Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (hợp tuyển truyện tích)

Truyện 18, tr 66

... như ruộng đất cho nông
dân lúa gạo, như cho người
già yếu có cây gậy mạnh

Pc 27 Sống lâu cả trăm năm, vẫn bị cái chết mang đi. Sự sống bị cái già đè ép, bị cái chết làm rụng xuống lòng đất !

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, quảng diễn Pháp cho nhân loại và dị loại. Bấy giờ mẹ của Ba tư nặc vương đã 120 tuổi, bất thần bịnh nặng, không mấy ngày đêm mà đã mạng chung. Tống táng và thờ phụng đúng phép rồi, vương đến Phật, bỏ hết nghi vệ ngũ sắc, lạy Phật. Phật mời ngồi, hỏi tại sao y phục đại vương lấm đất, thần sắc buồn bã như vậy ? Vương thưa rõ việc mẹ mất, tang lễ xong rồi, con qua hầu Ngài. Phật biết mà cố ý hỏi, đại vương, con người có ai khỏi chết chăng ? Vương thưa, thế giới người thường không có kẻ bất tử. Phật nói, đại vương, xưa nay có 5 cái đáng sợ to lớn, không thể trốn tránh, đó là cái phải già thì già, cái phải bịnh thì bịnh, cái phải chết thì chết, cái phải hao mòn thì hao mòn, cái phải chấm hết thì chấm hết. Đó là 5 cái không đừng được, không hẹn với ai. Thế nên vạn vật vô thường, khó mà còn mãi. Một ngày qua đi, sự sống cũng bớt theo. Và quá mau như nước chảy, sự sống cũng bớt đi một cách mau chóng như vậy. Phật muốn dần dần nói Pháp mầu cho Ba tư nặc vương, nói cho đến cái lẽ "bất thoái chuyển". Nói dần dần là nói về sự san sẻ, sự giữ giới, sự sinh thiên, dục là bất tịnh, phiền não là tai họa. Như sấm sét lóe lửa, sự sống cũng vậy, muốn nó còn mãi là điều không thể. Nhân cứu xét gốc ngọn của việc này, Phật muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, muốn làm cho Pháp tồn tại lâu dài, nên nói Pc 27 cho Ba tư nặc vương và đại chúng đông đảo. Nói pháp cú rồi, Phật nói thêm, rằng thương nhớ người thân quá cố thì hãy làm phước không mệt mỏi. Cái phước truy tiến cho tiên nhân thì như ruộng đất cho nông dân lúa gạo. Ba tư nặc vương do lời Phật mà sau đó trải rộng việc phước, như thể giúp người già yếu có cây gậy mạnh. Vương, 4 chúng Phật tử, và những người tham dự pháp thoại này, ai cũng thích thú, "hoát nhiên giác ngộ", cùng nhau đi nhiễu quanh Phật 3 vòng, rồi lạy Ngài mà cáo từ.

Truyện 19, tr 68

Rán mà nhảy

Pc 28 Ngày nay qua rồi, mạng sống bớt theo. Như cá thiếu nước, đâu có vui gì ?

Xưa, Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ biển Nam đột nhiên dâng lên. Có 3 con cá theo dòng nước mà lội lên khỏi biển, lội nhằm nước cạn. Chúng bảo nhau, bọn ta nguy rồi. Bây giờ phải cấp tốc, thừa lúc nước chưa cạn hẳn mà cố nhảy về biển cả. Con thứ nhất và con thứ hai rán hết sức, vùng nhảy được về biển cả. Con thứ ba không rán sức vùng nhảy, đành ở lại nước cạn, bị kẻ chài bắt được. Kẻ chài còn thầm khen 2 con cá khôn ngoan, rán sức thoát nạn, con thứ 3 ngu ngốc, ở lại nước cạn nên vào lưới của ta !

Thiên nhãn của Phật thấy 3 con cá mắc cạn mà 2 con thoát được, 1 con chịu chết, lại thấy và nghe anh chài nói thầm. Ngài thấu hiểu đầu đuôi câu chuyện, muốn làm cho tương lai được soi sáng lớn lao, với cách làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong cuộc đời này, nên nói Pc 28 như trên.

Truyện 20, tr 70

"Bất đoạn thánh tộc"

Pc 29 Sự vật đi qua mà không trở lại. Nên phải nỗ lực siêng năng cả ngày liền đêm. Con cá ở trong lửa bùng cháy : cái khổ sinh tử là như vậy.

Xưa, Phật ở đạo tràng Thiện thắng, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ có những vị tu hành hoặc ở núi cao, hoặc ở động sâu, ít khi xuất hiện. Chủ đề các vị chỉ quán là quan sát thì gian. Mùa xuân đã đến. Cây cỏ hoa lá tốt tươi. Khe suối nước chảy trong vắt, không có tiếng động ầm ào. Thì gian không nói mà vạn vật sinh cả. Các vị xuống núi, khất thực trong xóm làng, thấy dân chúng ăn chơi vui vẻ. Các vị nghĩ vạn vật bây giờ là thời kỳ bú sữa, rồi mỗi ngày một lớn. Các vị trở về núi cao, động sâu, lặng lẽ chỉ quán.

Qua mùa thu, các vị xuống núi, khất thực trong dân gian. Thấy cây cỏ điêu tàn. Tuyết rơi, giá đọng. Khe suối khô cạn. Các vị nghĩ, vạn vật bây giờ rơi rụng. Khí sắc không còn tươi trẻ, hoa lá hết sum suê. Dân gian vang tiếng gào khóc. Cái chết xuất hiện. Các vị nghĩ, nay là thì gian vạn vật hao mòn. Trở về núi cao, động sâu, các vị kiết già mà ngồi, chuyên tâm định ý, quán sát sự chuyển biến của thì gian. Đi ngược từ năm đến mùa, từ mùa đến tháng, từ tháng đến ngày đến đem, cho đến chỉ bằng 1 hơi thở ra hay 1 hơi thở vào. Hơi thở cũng không còn, mới thấy vạn hữu sinh không có khởi điểm, diệt không có chung cục - các vị nhớ Phật đã nói vô thường không có hang ổ. Các vị lại thấy cái bịnh trầm kha, cái chết kéo dài - các vị nhớ Phật đã nói vô thường thật khổ. Bấy giờ các vị rũ hết, tẩy sạch, chỉ còn trạng thái Niết bàn ở trong tâm nguyện của các vị. Các vị thực hiện các đạo quả Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, A la hán.

Thiên nhãn siêu đẳng của Phật thấy rõ các vị tu hành ở núi cao, động sâu, mà tinh tiến, "bất đoạn thánh tộc" '. Do cứu xét nguồn ngọn của việc này, Phật chiêu tập đại chúng đông đảo, nói Pc 29 này để soi sáng lớn lao cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài.

Truyện 21, tr 75

... Cầu tuệ giác vô thượng của Phật

Pc 31 Già thì suy biến. Bịnh thì tự hủy hoại. Và thân hình rã nát : cuối cùng của mạng sống là như vậy.

Xưa, Phật ở trong đại giảng đường Phổ tập, cạnh hồ Di hầu, thành Tỳ xá ly. Bấy giờ Phật nói với chư vị Tỷ kheo, có kẻ tự thị khỏe mạnh, có kẻ tự thị không bịnh, có kẻ tự thị giàu có, có kẻ tự thị quí tộc. Còn ai già yếu thì bị coi là vật phế thải. Phật xét tự thị và khinh người như vậy là do tâm lý phân biệt. Ngài muốn làm cho họ sửa đổi tâm lý ấy, nên nói Pc 31 như trên. Bấy giờ thanh niên thành Tỳ xá ly nghe pháp cú ấy, có người lý giải sự không vĩnh cửu, sự không bản ngã, có người quán sát thân thể không tinh khiết, có người tu tập pháp theo dõi hơi thở, có người tu tập 4 pháp gia hành, có người thành đạt đạo quả Tu đà hoàn hay Tư đà hàm, có người cầu tuệ giác vô thượng của Phật, có người cầu tuệ giác Bích chi, có người cầu tuệ giác La hán. Phật chỉ dùng 1 pháp cú mà hóa độ như vậy cho đông đảo thanh niên Tỳ xá ly, lại đem gốc ngọn của việc này mà tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này. Thanh niên Tỳ xá ly nghe Phật dạy thì thỏa thích, lạy Ngài mà cáo từ.

Truyện 22, tr 79

Phật chăm sóc bịnh nhân

Pc 33 Thân này dùng vào việc gì, khi nó thường xuyên là chỗ bài tiết hôi thối, lại còn là nơi bị bịnh làm cho khốn đốn vì già, vì chết ?

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Có 1 thương hào mời Phật và Tỷ kheo tăng thọ trai. Tỷ kheo tăng đi hết. Phật không đi, chỉ nhờ đem thực phần đến cho Ngài. Phật nhờ như vậy nếu gặp 2 trường hợp : thuyết pháp cho chư thiên và chăm sóc cho bịnh nhân. Bấy giờ Tỷ kheo tăng thọ thỉnh cả, trừ 1 phòng đóng cửa. Phật mở khóa ra, thấy 1 Tỷ kheo bịnh nặng, nằm trên đại tiểu, không xoay mình được. Phật biết mà cố ý hỏi, sao ông bịnh đến như vầy ? Ông vốn chất trực, thưa, con bẩm tính ngu ngốc, nhác và khinh người. Chưa bao giờ con giúp ai, nên nay không ai chăm sóc con cả. Con thật cô đơn. Tức thì Phật bế ông, đưa ra ngoài cửa. Trở vào quét dọn dơ bẩn, giặt tẩy đồ nằm đồ ngồi. Lấy nước sạch và ấm tắm rửa cho ông. Giúp ông mặc đồ sạch, và đưa ông vào phòng. Lại đưa tay đỡ đầu cho ông gối, bảo, ông không gắng cầu cái Pháp tăng thượng, nên bịnh mà không ai chăm sóc. Nếu không đem tâm mình lĩnh hội Pháp, thì bịnh còn nguy kịch hơn nữa. Phật từ từ nói Pháp mầu cho ông. Bằng nhiều cách khuyến khích, Phật làm ông dũng mãnh lên, chỉ quán về Pháp.

Phật tạm rời phòng ông, đóng cửa lại. Ngài đến đại giảng đường, dạy vị thị giả hãy cấp tốc đi mời chư vị Tỷ kheo hiện có mặt trong thành Xá vệ, đến họp lại tại đại giảng đường. Chư vị họp rồi, Phật huấn thị, rằng chư vị Tỷ kheo, chúng ta không có cha mẹ bà con bên cạnh để chăm nom lúc bịnh. Chư vị bỏ mặc đồng đạo, thì đúng là không thích đáng với cách cư xử của Pháp. Ngoại đạo sẽ chê trách, rằng đệ tử ngài Cù đàm không có một chút từ tâm nào, coi mạng người như gạch vỡ ngói vụn, chết vì cô độc, không ai chăm nom ! Trong khi Pháp của Như lai rất nghiêm chỉnh, trên dưới hòa hợp với nhau, giúp đỡ cho nhau. Chư vị không làm như thế thì bị chê trách là rất phải. Từ nay sắp đi, đệ tử hầu thầy như hầu cha mẹ, chết cũng không bỏ ; thầy thương đệ tử như thương con ruột, chết cũng không bỏ. Đồng đạo thương nhau, giúp nhau, cũng y như vậy. Thì cái ơn thầy trò, cái tình đồng đạo, sẽ luân lưu lắm kiếp. Đồ dùng hãy quân phân cho nhau, hãy san sẻ cho nhau. Không có thì được phép khuyến hóa người quen. Không có người quen thì được phép khất cầu. Rồi đồ ngon đồ tốt thì dành cho bịnh nhân, đồ dở đồ kém mới dùng cho thân mình. Chư vị Tỷ kheo, ai chăm sóc cho bịnh nhân thì người đó phải được coi như chăm sóc cho Như lai. Phước đức chăm sóc cho Như lai và chăm sóc cho bịnh nhân thật bình đẳng.

Vị Tỷ kheo bịnh nặng thì, sau khi Phật ra khỏi phòng, ông nghĩ cái thân tứ đại tập trung đủ cách thảm khổ. Nó dùng được việc gì, chỉ tiết ra bao đồ dơ bẩn. Nó bị bịnh hành hạ thì cố thoát vẫn chết. Ta phải nghiêm cẩn phụng hành huấn thị của Phật. Ông như đang thấy Phật, như đang nghe Phật nói, và đột nhiên đốn ngộ], nhập vào Niết bàn. Chư vị Tỷ kheo đem chìa khóa mở cửa, thấy như vậy, khẩn cấp bạch Phật. Phật nói, vị này vốn có thiện căn. Do thiện căn ấy, Như lai thuyết Pháp cho ông, ông đại ngộ liền, sau khi mạnh mẽ hướng về Pháp, đứng vào Pháp, lĩnh hội được ý chỉ sâu thắm của Pháp. Người con dòng họ của Pháp này đã thể nhập Niết bàn. Chư vị Tỷ kheo hãy tôn thờ xá lợi của ông.

Bấy giờ Phật xét ý nghĩa của việc này, muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, và làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này, nên ở giữa đại chúng đông đảo, Ngài nói Pc 33 ở trên. Ai nghe pháp cú ấy cũng thích thú phụng hành.

Truyện 23, tr 91

Ác này dễ có mấy ai ?

Pc 38 Chết chóc thì sức mạnh và thế lớn đều không ỷ thị được. Hãy ý thức rằng, chết thì hết sống !

Ai rồi cũng chết. Nhưng không ai chịu biết như vậy. Vậy mới bị chê trách, và lăn lóc trong những đường hướng thê thảm.

Dòng họ Thích, nước Ca duy la việt, biết kỹ thuật bắn tên của mình "không có gì cản trở được". Lúc chiến đấu với tên "Lưu ly vương", họ đã sử dụng kỹ thuật ấy, bắn lông lông rơi, bắn tóc tóc rụng, mà tính mạng không hề hấn gì. Lưu ly muốn rút quân. Nịnh thần của hắn tâu, họ Thích kính cẩn giữ Giới, bắn mà không bắn chết đâu. Hắn lại tiến quân. Họ Thích lui lại, giữ vững cửa thành, phái sứ giả bạch Phật, "họ Thích nguy cấp vì Lưu ly tấn công". Phật dạy, mở cửa thành thì nguy, đóng cửa thành thì yên. Sử giả phục mạng, kể rõ lời Phật, họ Thích càng cố thủ cửa thành. Lưu ly trấn giữ ngoài cửa, nói với họ Thích, mở ngay cửa thành ra, 2 bên giảng hòa. Trong họ Thích, ai bị ác nghiệp cũ tác động thì chịu mở, ai không thì không chịu.

Thích Xá Mã trước ở ngoài thành, giao chiến với Lưu lý, giết đến 7 vạn người, bắn gãy chân voi, rụng cả ngà voi. Ông nói với Lưu ly, thằng con của đứa tớ gái, đừng lủi đi ! Hãy đợi tao vào thành, lấy thêm vũ khí ! Họ Thích trong thành nghe Thích Xá Mã giết người nhiều quá, gọi ông mà mắng, rằng anh không còn là họ Thích nữa ! Anh làm nhục họ Thích ! Tên anh kể như đã bị xóa sổ ! Anh phải đi khỏi xứ này ! Xứ này không cần anh ! Hãy đi ngay đi.

Thích Xá Mã đi rồi, Lưu ly lại đòi mở cửa thành. Ai bị ác nghiệp cũ tác động thì bảo, mở cửa ra, coi thằng con đứa tớ gái đủ sức làm gì. Ai không chịu thì nhắc lời Phật mà từ chối. Lưu ly lại áp bức cửa thành. Bấy giờ cậu hắn, ông Thích Ma Ha Nam, nói với hắn, ta muốn 1 điều, anh chịu ta mới nói. Hắn chịu. Ông nói cho ta lặn xuống nước. Ta lặn xuống bao lâu, thì trong thì gian ấy hãy để họ Thích chạy đi. Ông lặn xuống, lấy tóc mình buộc vào rễ cây mà chết dưới đáy nước. Họ Thích thoát cả. Lưu ly sai người xuống nước, coi cậu hắn ra sao, mới biết ông ấy chết rồi. Bấy giờ hắn bắt được 7 vạn thành viên họ Thích vốn đã được đạo quả Tu đà hoàn, không còn sợ hãi gì cả.

Truyện 24, tr 94

3 chuyện đọc được

Pc 39 (có 3 chỉnh cú)

Vì như thế thì làm như thế. Làm như thế thì thành như thế. Con người tự làm cực nhọc cho mình, không ngờ già và chết đã đến !

Không đoạn tuyệt ái dục, thì như con nai khát nước, tuôn chạy lung tung, bị thợ săn bắn chết !

Bằng nhiều phương cách mà cố lý giải thân này. Nhưng chưa lý giải đến chỗ cốt yếu, rốt ráo, mà già với chết đã bất thần xuất hiện !

(1) Con người vì kiến thức và hành động mà hậu quả khác nhau. Xưa, nước Kế tân có 2 anh em. Người anh xuất gia, đã là La hán. Người em tại gia, lo bề gia nghiệp. Người anh thỉnh thoảng đến nhà em, khuyên bảo bố thí, giữ giới, bồi đắp thiện căn, để sống có danh dự, chết được hạnh phúc. Người em thưa, anh xuất gia, chẳng lo việc quan, không vướng gia đình, không màng gia sản. Bị nhục không buồn rầu, được vui không khoái trá. Nên nói sao cũng được !... Người anh khuyên mãi mà người em không nghe, đột nhiên bịnh, chết, thác sinh làm bò, bị chủ bắt chở muối vào thành. Người anh La hán ngược đường đi ra, gặp người em con bò, nói, "Còng lưng chở nặng, đi xa không nghĩ, bị người điều động, như vậy mới là thư nhàn ! Mũi bị xoi, lưng bị lỗ, ruồi muỗi rúc rỉa, như vậy mới là thư nhàn ! Ăn thì rơm rạ, uống thì nước bẩn, roi gậy không rời mình, như thế mới là thư nhàn ! Làm thân súc vật rồi, phải tính sao đây, có nhất tâm niệm Phật, bậc Chánh biến giác, hay không" ? Con bò nghe anh nói, nghẹn ngào, buồn thảm. Chủ bò hỏi người anh, ngài nói thế nào mà bò của tôi buồn đến như vậy ? Người anh nói, con bò này đời trước của nó là em tôi. Chủ bò thưa, như thế thì trước đây là bạn thân nhất của tôi. Người anh nói, em tôi đời trước nợ ông 1 tiền muối mà ra nông nỗi này. Chủ nhà tức thì nói với bò, tôi thả anh, không bắt anh phục dịch nữa. Bò chí tâm niệm Phật mà nhào xuống khe sâu, chết liền, sinh ngay lên chư thiên. Như thế là làm thế nào được thế ấy, [như chỉnh cú 1 nói].

(2) Có những người ưa tại gia. Nhưng, như 1 người là thái tử mà mê gái con nhà thợ thịt. Gái đẹp như thiên nữ. Thái tử đòi vua cha, quyết lấy cho được. Nhà gái nói rõ, thái tử muốn lấy con tôi thì phải học nghề làm thợ thịt. Thái tử nói với vua cha, con yêu thương nên cam tâm học làm nghề giết mổ ấy. Thế là thái tử đến nhà nàng làm rể. Và cực nhọc đến nỗi chưa lấy được nàng mà đã quên nàng, quên cái đẹp của nàng. Được hỏi, chỉ biết khóc. Đó là 1 chuyện rất tốt cho người thích tại gia. Và đó là con nai [trong chỉnh cú 2].

(3) Còn những người ưa thích xuất gia. Có trường hợp ưa đến nỗi "5 bên bà con" can không nổi. Nhưng xuất gia mà không học gì hết, không tu gì cả, kể cả vàng ngọc tuệ giác, giải thoát. Ai hỏi được đạo quả La hán chưa, thì trả lời "bây giờ mới nghe nói danh hiệu ấy" ! Nói tóm, xuất gia mà "không học tập Pháp chính yếu", [đúng như chỉnh cú 3 nói].

Truyện 25, tr 99

Ai đổi của tôi đâu rồi ?

Pc 40 Chỉ biết tắm rửa và trang sức cho cái thân, ngu muội, không lo làm theo điều lành, nên khi cái chết ập đến, thì chỉ còn như người mẹ ôm lấy xác chết của đứa con gái bé bỏng.

Tôn giả Mã thanh thấy con người mù quáng, xung khắc với nhau, không biết lẽ phải. Trường hợp này, như xưa, có 2 vợ chồng ngoại hình rất đẹp, nội tâm rất tốt. Họ thương nhau, trọng nhau, không biết chán nhau. Họ sống như thế khá lâu. Bất ngờ cả 2 bị mù mắt, rất sợ bị lừa. Chồng sợ mất vợ, vợ sợ mất chồng, lo ngồi giữ nhau, không rời nhau chốc lát nào. May mà 5 bên bà con tìm thầy kiếm thuốc, chạy chữa cho mắt lành, sáng ra cả. Vì mù lâu ngày, bây giờ chồng thấy vợ thì hét lên, ai đổi vợ tôi đâu rồi, vợ thấy chồng cũng vậy, hét lên, ai đổi chồng tôi đâu rồi. Bà con 5 bên nói cho họ rõ, rằng thị lực mất lâu ngày, bây giờ nhìn trẻ trung thấy ra già yếu, chứ ai đâu tráo đổi gì. Già mà đòi trẻ, khác gì cọ nước đá mà kiếm lửa : lầm lẫn đến thế hay sao? Sao mà khóc lóc, không nhận ra nhau đến như thế ! Nghe bà con phân trần như thế, 2 vợ chồng lấy gương soi mặt, rên rỉ, quái quỉ thay cái già ! hết rồi bao nhiêu trẻ đẹp ! Vợ chồng càng thêm khổ, thêm rầu. Và càng thêm nhớ lời dạy đầy nhắc nhở của Phật, rằng "chỉ lo những việc không đúng với Pháp, bất giác già và chết hiện ra" Lời này của Phật làm cho bao người hiện diện đều vui vẻ cả.

Truyện 26, tr 101

Đối phó sự Vô thường thì phải tu tập Tam muội

Pc 41.

Hãy tu tập tam muội ! Thì sự tái sinh phải kết thúc, thì nhiệt độ khổ não không còn được nữa. Vị Tỷ kheo như vậy trấn áp được quân đội của Ma vương, từ biển cả luân hồi mà vượt qua "bờ bến bên kia".

Đại đức Thế tôn tuyên thuyết về sự vô thường chuyển biến, kêu gọi chư vị Tỷ kheo tu tập tam muội. Tu tập tam muội là việc chủ yếu. Chư vị hãy tuân thủ quy định ấy của Như lai. Tu tập tam muội thì ngày đêm 6 buổi, và suốt 6 cử động, thân miệng ý đồng bộ không để phiền não nung nấu, tinh tiến cho dũng mãnh mà tu tập tam muội một cách không sơ hở. Này, chư vị Tỷ kheo, cháy đầu cháy áo thì cứu chữa như thế nào ? Dạ, kính bạch Thế tôn, lấy áo cứu đầu. Không đúng ! Phải cứu đầu cứu áo ! Phải đem thiện pháp tiêu hủy ác pháp ! Phải dụng tâm sao cho thiện pháp không còn bị qua mặt ! Chữ "tái sinh" mà Như lai nói là do Sinh mà có Già, Bịnh, Chết ; do Sinh mà sầu, mà khổ, mà luẩn quẩn luân hồi. Sinh hết là hết sạch bao loại nhiệt độ nóng rát ấy. Pc 41 trên đây Như lai dạy cho chư vị là nhắm vào cái Sinh như vậy(*). (*)

6 buổi là đầu, giữa, cuối, của ngày và đêm ; 6 cử động là đi đứng, nằm ngồi, thức ngủ, của thân.

Truyện 27 - 28, tr 106

Dục : thật kinh khủng

Pc 42 "Dục vọng ! Ta biết mày rồi ! mày do vọng tưởng sinh ra ! Ta không vọng tưởng mày thì mày không sinh ra được nữa" !

Truyện tích 1 Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Phật với thị giả A nan vào khất thực trong thành, ra về thấy 1 thiếu phụ ôm con, cầm bình đến giếng múc nước. Trong khi ấy, có 1 nam tử khá tốt tướng ngồi bên bờ giếng gảy đàn. Bấy giờ thiếu phụ dục vọng nổi lên, mê nam tử liền. Nam tử cũng vậy, bùng lên dục vọng, mê ngay thiếu phụ. Thiếu phụ dục vọng loạn động, chỉ thấy chàng, không thấy gì khác, kiếm dây cột mà cột nhằm cổ con, treo trong miệng giếng. Việc xong, đến kéo con ra thì con đã chết. Thiếu phụ gào khóc, lải nhải những lời không ngờ là Pc 42 mà chị ta biết từ bao giờ. Phật bảo ngài A nan, Pc 42 này chư Phật quá khứ đã nói. Ông thuộc cho kỹ, để rồi sau này, khi chiều đổ xuống thì đọc cho người nghe.

Phật ngọ trai rồi, chiêu tập đại chúng, đến đại giảng đường. Ngài ngồi giữa đại chúng, kể cho đại chúng nghe hết mọi việc, và nói, chư vị Tỷ kheo, lửa . Dục bùng lên thì đốt cháy bao nhiêu thiện pháp.

Truyện tích 2 Phật bảo, chư vị Tỷ kheo, Như lai mới nói tổng lược, rằng lửa Dục bùng lên thì đốt cháy bao nhiêu thiện pháp, vì, Dục mà hoang dâm, thì kẻ này hết biết thiện ác, hết biết đến sự thanh cao, càng hết biết nhận định sự ràng buộc và cách tháo gỡ sự ràng buộc ấy. Những kẻ như vậy hết rồi sự biết hổ thẹn. Đến nỗi thà tan nát gia tộc, cam chịu nhục nhã, chúng không làm ngược được thói hoang dâm của chúng. Chúng có thể vì thói ấy mà giết cha hại mẹ, và cam chịu hậu quả thảm khốc. Dâm dục có thể phạm đến tội ác ngũ nghịch, bị vương quyền hành hình, và hậu quả thì cực kỳ khốc liệt sau khi chết. Như lửa rừng hoang cháy tiêu cây cối chung quanh, sự dâm dục tự gây thảm họa sâu xa, lại họa đến cả gia tộc. Sau hết, dâm dục thì bất kính Tam bảo, bị hiền thánh chê trách. Chư vị Tỷ kheo, Như lai kể cho chư vị nghe 1 sự quá quắt của dâm dục. Chư vị hãy khéo nghe.

Xưa, có 1 kẻ quá ham dâm dục. Cha mẹ nó chỉ sinh được một mình nó. Cứ đến đêm, nhất là những đêm âm u, nó xách dao, mang cung, đến xóm mãi dâm. Mẹ nó biết, níu nó lại mà khuyên, đêm hôm tối tăm như vầy, con đi chơi hoang, có thể không thỏa mãn mà còn tai họa. Mẹ thiếu phước, chỉ có mình con. Rủi con bị tai họa thì mẹ biết trông cậy vào ai ? Nó nói nó phải đi, không ở nhà được. Biết nó quyết ý, mẹ nó lạy nó, nói đêm nay ở nhà, sáng mai rồi đi. Nó nói, thả ngay tôi ra ! Trái ý tôi, tôi giết mẹ cho coi ! Mẹ bảo, ừ, thà giết mẹ đi, mẹ không chịu nổi con bị người hại. Nó bảo, thả tôi lập tức, để tôi đến cho kịp lúc trời còn tối. Mẹ không chịu thì tôi giết mẹ liền ! Mẹ bảo, chết thì chết, tao không thả mày! Tức khắc nó rút dao, đâm chết mẹ nó. Nó bất chấp tất cả ! Chạy đến nhà người con gái nó say mê, nó gõ cửa, nói nhỏ. Người con gái hỏi, anh là ai? Nó nói, anh đây ! Anh nhớ em quá ! Anh phải giết mẹ mới được đến đây, nghểnh cổ chờ em như đứa đầy tớ chờ sai bảo. Người con gái vẫn không mở cửa, hỏi, anh giết mẹ anh thật sao ? Thật ! Tại sao ? Vì mẹ anh không chịu buông để anh đến kịp với em ! Người con gái bảo, thôi, khỏi, anh không được vào nhà tôi ! Ôi chao ! Mẹ anh mà anh còn giết, mặt mũi nào tôi nhìn anh ? Anh giết mẹ thì đi trên đất, đất cũng chôn anh ! Anh bạo ngược đến mức này, làm sao tôi chấp nhận anh được ! Hắn van nài, tôi vì ai mà giết mẹ ! Tội tôi quả thật quá quắt ! Xin cô dung thứ một chút, mở cửa cho tôi nói 1 lời thôi, rồi về ngay. Người con gái bảo, hãy nghe tôi nói đây. "Thà nhảy vào đống tro rất nóng, hay nhào vào hang hố rất sâu, hoặc ôm con rắn nó mổ thì đi 7 bước là chết, tôi cũng không muốn gặp con người mù quáng vì sắc dục" ! Thế là đôi bên rã đám. Anh con trai trên đường về nhà bị kẻ trộm giết chết. Chết rồi xuống Vô gián ngục, vô số đời kiếp chịu hình phạt cực kỳ tàn khốc mà "không gián đoạn". Cái họa dâm dục đến hoang dâm cao sâu đến mức ấy ! Xưa cũng từng khuyên răn "đừng chạy theo nó" !

Truyện 29, tr 116

Bậc xuất trần thượng sĩ

Pc 46 Gỗ chắc, sắt, đồng, thiếc, lao ngục làm bằng những vật liệu ấy chưa phải bền chắc. Đam mê sắc dục, lao ngục này mới bền chắc nhất.

Xưa, có 1 người có vấn đề, bị nhốt vào lao ngục chắc như sắt. Lao ngục ấy vẫn thoát được nhờ thế lực, tài sản, dòng họ. Nhưng lao ngục ái dục thì phàm trần không thể giải cứu. Giải cứu được chỉ có lửa tuệ giác và kiếm đại định của Phật.

Người bị bắt nói trên, khi đang bị nhốt, có việc, viên cai tù dần đi, may gặp được chư tăng đang thuyết pháp tại 1 giảng đường. Anh xin viên cai cho ghé vào nghe. May hơn nữa, đường đêm thanh vắng, anh nghe được tiếng tụng kinh của 1 vị Tỷ kheo, rằng "Sống trói buộc, già trói buộc, bịnh trói buộc, chết trói buộc, đời này trói buộc, đời sau trói buộc". Sau đó anh được dòng họ bà con cứu ra khỏi tù. Bà con và bạn bè đến nhà mừng anh vui vẻ. Anh nói, các người dối tôi làm gì ! Sáng sớm đêm kia, tôi nghe vị Tỷ kheo tụng kinh, biết mình bị trói buộc còn hơn lao ngục của vua ! Mọi người bảo, anh mới ra tù, lại nói lôi thôi rồi ! Không, anh nói, tôi không nói sai. Các người sai lầm thì có. Sự bị trói buộc của tôi, vua cũng không mở được. Bà con bạn bè thương tôi thì cho tôi xuất gia. Họ góp giọng, cản anh. Họ bảo, gia tộc, cha mẹ, con cái, tốt đẹp như thế này, sao anh bỏ hết, ham muốn xuất gia ? Anh thưa, tôi đã thề nguyền như vậy. Họ lại cản nữa. Bảy ngày sau, ai cũng mệt mỏi, về nghỉ. Anh ra ngoài, gặp được vị Tỷ kheo tụng kinh. Về nhà, anh nói với mọi người, chí tôi nhất quyết, không thể quyến luyến gia đình. Xin tán thành cho tôi xuất gia, tu tập phạn hạnh cao cả. Họ bằng lòng. Anh xuất gia rồi, tinh tiến suốt ngày suốt đêm, được đạo quả La hán, chấm dứt mọi sự giam giữ ràng buộc của luân hồi.

Truyện 30, tr 120

"Sắc đẹp không phải ái dục"

Pc 48 Sắc đẹp không phải là ái dục. Ái dục mà còn, cái còn ấy chỉ người hiền trí mới biết rõ.

Xưa, khi Phật còn tại thế, chư vị Tỷ kheo nói với nhau, chúng ta nên bỏ việc đi khất thực. Đi khất thực thì 6 giác quan phải tiếp xúc 6 đối cảnh ... Phật biết chư vị này nhiễm phải cái đẹp của đời. Ngài bảo họp đại chúng tại đại giảng đường, nói, đi khất thực mà 6 giác quan tiếp xúc 6 đối cảnh là do cái tâm phiêu diêu. Như thế không khác gì đổ dầu thêm lửa. Những vị Tỷ kheo tự chế ngự lấy mình thì tâm phải lo nghĩ. Phải lo xét của tín thí mà có là dễ có hay không ; xét họ bôn ba mới kiếm ra của ấy; xét họ tin có phước báo nên cắt bớt phần ăn mà hiến cúng ; xét mình thiếu đức thì khó mà tiêu hóa. Xét người hiến cúng thì như vậy. Còn xét mình thì coi mình đáng thọ hiến cúng hay không ; xét mình như bịnh nặng, cúng phẩm như thuốc; xét sống thanh nhàn khác nào chết rồi; lại buộc cái nhớ lại mà nhớ tu thiện pháp ; mà nhớ xét thân thể của nữ nhân cũng như của mình đều sẽ như thây chết trong khu rừng ấy. Xét như vậy mới đi khất thực. Nếu đi khất thực vì say đắm 6 đối cảnh trong đời, nếu dựa đạo mà sống, thì là đại tặc.

[Thêm nữa, hãy "như thật tri" về giác quan, đối cảnh, và ô nhiễm]. Tôn giả Xá lợi phất hỏi tôn giả Câu hy la, 6 giác quan quấy động 6 đối cảnh, hay 6 đối cảnh quấy động 6 giác quan ? Tôn giả này nói, không bên nào quấy động bên nào cả ; quấy động là chính sự tham dục. Hãy nghe tôi ví dụ : 2 con bò mang cái ách, chẳng con nào buộc con nào, mà buộc 2 con lại là cái ách. Giác quan với đối cảnh cũng vậy, không bên nào buộc bên nào, mà buộc cả 2 bên là chính cái ách tham dục. Do đó, Pc 48 này nói "sắc đẹp không phải là ái dục".

Truyện 31, tr 129

Làm vua cả người trời : khoái quá !

Pc 54 Không nghĩ tham dục có đặc tính đáng chán thì làm sao tu tập chỉ quán? làm sao cứu xét cái gốc của nó, dùng trí tuệ mà tự thống trách, chữa trị cho dứt hẳn ?

Tham dục đáng chán vì nó như lửa, gần thì nóng rát, như thuốc độc, mới uống nghe ngọt, sau đó phải chết. Nên phi lý tham dục thì chết rồi xuống ở địa ngục. Hãy lấy mẩu truyện này làm ví dụ. Xưa, đại lục Diêm phù, có Đỉnh sinh luân vương xuất hiện, thọ 14 ức tuổi. Luân vương rảo khắp đại lục, rảo lên đến tầng trời Đao lợi. Tại đây, 36 Đế thích chết rồi, luân vương vẫn còn sống. Luân vương nghĩ, ta sống lâu hơn trời. Ta nên giết Đế thích. Ta là vua người, bấy giờ làm vua trời, thống trị cả trời người : khoái biết bao nhiêu ! Ngay khi nghĩ như vậy, Đỉnh sinh luân vương tức khắc mất thần thông, rơi xuống lại tại đại lục Diêm phù, bị bịnh, đau đớn lắm cách. Các đại thần đến thỉnh an, hỏi, ngài bịnh nặng đến nỗi này, có thể phải đi đến đời sau. Nếu ai hỏi, khi ngài sắp băng hà, đã huấn dụ những gì, thì chúng thần phải trả lời thế nào ? Đỉnh sinh luân vương bảo, hãy nói, "Đỉnh sinh luân vương chết vì tham muốn hơn nữa những gì đã có".

Phật đã dạy Pc 54 ở trên, là dành cho những trường hợp như Đỉnh sinh luân vương. Ai nghe Ngài dạy cũng muốn lánh xa, và lánh xa được, cái Ái trong cái Dục, cũng muốn phát ra, và phát ra được, Vô thượng bồ đề tâm.

Truyện 32, tr 131

Sao cái sống mày không sống cho lâu ?

Pc 56 Con người say đắm ái dục, làm việc phi lý, bất ngờ cái chết xảy đến thì bảo tại sao cái sống không sống cho lâu ?

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Khi ấy có 1 chàng trai nghèo, nhưng ra sức cực nhọc, bôn ba khắp nơi, kiếm được khá nhiều vàng ngọc. Về nhà vui thú với cha mẹ, bà con, khoa trương vàng ngọc của mình lên đến số ức. Nay tôi phải cưới vợ con nhà vọng tộc, trẻ, khỏe, đẹp, rất đẹp. Thế rồi vợ chồng ngày ngày vui chơi, ăn uống đổi bữa liền liền, giết hại bao nhiêu sinh mạng. Sống phóng túng, cho mình vô địch. Do vậy mà nàng bất ngờ bị bịnh, chết lăn ra, và chàng nhìn nàng chết thì điên loạn, rêu rao khắp ngõ khắp hẻm, rằng tại sao vợ tôi bị quỉ Chết giết như thế này? Hay họ hàng ganh ghét, âm mưu giết vợ tôi ? Anh ta kêu gào, ngày nào cũng khống tố như vậy.

Phật biết anh chàng điên loạn là vì gì. Ngài muốn nói lên nguồn ngọn của việc ấy để soi sáng lớn lao cho tương lai, để làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, để chứng minh pháp ấn (định lý) của chư Phật, nên nói Pc 56 như trên, cho đại chúng đông đảo. Bấy giờ ai nghe Ngài nói cũng lau sạch bụi bặm, được sự trong sáng của mắt Pháp.

Truyện 33, tr 132

Thảm kịch của sự tiếc của

Pc 57 Vì tham ái mà người ngu tự ràng buộc mình, không cầu vượt qua "bờ bến bên kia". Vì tham ái tài sản, người ngu hại mình lại hại người.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Khi ấy có thương hào tên Nan đà, giàu có nhất nước, nhưng không có tín ngưỡng. Lầu có 7 lớp cửa, đều đặt người canh giữ. Ai đến, không để cho tự tiện vào sân. Trên không đặt lưới sắt, không cho chim ăn lúa gạo. Dưới đất bít hồ trắng, không để chuột khoét lỗ gặm đồ. Ông chỉ có 1 con trai, tên Đàn hương. Khi đối diện với cái chết, ông gọi con, bảo, cha bịnh thế này chắc không qua khỏi. Cha chết rồi, bao nhiêu tài sản vàng ngọc không được xài phí. Không cúng Sa môn, Phạn chí. Không cho ăn mày 1 xu. Tài sản vàng ngọc này đủ ăn 7 đời. Dặn kỹ rồi chết. Chết rồi sinh lại trong bụng con dâu mù mắt của Đàn hương. Sinh ra đã mù. Hỏi xung quanh, biết như vậy, người mẹ buồn lắm lắm. Nghĩ mình mù, có con trai dắt cho cũng đỡ. Ai dè nó cũng mù theo. Mẹ mù, con mù, cả hai cùng mù! Cái giống suy hao này chỉ khổ thêm cho tôi !

Bấy giờ Phật cùng tôn giả A nan kinh hành ngoài cửa tinh xá Kỳ hoàn, nói "thật là tai họa" ! Tôn giả quì, thưa, Ngài mới nói tai họa ; con xin Ngài cho biết tại sao Ngài nói như vậy ? Phật nói, ông nghe trong thành Xá vệ này có thương hào Nan đà hay không? Con có nghe, nhưng ông ấy chết rồi. Phật nói, chết rồi mà nghiệp thức sinh lại trong thành này. Sinh lại nhưng làm đứa con mù, của người con dâu cũng mù của Đàn hương ! Ây là Nan đà muốn nhìn lại tài sản giàu có của mình. Nhưng cái ác tham lẫn cấm cản ông ấy. Như lai nói tai họa là nói cái sự như vậy. Tôn giả A nan than rằng, "Sinh đã đáng sợ, Chết càng đáng sợ hơn. Toàn là ảo hóa cả. Có thịnh thì có suy. Người trí ai thích cho nổi" !

Trở lại nói thêm về người cháu dâu của Nan đà, nuôi đứa chắt trai mù của ông, năm 9 tuổi đã đi lại khá vững. Mẹ nó kiếm 1 cây gậy, 1 cái bị, nói, con đi ăn xin được rồi. Mẹ cũng đi ăn xin để sống. Đứa chắt đi ăn xin, lần hồi đến lâu đài ông nội là Đàn hương. Nó đứng ngoài cửa, nói, tôi đói lại mù, khổ sở không rõ vì sao, xin thương mà thí cho chút ít ! Người gác cửa nghe thế, lửa giận bốc lên, nắm tay nó xô xuống hố. Nó gãy tay trái, bị đánh téc đầu, những gì đã xin được đổ cả ra đất. Thấy thế, có người thương quá, chạy báo cho mẹ nó. Chị lết bò, đến ôm con mà khóc : "Hãy nói mau lên, con có tội gì? Con gây ai, ai đánh con, mà khổ đến thế này" ! Nó nói, mẹ ơi, con đi xin ăn, đến nhà ông Đàn hương đây, mới đứng ngoài cửa mà đã bị cái tay tàn nhẫn hành hung như vầy ! Phật thương người như thương cha thương mẹ, muốn đến cứu đứa bé. Mới sau ngọ trai, Phật lại chỉnh pháp y, cùng chư vị Tỷ kheo vào thành Xá vệ, đến ngoài cửa thương hào Đàn hương. Dân chúng trong thành thấy Phật vào không phải lúc thì biết có lý do cần thiết, nên cùng đi theo sau Ngài, đến chỗ bé mù. Thương hào Đàn hương thấy Phật đến ngoài cửa thì chạy ra, lạy Ngài, đứng qua 1 bên. Bấy giờ Phật muốn nói lên cái tội vô lượng của sự tham lẫn, cái phước vô cùng của sự san sẻ. Ngài còn muốn làm cho người nghe biết viễn ly cái Hữu, đi mau đến Niết bàn. Ngài truyền cảm cho đứa bé rồi hỏi, con là Nan đà, phải không? Bé thưa, phải, con thật là Nan đà. Phật hỏi lần nữa, con là Nan đà? Bé thưa, dạ phải, Nan đà là con đây. Dân chúng nghe Phật với bé hỏi đáp như vậy thì kinh ngạc, tại sao thương hào Nan đà lại làm thân đứa bé này. Phật muốn cứu Đàn hương khỏi rơi xuống địa ngục, nên nói, "Bé này xưa là cha của anh, mà nay là cháu của anh, là chắt của cha anh ! Tham lam và keo lẫn nó quấn, nó buộc, nó kéo con người đến tình trạng này, toàn do không biết làm phước mà phải khổ. Rồi đời này chết đi thì vào Vô gián ngục. Ngục ấy là nhà của kẻ ác, với sự trói buộc và canh giữ của việc ác. Thương hào Đàn hương nghe thế, khóc không ngưng được. Phục xuống lạy Phật, ông thưa, xin Phật thương cha con, thương con, thương con thương cháu của con ! Xin Phật cho con được làm phước nơi Ngài. Phật thuyết Pháp cho Đàn hương, thuyết về giới, về thí, về sự sinh chư thiên ; thuyết Dục là dơ, dâm là bẩn ; cứ như thế, Phật thuyết Pháp thật bất khả tư nghị. Ngay nơi chỗ đang ngồi, Đàn hương được sự sáng của mắt Pháp. Ông tự biết mình được Pháp, thấy Pháp, lý giải Pháp. Ông đứng lên, lạy ngang chân Phật, xin suốt đời qui y Tam bảo, thọ trì ngũ giới, từ nay làm một Phật tử tại gia, từ bỏ những gì cha mình chưa từ bỏ được.

Truyện 34, tr 141

Trời con khóc, buồn thảm

Pc 60 Dầu lạc thú chư thiên, người trí cũng không ham muốn, chỉ ham muốn từ bỏ ái dục, làm đệ tử của bậc Chánh biến giác.

Xưa, Phật ở trong vườn Ni câu loại, nước Ma đầu la. Bấy giờ có 1 vị Tỷ kheo ngồi thiền trong tịnh thất, thân thể bất động. Dưới chỗ ngồi có con rắn độc, nằm co lại mà núp. Tỷ kheo bị cái ngủ đánh bại, đảo qua đảo lại mà ngủ. Rắn độc nghĩ, người này thấy thì sợ, tất muốn giết ta. Nó uốn mình, phóng lên, mỗ xuống vị Tỷ kheo. Vị này chết liền, sinh ngay lên tầng trời Đao lợi. Ngọc nữ kéo đến hầu. Trời con nói, xin đừng chạm vào tôi kẻo tôi phạm giới. Ngọc nữ nghĩ, tiền thân vị trời này đích thị Tỷ kheo, sinh lên hưởng hạnh phúc ở đây. Họ đem gương cho ông trời con soi. Trời con nhìn vào, thấy mình mặc áo chư thiên, đội mão chư thiên, thì nghĩ thầm, quái quỉ, sao ta biến đâu mất hình người, sinh lên làm trời ở đây? Trời con khóc, buồn thảm. Trời con bèn đi rảo các cửa khuyết, thấy thị vệ đẹp có, xấu có. Đi lần đến hậu viên, ngồi bên gốc cây lớn. Ngồi ngay thẳng, tư duy theo Tam muội. Trong hồ có chim lạ, tiếng kêu buồn bã. Thân chim có nhiều loại, hình và sắc khác nhau. Trời ta muốn thành tựu Tam muội mà không xong. Trời đành sống hết tuổi mình. Và từ Đao lợi, trời sinh xuống Diêm phù. Tìm đến chỗ Phật, ông lạy Ngài, thưa rằng, con chưa chứng ngộ mà chết, sinh lên cõi trời. Cõi trời khó chán bỏ thật. Nhưng con nghĩ, phước hết thì có thể sa vào địa ngục. Cứ như thế mà luân hồi bất tận. Con không cam chịu như vậy. Con xin nương tựa Phật. Xin Phật thương con ! Phật nói cho ông lời chỉnh cú này.

Pháp thì thẳng tắp và là duy nhất, hướng đến phương trời "không còn e sợ". Đi bằng cỗ xe không cong không gãy, nhắm vào Pháp ấy mà đi cho trọn !

Chư thiên đang nghe Phật dạy chỉnh cú như vậy mà đã sạch bụi bặm, được mắt Pháp trong sáng. Họ hoan hỷ, phấn chấn, đi nhiễu quanh Ngài 7 vòng, rồi lạy mà cáo thoái.

Truyện 35, tr 165

Đại đạo không cách ta trong gang tấc

Pc 78 Chặt cây không hết gốc rễ, thì chặt rồi vẫn mọc lại. Chặt Ái không tận gốc, cái Khổ vẫn tái phát không ngừng.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ có 1 người giữ công viên. Trong công viên có 1 cây độc. Ai du ngoạn, ngồi dưới cây ấy thì đau đầu, nhức lưng, thậm chí chết liền. Người giữ công viên biết họ là nạn nhân của cây ấy, nên lấy búa dài, đứng xa chặt đi. Chưa đầy 1 tuần, nó mọc lại như cũ. Lá nó đẹp, ai cũng thích. Ai chưa có kinh nghiệm, đến tránh nắng thì bị họa liền. Người giữ công viên chặt nữa, nó trổ lá như cũ, trông đẹp hơn. Cứ như thế, bà con người giữ công viên ham cây che mà chết cả. Còn lại đơn độc, anh đau buồn, lang thang, gặp được 1 người trí thức. Nghe anh kể, người này nói, khố thế là tại anh cả. Anh chặt cây mà không chặt tận gốc rễ thì chặt cây hóa ra trồng cây ! Hãy về đào bỏ gốc cây ấy đi ! Anh lú lẫn, nghe thế sợ quá, chạy đến tinh xá Kỳ hoàn, xin Phật cho xuất gia, làm Tỷ kheo. Thiện căn đời trước của ông làm cho ông có thể đắc độ. Phật ngoái nhìn ông, rồi nói giữa đại chúng đông đảo Pc 78 như trên.

Được nghe pháp cú ấy, ông, vị Tỷ kheo ấy, nhớ lại việc mình đã qua, tức thì tự tâm lĩnh hội. Rằng thân thể cũng vậy, ái dục cũng vậy, cũng như cây độc. Cự tuyệt không tận gốc thì tái phát tất cả, sinh tử sẽ bất tận. Vị Tỷ kheo quán đi, xét lại, thấy cái Thân, và cái Ái ái cái Thân, toàn chẳng có gì đáng ham thích. Ngay nơi chỗ ông ngồi, vị Tỷ kheo tức thì thật hiện đạo quả Tu đà hoàn, rồi Tư đà hàm, rồi A na hàm, rồi A la hán. A la hán mà là Lục thông A la hán. Ở giữa đại chúng đông đảo, ông tự cảm kích, 3 lần thốt lên, "Tốt quá ! Đại đạo không cách ta trong gang tấc ! Nhờ ơn Phật, ta sạch hết phiền não, sạch hết ái dục, gốc rễ của phiền não" ! Ông đứng lên, đi nhiễu quanh Phật 3 vòng, rồi thăng lên không trung, ông biểu hiện đủ cả 18 thần biến, hạ xuống, thể nhập Vô dư Niết bàn.

Truyện 36, tr 167

Thợ săn thành La hán

Pc 79 Như người làm mũi tên độc tự hại thân mình, mũi tên ở trong cũng vậy : mũi tên ái dục làm hại biết bao sinh linh.

Xưa, Phật ở trong động đá, vườn lê ngọt, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ có 1 nhóm thợ săn vào núi, giăng lưới săn nai, giết hại khá nhiều. Rồi để nguyên lưới giăng, họ lên nghỉ trên núi. Có 1 con nai sa lưới, kêu lớn lên. Nhóm thợ săn nghe kêu, chạy xuống, tự sa vào lưới, chết không ít. Có mấy người thoát chết, nhưng bị thương rất nặng, đau lắm, cũng rán dìu nhau đem xác người chết về nhà. Xác ấy được bà con hỏa thiêu. Mấy người này chữa lành thương tích rồi, chán ghét nghề săn bắt. Thiện căn đời trước của họ làm cho họ có thể đắc độ, nên thoát ly gia đình, xuất gia học đạo.

Bấy giờ Phật đang thuyết Pháp cho đông đảo người nghe. Phật muốn chỉ dạy cho họ nhổ rễ tội ác, xây dựng công đức, nên ở giữa đại chúng đông đảo, Ngài nói Pc 79 như trên. Những người thợ săn nghĩ, hôm nay chắc Phật sẽ nói đến việc làm thợ săn của họ. Họ xấu hổ, tự tỉnh tội cũ. Tìm nơi thanh vắng, họ tu chỉ quán. Họ nhất tâm bất loạn, nhận thức sự việc và ý nghĩa của sự việc xuất gia, tu phạn hạnh. Họ đích thân chứng minh nỗi thú vị này. Họ lại tự biết đích xác luân hồi đã hết, phạn hạnh đã thành, việc tu đã xong, không còn tái sinh nữa. Họ thành Lục thông La hán cả.

Truyện 37, tr 178

Bài học từ sự gảy đàn

Pc 87 Hãy chuyên nhất tâm ý, đừng cho buông thả ! Hãy chuyên nhất tâm ý mà học và giữ giới luật Phật chế ! Như thế thì không còn cái khố lo rầu, vọng tâm cũng được đình chỉ.

Tôn giả Nhị thập ức nhĩ (Sranacativimsa) dũng mãnh tinh tiến mà chưa giải thoát, muốn hoàn tục. Phật biết. Ngài ẩn khỏi tinh xá Kỳ hoàn, đến chỗ tôn giả, hỏi, khi còn ở nhà, ông đàn hay lắm, phải không? Dạ phải, kính bạch Thế tôn ! Dây căng quá, đàn hay không ? Dạ, không. Dây dùi quá, đàn hay không ? Dạ, không. Dây không căng không dùi, phát ra ca khúc chăng? Dạ, đúng như vậy. Tỷ kheo tu tập cũng phải như vậy, không gấp không nhác, vừa tầm đúng cỡ thì được kết quả. Tôn giả kiếm nơi thanh vắng, tư duy và hành trì đúng như huấn dụ của Phật, mau chóng thành bậc La hán.

Truyện 38, tr 188

A dục vương dạy em

Pc 94 Đọa ác đạo thì khổ, cái khổ ấy không bằng cái sợ khi cái vui mỗi lúc vơi đi. Sự trừng phạt nặng nề của pháp luật cũng cấm được [phần nào] cái tội ngoại tình.

A dục vương có 1 người em trai là hoàng đệ Thiện dung, 1 hôm vào săn trong rừng sâu, gặp các đạo sĩ Bà la môn lõa hình để cầu thành tiên. Họ sống rất cực, chỉ ăn lá cây, uống nước, hớp gió. Ai mạnh thì dùng rất ít, ai yếu mới dùng nhiều hơn chút đỉnh. Người nằm trên gai, người nằm trên đất, người nằm trên đá. Hoàng đệ hỏi, các vị hành đạo như vầy, có gì phiền lắm không, họ nói không phiền gì cả, chỉ có bầy nai mỗi cặp hợp lại, chúng tôi thấy mà không đừng được ham muốn bùng lên, mà thôi. Nghe thế, hoàng đệ nghĩ ác, rằng họ cực thế này mà còn động dục, thì các Sa môn sống thoải mái hơn, làm sao không như họ. Hoàng đệ về kể lại cho hoàng huynh nghe. Hoàng huynh rầu lắm. Mình chỉ có nó, nó lại nghĩ ác. Nghĩ ác thì có tội, tội đó mình có trách nhiệm không nhỏ. A dục vương mật lịnh cho thị nữ của mình làm đẹp thật kỹ, đến vui với hoàng đệ. Vương lại mật lịnh cho các đại thần, nếu ông hạ lịnh giết hoàng đệ thì can ông, xin hoãn 7 ngày sau mới thi hành. Thị nữ kéo nhau đến hoàng đệ Thiện dung. Sau đó A dục vương đến, thấy vậy hằm hằm nổi giận, triệu tập đại thần, nói ta chưa già, sao hoàng đệ dám ăn mừng như vầy ? Hãy lôi ra chợ, giết đi ! Các đại thần can rằng, vương thượng chỉ có 1 em trai, xin khoan dung cho 7 ngày. A dục vương ngẫm nghĩ, yên lặng chấp thuận. Vương lại nói, hoàng đệ khoái ăn chơi thì ta cho 7 ngày hưởng thụ mọi sự như vua. Vương còn lịnh cho 1 đại thần, trong 7 ngày, bắt đầu ngày nay, mặc áo giáp, tuốt gươm sắc, mỗi buổi chiều tối, nói lớn với hoàng đệ, ngài được sống 7 ngày mà đã qua 1 ngày rồi đó. Ngài nên tận hưởng cho thỏa thích đi ! Cứ như thế, qua 6 ngày rồi, A dục vương cho gọi hoàng đệ đến, hỏi, thế nào, hoàng đệ khoái đã không ? Ông nói, tôi có thấy nghe gì đâu ! Vương bảo, khoái như vua, sao dám dối ta? Ông than, tôi phải chết thì như chết rồi, bụng dạ đâu nữa mà khoái với thích ! A dục vương bảo, hoàng đệ lo sợ 1 tuần mà đã không khoái thích gì hết. Còn các vị Sa môn nếu không lo tu cái Pháp vượt khỏi trần gian, thì ngàn vạn ức kiếp phải khổ bất tận, còn bụng dạ nào nữa mà khoái thích dục lạc? Hoàng đệ Thiện dung nghe hoàng huynh A dục vương nói, hiểu ra, thưa, xin cho tôi xuất gia, tu tịnh hạnh. A dục vương nói, hoàng đệ nên biết cơ hội của mình. Xuất gia rồi, hoàng đệ Thiện dung tinh tiến không ngừng ngày đêm, thành tựu thánh quả Tu đà hoàn rồi thành tựu thánh quả A la hán mà là Lục thông A la hán.

Truyện 39, tr 193

Xuýt mất hết lại được hết

Pc 96 Như xe đi đường mà không đi đường lớn, bằng phẳng, lại đi đường tắt, nhỏ hẹp, gập ghềnh, phải lo rơi chốt, gãy trục.

Xưa, có 1 đoàn xe chở vàng ngọc, trong đó có 1 người ngồi xe mình, chở ngọc minh châu và các loại ngọc khác. Rủi xe bị vấp, phải ngừng lại. Tới sợ không kịp đoàn, lui sợ trộm cướp, anh cho xe vào đường tắt, vừa nhỏ hẹp vừa gập ghềnh. Xe bị rơi chốt, gãy trục. Chỗ anh đang đứng là đồng núi, rộng lớn, hoang vu. Anh không tính được chỗ này gần hay xa, không biết chữa xe, không biết kêu ai. Anh nhìn xe, khóc ngất. Nhưng trong thiên nhãn của Phật, hình ảnh và tình trạng của anh hiện ra : Phật biết anh có thể đắc độ. Ngài phái 1 hóa nhân đột nhiên hiện ra chỗ anh, ngồi kiết già trong không gian. Anh ngước lên nhìn mà khấn vái, xin ngài cứu con đến nơi an toàn. Vị hóa nhân dùng thần lực, đưa anh và tài sản của anh, thoáng 1 cái, đến ngoài cửa tinh xá Kỳ hoàn. Phật bảo chư vị Tỷ kheo, người có thể đắc độ đang đứng ngoài cửa. Hãy ra đưa vào đây. Anh được thấy Phật, tâm ý cởi mở, xin làm Tỷ kheo. Tức thì anh được nghe cái Pháp mầu nhiệm, biết bản thân vô ngã, vạn vật hư ảo, biết đời là khổ não, Pháp mới chân thật. Trong cái Pháp vĩ đại ấy không còn những sự nung nóng, những nỗi bức xúc. Do sự lĩnh hội ấy, anh hiến lên Phật pháp tăng tất cả tài sản, tác bạch rằng các Ngài là ruộng phước mà có phước mới gặp. Không nước lửa hay tai biến nào thương tổn được cái phước này. Anh càng hoan hý. Và thiện niệm phát ra. Anh được Phật tuần tự nói cho cái Pháp mầu nhiệm, đó là luận về sự san sẻ, sự giữ giới, sự sinh thiên, và rằng ái dục không tinh khiết, phiền não rất dơ bẩn. Ở trong đại chúng đông đảo, Phật khuyến khích bước tới trong sự tu học Pháp ấy, bằng cách nói Pc 96 như trên. Nghe pháp cú ấy, vị Tỷ kheo mới, nghĩ rằng Phật thuyết Pháp cho ta, vì pháp cú Ngài dạy toàn nói cái khổ vừa qua của ta. Thì ra Phật biết cả. Lòng ông càng tôn kính Phật pháp tăng. Tâm trí mở ra, ông được 4 thánh quả, nhất là thánh quả Lục thông La hán. Ông đã thoát ly 3 cõi, không ở trong lĩnh vực luân hồi nữa.

Truyện 40, tr 196

Tại sao trước Như lai mà nói không chính xác ?

Pc 97 Rời Pháp thì tăng phi-Pháp. Người ngu tử thủ như vậy thì cũng tai họa như đi xe bị hỏng.

[Tiếp tục pháp thoại của Pc 96], ở trong đại chúng đông đảo, có Tỷ kheo ý chí không vững, toan tính phá giới, theo thói ái dục, không thích hợp với Pháp. Phật biết tâm lý của Tỷ kheo này, lại muốn làm cho đại chúng loại bỏ vọng tâm, an trụ trong Pháp vô vi, nên Ngài nói thêm Pc 97 như trên.

Nói Pc 97 rồi, Phật tiếp tục huấn thị cho đại chúng. Rằng người đi buôn đã bỏ đường lớn, đi vào ngõ tắt, mới phải lo sợ. Trong đại chúng này, người có dị tâm cũng y như vậy - như Pc 97 Như lai đã nói, chỉ khác chút đỉnh, thay vì nói "đi xe bị hỏng", thì nay nên nói "rơi vào ác đạo". Này, vị Tỷ kheo, tại sao trước mặt Như lai mà nói không chính xác? Nếu đinh ninh khi đối mặt với già và chết, không thể trông cậy vào ai, đấm ngực gào khóc cũng vô ích, thì phải hiểu rằng, Như lai xuất hiện trong thế giới này, là để loại trừ cho con người cái khổ già chết ấy. Loại trừ thế nào? Phải ý thức ái dục thiêu đốt bản thân, hủy diệt gia tộc, đời này đời sau đều bất an. Là Tỷ kheo, các vị phải giữ giới [để khống chế ái dục]. Nếu phạm giới thì ngay trong đời này không hy vọng gì vượt khỏi trần gian. Phật cũng không điều trị được cho kẻ phá giới. Chư vị Tỷ kheo nghe Phật huấn thị thì rùng mình, run sợ, thống trách mà tự hối cải. Phật biết họ vẫn có thể đắc độ, nên tuần tự thuyết Pháp cho họ. Họ khử sạch bụi bặm, được mắt Pháp trong sáng. Rồi thành tựu 4 thánh quả, nhất là thánh quả Lục thông La hán. Đại chúng hiện diện nghe Phật dạy thì thích thú, lạy Ngài mà cáo biệt.

Truyện 41, tr 199

"Nghĩ về Thân này, là bậc thượng đỉnh"

Pc 99 Những vị có tuệ giác phương tiện thì thường nhớ nghĩ về Thân, phi phận sự thì không làm, phận sự thì không bỏ. Nhớ với nghĩ bằng tuệ giác thì vĩnh viễn không có phiền não sơ hở.

Nói theo tư tưởng Pháp cú, nhớ nghĩ cái Thân-người của chúng ta đây, gây tai họa là nó, tạo phước đức là nó, đưa đến Niết bàn là nó. Tôn giả Đàm ma thi lê nói, Người mà một đời không nghĩ lộn xộn, thì được tốt lành thì được lợi ích. Ở trong trần gian mà không nghĩ tạp, là do nhớ nghĩ
về cái Thân này.
Nghĩ về Thân này
là bậc thượng đỉnh.

Truyện 42, tr 201

Sống trong cái Pháp vĩ đại,
sao lại tranh năng, tranh
thắng ?

Pc 100 Gọi là nhớ Pháp, không phải thuộc cho nhiều, mà nghe Pháp dầu ít, nhưng làm Pháp đầy đủ. Người này mới được gọi là nhớ Pháp, đem Pháp mà hướng dẫn mình, nuôi sống mình.

Có 1 lúc Phật bảo tôn giả Đại ca diếp, tôn giả hãy giảng dạy cho đại chúng, vì tôn giả giảng dạy là Như lai giảng dạy. Tôn giả thưa Phật, hậu học bây giờ khó dạy lắm. Sáng nay mới có 2 Tỷ kheo, 1 người là đệ tử tôn giả Mục liên, 1 người là đệ tử tôn giả A nan, 2 người đấu lý, tranh giành hơn thua với nhau. Nghe thế, Phật phái 1 vị Tỷ kheo đi gọi 2 Tỷ kheo ấy. Họ đến, lạy Phật rồi xin ngồi qua 1 bên. Phật bảo, có bao giờ Như lai nói 2 người hãy đấu lý hơn thua với nhau, hay không ? Dạ không, bạch đức Thế tôn. Như thế thì 2 người thật ngu dại, tại sao sống trong cái Pháp vĩ đại mà lại tranh năng tranh thắng? Khiển trách rồi, Phật đến giữa đại chúng đông đảo, nói Pc 100 như trên. Ai có trình độ xuất sắc thì chỉ thuộc 1 pháp cú, nhưng lĩnh hội ý nghĩa, siêu việt cấp bậc, vĩnh diệt ái dục, chứng đắc đạo quả, như thế Như lai mới gọi là người đa văn. Như lai lại nói người này là nhớ Pháp, đem sự thứ tự của Pháp, sự chứng đắc về Pháp, sự tiến hướng đến Pháp, mà giảng dạy đúng Pháp cho người, Như lai mới gọi là người nhớ Pháp, nghe ít mà biết đủ về khối Pháp vĩ đại.

Truyện 43, tr 203

Đa văn Tỷ kheo... sống chết rất tự do

Pc 101 Thuộc Pháp nhiều, nhưng sống buông thả, không theo đúng Pháp, thì không khác gì kẻ chăn giữ bầy bò của người, không thu hoạch đúng các đạo quả Sa môn.

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ có 1 vị Tỷ kheo lạ, từ xa đến đây. Ông yết kiến Phật, lạy Ngài sát đất, rồi xin ngồi qua 1 bên. Giây lát sau, ông đứng lên, thưa Ngài, con nghe Ngài nói Tỷ kheo đa văn ; dạ, thưa, ngang giới hạn nào, đến mức độ nào, mới được gọi là Tỷ kheo đa văn? Phật dạy, Tỷ kheo, từ trước đến nay, Như lai thuyết Pháp dĩ nhiên phải nhiều. Pháp ấy có 12 thể loại. Tỷ kheo đa văn phải đa văn cho ngang giới hạn và mức độ 12 thể loại như vậy của Pháp. Phật lại bảo vị Tỷ kheo lạ, những người con trai dòng dõi tốt, tín tâm sốt sắng, tiếp thu dầu chỉ 1 khổ chỉnh cú 4 câu, mà không những học thuộc thông suốt, lại còn thông suốt những gì liên quan đến Pháp chứa đựng trong khổ chỉnh cú ấy, đó là sự thứ tự của Pháp, sự tiến hướng đến Pháp, sự chứng đắc của Pháp, nhất nhất tư duy và giảng dạy đúng Pháp, thì giới hạn và mức độ này cũng được gọi là vị Tỷ kheo đa văn. Trái lại, thuộc lắm, hiểu nhiều, nhưng sống không hợp với Pháp, không giảng dạy đúng Pháp, chỉ lạm dụng Pháp, làm Pháp thương tổn, thì không thể gọi là đa văn. Hãy nghe Như lai ví dụ. Xưa, có 1 kẻ chăn nhiều bầy bò, nhưng bỏ bầy bò của mình, đếm giữ bầy bò của người khác. Anh coi bầy bò người khác là của anh, của anh ! Thế rồi bầy bò bị thú dữ, bị thiếu cỏ, mỗi ngày một hao mà anh không biết gì cả. Anh bị ai cũng chê cười, rằng đời có ai dại dột hơn anh nữa ! Anh dại dột vì nhận bò người làm bò mình ! Các vị Tỷ kheo đa văn cũng có kẻ như thế, không sống và nói thích hợp với Pháp, chỉ nhắm vào cúng phẩm và nhu dụng. Thì sự đa văn của vị Tỷ kheo này không đúng với giới luật Tỷ kheo, bị các vị phạn hạnh trách cứ. Các vị ấy họp nhau mà can gián, rằng ông đa văn, thông kim bác cổ, diễn đạt sâu xa, nhưng không sửa mình thì còn sửa ai. Ông phạm Giới, trái Pháp, dạy sai. Tuy nhiên, con người ai hoàn toàn không lỗi. Lỗi ấy đâu phải chỉ chư thiên thấy biết. Nên người có trí thì lỗi mấy cũng tự thuần hóa được mà thành bậc thượng hạnh. Phật kết thúc câu chuyện này bằng cách nói cho vị Tỷ kheo lạ Pc 101 như trên. Vị này vốn thông minh. Ông thanh khiết tâm ý, thành bậc Lục thông La hán, "sống hay chết rất tự do".