Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (hợp tuyển truyện tích)

18. Truyện 28, tr 517

Đắc đạo rồi hóa độ mọi người, khác gì hương sen át hết hôi tanh
Xưa, Phật ở trong Linh sơn, thuộc nước La duyệt kỳ. Bấy giờ trong đô thành này có 50 thanh niên con của các trưởng giả, đến chỗ Phật, lạy Phật rồi ngồi xuống cả. Phật nói cho họ về vô thường, khổ não, không thật, vô ngã ; yêu thương như mộng ảo, sống chung phải ly tan; càng vinh hoa, càng hào quí, càng lo càng rầu. Chỉ có Niết bàn mới vĩnh biệt sống chết, khánh tận tai ương, thế mới thật đại đại an toàn. Lúc đó 50 thanh niên nghe Pháp như vậy thì thích thú, xin làm đệ tử Phật. Phật nói, lành thay các vị Tỷ kheo, khéo đến đây sống trong Pháp của Như lai. Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo như vậy rồi, râu tóc họ tự rơi rụng, pháp y họ rất trang nghiêm. Nhóm Tỷ kheo này có 1 trưởng giả bạn thân, nghe họ xuất gia thì rất mừng, đến Linh sơn gặp họ, khen rằng các người gặp được cơ hội tốt đẹp mới thực hiện chí nguyện xuất gia. Trưởng giả làm phước cho họ bằng cách thiết trai hiến cúng Phật, hiến cúng Tăng. Sáng hôm sau Phật và Tăng đến. Thọ trai rồi Phật thuyết Pháp, xế bóng mới về. Nhóm Tỷ kheo mới tu lưu luyến bà con, ai cũng thoái chí, muốn hoàn tục. Phật biết tâm lý của họ, đem họ ra ngoài thành, chỉ cho họ thấy, và nói, chính trong ngòi rãnh đầy bùn lầy hôi tanh kia mà hoa sen mọc lên, có đủ cả 5 màu sắc, hương thơm tinh khiết. Hương thơm ấy át hết mùi hôi tanh. Phật bước đến ngòi rãnh ấy, nói 2 pháp cú như sau.

Pc 214-215. Từ rãnh nước của đồng ruộng mà mọc lên hoa sen thơm tho, tinh khiết, làm đẹp lòng người. Cũng là như vậy, từ trong chốn luân hồi, kẻ ngu thích ở mà người trí kiệt xuất, thành đệ tử của Như lai. Nói 2 pháp cú ấy rồi, Phật về Linh sơn. Tôn giả A nan hỏi Phật, vừa rồi đức Thế tôn đến trên rãnh nước của đồng ruộng nói 2 pháp cú, con không hiểu ý nghĩa 2 pháp cú ấy. Xin Ngài giải thích cho con. Phật nói, A nan, tôn giả thấy trong ngòi rãnh bùn lầy hôi tanh ấy mọc lên hoa sen, hay không ? Dạ, con thấy rõ. Phật nói, A nan, trong thế giới này loài người triển chuyển sinh ra, sống lâu hay mau. Nhưng trong quãng thì gian đời sống ấy, vợ con ân ái, đói khát nóng lạnh, rồi vui rồi buồn vì xấu đứng thứ nhất, vì tốt đứng thứ hai - qua 3 độc, 4 đảo, 5 uấn, 6 nhập, 7 thức, 8 tà, 9 não, 10 ác, trộn lại với nhau thành bùn lầy hôi tanh. Đột nhiên có người ý thức cuộc đời vô thường, lập chí học đạo, thanh tịnh tu tâm, ngưng được nghiệp thức, dứt được vọng tưởng, đạt được đạo quả, thì có khác gì bùn lầy sinh ra hoa sen. Bản thân đắc đạo rồi hóa độ bà con, giác ngộ mọi người, thế có khác gì hương thơm hoa sen phát ra, át hết hôi tanh. Năm mươi Tỷ kheo nghe Phật thuyết Pháp như vậy thì chí nguyện vững chắc, tinh tiến đi lên, đạt được đạo quả A la hán cả.

19. Truyện 29, tr 521

Ông đã đi qua đời khác rồi
Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Trong đô thành nước này có 1 Bà la môn tuổi gần 80, giàu lắm lăm, nhưng ngu, bướng, tham lẫn, khó mà hóa cải. Ông không biết gì về đạo đức, về cái lẽ vô thường. Ông đang làm nhà cho tốt. Đủ cả đình trước, lầu sau. Đông tây 2 dãy, mỗi dãy có mấy chục gian. Đài cao, phòng kín. Hoàn thành cả rồi, chỉ còn mái chống nắng của lầu sau chưa xong. Bao giờ ông cũng làm việc và chỉ huy mọi việc. Nhưng trong tuệ giác của Phật hiện rõ hình ảnh sinh mạng của ông : ông không sống hết ngày nay. Ông không nghĩ ngợi gì cả, chỉ hùng hục làm việc hết sức hết lòng, dầu thân đã yếu, tâm đã lả. Ông thật đáng thương. Phật có tôn giả A nan thị tùng, đến cửa nhà ông, an ủi hỏi, ông mệt lắm không ? tòa nhà sẽ sử dụng thế nào ? Ông nói đình trước tiếp khách, lầu sau tôi ở. Hai dãy đông tây để cho con cháu, tài sản, tôi tớ. Đài cao để hứng mát, phòng kín để ủ ấm. Phật nói, các bậc trưởng thượng nói chuyện với nhau, tôi nghe được 1 bài chỉnh cú có lợi cho sự tồn vong. Tôi muốn đọc lại để tặng ông. Không biết ông có nghỉ một chút, ngồi bàn hay không ? Ông nói bây giờ tôi bận lắm, không nói bàn gì được. Xin mời Ngài ngày khác rồi đến nói bàn. Nhưng chỉnh cú có lợi nào đó, xin Ngài đọc cho tôi nghe với. Phật nói, chỉnh cú đó như sau.

Pc 219. "Ta có con cái", "Ta có của cải", kẻ ngu lo nghĩ miệt mài như thế. Nhưng thật ra chính họ không phải là của họ, làm gì có con cái và của cải mà lo ? Pc 220. "Mùa nắng ta ở đây", "Mùa mưa ta ở đây", kẻ ngu chỉ nghĩ như thế, không quan tâm đến nguy biến trong tương lai. Pc 221. Kẻ ngu mà tự biết mình ngu thì là người trí. Kẻ ngu mà tự cho mình hơn người trí thì là chí ngu.

Ông lão Bà la môn nói, chỉnh cú này thật hay. Bây giờ tôi thật bận, mời Ngài đến bàn sau. Phật thương xót mà đành rời đi. Ngay sau đó ông tự vác 1 đòn tay. Đòn tay ngã nhằm đầu ông, ông chết tức khắc. Cả nhà gào khóc, kinh động hàng xóm chung quanh. Tai biến xảy ra khi Phật đi chưa xa. Phật đến đầu làng, gặp mấy chục Phạn chí. Họ hỏi Phật, Ngài ở đâu đến đây ? Phật nói đến nhà ông già, có ý kéo dài thì giờ, gián tiếp thuyết Pháp cho ông, mà ông không tin. Ông không lý đến sự vô thường. Bây giờ thì ông đã đi qua đời khác rồi. Phật nói ý nghĩa bài chỉnh cú đã nói cho ông già. Mẫy chục Phạn chí nghe thì rất thích thú, thấy được liền "dấu vết của Pháp", và Phật nói thêm cho họ mấy pháp cú như sau.

Pc 222. Kẻ ngu gần người trí thì như cái bầu rót nước ngọt, rót mãi cũng không biết gì mùi vị của Pháp. Pc 223. Người trí gần người trí thì như cái lưỡi nếm mùi vị, trong một thoáng nếm là biết liền về Pháp. Pc 224. Kẻ ngu thì chính mình biến thành kẻ tự hại mình, mặc sức làm ác và tự tạo đại họa. Pc 225. Làm ác thì sau đó hối hận, và khóc tràn nước mắt khi chịu hậu quả do việc mình làm.

Các Phạn chí nghe thêm những pháp cú này thì đức tin càng mạnh mẽ. Họ lạy Phật, phụng hành những pháp cú được nghe, lở trước và ở đây].

20. Truyện 31, tr 531

"Trong trời đất này ai hơn ta"
Xưa, có 1 Phạn chí tuổi mới 20, nhưng thiên tài bẩm sinh, việc gì anh ta nhìn qua cũng biết, cũng làm được, bất kể lớn nhỏ. Tự cho mình thông minh, anh thề tài nghệ thiên hạ có gì cũng phải biết cho hết, còn 1 nghề gì không biết thì đâu phải thông minh. Do vậy mà anh đi học khắp nơi, không bậc thầy nào anh không tìm đến. Anh biết rành 6 học nghệ chủ yếu; những nghệ thuật phức tạp ; khoa học thiên văn, địa lý ; khoa học Y và Dược ; kỹ thuật trấn áp quỉ quái ; khoa học địa chấn ; kỹ thuật cờ bạc ; học nghệ nhạc và kịch ; kỹ thuật may và thêu; kỹ thuật làm bếp; kỹ thuật biến chế thực phẩm... Nhân gian có việc gì, anh lão thông hết. Anh nghĩ làm trai như vầy thì ai bằng được nữa. Anh thử du lịch các xứ, đánh bại tất cả đối nghịch. Danh của anh vang rền bốn biển, tài của anh xoi thủng trời cao. Rồi đây sự nghiệp của anh ghi vào sử sách, công lao của anh truyền đến đời đời.

Anh mở một cuộc du hành. Đến 1 nước, vào chợ thấy 1 người làm cung, vuốt gân, chuốt sừng, tay lẹ như bay. Làm cung rất mau, chỉ cách dùng cung thì tuyệt. Người mua giành nhau. Anh nghĩ từ nhỏ đến nay, mình tự cho đã học đủ cả, khinh thường không học làm cung. Nếu người thợ này so tài thì mình thua đứt. Ta phải học mới được. Anh theo người thợ, xin làm học trò. Tận lực học chưa hết 1 tháng mà biết hết cách làm cung và cách dùng cung. Anh giỏi hơn cả thầy. Anh lễ tạ thầy rất hậu, và xin cáo từ.

Anh qua nước khác. Lúc qua đò, thấy 1 người lái thuyền, điều khiển thuyền lướt đi như bay, lướt tới đảo lui, phóng lên lao xuống, không ai điều khiển dễ dàng, mau lẹ, như người này. Anh lại nghĩ, mình rành nhiều kỹ thuật, nhưng chưa học kỹ thuật lái thuyền. Dầu là nghề hèn, nhưng không biết thì không bằng biết cho đủ mọi nghề. Anh theo người lái thuyền, xin làm học trò, cung phụng hết lòng, hết sức mà học. Không đầy 1 tháng mà anh rành cách lái thuyền ngược xuôi, lướt nhanh rồi đảo lại, giỏi hơn cả thầy. Anh hậu tạ ơn thầy và xin cáo từ.

Anh lại đến nước khác. Nước này cung điện của vua, thiên hạ không ai sánh bằng. Anh nghĩ, người thợ làm cung điện này sao mà tuyệt kỹ đến thế. Ta phải làm như người tham quan, tình cờ qua đây mà thôi. Vì nếu xảy ra sự tranh tài thì ta thua đậm. Thế nhưng ta phải học, mới thấy mới biết đủ cả. Anh tìm, và tìm ra, người thợ ấy, xin làm học trò. Hết lòng phục vụ, lại luôn tay cầm mực cầm rìu. Chưa tròn 1 tháng, anh biết hết thước tấc, qui củ vuông tròn, chạm trỗ, điêu khắc, không gì không rành. Thiên tài thông minh, nghiệp vụ hơn thầy. Anh tạ ơn thầy rất hậu, xin phép cáo biệt.

Cứ như thế, anh chu du thiên hạ, khắp cả 16 nước lớn. So tài, đấu trí, anh độc bộ, không ai dám đương đầu. Anh tự cao ngạo, rằng trong trời đất này nào ai hơn ta nữa.

Phật ở tinh xá Kỳ hoàn, từ xa mà thấy anh cao ngạo đến thế, nhưng vẫn đáng được hóa độ. Ngài biến thể thành 1 vị Tỷ kheo, tay chống tích trượng, tay mang ứng khí, đi trước mắt anh. Anh, xưa nay vốn ở trong 1 nước không biết Pháp, không thấy Tăng, [càng chưa hiểu Phật1. Anh lấy làm lạ, đợi vị Tỷ kheo đến để hỏi. Vị Tỷ kheo đến, anh hỏi, phép của bao nhiêu vua chúa không thấy ai như ngài. Đồ mặc không giống ai. Đồ dùng không ai giống ngài. Ngài là ai mà khác thường như vầy ? Vị Tỷ kheo nói, tôi là người điều luyện bản thân. Anh hỏi, điều luyện bản thân là thế nào, thưa ngài? Vị Tỷ kheo theo nghề anh ta mới học mà nói chỉnh cú như sau.

Pc 242. Làm cung thì thuần hóa sừng, dẫn nước thì thuần hóa thuyền, thợ mộc thì thuần hóa gỗ, người trí thì thuần hóa mình. Pc 243. Tảng đá dày thì gió không thể lay động, người trí thì ý vững, khen với chê không thể làm cho nghiêng ngã. Pc 244. Hồ nước sâu thì trong lắng, người trí nghe Pháp thì tâm thanh tịnh, hoan hỷ.

Vị Tỷ kheo nói chỉnh cú ấy rồi thăng lên không trung, trở lại thân Phật với 32 tướng tốt và 80 tướng phụ, ánh sáng chiếu soi, rực rỡ trời đất. Phật trở xuống, nói với anh Phạn chí, đạo đức và thần biến của Như lai toàn do cái lực thuần hóa bản thân mà có. Phạn chí bấy giờ cả 5 bộ phận của thân thể phục xuống sát đất, kính lạy Phật, rồi ngước đầu mà thưa, con xin được nghe cách thức chủ yếu của sự thuần hóa bản thân, thưa đấng Tối cao, được chăng? Phật nói, 5 giới, 10 thiện nghiệp, 4 tâm vô lượng, 6 mục ba la mật, [bước đầu là] 4 thiền định, 8 giải thoát, toàn là hệ thống phương cách thuần hóa bản thân.

Này, chàng trai, làm cung, làm thuyền, làm thợ mộc, cho đến 6 mục nghệ thuật kỳ tài, toàn là những sự trang điểm cho tiếng khen hoa hòe, buông thả thân hình, phóng túng tâm thức - toàn là con đường dẫn ra sự sống mà cũng đem đến sự chết.

Anh chàng Phạn chí nghe huấn dụ như vậy, thích thú mà tin mà hiếu, xin làm đệ tử Phật. Phật nói, tốt lắm vị Tỷ kheo ! Thế là râu tóc tự rơi rụng, anh trở thành 1 vị Tỷ kheo. Phật nói cho anh về tư tưởng hệ Tứ đế, anh trở thành 1 bậc La hán.

21. Truyện 33, tr 544

Nô lệ Phân na
Xưa, có 1 quốc gia tên Na đề, ở gần bờ biển phía nam, dân chúng thường làm nghề kiếm chân châu và đàn hương. Có 1 gia đình 2 anh em, cha mẹ chết rồi họ muốn chia gia sản. Gia sản cũng kể 1 nô lệ tên Phân na, tuổi trẻ mà rành mua bán và đi biển, mưu sinh cho gia chủ. Họ quyết định chia gia sản làm 2 phần : tất cả gia sản làm 1 phần, nô lệ Phân na làm 1 phần. Gieo thẻ mà lấy. Người em được Phân na, đành đem vợ con rời nhà với tay không. Bấy giờ lại gặp lúc đói kém, người em lo nghĩ chỉ có Phân na thì làm sao sống được. Phân na thưa chủ, xin đừng lo buồn gì cả. Tôi có cách, không đầy 1 tháng có thể làm cho ông chủ hơn anh của ông. Ông chủ nói, nếu được như vậy thì tôi giải phóng cho Phân na trở lại 1 lương dân. Vợ ông chủ có 1 món quà riêng bằng ngọc, giao cho Phân na làm vốn. Gặp lúc hải triều dâng lên, dân chúng đổ ra bờ biển kiếm củi. Phân na mang vốn đi ra ngoại thành, gặp một người mang bó củi mà Phân na nghĩ trong đó có thể có đàn hương ngưu đầu. Loại này chữa được bịnh nặng, nên 1 lạng giá bằng 1 ngàn lạng vàng. Loại này bấy giờ hiếm nhất, không mấy khi kiếm ra. Phân na đem 2 đồng tiền vàng, trong số vốn bán bảo vật của bà chủ, mua bó củi về mở ra, quả kiếm được đàn hương ngưu đầu. Phân na đem đàn hương ấy phân ra 10 đoạn. Bấy giờ có 1 phú hào bịnh nặng, phải có hai lạng đàn hương ấy để chế thuốc, mà kiếm không ra. Phân na đem của mình đến, được liền 2 ngàn lạng vàng. Sau đó bán hết thì gia sản người em giàu gấp mười lần người anh. Người em không quên ơn Phân na. Anh không nuốt lời, giải phóng Phân na thành lương dân, làm gì tùy ý.

Phân na cáo từ chủ cũ mà đi học đạo. Anh đi thắng đến Xá vệ, lạy Phật, quì dài, thưa Phật biết hết tông tích thấp hèn của mình, và nay khâm mộ đạo đức, "Xin đức Từ phụ tế độ cho con". Phật nói, tốt lắm, Phân na; con khéo đến đây mà sống trong Pháp của Như lai. Phật chuẩn nhận như vậy, Phân na tự rơi rụng râu tóc, tự có pháp y khoác vào mình, thành bậc Tỷ kheo. Phật thuyết Pháp cho, liền thành La hán. Phân na tự nghĩ, ngày nay ta đủ cả 6 khả năng thần kỳ của bậc La hán, ẩn hiện tự do, toàn do cái ơn của chủ cũ. Ta phải đến hóa độ cho ông và dân chúng cả nước. Phân na tức thì đến nhà chủ cũ. Chủ vui lắm, mời anh ngồi, lại mời anh thọ trai. Thọ trai xong, Phân na thăng lên không trung, phân thân biến hình, nửa người tuôn ra nước ra lửa, ánh sáng suốt cả trên dưới, và nói với chủ cũ bao nhiêu phẩm chất thần kỳ này do cái phước ông giải phóng chế độ nô lệ cho tôi, tôi đến tu học nơi Phật mà được như vậy. Chủ cũ nói thần lực của Phật đến như vậy, tôi ước mong đi đến yết kiến, cung thỉnh hiến cúng, và được nghe Ngài huấn thị. Phân na nói, chủ nhân không phải đi đến chỗ Phật, chỉ chân thành cung thỉnh thì Phật ứng hiện. Chủ nhân nghe lời, chuẩn bị rồi, xoay về nước Xá vệ, đốt hương, quì dài mà khấn, "xin đức Thế tôn thương con, đến đây hóa độ cho người". Từ xa, Phật biết lòng họ. Ngài cùng 5 trăm vị La hán vận dụng thần thông mà đến. Chủ nhân và vua nước này phủ phục kính lạy, rồi ngồi không phân ngôi vị. Thọ trai rồi, Phật nói cho chủ nhân, cho vua với thần dân của ông, về cái Pháp trong sáng. Ai cũng bái lãnh 5 giới mà làm đệ tử. Và trước Phật, họ ca tụng Phân na, rằng khi tại gia thì siêng khó, lúc xuất gia thì đắc đạo, thần đức siêu phàm, cả nước đều nhờ ơn tế độ. Bạch đức Thế tôn, chúng con làm sao trả nổi cái ơn một vị như vậy. Đức Thế tôn cũng tán dương Phân na, bằng cách nói những pháp cú như sau.

Pc 259. Tâm trí các vị đã thanh tịnh, đến nỗi nói năng cũng nghiêm túc. Từ đó mà các vị giải thoát chính xác, viên minh trong trạng thái Niết bàn. Pc 260. Hết rồi mọi thứ dục vọng, hết rồi bao nỗi vướng mắc, các vị là bậc Thượng nhân, kết liều hết thảy chướng ngại trong ba cõi, trường từ tất cả ảo tưởng trong chốn luân hồi. Pc 261. Chỗ dân cư hay nơi hoang dã, đất bằng phẳng hay đất gồ ghề, bậc La hán đến nơi nào thì nơi ấy hưởng được phước đức của các Ngài. Pc 262. Rừng núi hoang vu, không ai thích cả, thì các vị La hán ưa thích. Các vị ở đâu cũng không ước vọng gì, không cầu hồ gì.

Phật nói những pháp cú ấy rồi, chủ nhân và quốc vương càng hoan hỉ, hiến cúng 7 ngày, ai cũng được thánh quả Tu đà hoàn.

22. Truyện 34, tr 550

Ám độn như vật dễ có mấy ai ?
Xưa, Phật ở nước Xá vệ, có 1 vị Tỷ kheo trưởng lão tên Ban đặc, khi mới tu học thì bẩm tính ám độn. Phật bảo 5 trăm vị La hán hằng ngày thay nhau dạy bảo cho ông. Nhưng 3 năm ông không thuộc 1 bài chỉnh cú nào. Phật tử cả nước, xuất gia cũng như tại gia, ai cũng biết sự ám độn của ông. Phật thương lắm, gọi ông đến trước mặt, dạy cho 1 bài chỉnh cú, "Giữ thân miệng ý, đừng cho phạm lỗi. Làm được như vậy, vượt khỏi trần gian". Ban đặc cảm kích ơn đức từ bi của Phật, trong lòng thích thú, tâm trí mở ra, tụng bài chỉnh cú ấy luôn luôn nơi miệng. Phật bảo, ông già rồi mới thuộc 1 bài chỉnh cú mà thiên hạ biết cả thì không kỳ lạ gì. Để Như lai giải thích cho ông ý nghĩa của bài chỉnh cú ấy. Ông nhất tâm mà nghe. Ban đặc vâng lời. Phật nói, thân miệng ý, 3 nguồn hành động ấy thân có 3 sự, miệng có 4 sự, ý có 3 sự. Cứu xét 10 sự này liên tục nổi lên mất đi như thế nào thì biết sự liên tục ấy là luân hồi. Cũng chính do 10 sự này mà thăng lên chư thiên, mà rơi xuống vực thẳm, mà thực hiện Niết bàn. Khi Phật phân tích cho nghe cái Pháp có vô tận diệu dụng như vậy, Ban đặc hoát nhiên đại ngộ, đạt được thánh quả La hán.

Có 1 tinh xá riêng biệt của 5 trăm Tỷ kheo ni. Mỗi ngày Phật phái 1 Tỷ kheo đến giảng dạy kinh pháp cho họ. Hôm nay đến phiên Ban đặc. Được tin, họ cười với nhau, "để ổng đến, chúng mình sẽ nói ngược lại ý nghĩa bài chỉnh cú, cho ông xấu hổ mà hết giảng nói gì được nữa". Ban đặc đến, ni chúng lớn nhỏ ra cả, lạy ông nhưng nhìn nhau mà cười. Họ mời ông ngồi, thọ trai. Thọ trai, rửa tay rồi, họ thỉnh ông thuyết Pháp. Ban đặc thung dung, ngồi lên giảng tòa cao nhất, khiêm tốn nói, tôi đức mỏng, tài kém, làm Tỷ kheo mà vốn ngu đần, học không bao nhiêu, chỉ biết một bài chỉnh cú, gọi là biết qua loa ý nghĩa bài chỉnh cú ấy. Tôi sẽ phu diễn ra đây. Xin các vị lắng nghe ! Mấy cô nàng trẻ muốn nói ngược lại ý nghĩa bài chỉnh cú ấy, nhưng mở miệng không ra, mới kinh hoảng, cúi đầu sám hối. Ban đặc, y như Phật đã dạy, phân tích rành mạch, về hoạt động của thân miệng ý, và rằng đó là nguyên lai của bao nhiêu tội phước, của sự sinh lên chư thiên, của sự đắc đạo giải thoát. Ông còn đặc cách nhắc nhở hãy tập trung tâm trí, cắt đứt vọng tưởng, thể nhập định tâm. Ni chúng nghe ông nói rất kỳ lạ, thỏa dạ hết sức, tức khắc thủ đắc thánh quả La hán.

Qua hôm sau, quốc vương Ba tư nặc thỉnh Phật thỉnh Tăng hội cả nơi chính điện. Phật muốn nói lên uy thần của Ban đặc, bảo ông cầm bát ứng khí của Ngài đi theo phía sau. Vệ sĩ nhận ra ông, giữ lại không cho vào, với lời nói như vầy, ông là vị Tỷ kheo, 1 bài chỉnh cú cũng không hiểu thì thọ thỉnh làm gì. Tôi đây là kẻ trần tục mà chỉnh cú ấy cũng biết, huống chi ông, 1 vị Tỷ kheo. Ông không có trí tuệ. Hiến cúng cho ông vô ích. Ông không cần vào trong cửa chính điện ! Ban đặc thung dung đứng ngoài sân. Phật ngồi trên chính điện, rửa tay rồi, Ban đặc vươn cánh tay, từ ngoài xa dâng bát ứng khí lên Phật. Quốc vương, vương hậu, thái tử, quần thần, và cả thảy mọi người, thấy cánh tay mà không thấy người, kinh dị hỏi Phật, cánh tay của ai, Phật nói, của Tỷ kheo Ban đặc đó. Ông nay đã đắc đạo. Như lai nhờ ông cầm bát ứng khí của Như lai, vệ sĩ không cho vào, nên vươn cánh tay mà đưa bát ứng khí cho Như lai. Nghe như vậy, họ tức khắc mời vào. Uy thần của ông thật khác thường. Quốc vương hỏi Phật, ông vốn ám độn, chỉ biết 1 bài chỉnh cú, làm sao đắc đạo đến như vậy ? Phật nói, học không nhất thiết phải nhiều, mà hành theo cái học mới là hơn hết. Ban đặc lý giải, rồi lĩnh hội, chỉ 1 bài chỉnh cú, nhưng tinh lý, nhập thần, thân miệng ý cùng đứng lặng, trong suốt, y như hoàng kim của chư thiên. Học nhiều mà không hiểu, không hành, thì chỉ hao tổn tinh thần mà thôi, có ích lợi gì. Đức Thế tôn, vì vậy, nói mấy pháp cú như sau.

Pc 263. Nghe hay đọc cả ngàn trường hàng mà ý nghĩa không chính xác, thì không bằng một lời cốt yếu, nghe hay đọc rồi có thể đình chỉ tâm ý cần phải đình chỉ. Pc 264. Nghe hay đọc cả ngàn chỉnh cú mà ý nghĩa không chính xác, thí ích lợi gì, đâu bằng một chỉnh cú có ý nghĩa, nghe hay đọc rồi có thể hành trì mà siêu việt trần gian. Pc 265. Nghe hay đọc cho nhiều mà không lĩnh hội, thì lợi ích gì, đâu bằng nghe, đọc, và lĩnh hội một pháp cú rồi hành trì thì thủ đắc về Pháp mà đắc đạo.

Nghe pháp cú Phật nói, 3 trăm Tỷ kheo đắc thành La hán. Quốc vương và mọi người thỏa dạ hết thảy.

23. Truyện 35, tr 556

Cúng tế như vậy dễ có mấy ai
Xưa, Phật ở trong tinh xá nước Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại. Bấy giờ trong nước này có phú hào Bà la môn, tên Lam đạt. Ông giàu bất tận, gia sản hết thể tính kể. Theo lệ Bà la môn, ông phải tổ chức lễ tế thật lớn để biểu dương danh dự. Ông đem hết gia sản mà bố thí, bằng cách tổ chức "thí hội không hạn chế" ", đãi đằng trên 5 ngàn đồng đạo. Suốt 5 năm, phải cung cấp đồ mặc, đồ nằm, dược phẩm, lại phải sắm đủ cúng phẩm kỳ lạ, quí báu, dốc hết bảo vật mình quí và tiếc. Trong thì gian 5 năm ấy, các Bà la môn vì phú hào Lam đạt mà cúng tế thiên thần, thần linh hết thảy núi non, cúng tế tinh tú, cúng tế thần nước, thần lửa. Họ cúng tế đủ cả để cầu cho phú hào Lam đạt hạnh phúc triền miên. Cúng tế 5 năm rồi, ngày cuối cùng bố thí cực lớn, đúng phép Bà la môn. Bát vàng đựng đầy lúa bạc, bát bạc đựng đầy lúa vàng. Voi, ngựa, xe, thuyền, tớ trai, tớ gái, đủ cả. Lại dùng vàng ngọc mà trang sức lọng dù, giày dép ; dùng da nai chế áo ; trang sức gậy chống, ghế ngồi, thau rửa, chậu tắm ; nệm bọc lụa, chiếu bện lông chim. Những gì nên có thì có đủ cả 8 vạn, 4 ngàn, đem bố thí hết. Trong ngày cuối cùng này vái mời quỉ thần, mời vua, quan lớn, Bà la môn lớn, đến tụ hội lại, to nhỏ trò chuyện, vui cười.

Phật thấy như vậy, tiếc cho phú hào Lam đạt bố thí nhiều mà phước báo ít, như gieo giống vào lửa thì gặt hái được gì. Nếu không giáo hóa thì Lam đạt sẽ xa mãi cửa ngõ của Pháp. Phật từ đất dũng xuất tại chỗ tụ hội cuối cùng của Lam đạt tổ chức, phóng ánh sáng lớn, chiếu khắp chỗ ấy. Bất kể lớn nhỏ, ai thấy cũng lạ lùng, run sợ nhưng thích thú, không biết là vị thần nào. Phú hào Lam đạt và cả đại hội phủ phục quì lạy. Thấy họ thành kính nên Phật nói cho 2 pháp cú như sau.

Pc 269. Hàng tháng cúng vái cả ngàn đền thờ, cúng vái suốt đời không nghỉ, vẫn không bằng một lát chuyên chú nghĩ nhớ đến Pháp. Cái phước này hơn trọn đời cúng vái cả ngàn đền thờ. Pc 270. Suốt cả trăm năm thờ cúng thần Lửa, không bằng một lát hiến cúng Phật pháp tăng. Cái phước hiến cúng một lát này hơn cả trăm năm thờ cúng thần Lửa.

Phật bảo Lam đạt, bố thí có 4 : bố thí nhiều được phước ít, bố thí ít được phước nhiều, bố thí nhiều được phước nhiều, bố thí ít được phước ít. Bố thí nhiều được phước ít là bố thí mà ngu muội, bằng cách sát sinh mà cúng tế, rồi uống rượu, múa hát, hao tốn của cải mà không có phước đức trí thức gì. Bố thí ít được phước ít là háo danh hay ác ý mà bố thí cho đạo sĩ phàm tục, thì 2 bên đều ngu muội nên không có phước báo nào. Bố thí ít được phước nhiều là đem ý thức hiền từ mà phụng sự bậc đạo hạnh, bậc này thọ dụng rồi tu học càng tinh tiến, như vậy thì bố thí dầu ít mà phước lớn lên mãi. Bố thí nhiều được phước nhiều là người trí ý thức cuộc đời vô thường, đem hảo tâm mà xuất của cải để kiến thiết tự viện, tinh xá và tịnh viên, hiến cúng Phật pháp tăng, thì phước này như dòng sông lớn đổ vào biển cả, dòng phước đời đời bất tận. Sự bố thí, như vậy, là như nông phu cần cù ít hay nhiều, ruộng đất tốt hay xấu, mà thu hoạch khác nhau.

Phú hào Lam đạt, và cả đại hội, thấy Phật biến hiện, nghe Phật phân tích, ai cũng đại đại hoan hỷ. Chư thiên và chư thần được thánh quả Tu đà hoàn. Năm ngàn Bà la môn đều xuất gia, được quả vị Ứng chơn. Lam đạt và cả nhà bái thọ 5 giới, cùng nhìn thấy "dấu chân của Pháp". Vua và đại thần cùng qui y Tam bảo mà làm Phật tử tại gia, và ai cũng được "con mắt của Pháp"

24. Truyện 36, tr 560

Thờ tốn như núi mà tội bị như biển
Xưa, khi Phật giáo hóa tại nước Xá vệ, thì nước La duyệt kỳ có 1 kẻ hung hăng, ngu xuẩn, bất hiếu cha mẹ, khinh thường hiền lương, bất kính trưởng lão. Gia đình suy bại, thường không vừa ý. Anh thờ lửa để cầu phò hộ. Phép thờ lửa là mặt trời sắp lặn, đốt đống lửa lớn, quì lạy đống lửa ấy, dầu đến nửa đêm cũng phải lửa tắt mới nghỉ. Ba năm như vậy, không có phước gì. Anh ta thờ các thần mặt trời mặt trăng. Cách thờ thì ban ngày mặt trời mọc, ban đêm mặt trăng lên, phải hướng về 2 vầng trời trăng mà lạy, cho đến khi 2 vầng ấy lặn mất mới thôi. Ba năm như vậy, cũng không có phước gì. Anh xoay sang thờ trời, bằng cách đốt hương, quì xuống, ngước lên không trung mà lạy. Hiến dâng thực phẩm ngon ngọt, hương, hoa, và rượu, thịt heo, dê, bò, bò con. Hiến dâng đến mức nghèo khốn, vẫn không có phước gì. Anh khô héo vì cực nhọc, đổ bịnh, không ra khỏi cửa. Nhưng nghe nói nước Xá vệ có đấng gọi là Phật, chư thiên cũng tôn thờ. Anh nghĩ nên đến đó, phụng sự Ngài, hy vọng được phước. Mới đến ngoài cửa tinh xá, anh đã thấy và biết là Phật, vì ánh sáng huy hoàng, vì khuôn mặt thần kỳ. Ngài như vầng trăng giữa quần thể tinh tú. Anh mừng rỡ yết kiến Phật. Phủ phục kính lạy rồi, anh vòng tay thưa Ngài, con sinh ra và lớn lên trong sự ngu muội, không biết đến Ngài, đến giáo lý Ngài dạy, đến giáo đoàn của Ngài. Con thờ lửa, thờ mặt trời mặt trăng, thờ chư thiên thần, 9 năm tinh thành, siêng khó, mà không có phước gì. Hình sắc con tiều tụy, khí lực con suy vi, cơ thể bịnh quá, không biết chết mất ngày nào. Trong tình trạng như vậy, con được nghe được biết Ngài, bậc cao nhất trần gian, bậc thầy hóa độ cho người. Nên từ xa, con đến đây nương tựa vào Ngài, ước mong Ngài ban cho con một chút yên vui. Phật nói, những gì anh thờ phụng, toàn không chân xác. Thờ tốn như núi mà tội bị như biển. Anh sát sinh mà cầu phước thì phước càng xa anh. Anh cực nhọc cả trăm kiếp, giết hết heo dê cả vùng trời này mà cúng tế, thì tội như núi lớn mà phước không bằng hạt cải. Lãng phí đến mức ấy mà không phải sai lầm hay sao. Huống chi anh bất hiếu cha mẹ, khinh dễ hiền lương, bất kính già cả, kiêu căng ngạo mạn, lòng đầy độc chất, lỗi lầm lũy tiến mỗi ngày mỗi thêm, thì phước có thế nào được. Nếu anh sửa chữa tâm tính, lễ độ, hiền hòa, cử động phép tắc, cung phụng tôn trưởng, hủy bỏ cái ác, tin tưởng điều lành, sửa chữa bản thân, sùng bái nhân đức, thì 4 cái phước sau đây tăng lên hằng ngày, mà mai sau đời đời không còn tai họa. Bốn cái phước ấy là sắc tướng tốt đẹp, khí lực phong phú, không có bịnh tật, không chết oan uổng. Anh cần cù sửa mình thì được đắc đạo nữa. Trong trường hợp này Phật dạy 2 pháp cú như sau.

Pc 271. Cúng vái thần linh để cầu phước, phước ấy không bằng một phần tư cái phước lễ kính bậc Hiền trí. Pc 272. Thích thú lề bái các bậc trưởng thượng thì có 4 cái phước được thêm lên, đó là tướng tốt, sức khỏe, tuổi thọ, và hạnh phúc.

Anh chàng này nghe pháp cú Phật dạy thì mừng, thì tin, thì hiểu. Phủ phục lạy Phật rồi, anh thưa thêm, rằng con bị lỗi lầm che lấp 9 năm nay. Nay, may mắn cho con, được đức Từ phụ hóa độ mà cởi mở, tin hiếu. Xin đức Từ phụ cho con được làm Tỷ kheo. Phật chuẩn nhận, rằng đến đây tốt lắm, vị Tỷ kheo ! Thế là râu tóc anh tự rụng đi. Anh thành bậc Tỷ kheo. Từ trong tâm thức sâu thẳm, anh thực hành "tư duy tư", với bước đầu hành pháp "sổ tức", và rồi mau chóng đạt được thánh quả La hán.

25. Truyện 39, tr 576

Nghệ thuật đánh roi
Xưa có 1 quốc gia tên Hiền đề. Bấy giờ có vị Tỷ kheo già cả, đau ốm luôn, gầy còm, dơ bẩn. Nằm một mình, không có ai chăm sóc. Phật đem 5 trăm Tỷ kheo đến tại chỗ. Ngài bảo các vị Tỷ kheo chăm sóc, kiếm cháo cho ông dùng. Nhưng các vị Tỷ kheo nghe hôi tanh quá, ai cũng khinh dể. Phật nhờ Đế thích kiếm nước ấm, rồi tự tay Ngài nhẹ nhàng tắm rửa cho ông. Việc này gây chấn động. Vua, quan, dân chúng, và vô số thiên long quỉ thần, hội tụ lạy Phật, thưa rằng, Ngài là bậc Thế tôn, thế giới 3 cõi không ai ngang bằng, sao Ngài hạ mình, tắm rửa cho vị Tỷ kheo dơ bẩn ? Phật nói với tất cả, Như lai xuất hiện trong thế giới này chính là vì những người không ai giúp đỡ. Các người nên biết, cung dưỡng cho tăng sĩ hay tu sĩ đau ốm, cho người nghèo, người cô đơn, người già, thì phước đức vô lượng, ước vọng vừa ý. Như những dòng sông lớn đổ về, phước đức đổ về nơi người ấy. Và rồi phước đức thành công đức, tích lũy tạo thành sự đắc đạo.

Vua bạch Phật, vị Tỷ kheo này đời trước có tội ác nào mà nay bịnh mãi không lành? Phật nói, xa xưa có ông vua tên Ác hành, chính sách tàn bạo. Ông đặt 1 người mạnh bạo tên Ngũ bách, coi hình phạt đánh roi.

Hắn lấy oai vua mà làm theo ý đồ. Khi đánh ai, hắn đòi giá trước. Được giá hắn đánh nhẹ, giá kém hắn đánh dữ. Cả nước ai cũng oán ghét. Một hiền sị bị vu oan, phải phạt đánh roi. Hiền sĩ nói với Ngũ bách, tôi là đệ tử Phật, không có lỗi gì. Tôi bị vu oan, mong ông tha thứ. Ngũ bách nghe nói là Phật tử, nên đánh nhẹ tay đến nỗi roi không chạm người. Ngũ bách chết thì đọa địa ngục, bị đánh khảo rất độc. Ra khỏi đây thì làm bàng sinh, thường bị roi gậy hơn 5 trăm năm. Hết tội trong loài này, được làm người thì bịnh không rời mình. Ác hành vương lúc ấy nay là Đề bà đạt đa. Ngũ bách là vị Tỷ kheo bịnh khổ này. Hiền sĩ là Như lai. Quá khứ, Như lai được đánh roi không chạm mình, nên đời này Như lai đích thân tắm rửa. Thế đấy, làm lành hay làm dữ thì hạnh phúc hay tai họa bám sát bản thân, dầu qua bao độ sống chết vẫn không tránh khỏi. Nhân đó Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 305-308. Sử dụng dao gậy đối với các bậc hiền trí, dèm pha những người vô tội, thì, trước khi sinh vào địa ngục, đã bị 10 tai họa: (1) bị nạn không ai cứu, (2) đau đớn vô cùng, (3) bị trọng thương, (4) lâm trọng bịnh, (5) điên loạn, mất trí, (6) bị vu khống, (7) vua quan đàn áp, (8) sản nghiệp tan hoang, (9) thân nhân ly tán, (10) hỏa hoạn cháy sạch.

Tỷ kheo bịnh nghe Phật nói những pháp cú ấy, lại biết được tội ác đời trước của mình, nên tự thống trách tột độ. Ngay trước Phật, bịnh ông lành liền. Với cái thân yên ổn và cái tâm chánh định, ông đạt được đạo quả La hán. Quốc vương Hiền đề đẹp dạ vì sự tin tưởng và lĩnh hội của mình, nên bái lĩnh 5 giới mà làm Phật tử tại gia, đến chết cũng phụng trì 5 giới ấy, thành bậc Tu đà hoàn.

26. Truyện 41, tr 588

Cười gì ?
Xưa, Phật ở trong tinh xá Chiến thắng Thiện thí, thuộc nước Xá vệ. Sau ngọ trai, Phật thuyết cái Pháp ngọt như nước cam lộ cho 4 bộ đệ tử, bao gồm chư thiên, quốc vương, thần dân. Bấy giờ có 1 nhóm 7 người Bà la môn lớn tuổi, đến chỗ Phật, cúi đầu kính lạy sát đất, vòng tay mà thưa, kính bạch đức Thế tôn, chúng con ở xa, vẫn nghe được sự giáo hóa siêu phàm của Ngài. Đáng lẽ đến qui phục Ngài lâu rồi, nhưng trở ngại đủ thứ. Ngày nay mới được yết kiến, nguyện làm đệ tử của Ngài để có thể chấm dứt mọi nỗi khổ sở. Phật chuẩn nhận cho làm Tỷ kheo. Và bảo 7 người ở chung 1 phòng. Nhưng 7 người này yết kiến Phật rồi là rồi, không nghĩ đến sự vô thường tử vong. Ngồi trong phòng với nhau, họ chỉ nghĩ việc đời. Nói nhỏ, cười lớn, không nghĩ thịnh thì phải suy, sinh mạng tự thúc đến cái chết mà không ước hẹn với ai. Họ vui vẻ giỡn cười, bất kể luân hồi 3 cõi. Bằng tuệ giác "tam minh", Phật biết họ sắp chết. Với lòng thương của bậc Thầy, Ngài đứng lên đi đến phòng họ, nói, các ông vì tuệ giác thì phải cầu mong vượt khỏi trần gian, tại sao chỉ cười lớn? Người ta ai cũng tự thị vì 5 sự : tự thị tuổi trẻ là 1, tự thị tướng tốt là 2, tự thị khỏe mạnh là 3, tự thị giàu có là 4, tự thị dòng họ là 5. Các người nói nhỏ, cười lớn, là tự thị cái gì ? Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 315. Vui gì, cười gì, khi mạng sống thường xuyên chuyển biến dữ dội' ? Cuộc đời chìm sâu trong bóng tối, tại sao không tìm ngọn đèn chiếu sáng ? Pc 316. Thân hình này thấy được lắm. Nhưng thật ra nó làm ta bận tâm luôn vì nó bịnh tật, không có gì vững chắc cả. Pc 317. Thân hình này rồi phải già. Già thì sắc tướng suy biến, rồi bịnh thì hết tươi sáng, da nhăn, cơ rút, và cái chết đến kết thúc sự sống của thân hình ấy. Pc 318. Thân hình chết thì nghiệp thức rời đi. Nó như cỗ xe phế thải, thịt tiêu, xương trắng, có gì đáng ngắm ?

1. Mạng sống thường xuyên chuyển biến dữ dội, bản khác chép : vọng niệm thường xuyên bùng lên dữ dội.

2. Đáng ngắm, bản khác chép "đáng ỷ thị". Nhóm 7 Tỷ kheo nghe các pháp cú này thì tâm ý tự tháo mở ra, vọng niệm tự đình chỉ đi. Trước đức Thế tôn, họ thành bậc La hán cả.

27. Truyện 42, tr 591

Bốn thì gian thích đáng tu hành
Xưa, Phật ở Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, đế vương. Bấy giờ, tại đây, có 1 thôn Bà la môn, với 5 trăm hộ. Năm trăm thanh niên Bà la môn trong đó tu tập thuật Bà la. Họ luôn luôn kiêu ngạo, không kính già cả, tự thị cao quí. Họ bồng bột tự bàn với nhau, rằng Sa môn Cù đàm tự xưng là Phật, tuệ giác tam minh không ai dám đối thoại. Chúng ta nên yêu cầu nghị luận. Việc gì cũng hỏi, coi ông thế nào. Họ chuẩn bị cúng phẩm, đi mời Phật đến. Phật cùng đệ tử đến thôn Bà la môn. Họ mời Ngài ngồi, thọ trai, rửa tay rồi, có vợ chồng Bà là môn già ăn xin trong thôn ấy. Phật biết ông cụ Bà la môn này vốn rất giàu, từng là bậc đại thần của vua. Phật hỏi nhóm Bà la môn trẻ, các người biết cụ già này không, ai cũng nói biết. Cụ vốn là gì, họ nói từng là đại thần của vua, giàu lắm. Thế tại sao hành khất, họ thưa vì tiêu xài bất đáng nên nay phải nghèo. Phật nói với họ, đời này có 4 sự mà con người không làm. Nếu làm thì được phước, không đến nỗi nghèo túng. Đó là một, tuổi trẻ khỏe mạnh thì đừng kiêu ngạo ; hai, tuổi lớn thì càng tinh tiến, không ham dâm dật ; ba, có của thì thường nghĩ đến sự san sẻ ; bốn, tìm thầy mà học hỏi, lắng nghe những điều chính đáng. Cụ già không làm gì trong 4 việc trên, tự cho mình lâu bền, không lý đến sự thịnh suy. Một khi tan tác thì như cò già bên ao vắng, không có gì để ăn. Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 17. Nhác cả ngày đêm, già mà không ngưng dâm dục, có của không biết san sẻ, không tiếp nhận lời Phật, có 4 sự tồi tệ như vậy là tự hại mình, tự lừa dối mình. Pc 10. Quỉ quái thay khi cái già đã đến ! Sắc thân biến thành già nua ! Tuổi nhỏ thì thấy gì cũng vui thích, về già thì bị dẫm nát cả. Pc 324. Không tu tịnh hạnh, cũng không kiếm của, nên về già thì như cò già, ủ rũ bên ao không chút tôm cá ! Pc 325. Không giữ giới, cũng không kiếm của, nên về già thì khí lực kiệt quệ, chỉ còn nhớ tiếc thì gian đã qua ! Pc 326. Già thì như lá mùa thu, khác gì cỏ rác. Mạng sống thoát mất thật mau, phải làm sao để khỏi phải thống hận.

Phật nói với nhóm Bà la môn trẻ, cuộc đời có 4 thì gian hành đạo để được phước, được hóa độ, khắc phục bao nỗi khổ não. Đó là 1, khi tuổi trẻ khỏe mạnh ; 2, khi giàu có tài sản ; 3, khi được gặp Tam bảo ; 4, khi biết lo ly tán. Biết hành đạo trong 4 thì gian như vậy thì ước vọng gì cũng thỏa, nhất là sự đắc đạo. Phật lặp lại ý Ngài bằng 2 pháp cú như sau.

Pc 327. Mạng sống lăm le kết thúc trong từng ngày từng đêm. Hãy cố gắng cho kịp ! Cuộc đời thật vô thường, chớ lầm lẫn mà sa vào nữa trong chốn tối tăm. Pc 328. Hãy tu học mà đốt lên ngọn đèn của ý thức ! Hãy tự rèn luyện trí tuệ ! Hãy xa rời dơ bẩn ! Hãy tự cầm đuốc soi đường mà đi !

Phật nói pháp thoại này rồi phóng ánh sáng vĩ đại, chiếu soi trời đất. Nhóm 5 trăm Bà la môn trẻ do pháp thoại này mà tâm trí giải thoát, mừng đến rợn người. Cùng nhau đứng lên, họ lạy ngang chân Phật, đem cả mạng sống của mình nương tựa vào Ngài, nguyện làm đệ tử. Phật nói, đến đây tốt lắm, chư vị Tỷ kheo! Họ tức thời thành bậc Tỷ kheo, rồi thành vị La hán. Cả thôn Bà la môn đều thấy được "dấu chân của Pháp", với nỗi vui mừng đồng loạt.

28. Truyện 43, tr 596

Lại 1 trường hợp ám độn ngoại hạng nữa
Xưa, có 1 nước tên Đa ma la. Cách đô thành nước này 7 dặm, có 1 tinh xá, 5 trăm vị Tỷ kheo thường trú trong đó, nghiên cứu giáo lý, tu hành pháp hạnh. Cùng ở với các vị có 1 Tỷ kheo trưởng lão, tên Ma ha lô, tính người ám độn. Năm trăm vị Tỷ kheo chuyền nhau dạy bảo. Dạy mấy năm mà không thuộc 1 bài chỉnh cú. Ai cũng coi thường, không mời đồng chúng sinh hoạt, chỉ chuyên giữ tinh xá, coi việc quát dọn.

Sau đó, quốc vương cung thỉnh chư vị Tỷ kheo vào cung điện để hiến cúng. Tỷ kheo Ma ha lô tự xét, mình sinh ra trên đời, ám độn đến mức 1 bài chỉnh cú cũng không biết, ai cũng coi nhẹ, thì sống làm gì. Ông cầm dây, đến dưới đại thọ sau vườn để tự thắt cổ mà chết. Phật, với thiên nhãn, xa thấy như vậy, thì biến hiện thần cây, với nửa hình người, mắng, Tỷ kheo quái gở, tại sao làm như vậy ? Ông phân trần nỗi cay đắng của ông. Thần cây nghe nói, lại mắng, không được làm như vậy. Hãy nghe tôi nói đây. Xưa kia, thời đức Phật Ca diếp, ông đã làm vị Tỷ kheo thông suốt 3 tạng, lại có 5 trăm đệ tử. Ông tự cho mình lắm trí lắm tuệ, khinh miệt mọi người, tiếc lẫn cái biết giáo lý, chưa từng đem dạy cho ai. Nhân tố này làm cho ông đời đời giác quan ám độn. Như thế thì ông phải sám hối, tự trách, sao lại làm giặc hại mình ? Phật, bấy giờ, trở lại sắc tướng tràn đầy ánh sáng siêu phàm, nói 5 pháp cú như sau.

Pc 329. Biết thương thân thì phải thận trọng tự giữ lấy mình. Muốn hiểu biết đường chánh thì lo học, chớ say ngủ. Pc 330. Thứ nhât là mình thường gắng học, kế đó mới dạy cho người. Người trí thì làm như vậy, không mệt mỏi. Pc 331. Học thì tự mình theo đường chánh, sau đó mới dẫn người cũng theo đường chánh ấy. Phải chế ngự bản thân cho ăn nhập với trí tuệ, ăn nhập đến mức cao nhât. Pc 332. Không làm cứu tinh cho mình được thì làm cứu tinh được cho ai ? Tâm mà tự chế theo đường chánh thì nguyện làm vị cứu tinh cho ai cũng thành cả. Pc 333. Ác, vốn do ta làm thì ta phải tự chịu. Nó xoay lại nghiền nát thân ta, như thể kim cương đập vỡ ngọc quí.

Tỷ kheo Ma ha lô nhìn thấy sắc thân tràn đầy ánh sáng của Phật phục hiện, thì mừng mừng tủi tủi, kính lạy ngang chân của Ngài, tư duy ý nghĩa các pháp cú Ngài nói, đi thẳng tắp vào định tâm. Tức thì trước Phật, ông được tuệ giác La hán, tự nhớ vô số sự việc trong các đời trước, và 3 tạng thánh điển tức thì quán xuyến trong tâm ông. Phật bảo, Ma ha lô, hãy chỉnh pháp y, cầm ứng khí, đến thọ trai trong vương cung, với sự làm thượng tọa cho 5 trăm Tỷ kheo. Họ toàn là 5 trăm đệ tử đời trước của ông. Ông hãy thuyết Pháp cho họ đắc thành thánh quả. Ông cũng nên làm cho quốc vương xác tín nguyên lý tội phước. Ma ha lô tuân lời Phật dạy, đi ngay vào vương cung, ngồi vào vị trí thượng tọa. Mọi người khó chịu, lấy làm lạ, nhưng hộ trì cho tâm trí quốc vương, nên không ai lên tiếng phiền trách Ma ha lô. Họ chỉ lo ông mù mờ, không biết ông kiết trai thế nào đây. Quốc vương cung thỉnh liệt vị thọ trai, với sự tự tay ông bưng mời. Thọ trai rồi, Ma ha lô nói lời kiết trai chú nguyện. Tiếng ông như sấm vang. Lời ông như mưa đổ. Bao nhiêu Tỷ kheo hiện diện kinh hoảng, tự trách, thành tựu đạo quả La hán tất cả. Ông lại thuyết Pháp cho quốc vương, làm cho ai cũng lý giải lĩnh hội Pháp ấy, hàng trăm quan dân của ông cùng thực hiện thánh quả Tu đà hoàn.

29. Truyện 44, tr 600

Không còn gọi là thợ thịt nữa
Xưa, Phật ở nước Xá vệ. Tại đây có 5 trăm Bà la môn, thường tìm cơ hội bất lợi cho Phật để phỉ báng. Nhưng với tuệ giác tam minh, Phật biết rõ tâm lý của họ. Phật thương, muốn hóa độ. Có điều trái chưa đến lúc thì chưa chín. Có nghĩa hết thảy tội phước phải đến lúc, phải đủ dữ kiện mới tự đón lấy hậu quả. Những Bà la môn này đời trước có chút phước có thể được hóa độ. Chính chút phước ấy tự dắt dẫn cơ hội thích hợp. Cơ hội ấy là họ tự bàn nhau, hãy xúi người thợ thịt mời Phật, mời Tăng. Họ nghĩ Phật sẽ nhận lời, và ca tụng người ấy. "Thế là ta có cơ hội thuận tiện, cùng nhau chê bai" ! Người thợ thịt theo lời họ xúi mà mời Phật. Nhưng Phật nhận lời, và nói với anh, trái chín thì rụng, phước chín thì đắc độ. Người thợ thịt về nhà, cung thiết trai nghi. Phật cùng đệ tử đến nhà anh, trong thôn thợ thịt. Bà la môn lớn nhỏ mừng lắm : nay đã được cơ hội bất lợi cho Phật. Nếu Phật khen người thợ thịt có phước thì ta đem việc lâu nay nói sát sanh bị tội mà chỉ trích ; nếu Phật nói sát sinh bị tội thì ta đem cái phước hôm nay mời Phật mà chỉ trích. Cả 2 trường hợp đều bất lợi cho Phật mà nay ta nắm được cả. Phật đến, an tọa, rửa tay, và thọ trai. Ngài quan sát tâm lý, thấy họ có thể đắc độ, nên đưa lưỡi ra thấu tai, phóng ánh sáng lớn, chiếu khắp đô thành. Rồi dùng "phạn âm" mà nói 2 pháp cú để chú nguyện như sau.

Pc 336. Chư vị La hán lvà chư vị Giải thoát), đã dạy hãy sống theo Pháp. Nhưng người ngu do quan điểm tai hại mà miệt thị lời dạy ấy, vẫn cứ làm ác. Làm ác thì bị ác, như gieo giống đắng thì sinh ra trái đắng. Pc 337. Ác tự bị tội, lành tự hưởng phước, bên nào cũng phải chín muồi, và không ai thay được cho ai. Nhưng làm lành thì được lành, như gieo giống ngọt thì sinh ra trái ngọt.

Phật nói 2 pháp cú rồi, 5 trăm Bà la môn tâm ý tự mở ra, lĩnh hội. Họ bước tới lạy Phật, với cả 5 bộ phận phủ phục sát đất. Rồi vòng tay bạch Phật, chúng con ngu muội, thấp kém, chưa đạt được tận cùng huấn thị phi thường của Phật. Xin Phật từ bi, nâng đỡ, cho phép chúng con được làm Tỷ kheo. Phật chuẩn nhận liền, họ thành Tỷ kheo cả. Lớn nhỏ cả thôn, thấy sự biến hiện của Phật, ai cũng vui thỏa, cũng thấy "dấu vết của Pháp", được gọi là thôn làng hiền hậu, không còn bị gọi là thợ thịt nữa. Phật làm xong việc Phật làm rồi, trở về tinh xá.

30. Truyện 45, tr 604

Vô vi: cái đạo không ham nữa cuộc đời tục lụy
Xưa, có nước Bà la môn, vua tên Đa vị tả. Ông tôn thờ 1 trong 96 giáo phái ngoại đạo. Bỗng nhiên 1 hôm ông phát lòng lành, muốn bố thí lớn. Bố thí lớn, theo phép Bà la môn, là dồn 7 loại vàng ngọc lại 1 khối như núi mà cho người. Ai đến xin thì để họ tự lấy 1 nhúm. Vài ngày như vậy mà khối vàng ngọc ấy không giảm bao nhiêu.

Phật biết ông vua này có phước đời trước có thể hóa độ, nên biến hiện 1 Bà la môn đến nước ấy. Ông vua ra tiếp, thi lễ, vấn an, rồi nói ông cần gì thì đừng nghi ngại. Ông nói tôi ở xa đến đây muốn kiếm vàng ngọc để làm nhà. Vua nói tốt lắm, xin ông cứ tự lấy 1 nhúm. Ông lấy, đi 7 bước rồi trở lại trả vào chỗ cũ. Vua hỏi tại sao, ông nói 1 nhúm chỉ đủ làm nhà, mà tôi còn cưới vợ, không đủ dùng nên xin hoàn lại. Vua nói, xin ông lấy 3 nhúm. Ông lấy, đi 7 bước rồi đem trả lại chỗ cũ. Vua hỏi tại sao, ông nói 3 nhúm đủ lấy vợ, nhưng không có ruộng đất, tôi tớ, trâu ngựa, tính ra không đủ, nên tôi bỏ ý định của mình. Vua nói, thì xin lấy 7 nhúm. Ông lấy rồi đi 7 bước, lại đem trả chỗ cũ. Vua hỏi còn muốn gì nữa, ông nói có con cái rồi phải lo cưới hỏi, và bao việc kèm theo, tính ra không đủ nên xin từ tạ. Vua nói, tôi kính biếu ông trọn khối vàng ngọc này. Ông Bà la môn nhận, nhưng bỏ mà đi. Vua Đa vị tả quá lạ lùng, hỏi, ý ngài còn cần gì nữa? Ong nói, tôi đến xin là để sống. Nhưng nghĩ kỹ thấy mạng người sống không bao lâu. Muôn vật vô thường, một sớm một chiều cũng khó bảo đảm. Dữ kiện càng nặng, lo lắng mỗi ngày càng sâu. Dồn của như núi cũng vô ích cho bản thân. Tham vọng mưu đồ chỉ gian khổ vô lối. Không bằng ngừng lại mà cầu cái đạo Vô vi - cái đạo không ham nữa cuộc đời tục lụy. Đó là lý do tại sao tôi không lấy. Vua nghe, hiểu ý, nói xin bái lĩnh lời dạy trác việt của ngài. Bà la môn, khi ấy, trở lại thân Phật, với ánh sáng và sắc tướng của Ngài mà thăng lên không trung, nói cho vua 2 pháp cú như sau.

Pc 354. Vàng ngọc dồn lại cao đến chư thiên, đầy cả thế giới, giá trị vẫn không bằng thấy được dấu vết của Pháp. Pc 355. Ác mà coi như thiện, ái dục mà coi như ly dục, đau khổ mà coi như yên vui - kẻ si cuồng là sản phẩm của những cái "coi như" ấy.

Vua thấy Phật, thấy ánh sáng và sắc tướng của Ngài sáng soi cả trời đất, lại còn nghe được pháp cú Ngài dạy, thì toàn bộ cơ thể và tâm thức của ông phấn chấn, hoan hỷ. Vua tôi xin bái lĩnh 5 giới, thành tựu đạo quả Tu đà hoàn.

31. Truyện 46, tr 608

Như lai dồn lại cái "hạnh
duy nhất" - cái hạnh
đồng nhất với Tâm
Xưa, Phật ở dưới đại thọ Nguyên cát, trong đạo tràng Thiện thắng, nước Ma kiệt đề. Bằng cái lực của công đức, Ngài chiến thắng Ma vương rồi, tự nghĩ, "Hãy gióng tiếng trống của cái Pháp ngọt như nước cam lộ cho vang lên khắp cả đại thiên thế giới". Ngày trước, phụ hoàng phái 5 người cung cấp gạo, mè, ra sức phục dịch. Công đức của họ, Như lai phải báo đáp. Hiện thời 5 người này ở nước Ba la nại. Phật rời khỏi cây Nguyên cát, đi đến nước ấy, với tướng hảo trang nghiêm, sáng rực đất trời, với sự chấn động của uy thần truyền cảm, ai nhìn cũng đẹp dạ. Giữa đường Ngài gặp 1 Bà la môn tên Ưu hô. Ông từ biệt cha mẹ, thoát ly gia đình, tìm thầy học đạo. Ông thấy Phật tôn nghiêm tuyệt diệu. Vừa nể sợ, vừa mừng rỡ, ông đứng xuống bên đường, cất tiếng tán dương, rằng uy linh của Ngài làm cho người hảo cảm, cử động của Ngài rất thanh nhã, đỉnh đạc. Ông hỏi, Ngài thờ vị Thầy nào mà có nghi biểu như vầy ? Phật trả lời Ưu hô bằng 2 pháp cú như sau.

Pc ? Với 8 chánh đạo, Như lai tự đạt được sự toàn giác. Sự toàn giác ấy không cách biệt, không ô nhiễm ; diệt ái, diệt dục : sự toàn giác ấy là tự nhiên, là không thầy. Pc 361. Như lai không nương tựa ai, không nhờ ai bảo hộ. Như lai sống đơn độc, không bạn bè. Như lai dồn lại cái "hạnh duy nhất" (*), tự đạt được tuệ giác tối thượng. (*)

Là "đồng nhất với Tâm", mà Pc 358 đã nói.

Nghe 2 pháp cú ấy, Ưu hô buồn bã, không lĩnh hội được. Ông hỏi Phật, Ngài định đi đâu ? Phật nói, Như lai đến nước Ba la nại để chuyển Pháp luân tối thượng. Thánh hiền 3 cõi chưa ai như Như lai ngày nay sẽ chuyển Pháp luân ấy, chở người đến Niết bàn. Ưu hô rất mừng, rằng tốt lắm, tốt lắm, Ngài hãy mở cửa Pháp cam lộ, đúng như Pháp ấy. Ưu hô vái chào mà đi. Đi chưa đến vị Thầy mà ông tìm kiếm, ông nghỉ trọ trên đường đi, nửa đêm thì chết. Phật dùng thiên nhãn thấy như vậy, thương mà than, gặp Phật mà bỏ đi, trống Pháp chưa nghe, nước Pháp chưa nếm, mãi hoài luân hồi, kiếp nào mới vượt được đây ! Với lòng từ bi, Phật nói 2 pháp cú nữa, như sau.

Pc 359. Như lai đã thấy Pháp, đã trong sáng không tì vết, đã vượt khỏi cái vực luân hồi sâu thẳm, và xuất hiện giữa thế giới này, đem lại ánh sáng cho mọi sinh linh xóa sạch lo buồn, khổ não. Pc 360. Khó thay được làm thân người ! Khó thay thân ấy được sống còn ! Khó thay thân ấy được gặp Phật ! Khó thay thân ấy được nghe Pháp !

Phật nói những pháp cú này, 5 trăm Thiên nhân trong không gian nghe mà hân hoan, được thánh quả Tu đà hoàn tất cả.

32. Truyện 48, tr 616

Hội thoại về Khổ
Xưa, Phật ở tinh xá trong nước Xá vệ. Bấy giờ có 4 vị Tỷ kheo ngồi dưới đại thọ, hỏi nhau, đời này cái gì khổ nhất ? Một vị nói, khổ nhất không gì hơn dâm dục. Một vị nói, khố nhất không gì hơn thịnh nộ. Một vị nói, khô nhât không gì hơn đói khát. Một vị nói, khổ nhất không gì hơn sợ hãi. Họ bàn luận phân vân. Phật biết, nên đến chỗ họ ngồi, hỏi, các vị bàn luận điều gì ? Họ đứng lên lạy Phật, bạch rõ điều họ bàn. Phật nói, các vị Tỷ kheo, các vị bàn luận chưa phải cái gốc của khổ. Mà khổ nhất không gì bằng thân thể. Đói khát, nóng lạnh, tức giận, sợ hãi, sắc dục, oán thù, toàn do cái thân. Thân là gốc rễ bao nỗi khổ não, là đứng đầu bao nhiêu tai họa. Lao tâm khổ trí, muôn mối lo sợ. Vi sinh đi nữa, cũng tàn hại nhau. Tao mày xung khắc, sống chết liên miên. Tất cả, là do thân. Các vị Tỷ kheo, các vị muốn rũ sạch cái khổ ấy thì phải thực hiện Niết bàn. Hãy tập trung tâm ý mà tuân giữ chánh hạnh, sống giản dị, không vọng tưởng, thì thế nào cũng hội nhập Niết bàn. Như thế mới là Vui, cái vui thượng đỉnh. Ở đây, Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 383. Nóng, không gì hơn tình dục. Độc, không gì hơn thịnh nộ. Khổ, không gì hơn thân thể. Vui, không gì hơn Niết bàn. Pc 384. Đừng ham lạc thú nhỏ mọn, biện giải nhỏ mọn, trí thức nhỏ mọn. Hãy nhìn lên mà cầu sự vĩ đại /của lạc thú, biện giải và trí thức], mới thể hiện sự yên vui vĩ đại. Pc 385. Như lai là thế tôn, vĩnh viễn không còn lo buồn, đích thực vượt khỏi ba cõi, độc lực chiến thắng Ma vương.

Nói 3 pháp cú rồi, Phật tiếp tục pháp thoại. Ngài nói, các vị Tỷ kheo, xưa, xưa đến vô số kiếp, có vị Tỷ kheo toàn hảo 5 thần thông, danh hiệu Tinh tiến lực. Ông ở trong núi, dưới gốc cây, thanh thoát, tĩnh lặng, cần cầu cứu cánh Niết bàn. Có 4 con vật vừa chim vừa thú, quanh quẩn bên ông rất yên lành, đó là 1 bồ câu, 1 quạ đen, 1 rắn độc, 1 hươu nai. Cả 4 con ban ngày đi kiếm ăn, chiều tối trở về, yên lành sống hai bên ông. Một hôm, chúng hỏi nhau, khổ mà khổ nhất là gì ? Quạ đen nói, khổ nhất là đói khát. Khi đói khát thì thân lả, mắt mờ, tâm thức bất an, nhào vào võng vào lưới cũng bất kể đao sắc, lao nhọn. Loài tôi mất mạng là vì vậy. Nói thế đủ biết khổ nhất là đói khát. Bồ câu nói, khổ nhất là dâm dục. Sắc dục bùng dậy là hết nhìn lui, nghĩ tới. Nguy hại cho thân thể, hủy diệt cả tính mạng, là do dâm dục. Rắn độc nói, khổ nhất là tức giận. Độc dữ nổi lên thì hết biết bà con làng xóm. Đã giết người, lại tự giết mình. Hươu nai nói, khổ nhất là sợ hãi. Như tôi đây đi lại trong núi rừng mà luôn luôn hồi hộp. Hết sợ thợ săn lại sợ cọp sói. Thoáng nghe tiếng động là lo nhảy xuống hầm sâu, bờ cao. Mẹ con mất nhau, nát gan thắt mật. Nói thế thì thừa biết sợ hãi là khổ nhất. Tỷ kheo Tinh tiến lực nghe chúng nói thì bảo, các con bàn thảo chỉ bàn cái ngọn, chưa biết cái gốc. Thế giới này khổ không gì bằng thân. Thân là đồ vật chứa đựng khổ não, lo âu hết có số lượng. Ta vì vậy mà rời bỏ tục lụy, tu học về Pháp. Diệt nghĩ xấu, cắt nghĩ quấy, không ham một cách vô ý thức cái thân tứ đại, cũng không bỏ một cách vô ý thức cái thân ấy. Muốn dứt muôn khổ thì phải dồn chí vào Niết bàn. Niết bàn trong sáng, không còn cái khổ vì thân thể. Vĩnh biệt lo sợ mới đại đại yên vui. Bốn con vật nghe vị Tỷ kheo, Thầy của chúng, nói như thế thì tâm trí mở ra, thấu hiểu.

Phật nói với các vị Tỷ kheo, Tỷ kheo Tinh tiến lực là tiền thân Như lai, 4 con vật ngoại hạng là tiền thân 4 vị. Bốn vị đã nghe từ bao đời trước về cái gốc của khổ, sao ngày nay còn bàn luận như đã bàn luận? Các vị Tỷ kheo nghe Phật nói thì hổ thẹn, tự thống trách, và ngay trước Phật, các vị được đạo quả La hán.