làm 7 khúc. Trường sinh thấy mà máu cả người sôi lên, nhưng cố nén đau đớn tức giận, không dám để lộ ra.

Trường sinh lại đến những đại thần có lương tâm, nói cha tôi không có lỗi gì cả. Vậy mà bị vua các ngài giết chết một cách ngang ngược, phơi thây giữa chợ, không ai nhặt liệm. Xin các hiền sĩ giúp tôi thu liệm thây cha, xây mả cao mà thờ. Trường sinh lại nghĩ, Phạn ma đạt thật tàn độc. Ta phải ra khỏi xứ này. Hắn bắt được, không khỏi tai họa như cha. Chàng đem mẹ trốn đi. Và cũng học và sống bằng du ca. Nhưng lần hồi, chàng trở lại cái xứ có mả cha. Phạn ma đạt nghe có thanh niên du ca nổi tiếng. Hắn cho người gọi đến thâm cung của hắn. Ngày đêm hắn nghe nhạc không chán. Hắn tin chàng, coi như con hắn sinh ra.

Một hôm hắn đi săn cho vui. Hắn nài Trường sinh đánh xe. Chàng cho xe đi lần vào chỗ hiểm, không ai lai vãng, không phải đường chính, binh sĩ cũng không cần đi theo. Trường sinh nghĩ, xưa, mày dày xéo nước ta, cưỡng đoạt dân ta, giết oan cha ta. Nay ta không báo thù thì chờ ngày nào nữa. Chàng cho xe vào núi sâu hơn. Phạn ma đạt bảo, ta mệt rồi. Hãy dừng nghỉ ở đây. Lại bảo, anh ngồi xuống. Ta muốn gối đầu trên vế của anh. Và hắn ngủ. Trường sinh vừa nghĩ vừa nói, nhỏ nhưng rõ, rằng tên vua tàn độc này ! Ta phải trả thù. Bây giờ là đúng lúc. Chàng rút gươm, chờ hắn trở mình đưa cổ ra. Thế nhưng lúc đó chàng nhớ lời cha răn dạy lúc sắp bị giết, rằng đừng nhớ nghĩ đến cái hay cái dở của người mà mình khó chấp nhận. Ta làm trái lời cha thì không phải đứa con hiếu thuận. Giết hắn thì ta là nghịch tử, trái nghịch tình ý cha lúc sắp chết. Nghĩ đến cha, đến tình ý của cha, Trường sinh đành nuốt giận, tra gươm vào vỏ. Ngay lúc ấy, Phạn ma đạt kinh hoàng trong mộng, bừng tỉnh, cả người toát mồ hôi, da và lông run lên. Trường sinh hỏi, ngài đang ngủ, vì gì mà hoảng dậy ? Hắn nói, anh biết không ? Vừa rồi ta mộng thấy con trai Trường thọ vương là Trường sinh, tay phải cầm gươm, tay trái xoắn nhổ bối tóc của ta, chờ ta ngửa cố ra, bảo, mày biết không, ta muốn báo thù mày đây. Nhưng rồi bảo ta, xưa, khi cha ta lúc sắp bị mày giết, đã khẩn thiết bảo ta, "muốn thắng thù oán thì phải dùng sức Nhẫn". Vì chiêm bao thấy như vậy mà ta kinh hoàng, bừng tỉnh. Trường sinh nói, ông ngủ lại đi, đừng sợ. Ông biết không, Trường sinh, con trai Trường thọ vương, là ta đây. Xưa, cha ta thống lý quốc dân bằng chánh pháp, không để ai oan ức. Ông mưu đồ phản trắc, xâm lăng nước ta, cướp đoạt dân ta, bạo sát cha ta. Ta muốn báo thù thì có cơ hội nào hơn dịp này. Nhưng ta nhớ lời dạy của cha ta, rằng ở đời phải trọng tín nghĩa, chớ nhớ oán thù. Thù mà trả thù thì thù không tan. Tôi trái tình ý cha tôi thì bất hiếu. Vì phụng hành lời cha mà tôi thu gươm vào vỏ. Tôi tha tội cho ông. Từ nay tôi không nhớ đến tội ấy nữa. Bây giờ tôi đưa ông về hoàng cung của ông. Về đó rồi, ông xử tôi bằng hình phạt gì tùy ý, kể cả việc chém chết tôi.

Thế là Trường sinh đánh xe, chở Phạn ma đạt và bản thân mình cùng về hoàng cung của ông. Ông ta tức khắc triệu tập triều đình, bảo, ý các khanh nghĩ thế nào, nếu thấy Thái tử Trường sinh, con Trường thọ vương, thì xử trí ra sao ? Người nói phải chặt tay chân hắn. Người nói phải lột da hắn đi. Người nói phải dùng tên kim loại nung nóng mà bắn hắn. Miệng lưỡi bàn tán om sòm. Phạn ma đạt chỉ Trường sinh mà nói với triều đình, Thái tử con Trường thọ vương là người này đây. Các khanh đừng có ý hại Thái tử. Bởi vì chính ta, nhờ chính người này, mà được sống còn. Nói rồi, ông tắm rửa cho Thái tử Trường sinh, mình mặc hoàng bào, đầu đội vương miện, lại gả cho 1 công chúa con ruột, thiết đàn bái lập làm hoàng đế vương quốc Câu tát la.

Phật bảo, chư vị Tỷ kheo, xưa, vua chúa cũng có những người kềm chế ý đồ, tự giữ cẩn trọng, bằng cách giữ đức Nhẫn vững như đất lớn, coi kẻ thù như con ruột. Họ sống không thù oán. Huống chi chư vị là những người con của dòng họ tốt, đem lòng tin vững chắc mà xuất gia học đạo, cạo bỏ râu tóc, mặc áo giải thoát, lại không có đức Nhẫn, chỉ trích lẫn nhau, bé xé ra to ! Như thế nên chăng ? Bấy giờ Phật nói cho chư vị Tỷ kheo Pc 272 như trên.

Truyện 87, tr 488

Đề bà

Pc 276 Con người chê nhau là có từ xưa đến nay. Nói nhiều bị chê, nói ít bị chê, nói vừa bị chê. Đời không ai không bị chê.

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ Đề bà đến Phật, lạy rồi đứng một bên. Giây lát sau, bước đến, thưa rằng, con thấy Phật già yếu quá rồi, xin giao thánh chúng cho con chỉ dạy như Phật. Phật bảo, Đề bà, lời thỉnh cầu của ông là không biết lo nghĩ đến hậu họa cho chính ông. Còn việc lãnh đạo thánh chúng thì đến như các tôn giả Xá lợi phất và Mục kiền liên, Như lai cũng chưa giao phó, huống chi giao phó cho ông? Đề bà, vốn là người hay ganh ghét, nghe Phật đề cập 2 tôn giả, coi thường mình dầu mình là em, thì thề tìm cách thủ tiêu đến tuyệt tích thầy trò của Phật trong quốc độ này. Ông lạy Phật, cáo từ. Ra về, việc chính yếu của ông là đến đâu cũng ngụy biện, kết quả dụ được vài mươi người. Nghe Phật thuyết pháp cho đại hội đông đảo, Đề bà bảo đồ đệ, chớ nghe những gì ông Cù đàm nói. Ông ấy nói không đúng chánh pháp. Còn ta, ta biết, và sẽ dạy cho các người, những kinh điển và những ý nghĩa sâu, rộng. Cứ như thế, ông tìm hết cách nói, nhắm mục đích gây rối thánh chúng của Phật. Phật khuyên ông thận trọng, chớ phá Tăng hòa hợp. Hậu quả việc này quá khốc liệt. Nhưng Đề bà không chịu thay đổi hành động.

Phật biết Đề bà quyết chí phá Tăng hòa hợp. Nhưng Phật nói rõ, nếu Tỷ kheo không cạnh tranh danh lợi, nhất là lợi, thì Tăng hòa hợp không ai phá hoại được.

Đề bà tuyên ngôn, ai tôn thờ ta là bậc cực tôn, thì phải tiếp thu và thừa hành 5 điều. Thừa hành 5 điều này thì mau chóng giải thoát, cần gì bát chánh đạo của Sa môn Cù đàm quy định. Sau đây là 5 điều ấy. Một, suốt đời chỉ dùng 3 pháp y. Hai, suốt đời chỉ đi khất thực. Ba, suốt đời không ăn thịt. Bốn, suốt đời ngủ không đắp chăn dưới gốc đại thụ. Năm, suốt đời không nhận không cất tiền bạc, vàng ngọc. Đề bà xác quyết, Tỷ kheo tu 5 điều này thì hết hữu lậu, được vô lậu, cần gì phải tu bát chánh đạo. Tuyên ngôn như vậy rồi, Đề bà đứng lên, bước đi, với bên trái là đại đệ tử Kiên trà bà, bên phải là đại đệ tử Cù ba lị, và theo sau là 500 Tỷ kheo. Về chỗ ở, họ quây quần quanh ông, và ông thuyết pháp cho họ nghe pháp của ông.

Và 2 vị tôn giả Xá lợi phất cùng Mục kiền liên đến với họ. Đề bà thấy 2 vị thì lớn tiếng khen ngợi, rằng tốt lắm, 2 vị Tỷ kheo ! Ta được lợi ích rất lớn, khi 2 vị biết ta thành Phật, độc tôn trên cả 3 cõi, nên trí tuệ và thần thông như 2 vị tự đến với ta. Tức thì Đề bà bảo 2 đệ tử tay trái và tay phải của mình rời chỗ, mời 2 vị tôn giả ngồi vào đó, 2 bên trái phải của ông. Rồi, với phong cách y như Phật, Đề bà bảo 2 vị, rằng ta đau lưng, cần nghỉ 1 lát, 2 vị hãy thuyết Pháp cho thánh chúng của ta. Còn Đề bà nằm sát đất, nghiêng hông bên phải, rồi buồn ngủ nên nghiêng hông bên trái mà ngủ. Tôn giả Mục kiền liên biểu hiện thần thông mà đệ tử Đề bà chưa thấy bao giờ. Còn tôn giả Xá lợi phất thuyết trình Pháp của Phật đem lại "hiện pháp lạc trú", (sống vui, ngay trong hiện tại) ; Thánh chúng của Phật toàn hảo về giới đức, về định tâm, về tuệ giác, về giải thoát, về tuệ giác giải thoát, làm ruộng phước tốt nhất cho trần gian. Bấy giờ chư vị Tỷ kheo của Đề bà, suy nghĩ và bảo nhau, hôm nay thấy và nghe 2 vị tôn giả trình bày, mới biết chúng ta đã đi theo cái giả, không hiếu cái thật. Họ đi theo 2 ngài, khi 2 ngài ra về. Tỷ kheo Cù ba li (tay phải của Đề bà) đánh thức Đề bà mà nói, ngủ gì lắm thế ! Đề bà tỉnh giấc, biết tình trạng đã xảy ra, lòng rất ưu phiền.

Truyện 88, tr 496

Khoái thay, bậc đại ngộ !

Pc 281 Nếu không có bạn tốt thì thà độc hành, quan sát cho phong phú, để có thể độc thiện mà không sai lầm.

Xưa, có vua nước thù địch, động binh để cướp đoạt nước láng giềng. Đại thần nước này báo động cho vua mình biết. Vua nói, không khố sở tai hại gì đâu. Vua cũng nói như vậy, khi đại thần thông báo giặc áp sát biên giới, giặc áp gần hoàng thành. Rồi giặc chiếm đóng ngoại thành, đại thần xin vua xuất quân chống giữ và kháng chiến, vua vẫn nói như trên. Giặc vào thẳng cung điện, đại thần khải tấu vua tính thế nào. Bấy giờ vua gội rửa sạch sẽ, nhưng mặc đồ tầm thường, tự đem lương thực đến gặp vua nước thù địch, nói, thành quách cung điện này, nay, là của ông. Còn tôi, tôi vào trong núi, tu tập đạo đức, ăn đủ sống, mặc đủ che, thì thôi. Vua nói thêm, bằng lời chỉnh cú : Tôi ăn mặc như vầy là tự muốn ẩn thân. Tôi đế ông làm vua, cầu ông nhiều hạnh phúc. Tôi thà ở núi non, ăn thô và mặc xấu, ăn trái, tu Số tức, bạn bè với hươu nai. Chứ không ở ngôi vua, tra khảo, làm khổ dân.
Người trí lo đời sau,
không tạo ác nghiệp nữa.
Tôi xét ông động binh
là muốn sát hại tôi.
Thân tôi là đồ bỏ,
giết nó, chớ giết dân.

Ông vua nước thù địch nghe nói như vậy thì suy ngẫm kỹ, rồi trả lời cũng bằng chỉnh cú :

Khoái thay, bậc đại ngộ !
lấy Pháp làm tướng sĩ,
mang cung tên công đức,
đại phá quân đội tôi.
Oán, nhưng trí, vẫn hơn,
Thân, mà ngu, ích gì.
Lấy trí giác làm đầu,
thì cứu độ tất cả.

Và ông vua thù địch này triệt thoái quân đội về nước mình, giao trả tất cả cho ông vua nước ấy. Do vậy, Pc 281 này nói, "Quan sát cho phong phú, để có thể độc thiện mà không sai lầm".