Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (hợp tuyển truyện tích)

33. Truyện 49, tr 621

Hội thoại về ưa thích
Xưa, Phật ở tinh xá, trong nước Xá vệ. Bấy giờ có 4 vị Tỷ kheo mới tu học, đem nhau đến gốc đại thọ, tọa thiền, hành đạo. Đại thọ họ đến, hoa lá tươi, đẹp, thơm. Các vị nhân đó nói bàn với nhau, rằng cái gì đáng ưa thích cho lòng người? Một vị nói, mùa xuân du ngoạn là thích nhất. Một vị nói, bà con tiệc tùng là thích nhất. Một vị nói, giàu có cao sang là thích nhất. Một vị nói, vợ đẹp thiếp ngoan là thích nhất.

Phật biết 4 vị này có thể hóa độ, dầu ý thức của họ đang dông theo 6 lạc thú giác quan, không chuyên chú vào đạo lý vô thường. Phật gọi 4 vị, hỏi, các vị ngồi nơi gốc đại thọ bàn luận việc gì ? Họ bạch rõ sự thật. Phật nói, các vị bàn luận toàn là đường hướng dẫn đến lo sợ, nguy vong, không phải cách thức đem lại yên nhất, vui nhất. Mùa xuân tươi tốt, thu đông tàn tạ. Bà con vui vầy, rồi cũng biệt ly. Tài sản sang giàu, 5 họa tan hoang. Vợ đẹp thiếp yêu là chúa thương ghét. Ngu phu ở đời rước oán mời họa, nguy hại bản thân, hủy diệt gia tộc, lo vô vàn, sợ vô tận, thậm chí 3 đường thảm khổ, 8 nạn khó tu, khổ đến ngút ngàn, toàn vì những cái "thích nhất" mà các vị bàn luận. Biết như vậy, nên Tỷ kheo thì rời bỏ thế tục, cần cầu về Pháp. Chí đặt vào vô vi, không ham vinh hạnh. Nói tổng quát, phải tự đạt được Niết bàn mới là vui thích tuyệt đối. Ở đây Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 394-396. Ưa thích, luyến ái, dục vọng, khát vọng, thì lo, thì sợ; không có những động thái ấy thì lo gì, sợ gì. Pc 397. Thích thú về Pháp, toàn hảo về Giới ; tàm quí chân thành, tu học trọn vẹn. Bậc như vậy ai cũng kính mến. Pc 398. Dục vọng không còn, và chánh tư duy diễn ra chánh ngữ. /Nói tóm!, tâm ý không còn ái dục, thì thế là hội nhập "dòng dõi tối thượng" (*). (*)

Triệt đoạn dòng nước luân hồi.
Nói 5 pháp cú rồi, Phật tiếp tục pháp thoại. Ngài nói, chư vị Tỷ kheo, xưa có ông vua tên Phổ an, kết bạn thân thiết với 4 ông vua lân bang. Ông mời 4 ông này yến tiệc 1 tháng, ăn uống vui chơi, cực kỳ hoan lạc. Ngày sắp chia tay, ông hỏi 4 vua, rằng con người ở đời cái gì vui nhất ? Vua 1 nói du ngoạn là vui nhất, vua 2 nói tiệc tùng vui nhất, vua 3 nói giàu sang vui nhất, vua 4 nói ái dục là vui nhất. Vua Phổ an nói, các vị suy luận toàn là cái gốc khổ não, cái nguồn âu lo. Trước vui sau khổ, lo buồn muôn mặt, toàn do những cái "vui nhất" mà các vị suy luận. Vui nhất như vậy sao bằng được sự tĩnh lặng, không yêu cầu, không ham muốn. Nói tóm, sống đạm bạc, giữ nhất tâm, "đắc đạo" mới là Vui mà Vui nhất. Nghe vua Phổ an nói, 4 vua bạn hoan hỷ, tin tưởng, lĩnh hội. Chư vị Tỷ kheo, vua Phố an lúc ấy là Như lai, 4 vua bạn lúc ấy là 4 Tỷ kheo mới tu học. Sự suy luận của 4 người, trước đây Như lai đã nói đến, vậy mà các người vẫn không lĩnh hội [mới bàn luận như bây giờ]. Như thế thì luân hồi dây dưa, bao giờ ngừng được? Bốn vị Tỷ kheo mới tu học nghe lại ý nghĩa Phật nói, thì hổ thẹn, sám hối, tâm ý mở ra, lĩnh hội, diệt cái ý thức ô nhiễm, cắt cái ái dục nguồn gốc, thành tựu mau chóng đạo quả La hán.

34. Truyện 50, tr 626

Phật : không nhớ oán thù, lỗi cũ
Xưa, Phật ở Linh sơn, nước La duyệt kỳ. Bấy giờ Đề bà đạt đa với A xà thế vương bàn nhau hại Phật và đệ tử của Ngài. A xà thế vương hạ lịnh quốc dân không được nghe Phật dạy, không được hiến cúng chư Tăng khất thực. Các tôn giả Xá lợi phất, Mục kiền liên, Đại ca diếp, Tu bồ đề, và tùy thuộc, Tỷ kheo ni như Ba hòa đề và tùy thuộc, ai cũng đem đệ tử đến nước khác. Chỉ còn Phật và 500 La hán vẫn ở Linh sơn. Đề bà đạt đa chạy đến A xà thế vương, bàn nhau, rằng đệ tử của Phật hiện thời tản đi cả rồi, còn lại chỉ có 500 người ở hai bên Phật. Đề nghị ngày mai, hoàng đế mời Phật vào hoàng thành. Tôi cho 500 voi lớn uống rượu thật say. Phật vào thì xua bầy voi say ra chà đạp giết cả, cho tiệt cái đám này đi. Tôi sẽ làm Phật, giáo hóa thế nhân. A xà thế vương nghe thì mừng, tức thì đến Phật, cũng cúi đầu sát đất mà lạy, bạch Ngài, sáng mai con thiết lễ trai soạn nhỏ mọn, xin đức Thế tôn hạ cố, cùng các đệ tử vào thọ trai trong hoàng cung. Phật biết âm mưu của họ, nhưng vẫn nói, tốt lắm, sáng mai Như lai sẽ vào. A xà thế vương về nói với Đề bà đạt đa, rằng Phật nhận lời tôi mời rồi. Vậy hãy y kế, cho voi uống say mà chờ. Sáng hôm sau, gần đến giờ ngọ, Phật với 500 La hán vào cửa hoàng thành. Tức thì 500 con voi giơ vòi lên, rống mà xông tới, làm ngã tường vách, gãy cây cối. Người đi đường kinh hãi, cả hoàng thành run lên, 500 La hán phi lên không trung, chỉ còn tôn giả A nan đứng bên cạnh Phật. Voi say hạ vòi, đầu ngang nhau, xông thẳng tới trước Phật. Phật giơ 5 ngón tay ra, lập tức có 500 sư tử chúa cùng lúc gầm lên, rúng động đất trời. Bầy voi vội vã quì gối, mọp xuống sát đất, không dám ngóc đầu lên, hết cả say rượu, đổ nước mắt, tỏ ý hối hận. A xà thế vương và thần dân, không ai không bàng hoàng, kính cẩn. Phật thung dung vào trong vương cung, cùng 500 La hán thọ trai rồi chúc nguyện. A xà thế vương bạch Phật, con bẩm tính bất minh, tin lời gièm pha, tạo ra tội đại nghịch này. Thật chẳng còn phép tắc nào nữa. Con xin Phật rủ lòng từ bi, thương mà dung thứ cho sự ngu muội của con. Phật bảo A xà thế vương, và cả đại chúng hiện diện, đời có 8 sự làm sinh ra và lớn lên bao điều phỉ báng, mà tất cả sự phỉ báng toàn là hám danh hám lợi, gây ra tội nặng, lắm kiếp không ngừng hậu quả thảm khốc. Tám sự ấy là (1) lợi, là được những sự vừa ý ; (2) suy, là mất những sự vừa ý ; (3) hủy, là chê sau lưng ; (4) dự, là khen sau lưng ; (5) xưng, là khen trước mặt ; (6) cơ, là chê trước mặt ; (7) khổ, là tiếng nói bức bách thân tâm ; (8) lạc, là tiếng nói vui đẹp thân tâm. Cổ lai ít ai không bị mê hoặc vì 8 sự này. Ở đây Phật nói 4 pháp cú như sau.

Pc 410. Sự chê nhau của loài người vốn có từ xa xưa, chứ không phải mới có ngày nay. Nói nhiều cũng bị chê, nói ít cũng bị chê, nói vừa cũng bị chê. Đời không ai mà không bị chê. Pc 411. Tiếng nói dục vọng không phải tiếng nói hiền thánh, nên không thể có sự dung hòa. Tiếng nói ấy chê hay khen gì cũng toàn vì danh vì lợi. Pc 412. Các bậc thánh trí ca tụng những vị có tuệ giác, giữ giới hạnh, sống không nhược điểm đáng chê, nên trong sáng như bậc La hán, không thể vu khống, chỉ trích. Pc 413. Nhân loại thán phục, chư thiên tán dương, nếu thường xuyên cẩn trọng giữ gìn bản thân không còn tức giận.

Nói 4 pháp cú rồi, Phật lại bảo A xà thế vương, xưa, có ông vua thích ăn chim nhạn, thường lịnh cho thợ săn giăng lưới mà bắt. Mỗi ngày 1 con, dâng cho ông ăn. Bây giờ có nhạn chúa dẫn bầy nhạn 500 con, hạ xuống kiếm ăn. Nhạn chúa sa lưới, thợ săn bắt được. Bầy nhạn kinh hoảng, bay vụt lên, nhưng bay quanh quần, không đi. Một con nhạn khác bay theo thợ săn, không tránh cung tên, kêu lên thảm thiết, mửa ra máu vẫn kêu không ngừng. Thợ săn thấy vậy, cảm thương sự trung nghĩa của nó, nên thả nhạn chúa cho chúng theo nhau. Bầy nhạn được chúa thì vui mừng, bay vòng quanh nó. Thợ săn thấy và tâu rõ vua nghe. Vua cũng cảm cái trung nghĩa của bầy nhạn mà bảo đừng săn bắt nữa. A xà thế vương, nhạn chúa lúc đó là Như lai, con nhạn theo sát là tôn giả A nan, bầy nhạn 500 con là 500 La hán. Ông vua thích ăn nhạn là chính ông. Còn thợ săn là Đề bà đạt đa (?). Xa xưa đến giờ, luôn luôn muốn hại Như lai. Như lai đối xử bằng cái lực của đức tính đại từ bi, ông ấy mới được làm người. Như lai không nhớ oán thù, lỗi cũ, mới làm cho mình trở thành Phật đà. Phật nói như vậy, A xà thế vương, và thần dân của ông, ai cũng hiểu ra.

35. Truyện 51, tr 632

Cầu đạo thì phải sạch sẽ
Xưa, có 1 người con một, không có anh em. Khi còn bé, cha mẹ thương anh lắm. Khắc khoải mong anh thành đạt. Đưa anh đi học với thầy với bạn. Nhưng anh buông tuồng, không học chút nào. Sáng học chiều quên, không đọc không nhớ gì cả. Mấy năm mà mù chữ vẫn mù. Cha mẹ bảo về coi việc nhà. Anh tự phụ, lếu láo, không một chút siêng khó. Nhà anh thành bần cùng, mọi sự tan nát. Anh vẫn không kể gì. Anh bán đồ đạc, khoái trá xài phí. Đầu bù tóc rối, quần áo dơ bẩn, hôi tanh. Tham lam, cướp giật. Hết biết sỉ nhục. Ngu ngốc, hung hăng, thiên hạ ai cũng ghét, cũng khinh, cũng gọi là kẻ hung ác. Đi đâu, đến đâu, không ai nói với. Không biết mình xấu, mình sai, trở lại đổ lỗi, bắt lỗi, không chừa một ai. Anh oán ghét cha mẹ, trách mắng thầy bạn, và rằng ông bà thần thánh ở đâu mà không phù hộ cho tôi, để tôi khốn nạn đến mức này ?

Liên tưởng khiến anh nghĩ không ai bằng Phật. Phật thì ai Ngài cũng thương. Theo Ngài thì được phước. Tức thì chạy đến Phật, anh lạy Ngài, thưa rằng chỉ có Ngài bao dung tất cả. Con xin Ngài cho con làm đệ tử. Phật bảo, muốn cầu đạo thì phải sạch sẽ. Anh mang dơ bẩn mà nhập đạo thì mất công vô ích. Chi bằng anh hãy về nhà mà hiếu dưỡng cha mẹ, mà học tập lời thầy, siêng lo làm ăn, tự vào khuôn phép, nhất là tắm giặt cho sạch sẽ, nói năng cho cẩn thận, một lòng một dạ cần cù như vậy thì ai không thương. Và như thế mới vào được cái đạo của Như lai. Ở đây Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 433. Không học hỏi làm dơ bẩn cho lời nói. Không siêng năng làm dơ bẩn cho gia sản. Không nghiêm túc làm dơ bẩn cho nhan sắc. Không tự chế làm dơ bẩn cho tu hành. Pc 434. Keo lẫn làm bẩn tính hào phóng. Bất trinh làm bẩn sự tiết hạnh. Làm hại hết đời này đến đời sau là do cái ác dơ bẩn. Pc 435. Dơ bẩn nhất trong mọi thứ dơ bẩn là ngu si. Các vị tu học ! Hãy loại bỏ cho được cái gốc của điều ác đó để trở thành vị Tỷ kheo không dơ bẩn.

Anh chàng nghe 3 pháp cú Phật nói thì tự biết mình kiêu căng, ngu ngốc. Anh mau chóng vâng lời Phật dạy, vui vẻ về nhà, nghiền ngẫm ý nghĩa các pháp cú Phật nói, hối hận mà tự đổi mới. Anh hiếu dưỡng cha mẹ, kính trọng sư trưởng, tụng tập kinh pháp, siêng lo việc nhà. Anh kính cẩn làm theo lời Phật răn dạy, tự chế ngự bản thân, phi lý thì không làm. Do vậy mà họ hàng kheo là hiếu để, xóm làng thương là dễ mến, tiếng tốt lan xa, cả xứ khen là người hiền. Sau 3 năm, anh trở lại Phật, cả người phục xuống lạy Ngài, cảm kích bộc bạch, con nhờ tôn thờ Phật mà được sống còn, sống còn theo cách bỏ ác làm lành, nên trên dưới ai cũng thương. Ngày nay, con xin Phật thương mà cho con xuất gia cầu đạo. Phật nói tốt lắm. Thế là râu tóc anh tự rụng, anh trở thành bậc Tỷ kheo. Từ bên trong, anh "chỉ quán" về 4 thánh đế, về 8 chánh đạo, tinh tiến mỗi ngày một cao, anh được đạo quả La hán.

36. Truyện 52, tr 637

Ni kiền phát "tâm bồ tát"
Xưa, có 1 Bà la môn trưởng lão tên Ni kiền, tài trí nhất nước, lại có 500 đệ tử, nên tự cao tự đại, không coi ai ra gì. Ông lấy sắt mỏng nịt bụng. Ai hỏi, ông nói để trí tuệ khỏi trào ra. Nghe Phật xuất thế, pháp hóa sáng ra xa xôi, ông ganh tức, thức ngủ không yên, nói với đệ tử, ta nghe Sa môn Cù đàm tự xưng là Phật. Ta nên đến hỏi những điều sâu xa, mầu nhiệm, cho ông hồi hộp, không thể giải bày. Nói rồi, cùng đệ tử đến tinh xá Kỳ hoàn, sắp hàng đứng ngoài cửa. Xa thấy Phật uy quang rực rỡ như mặt trời mới mọc, 5 giác quan của ông phấn chấn, vừa mừng vừa sợ. Ông bước thẳng tới, lạy Phật. Phật mời ngồi. Ngồi rồi, ông hỏi Ngài, (

1) đạo (Pháp) là gì ?

(2) trí là gì ?

(3) trưởng lão là gì ?

(4) đoan nghiêm là gì ?

(5) sa môn là gì ?

(6) tỷ kheo là gì ?

(7) hiền minh là gì ?

(8) đạo hạnh là thế nào ?

(9) sống theo Pháp là thế nào ?
Ông thưa Phật, nếu giải đáp được thì tôi xin làm đệ tử. Phật trả lời ông băng 14 pháp cú như sau.

Pc 449. Thường xuyên ưa thích sự hiếu học về Pháp, và nghiêm chính tâm chí mà làm theo Pháp ấy. Ấp ủ tuệ giác quí báu thì là Pháp đó. Pc 450. Không phải nói giỏi mà gọi là người có tuệ giác. Mà có tuệ giác là không lo không sợ, giữ vững thiện đức. Pc 452. Không vì tuổi cao mà gọi là trưởng lão. Thân già, tóc bạc, mà vô ích thì là không có tuệ giác. Pc 453. Trưởng lão phải là vị lĩnh hội "tứ đế", biết pháp hạnh của các cấp bậc Sa môn, trì pháp Bất hại, tùy thuận giới luật, thuần hóa giác quan, bằng minh trí mà thanh lọc ô nhiễm : trưởng lão là như vậy. Pc 454. Gọi là người đoan nghiêm không phải có sắc tướng thanh tú như hoa, nhưng ganh ghét, xảo quyệt, nói và làm mâu thuẫn với nhau. Pc 455. Ai bỏ được những tính xấu trên đây, chặt được gốc rễ của chúng, thanh trừng tức giận bằng tuệ giác, mới là người đoan nghiêm. Pc 456. Được gọi là Sa môn không phải chỉ cạo bỏ râu tóc mà vẫn nói dối, gian dâm, và dục vọng thì y như phàm phu tục từ. Pc 457. Ai đình chỉ những tính ác như trên, thênh thang hoằng Pháp, vọng tâm ngưng lại, vọng niệm tan biến, mới là Sa môn. Pc 458. Tỷ kheo mà khất thực phi thời, phạm vào sự phi phạn hạnh, thì chỉ là tự xưng Tỷ kheo mà thôi. Pc 459. Siêu việt tội phước, tịnh tu phạn hạnh, đem tuệ giác dẹp sạch cái ác, mới là Tỷ kheo. Pc 460. Gọi là bậc hiền minh, không phải chỉ miệng không nói năng, còn tâm thức thì dơ bẩn. Như thế chỉ là bề ngoài mà thôi. Pc 461. Phải là tâm thì vô vi, thanh tịnh từ bên trong, thân tâm và thế giới của thân tâm đều tĩnh lặng. Phải như vậy mới là bậc hiền minh. Pc 462. Có đạo hạnh không phải chỉ do hóa độ một người, mà nguyện ai cũng hóa độ. Không để ai khổ tâm mới là đạo hạnh. Pc? Sống theo Pháp không phải là nói nhiều. Dầu ít học hỏi, nhưng đích thân làm đúng với Pháp, chân thành giữ Pháp, như thế mới là sống Pháp.

Bà la môn trưởng lão Ni kiền, và 500 đệ tử, nghe 14 pháp cú Phật nói, thì vui mừng cởi mở, hết cả tự cao tự đại, cùng xin làm Tỷ kheo. Riêng Ni kiền phát "tâm bồ tát", còn 500 đệ tử thì được thánh quả La hán.

37. Truyện 53, tr 642

Ngốc nghếch hết ngốc nghếch
Xưa, có 1 Bà la môn xuất gia học đạo theo phép của Bà la môn. Nhưng đến 60 tuổi vẫn không đắc đạo, cũng theo phép Bà la môn. Theo phép ấy, 60 tuổi không đắc đạo thì phải về nhà, cưới vợ. Ông sinh được 1 bé trai, đẹp, dễ thương. Năm 7 Tuổi, bé học thông minh, nói đã có vẻ hơn người. Bỗng nhiên bịnh nặng, 1 đêm thì chết. Bà la môn thương tiếc không chịu nổi, phục xuống ấp ủ, hà hơi, mong bé sống lại. Bà con khuyên can, cưỡng đoạt tẩn liệm, đem chôn ngoại thành. Ông nghĩ gào khóc vô ích, chi bằng tìm đến Diêm vương, xin tha mạng con. Tắm rửa sạch sẽ, ông trai giới, mang hương hoa ra đi, gặp ai cũng hỏi trị sở của Diêm vương. Lần hồi đi tới mấy ngàn dặm thì đến núi sâu. Tại đây ông gặp những Bà la môn đắc đạo, và cũng hỏi như trước. Những người này hỏi lại, ông hỏi trị sở của Diêm vương để cầu việc gì? Ông kể lể mọi chuyện, và nói muốn gặp Diêm vương xin tha mạng con ông, ông đem về nuôi để nhờ khi già. Họ thương cái ngu của ông, bảo, trị sở của Diêm vương người sống không biết được, nhưng gọi là chỉ cho ông mà thôi. Từ đây đi về phía tây hơn 400 dặm thì có dòng sông lớn, trong đó có thành trì, đó là nơi dừng nghỉ của những thần linh thị sát thế gian. Diêm vương thường đến ngày mồng 8 mỗi tháng đi qua chỗ ấy. Ông trai giới mà đến, chắc gặp được. Ông mừng lắm, đi theo lời họ chỉ, quả thấy dòng sông lớn, trong đó có thành quách tráng lệ như Đao lợi thiên cung. Ông đến ngoài cửa, đốt hương, quì vái mà xin gặp Diêm vương. Diêm vương lịnh cho lính giữ cửa hỏi, ông tấu bạch, con trọng tuổi mới sinh được 1 bé trai, hy vọng để nhờ lúc tuổi già. Con nuôi lên 7 thì chết mới vài ngày nay. Xin đại vương ra ơn, trả mạng cháu mà bố thí cho con. Diêm vương phán, tốt lắm, con ông hiện chơi trong gác phía đông. Ông đến mà dẫn nó về. Ông lập tức chạy đến, thấy con thì ôm mà khóc, cha nhớ con suốt ngày liền đêm, mất ăn mất ngủ. Con có nhớ cha mẹ không? Đứa bé hét, mắng ông, ông già ngốc nghếch này không hiểu gì cả. Tôi ở trọ nhà ông chốc lát, nên gọi là con, mà thôi. Ông đừng lắm lời gàn dở. Hãy đi gấp đi. Tôi ở đây đã có cha mẹ. Ông dùng dằng vô ích ! Bà la môn buồn thảm, khóc mà đi, nghĩ rằng Sa môn Cù đàm, bậc mà người ta nói Ngài biết rõ sự biến đổi của tâm hồn. Ta nên đến hỏi Ngài. Ông trở về liền, chạy đến chỗ Phật. Phật bấy giờ đang thuyết Pháp cho chúng hội đông đảo, tại tinh xá Kỳ hoàn, nước Xá vệ. Bà la môn thấy Phật thì cúi đầu sát đất mà lạy, kể hết đầu đuôi câu chuyện. Nó thật con của con mà không chịu nhận con, bảo con là ông già ngốc nghếch ! Nó bảo nó ở trọ nhà con chốc lát, chứ con cái gì mà nhận. Không hiểu tại sao nó vô tình đến như vậy ? Phật nói, ông đúng là ngốc thật ! Người ta chết thân này thì nghiệp thức nhận thân khác. Cha mẹ, vợ con, ở chung là như khách, ký túc qua đêm là ly tán. Ai ngu muội mới cho là người của mình, ưu sầu khốn khổ, không hiểu gì cả về nguồn gốc. Do vậy mà không ngừng chìm đắm luân hồi. Người có trí thì không ham tình cảm, biết cái khổ, biết cả tập tính tạo ra cái khổ, nên nỗ lực làm theo Pháp, giữ theo Giới, kết liễu vọng tưởng, kết thúc luân hồi. Ở đây Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 478. Say đắm vợ con, không kể bịnh hoạn, thì cái chết ập đến như bão như lũ. Pc 479. [Cái chết xuất hiện] thì cha con cũng không thể cứu nhau, huống chi trông ngóng những người bà con khác. Cái chết xuất hiện mà trông ngóng bà con thì cũng như người mù trông cậy vào cây đèn ! Pc 480. Biết cái chết là như vậy nên tuân giữ giới pháp, nỗ lực vượt khỏi trần gian, thì khổ não mất hết. Pc 481. Hãy tránh xa đủ loại vực thắm. Hãy quét sạch tư tưởng bất hảo như gió lớn thổi tan mây mù. Như vậy gọi là tuệ giác. Pc 482. Lấy tuệ giác ấy làm sở trường, sống với cái vui thanh thoát, vô vi, lĩnh hội và tiếp thu Pháp, thì luân hồi phải hết.

Bà la môn nghe 5 pháp cú Phật nói thì hoát nhiên hiểu ra, rằng sinh mạng vô thường, vợ con như khách. Ông cúi đầu sát đất, lạy Phật xin làm Tỷ kheo. Phật nói tốt lắm, tức thì râu tóc ông tự rụng, mình khoác pháp y, thành bậc Tỷ kheo, suy ngẫm ý nghĩa các pháp cú, dứt ái dục, cắt vọng tưởng, ngay nơi chỗ ngồi mà thành bậc La hán.

38. Truyện 54, tr 648

Ba tư nặc vương phát tâm vô thượng bồ đề
Xưa, Phật ở nước Xá vệ, thuyết Pháp giáo hóa đủ hết thành phần dị loại và nhân loại. Ba buổi mỗi ngày họ đến nghe cả. Bấy giờ Ba tư nặc vương là người kiêu căng, sống phóng túng. Mắt mê sắc dục, tai loạn tiếng hay, mũi say hương thơm, miệng khoái vị ngon, thân ưa láng mịn. Ăn và uống những đồ rất ngon, chưa bao giờ biết chán. Chuyên viên làm bếp chỉ lo ăn với ăn. Ông phì mập đến nỗi không cỗ xe cỗ kiệu nào chở nổi. Nằm thì thở dốc, khổ vì hụt hơi. Thường ngột thở, giật mình. Nằm ngồi rên rỉ vì cái thân nặng nề. Trăn qua trở lại, quá mệt vì cái thân. Ông ra lịnh sắp kỹ xa giá để đến hầu Phật. Với sự giúp đỡ của thị vệ, ông vấn an Phật, ngồi xuống, vòng tay thưa Ngài, con vì cái thân phì mập này mà lậu nay không đến hầu hạ để nghe Ngài chỉ dạy. Chẳng biết vì cái tội gì mà thân con phì mập. Con thường xuyên phiền phức vì nó, đến nỗi thất lễ, không đến kính hầu đức Thế tôn.

Phật dạy, đại vương, con người vì 5 sự mà thường bị phì mập. Đó là ăn luôn, thích ngủ, ham vui, không rầu, vô sự. Muốn hết phì mập thì phải ít ăn, rồi ốm là tự nhiên. Ở đây Phật dạy 1 pháp cú như sau.

Pc 502. Là người thì phải có sự nhớ nghĩ nữa. Đó là mỗi khi ăn phải nhớ nghĩ đủ sống thì thôi. Như thế thì bịnh và dục mỏng đi, tiêu hóa tốt, và bảo đảm tuổi thọ.

Vua nghe pháp cú ấy thì mừng lắm, gọi người đầu bếp vào, bảo nhớ thuộc pháp cú này. Mỗi khi dọn ăn thì đọc cho ta nghe đã. Vua về hoàng cung. Đầu bếp dọn ăn thì đọc pháp cú. Vua nghe thì thích thú, mỗi lần bớt ăn 1 muỗng lớn. Ăn ít dần đi, thân trở nên nhẹ nhàng, rồi ốm như cũ. Ông vui mà nghĩ đến Phật, đứng lên đi bộ, đến hầu Ngài. Thi lễ rồi, Phật mời ngồi, hỏi xe ngựa tùy tùng đâu cả mà đại vương đi bộ ? Ông mừng lắm, bạch Phật, trước đây được Phật dạy, con tuân hành đúng lời Ngài. Thân con nay nhẹ nhàng là nhờ Phật lực. Con đi bộ để coi ra sao. Phật nói, đại vương, người đời không kể đến sự vô thường. Mãi hoài sống theo sự ham muốn, không nghĩ đến sự làm phước. Rồi chết thì nghiệp thức ra đi, để lại cái thân dưới nấm mồ. Người trí nuôi dưỡng tinh thần, người ngu nuôi dưỡng thân thể. Biết như thế thì biết tôn thờ Pháp. Ở đây Phật nói thêm 3 pháp cú như sau.

Pc ? Người không học hỏi thì lớn như trâu bò, lớn vì phì mập mà không có trí khôn. Pc ? Sống cũng như chết, không ai có thể thay cho, qua lại luân hồi lại càng gian khố. Ham thân khoái lạc thì chỉ làm cho thân khổ một cách bất đáng. Pc? Người trí thấy cái khổ như vậy nên không cưng dưỡng thân một cách bất đáng, mà vận dụng nó để hủy diệt vọng tâm, cắt đứt ái dục. Ái dục hết là Niết bàn.

Ba tư nặc vương nghe thêm 3 pháp cú này thì thêm lên nỗi vui mừng, ý thức của ông hiểu ra. Ông phát tâm vô thượng bồ đề, và bao nhiêu người nghe pháp thoại này cùng được con mắt của Pháp.

39. Truyện 56, tr 659

Cái MỘT
Xưa có 7 vị Tỷ kheo vào núi học đạo, 12 năm mà không đắc đạo. Các vị bàn với nhau, học đạo khó quá. Hủy thân hình, giữ khí tiết, không nài lạnh lẽo, đắng cay. Trọn đời khất thực, nhục nhã khó nhẫn. Đạo thì không được, nghiệp lại khó bỏ. Khó nhọc một cách vô hiệu quả, có thể chết trong núi rừng này. Chi bằng hoàn tục, làm nhà sửa cửa, cưới vợ có con, mưu sinh nhiều cách, thỏa thích tâm trí. Còn đời sau thì hơi đâu mà lo. Thế là 7 người sắp đi khỏi núi, Phật xa biết họ có thể hóa độ. Ngài thương họ không chịu khổ nhỏ thì sẽ phải sa vào khổ lớn. Ngài biến hình làm vị Tỷ kheo, đến cửa hang động họ ở, hỏi cả 7 người, học đạo lâu nay, sao nay tính về ? Bảy người trả lời, học đạo siêng khổ, nghiệp chướng khó bỏ. Phải đi khất thực, nhục nhã khó kham. Triền miên cả năm, phải kiệm ước luôn. Khốn khổ vô ích mà không đắc đạo. Nên định hoàn tục, tìm cách mưu sinh. Gia sản phong túc, già rồi cầu đạo. Tỷ kheo biến hóa nói, các vị hãy ngừng lại, xin nghe tôi nói đã. Mạng người vô thường, sớm còn tối mất. Học đạo khổ thật, nhưng khổ rồi vui. Về nhà gian nan, gian nan không ngừng. Vợ con sống chung, muốn cùng yên vui, thì muốn vui mãi, không hoạn nạn gì ; có điều như thế là muốn chữa bịnh mà uống thuốc độc, thì bịnh chỉ thêm, bớt thế nào được. Ba cõi không yên, đâu cũng lo buồn. Chỉ có chánh tín, cùng với tịnh giới, không hề buông thả, tinh tiến đắc đạo, thì bao khổ não vĩnh viễn kết thúc. Tỷ kheo biến hóa trở lại thân Phật, ánh sáng nguy nga, tướng hảo đồ sộ, nói 4 pháp cú như sau.

Pc 503. Tu học là khó. Bỏ lỗi là khó. Sống tại gia cũng khó. Sống với kẻ nghịch chí là khổ. Nhưng khổ nhất không gì hơn luân hồi ba cõi. Pc 504. Tỷ kheo khất thực mà khó được thì phải cố gắng tinh tiến. Tinh tiến thì dễ được, và một cách tự nhiên thành bậc Ly dục. Pc 505. Có chánh tín thì tịnh giới thành tựu. Từ tịnh giới mà có hết "tài sản cao quí của các bậc Thánh" một cách hài hòa, và ở đâu cũng được hiến cúng. Pc 506. Chỉ ngồi một lần. Chỉ ngồi một chỗ. Và đi với đứng cũng là cái "một" như vậy chứ không lơi lỏng. Tuân thủ cái "một" mà thuần hóa lấy mình. Như thế mới thật thích thú ở chốn rừng sâu.

Bảy vị Tỷ kheo thấy tướng hảo của Phật, lại nghe 4 pháp cú, nên hổ thẹn, sợ hãi, cả người quì xuống lạy ngang chân Phật, tập trung tâm trí, sám hối lầm lỗi, trở lại núi rừng, bất kể tánh mạng, tinh tiến hơn lên, suy ngẫm ý nghĩa của các pháp cú, "giữ cái nhất, chính cái tâm", tĩnh lặng siêu thoát, thành bậc La hán.

40. Truyện 57, tr 664

Hãy giữ miệng lưỡi
Xưa, khi tôn giả La vân chưa đắc đạo thì tánh tình thô lỗ, nói năng thiếu thành thật. Phật bảo ông đến ở tinh xá Hiền đề, giữ gìn miệng lưỡi, kiếm soát ý thức, siêng tu kinh pháp, kính giữ giới luật. Ông vâng lời, lạy Phật mà đi. Ở tinh xá Hiền đề 90 ngày, ngày đêm không ngừng hổ thẹn sám hối. Phật đến thăm, ông vui mừng lạy Ngài, sắp đặt giường dây cho Ngài ngồi. Ngài nhờ đem chậu lấy nước cho Ngài rửa chân. Rửa rồi, Ngài hỏi, La vân, ông thấy nước trong chậu không? Dạ, con có thấy. Nước này còn ăn uống, rửa tay rửa mặt được không? Dạ, không. Nước này vốn sạch, nhưng bây giờ dơ bẩn vì rửa chân rồi. Phật nói, ông cũng như vậy đấy. Ông vốn con thái tử Tất đạt, cháu hoàng đế Tịnh phạn, xả bỏ vinh hoa, được làm Tỷ kheo, mà không tinh tiến, không giữ thân giữ miệng, 3 độc chất tham sân si đầy ắp bụng dạ, thì cũng không dùng làm gì được.

Phật bảo đổ nước trong chậu đi. La vân đổ rồi, Phật hỏi, cái chậu trống này đem chứa đồ ăn đồ uống được không ? Không, bạch Ngài. Chậu này đã dùng rửa chân, dơ bẩn mất rồi. Phật bảo, ông cũng như vậy đấy, La vân. Ông tuy là Sa môn mà miệng không thành thật, tâm không ôn hòa, không tinh tiến sửa đổi, bị tiếng xấu ấy thì như cái chậu rửa chân, không chứa đồ ăn được nữa.

Phật lấy ngón chân hất cái chậu lăn lóc mấy vòng rồi hỏi, ông có tiếc cái chậu này, sợ nó vỡ hay không ? Dạ, không. Đồ rửa chân thì không đắt gì, có tiếc cũng không tiếc lắm. La vân, ông cũng như vậy. Làm Sa môn mà không giữ thân giữ miệng, ăn nói thô lỗ, làm thương tổn nhiều người. Quần chúng không ưa, người trí không tiếc. Thân chết, nghiệp thức thoát đi, xoay chuyển trong 3 nẻo đường dữ. Sinh ra chết đi, thảm khổ vô vàn. Chư Phật hiền thánh chẳng ai thương tiếc, như ông đã không thương tiếc cái chậu rửa chân dơ bẩn. Tôn giả La vân nghe Phật nói như vậy thì rất xấu hổ, sợ hãi.

Phật lại dạy, hãy nghe Như lai nói một chút ngụ ngôn. Xưa có ông vua có con voi lớn, mạnh mẽ, thông minh, thiện chiến. Sức nó thắng được 500 con voi tương đối nhỏ hơn. Ông động binh, đánh nước nghịch ông. Con voi được phòng bị rất kỹ, vũ trang càng kỹ hơn, trừ cái vòi của nó. Nó không muốn sử dụng cái vòi ấy. Viên quản tượng mừng lắm, vì biết nó biết giữ mình. Vòi voi mềm, trúng tên là chết. Nhưng chiến đấu khá lâu, con voi đưa vòi đòi kiếm. Quản tượng không cho, vì biết nó không kể tính mạng nữa, đưa vòi đòi kiếm, đặt trên đầu vòi là ý nó quyết chiến. Ông vua thương tiếc lắm, không cho nó chiến đấu nữa.

Phật bảo tôn giả La vân, con voi chiến đấu bằng mọi bộ phận nhưng giữ cái vòi, vì cái vòi dễ bị tên bắn, mà bắn thì chết liền. Con người cũng vậy, 10 ác làm hết 9 ác, còn giữ miệng lưỡi vì biết nó dễ phạm ác, mà phạm ác thì 10 ác đủ cả, và ác báo không những chỉ có các nẻo đường dữ mà thôi. Do vậy, giữ gìn miệng lưỡi, thực hành 10 thiện, thì đương nhiên đắc đạo, vĩnh biệt sinh tử luân hồi. Ớ đây, Phật nói 2 pháp cú như sau.

Pc 523. Như lai như thể con voi ở giữa chiến trường, không e sợ gì trúng phải cung tên. Như lai thường lấy sự tin tưởng mà hóa độ những kẻ không có tư cách. Pc 524. Con voi thuần hóa thì có thể để vua cưỡi. Người thuần hóa mới hơn người, được người tin tưởng.

Tôn giả La vân lắng nghe sự huấn dụ khẩn thiết của Phật, cảm kích và cố gắng, ghi xương khắc cốt, siêng năng ôn hòa, ẩn nhẫn như đất, loạn tâm và vọng tưởng tĩnh lặng toàn diện, thể hiện đạo quả La hán.

41. Truyện 58, tr 668

Thuần hóa voi được, mà tự thuần hóa được không ?
Xưa, Phật ở tinh xá Kỳ thọ, nước Xá vệ, phu diễn cái Pháp vĩ đại cho 4 bộ đệ tử, cho 8 bộ thiên long, cho vua, cho dân. Trong lúc này có cư sĩ tên Ha đề đến Phật, lạy Ngài rồi, xin ngồi qua 1 bên, vòng tay, quì dài, thưa, bạch đức Thế tôn, từ lâu lắm rồi con đã hấp thụ pháp hóa của Ngài. Con ước ao bái kiến Ngài mà việc nhà bức xúc, con chưa được toại nguyện sớm hơn. Xin Ngài từ bi, dung thứ cho con. Phật mời ngồi, hỏi ông từ đâu đến đây? họ tên ông là gì? Cư sĩ quì dài, thưa, con vốn dòng dõi Cư sĩ, tên Ha đề, từng làm chuyên viên huấn luyện voi cho tiên đế. Phật hỏi, cách huấn luyện voi có mấy tiểu tiết ? Ha đề thưa, con thường áp dụng 3 tiểu tiết mà huấn luyện voi lớn, đó là, một, lấy móc sắt khóa miệng nó, hai, bớt phần ăn cho nó gầy bớt đi, ba, đánh bằng gậy cho nó đau. Phải áp dụng 3 tiểu tiết ấy mới huấn luyện cho voi thuần hóa. Phật hỏi, 3 tiểu tiết ấy trị nó như thế nào ? Ha đề thưa, móc sắt khóa miệng để khống chế nó dữ tợn, bớt phần ăn để khống chế nó hung hăng, đánh bằng gậy để nó biết sợ. Như thế thì thuần hóa được nó. Phật hỏi, thuần hóa để làm gì ? Ha đề thưa, để vua cưỡi hay để chiến đấu, tùy ý. Phật hỏi, Ha đề, cách huấn luyện voi chỉ có như thế, hay còn gì nữa? Cư sĩ Ha đề thưa, chỉ có như thế. Phật hỏi, ông thuần hóa voi, mà tự thuần hóa được không? Cư sĩ thưa, con chưa biết cách thức và ý nghĩa con người tự thuần hóa là như thế nào. Xin đức Thế tôn chỉ dạy cho con. Phật nói, cư sĩ, Như lai cũng có 3 cách, để thuần hóa cho bất cứ ai, lại tự thuần hóa đế thế chứng Niết bàn. Đó là một, dùng sự chân thành mà chế ngự miệng lưỡi, hai, dùng đức tính từ bi mà uốn nắn thân thể, ba, dùng trí tuệ mà xóa bỏ mù quáng. Như lai nắm chắc 3 sự ấy mà hóa độ hết thảy, làm cho họ thoát ly ác đạo, thực hiện Niết bàn, không còn đối mặt với luân hồi, lo rầu khổ não. Ở đây có 5 pháp cú đã được Phật nói, như sau.

Pc 527. Con voi Tài hộ trở nên bất trị, xích lại thì bỏ ăn và càng hung hăng. Vì nó nhớ mẹ nó ; con người cũng phải như vậy, phải thương nhớ và lo cho mẹ cha]. Pc 529. Trước đây vốn ngu dại, chạy theo đủ thứ cuồng nhiệt. Ngày nay bỏ hết, dánh bại bao loại kiết sử, như thể búa sắt khắc phục con voi hung hăng. Pc 530. Thích thú "chánh niệm" mà giữ lấy tâm mình. Đó là cái cách đánh bạt nỗi khổ cho bản thân. Sự thể như con voi hăng lên mà vọt khỏi bùn lầy. Pc 525. Dầu đã thuần hóa thường xuyên, dầu là rất hay, con voi vẫn không thể như người thuần hóa. Pc 526. Vì lẽ con voi ấy không thế đưa người đến chỗ không đến được (là Niết bàn). Đến được chỗ ấy phải là người thuần hóa.

Cư sĩ Ha đề nghe những pháp cú như trên thì khó có ai ước lượng được nỗi vui mừng của ông. Nội bộ con người của ông giải thoát hết thảy, được "con mắt của Pháp". Còn "dấu chân của Pháp" thì vô số thính giả đều bước vào được cả.

42. Truyện 59, tr 673

Khác gì con khỉ ?
Xưa, Phật ở trong tinh xá thuộc Linh sơn, nước La duyệt kỳ, chuyển vận "bánh xe của Pháp vĩ đại" cho chư thiên, nhân loại, dị loại. Bấy giờ có 1 người từ bỏ gia đình, vợ con, đến Phật, lạy Ngài xin làm Tỷ kheo. Phật chuẩn nhận. Rồi bảo ngồi dưới gốc cây lớn mà suy ngẫm phẩm chất của Pháp. Ông vâng lời, vào núi sâu, cách tinh xá hơn trăm dặm. Đơn độc ngồi dưới cây lớn, 3 năm suy ngẫm về Pháp mà tâm không định, ý muốn hoàn tục. Ông nghĩ, bỏ nhà cầu đạo thật khó nhọc. Chi bằng về sớm để gặp vợ con. Định như thế nên ông đứng lên, ra khỏi núi sâu.

Phật từ xa, biết và thấy rõ Tỷ kheo này có thể đắc đạo, chỉ ngu dại mà hoàn tục. Ngài dùng thần lực hóa làm vị Sa môn, đi ngược đường với ông, và gặp nhau. Vị Sa môn hỏi vị Tỷ kheo, ông ở đâu đến đây? Ở đây bằng phẳng, chúng ta có thể ngồi trò chuyện với nhau. Ngồi rồi, vị Tỷ kheo nói, tôi bỏ nhà, bỏ vợ con, cầu làm Tỷ kheo, ở trong núi sâu này đã 3 năm mà không đắc đạo. Tôi từ biệt vợ con mà không thành đạt chí nguyện. Có thể sẽ chết vô ích ở đây mà không được gì. Tôi muốn hoàn tục, gặp vợ con, thỏa thích với nhau đã. Việc gì sau nữa sẽ tính cách khác. Đang nói chuyện thì có con khỉ già đi đến. Nó bỏ cây cối từ lâu mà sống ở chỗ trống này. Vị Sa môn hỏi vị Tỷ kheo, con khỉ vì sao một mình ở chỗ đất trống, không có cây cối mà vẫn thích ? Vị Tỷ kheo nói, tôi ở vùng này lâu ngày nên biết nó có 2 lý do mà đến ở đây. Một, bây vợ con và bà con của nó quá nhiều, không có gì ăn cho đã. Hai, lên cây xuống cây hoài, chân đau, bàn chân bị xước, bị đâm, không yên không nghỉ. Con khỉ đến ở đây là vì lý do như vậy. Đang nói chuyện thì thấy con khỉ chạy vào rừng, trèo lên trên cây. Vị Sa môn hỏi vị Tỷ kheo, ông thấy con khỉ trở lại trèo lên trên cây không? Dạ, thấy. Con khỉ này ngu quá, đã bỏ bầy khỉ vì bực bội rồi mà bây giờ trở lại ! Vị Sa môn nói, ông cũng như vậy, khác gì con khỉ đâu ! Ông vì 2 lý do mà đến ở nơi núi rừng này. Đó là 1, ý thức vợ chồng nhà cửa là nhà tù, và 2, ý thức con cái là xiềng xích. Ông ý thức như vậy nên bỏ mà đi cầu đạo, ước mong kết thúc nỗi khổ luân hồi. Nhưng bây giờ lại muốn về với nhà tù, với xiềng xích. Ông thừa biết trở lại ngục tù ân ái lưu luyến là đi thẳng đi tắt vào địa ngục. Vị Sa môn liền trở lại bản thân của Phật, với màu hoàng kim, với mọi tướng hảo, với ánh sáng trải rộng cả một vùng rừng núi, truyền cảm cho chim bay, thú chạy. Chúng tìm nguồn gốc ánh sáng mà đến. Chúng tự biết đời trước của chúng. Từ trong tâm thức, chúng biết hối hận tội ác đời trước ấy. Ở đây Phật nói 5 pháp cú như sau.

Pc 548. Cây có rễ sâu, chắc, thì chặt rồi vẫn còn mọc lại. Ái dục không trừ khử cho hết thì khổ não tái phát triền miên. Pc 549. Vượn khỉ bỏ cây này chuyền cây khác. Loài người cũng vậy, ra lao ngục này vào lao ngục kia. Pc 550. Dòng nước tham vọng chảy hoài, kết hợp với kiêu ngạo, rồi mơ ước dâm dục, thì thế là tự che lấp lấy mình. Pc 551. Dòng nước ái dục tràn ngập khắp cả, y như dây leo lan tràn. Chỉ có tuệ giác thấy rõ và chặt đứt tận gốc. Pc 552. Ái dục cuồn cuộn, mơ ước dâm dục càng cuống cuồng. Ái dục như vậy sâu không có đáy, và chỉ bồi thêm già và chết.

Tỷ kheo nhìn Phật, lại nghe pháp cú Ngài nói, tức thì "chỉ quán" ứng theo lời Ngài, thành bậc La hán ở ngay trước Ngài. Chư thiên đến nghe pháp thoại này thì ai cũng vui cũng mừng, rải hoa mà hiến cúng, ca tụng rằng "tốt lắm".

43. Truyện 63, tr 689

Xóa hết 20 ức tội ác...
Xưa, Phật ở tinh xá nước Xá vệ, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại, dị loại. Bấy giờ nước Xá vệ có thương hào giàu lắm. Ông có đứa con trai, mới 13 tuổi mà vợ chồng ông mất vào cái tuổi anh còn quá nhỏ để biết làm ăn, lo việc nhà. Gia sản mới mấy năm mà hết đến nỗi phải đi ăn xin, không tự sống được. Cha anh vốn có 1 thương hào bạn thân, cũng rất giàu, một hôm thấy anh, hỏi rõ tình cảnh, thương lắm, đem về chu toàn cho, gả con gái, cấp tôi tớ, xe ngựa, cấp tiền của. Lại làm nhà cửa cho anh. Nhưng anh rất nhác, lại không tập tính toán, không thể làm ăn. Tài sản vì vậy tiêu tan, ngày càng đói khổ. Vì thương con gái, thương hào lại cho tiền của, nhưng rồi cũng hết sạch, và nghèo khổ hơn nữa. Thương hào vẫn cho, nhưng anh tiêu xài vô lý. Ông nghĩ anh chẳng thể làm nên trò trống gì, muốn bắt con gái về để gả cho người khác. Bà con bàn nhau, người con gái lén nghe được. Cô nói với chồng, bà con em mạnh thế lắm, họ có lý do để bắt em về vì anh không thể làm ăn. Anh tính sao ? Nghe vợ nói, anh tủi hổ, nghĩ rằng sự thể này là vì anh bạc phước. Đang nhỏ thì mất sự che chở của cha mẹ. Lớn lên không học nghề nghiệp, không biết tính toán, không thể làm ăn. Nay lại mất vợ, ăn mày như cũ. Vợ chồng thương nhau mà nay phải vĩnh biệt, chịu sao nổi đây ! Suy đi, tính lại, anh nổi lên hung dữ. Đem vợ vào phòng, anh nói, chúng mình cùng chết với nhau một chỗ. Anh đâm vợ rồi đâm mình. Họ cùng chết cả. Tôi tớ phát giác, kinh hoàng, chạy báo cho thương hào. Cả nhà ông hoảng sợ, lại xem, thấy sự thể đã rồi là như thế này, thì chỉ còn lo tẩn liệm, tổng táng, theo như phép nước.

Nhưng cả nhà một lát cũng không nguôi thương nhớ con gái. Nghe nói Phật hiện đang ở đây, thuyết Pháp giáo hóa, ai thấy và nghe cũng hết bất cứ nỗi thương nhớ lo rầu nào. Ông đưa cả nhà đến Phật, lạy chào rồi, xin ngồi qua 1 bên. Phật hỏi, thương hào, ông ở đâu đến đây ? tại sao có vẻ lo rầu không vui ? Thương hào thưa, nhà con bất đức, gả đứa con gái duy nhất gặp phải anh chồng ngu đến nỗi không biết làm ăn nhưng rành hoang phí. Con muốn đem con gái về, nó giết con gái con và tự giết cả nó, chết chung với nhau. Tống táng rồi, con qua hầu Ngài. Phật nói, thương hào, dục vọng và phẫn nộ là thường tình của con người, cọng với mù quáng là cửa ngõ của tai họa. Chúng sinh do 3 độc tố này mà rơi vào vực thắm, luân hồi vô số đời kiếp. Thảm khổ muôn vàn, người trí còn khó biết, huống chi kẻ ngu làm sao biết rành. Chỉ riêng dục vọng mà đã hủy bản thân, diệt gia tộc, họa đến nhiều người, đâu phải chỉ có vợ chồng. Ở đây Phật nói 3 pháp cú như sau.

Pc 566. Kẻ ngu vì ham giàu sang mà tự hại mình, nhưng giàu sang không hại được người muốn vượt đến "bờ bến bên kia". Ham giàu tác hại thì hại người lại hại mình. Pc 567. Luyến ái, tham vọng, hận thù, mù quáng, 4 thứ này như cỏ hại ruộng. Do vậy, hiến cúng các vị vượt khỏi 4 thứ ấy thì phước báu vô lượng. Pc 568. Trai bạn ít mà hàng hóa nhiều thì thương gia lo sợ. Chính sự ham muốn hại tính mạng, nên người trí không ham muốn.

Thương hào nghe pháp cú Phật nói thì vui thật là vui, hết cả lo rầu, ngay trên chỗ ngồi mà ông và cả nhà ông, cả những người được nghe, đều xóa hết "20 ức tội ác", thành bậc Tu đà hoàn.

44. Truyện 65, tr 698

Cái phước Bát quan trai (hay cái lực của Phật)
Xưa, Phật cùng một số đệ tử đến tinh xá Mỹ âm, nước Đàm di, thuyết Pháp cho chư thiên, nhân loại, dị loại. Bấy giờ quốc vương nước ấy tên Ưu điền, có hoàng hậu lớn, chấp hành nhân từ, nổi tiếng thanh khiết. Quốc vương quí trọng tiết tháo của bà, thường kính nể riêng. Nghe Phật đến giáo hóa ở nước mình, quốc vương xa giá đi với bà, đến chỗ Phật, lạy Phật rồi xin ngồi bình thường. Phật nói cho quốc vương, hoàng hậu, cùng các thể nữ tùy tùng, về sự vô thường, sự đau khổ, sự không thật - là những sự mà con người không quan tâm, thì sự không quan tâm này là nguyên do đem lại bao nỗi đau đớn vì thương mà phải xa cách, ghét mà phải sống chung. Cũng vì sự không quan tâm này mà có phước thì sinh lên thiên cảnh, có tội thì rơi xuống vực thắm, [phước hay tội đều là phạm vi luân hồi]. Quốc vương và hoàng hậu hân hoan vì tin tưởng và lĩnh hội lời Phật dạy. Ai cũng lĩnh thọ 5 giới, làm chánh tín nam, chánh tín nữ. Họ lạy Phật, cáo từ, trở về hoàng cung.

Bấy giờ có Bà la môn tên Cát tinh, sinh được đứa con gái, đẹp ít ai bằng. Năm nó thành thiếu nữ 16 tuổi, không ai chê được. Cát tinh treo giải ngàn lạng vàng đến 90 ngày, cho ai thông minh, chỉ trích được con gái ông không đẹp, thì ông tặng số vàng ấy. Nhưng không ai chỉ trích được. Khi thiếu nữ đã lớn, ông suy nghĩ, nên gả cho ai, ai xứng với con ông ? Ai đẹp trai như con ông đẹp gái, thì ông cho không. Ông lại nghe nói Sa môn Cù đàm, dòng họ Thích ca, sắc tướng cả người toàn màu hoàng kim, trong đời ít có. Ông nghĩ, "ta nên đem con gái gả cho vị Sa môn này" (!).

Ông đem con gái đến Phật, lạy Phật rồi thưa, con gái tôi đẹp không ai bằng. Lớn rồi, phải gả chồng, nhưng đời này không ai sánh được với nó. Ngài đẹp trai, xứng đôi với nó, nên tôi đem đến gả cho Ngài, bậc "tôn cao nhất đời" (!). Phật nói, con gái ông đẹp, là cái đẹp của dòng họ ông, còn tôi tốt tướng là cái tốt của các đức Phật. Quan điểm cái đẹp như vậy tôi đã khác với ông. Ông Cát tinh, ông khen con gái ông đẹp, cái đẹp ấy như hoa văn nơi cái bình, nhưng trong cái bình ấy là phẩn giãi, có cái gì khác lạ đâu, và đẹp ở chỗ nào ? Mắt tai mũi miệng là giặc lớn cho bản thân, đầu mặt tuyệt mỹ là đại họa cho bản thân. Tan nhà, nát họ, giết cha, hại con, toàn do nữ sắc. Tôi là Sa môn, 1 thân 1 mình còn lo nguy khốn, huống chi nhận thêm đại họa, ác tặc? Ông nên đem cháu về, tôi không nhận được.

Bà la môn Cát tinh giận lắm. Ông đem con gái đến quốc vương Ưu điền, ca tụng con rồi tâu rằng, con tôi có tướng vương phi. Nay nó lớn rồi, tôi đưa đến dâng cho hoàng thượng. Quốc vương thấy con gái ông thì mừng lắm, kết nạp rồi phong làm đệ nhị hoàng hậu. Lại đem cân đai vàng ngọc ban cho Cát tinh, phong ông làm Phụ chính đại thần. Thiếu nữ có chú, hợp sức mê hoặc quốc vương, dèm pha Chính cung hoàng hậu. Gièm pha hoài, quốc vương mắng, các người xảo mị, ăn nói lại vô lễ. Chính cung hoàng hậu rất tiết hạnh, đáng quí, mà các người gièm pha mãi là thế nào? Bị quốc vương mắng như thế, nhưng người phụ nữ này quá đố ky, quyết hại Chính cung hoàng hậu cho được, nên gièm pha mãi, quốc vương cũng bị mê hoặc. Thế là chúng cùng nhau âm mưu, rình lúc Chính cung hoàng hậu thọ giới Bát quan trai, chúng khuyến khích quốc vương, "hôm nay nên tổ chức một cuộc vui chơi, và mời Chính cung hoàng hậu tham dự". Quốc vương tùng đảng, sắc lịnh y như chúng âm mưu. Nhưng Chính cung hoàng hậu trai giới, không thể ứng mệnh. Quốc vương 3 lần gọi đi gọi lại, bà giữ trai giới, bất động. Quốc vương thịnh nộ, cho người kéo bà ra, trói trước cung điện để bắn tên mà giết. Bà không sợ hãi gì cả, nhất tâm qui mạng vào Phật. Quốc vương tự bắn, nhưng mũi tên trở lại sau ông. Bắn nữa, trở lại nữa. Mấy lần đều như vậy. Quốc vương cả sợ, đích thân cởi trói cho bà, và hỏi, bà có thuật gì mà được như vậy. Bà nói, tôi chỉ qui tính mạng tôi vào Phật, vào Phật pháp, vào Tỷ kheo tăng. Tôi thọ giới Bát quan trai, quá ngọ không ăn, lại giữ 8 sự nữa, trong đó có sự không trang điểm, nên không thể ứng mệnh mà dự tiệc vui chơi. Chắc chắn đây là Phật đoái thương nên tôi được như vậy. Quốc vương nói, "tốt lành thay, ai dám phủ nhận, và phủ nhận được, lực Phật hiển nhiên như vậy"

Quốc vương trục xuất Bà la môn Cát tinh, trả con gái cho ông. Quốc vương lại yêu cầu Chính cung hoàng hậu chính thức quản lý nội cung. Rồi cùng hoàng hậu, hoàng thái tử, quần thần, ông xa giá đến Phật, lạy Phật rồi ngồi, vòng tay nghe Pháp. Nghe xong, ông thưa Phật, kể hết mọi sự. Phật nói, đại vương, phụ nữ hại người bằng 84 động thái, trong đó có 8 động thái lớn mà người trí xa lánh. Đó là ganh ghét, tức giận vô lý, mắng nhiếc, thư bằng chú, ếm bằng bùa, tham lam, làm đẹp, hiểm độc. Ở đây Phật nói 2 pháp cú như sau.

Pc 576. Mưa xuống đủ hết 7 loại vàng ngọc đi nữa, tham dục vẫn không chán, dầu vui ít khổ nhiều. Giác ngộ như vậy là bậc hiền trí. Pc 577. Dầu lạc thú như chư thiên, người trí cũng không ham, chỉ ham thoát ly ân ái mà làm đệ tử của Phật.

Phật nói, đại vương, con người tạo tội hay làm phước là do cá tính, lại chịu ảnh hưởng quá khác nhau. Thọ trì Bát quan trai được phước nhiều lắm ; nhất là được Phật tán dương ; chết thì sinh lên Phạn thiên, hạnh phúc tự nhiên. Phật nói như vậy, quốc vương, hoàng hậu, hoàng thái tử, thể nữ, đại thần, ai cũng lĩnh hội lời Phật bằng cái tâm của mình, bước vào "dấu chân của Pháp".

45. Truyện 67, tr 710

.... Niết bàn ấy đâu có phù hợp bản thể "tánh không"
Xưa, trong nước Tư ha điệp có núi lớn tên Tư hưu da tha. Trong núi này có hơn 5 trăm thầy trò Bà la môn đều có thần thông. Họ nói với nhau, thành quả của chúng ta chính là Niết bàn.

Phật bắt đầu xuất hiện hóa độ, gióng trống Pháp, mở cửa Bất tử. Nhóm Bà la môn nghe mà không tìm đến. Nhưng phước đời trước của họ có thể được hóa độ, nên Phật đến với họ. Phật đi một mình. Đến đầu đường vào núi, Phật ngồi dưới gốc đại thọ, nhập đại định. Từ định tâm của Phật mà thân Phật phóng ánh sáng, chiếu sáng cả núi như thể núi bị lửa đốt. Nhóm Bà la môn cả sợ, trì chú vào nước mà rưới. Nhưng cùng tận thần lực của họ mà lửa không tắt. Họ quái lạ, bỏ chạy. Chạy ra đường thì, từ xa, thấy Phật ngồi dưới gốc cây lớn. Tựa như mặt trời bên núi vàng, sắc tướng của Phật huy hoàng. Phật như vầng trăng giữa tinh tú. Họ lấy làm lạ, không biết vị thần nào, nên đến nhìn xem. Phật mời ngồi, hỏi các người ở đâu đến đây ? Họ thưa, chúng tôi ở trong núi này, tu tập đã lâu. Hôm nay đột nhiên lửa ở đâu nổi lên, có thể đốt hết cây cối núi này. Chúng tôi sợ mà chạy ra đây. Phật nói, đó là lửa phước đức, không hại gì các người, chỉ muốn giúp các người đốt hết sự mù quáng dơ bẩn mà thôi. Thầy trò nhóm Bà la môn nhìn nhau, nói vị đạo sĩ nào đây? Tất cả 96 giáo phái chưa có vị tố sư nào như vầy. Nghe nói con Bạch tịnh vương, hoàng thái tử Tất đạt, không ham ngôi vị Chuyển luân thánh vương, xuất gia, cầu thành Phật. Vị này là Ngài đây chăng? Số đệ tử trong nhóm Bà la môn nói với nhau, chúng ta hãy trình thầy, nên cùng nhau hỏi Phật, rằng những gì Bà la môn tu hành là chính xác hay không ? Thầy trò cả nhóm đứng lên thưa Phật, kinh điển Bà la môn nói có 4 học khoa bao quát tất cả, đó là thiên văn, địa lý, cách vua thống trị quốc gia, cách vua lãnh đạo quốc dân. Lại có 96 hành pháp của 96 học phái nữa. Tất cả kinh điển như vậy có phải là pháp Niết bàn hay không? Xin Phật giải thích, khai hóa cho chúng con. Phật nói, các vị Bà la môn, hãy nghe cho khéo, suy nghĩ cho kỹ. Tôi từ vô số đời trước, tu hành theo kinh điển Bà la môn, cũng ngần ấy đời trước tôi được 5 thần thông, có thể dời núi, lấp sông. Tôi trải qua bao lần sống chết, biết và làm theo kinh điển đã nói, được bao thành quả đã nói. Nhưng tôi không được Niết bàn, cũng không nghe thấy ai đắc đạo. Thế nên những hành pháp mà các người tu hành, không thể gọi là Tịnh hạnh (Bà la môn). Ở đây Phật dùng 9 chỉnh cú giải thích, khai hóa cho thầy trò Bà la môn.

Pc 626. [Ai dũng mãnh tinh tiến] cắt đứt dòng nước ái dục, ly dục như Phạn thiên, thể chứng trạng thái tận diệt của mọi hiện tượng chuyển biến, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 627. Vận dụng sự chỉ quán bất nhị mà siêu thoát vực thẳm ái dục, vượt đến bờ bến bên kia, giải tán mọi sự kết thắt của các dạng ái dục, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 636. Không phải vì bện tóc, vì dòng họ, mà đáng được gọi là Tịnh hạnh. Phải chân thành thật hành Pháp một cách trong sáng, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 637. Bện tóc mà vô trí, mặc áo bện cỏ mà vô ích, trong không hết tham thì ngoài có bỏ cũng không ích gì. Pc 650. Tham vọng, phẫn nộ, si mê, kiêu căng, [phỉ báng], cùng rơi rụng hết như rắn lột da, người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 651. Đoạn tuyệt sự dời, nói năng thanh nhã, [hiền hòa, xây dựng, chân thành, không xúc phạm] ; nói năng chắc thật như "chánh ngữ" trong bát chánh đạo, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 658. Khắc phục Ái bằng cách thoát ly gia đình, hủy diệt dữ kiện làm cho Ái hình thành Hữu, nghĩa là đời sau đã chấm dứt, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 659. Siêu việt thế giới nhân loại, siêu việt thế giới chư thiên, không thấy thế giới nào là nơi qui túc, thì người ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh. Pc 665. Tự biết rõ đời trước của mình, biết thế giới mà mình đã trải qua, lại thực hiện điều trọng yếu là chấm dứt sự tái sinh. Bằng tuệ giác tối thượng mà thấu triệt bản thể huyền diệu. Nói tóm, bậc ấy soi sáng được, cũng như thầm lặng được. Bậc ấy Như lai gọi là Tịnh hạnh.

Nói những chỉnh cú ấy rồi, Phật bảo, các vị Bà la môn, cái các vị tu, các vị tự cho đã là Niết bàn. Niết bàn ấy chỉ như cá thiếu nước, đâu có vui mãi được ? Niết bàn ấy đâu có phù hợp với bản thể "tánh không" (bản vô) ? Nhóm thầy trò Bà la môn nghe như vậy, tất cả giác quan, từ bên trong sâu xa, phát ra nỗi đẹp dạ thú vị. Họ quì dài, thưa Phật, xin làm đệ tử. Râu tóc tự rụng, họ thành Tỷ kheo. Và bản hạnh của họ thanh tịnh, nên họ đắc đạo, thành La hán. Thiên long bát bộ trong không gian nghe pháp thoại này cùng được bước vào "dấu chân của Pháp".

46. Truyện 68, tr 717

Lớn nhỏ trọng nhau, nước nào cũng thịnh vượng
Xưa, Phật ở trong Linh sơn, thành Vương xá. Cùng ở với Phật có 1250 vị Tỷ kheo. Bấy giờ vua nước Ma kiệt tên A xà thế, thống lĩnh 5 trăm nước nhỏ, có tên riêng cả. Gần nhất có 1 nước tên Việt kỳ, không thuận với vua. Vua muốn đánh. Họp quần thần, vua hỏi, nước Việt kỳ thịnh vượng, không thần phục ta. Ta nên đánh không ? Thừa tướng là Vũ xá thay lời quần thần, tâu vua nên đánh. Vua bảo, Phật ở gần đây. Việc gì Phật cũng biết. Thừa tướng nhân danh ta, đến thỉnh an Phật, rồi xin hỏi Phật, ta muốn đánh Việt kỳ, mà đánh thắng không? Thừa tướng vâng mệnh, đến tinh xá, kính cẩn lạy Phật. Phật mời ngồi, hỏi Thừa tướng đến đây có việc gì ? Thừa tướng thưa, con đến đây theo lịnh vua. Vua xin thỉnh an Phật. Phật hỏi, còn các vị bình thường cả không ? Thừa tướng thưa, nhờ ơn Phật ai cũng bình thường. Nhưng, bạch đức Thế tôn, vua không bằng lòng Việt kỳ, muốn đánh nước ấy. Vua xin hỏi thánh ý của Phật, đánh thắng không ?

Phật nói, Thừa tướng, người Việt kỳ có 7 điều không thể thắng họ được. Vua nên nghĩ kỹ, không nên vọng động. Thừa tướng hỏi Phật về 7 điều ấy. Phật nói, thứ nhất, người Việt kỳ thường họp nhau, bàn luận chánh pháp, làm phước, tự giữ mình. Thứ hai, người Việt kỳ vua tôi luôn luôn hòa thuận với nhau, trọng dụng những người trung trực, hiền trí ; áp dụng chứ không chống cự những lời tham vấn, khuyên can. Thứ ba, người Việt kỳ tác động nhau tôn trọng pháp luật, trên dưới tuân hành, không ai vi phạm. Thứ tư, người Việt kỳ phong hóa nghiêm cẩn, trai gái thận trọng, già trẻ giúp nhau, cử động khuôn phép. Thứ năm, người Việt kỳ hiếu dưỡng cha mẹ, kính mến sư trưởng, phép tắc của quốc gia là phải học tập, tuân hành sự giáo dục. Thứ sáu, người Việt kỳ trọng kính trời đất, thờ cúng tổ tiên, siêng năng 4 mùa, không nhác cày cấy. Thứ bảy, người Việt kỳ tôn kính đạo đức, hiến cúng nhu dụng đối với các vị tu hành, trong nước hay đến từ xa. Để kết thúc, Phật nói, vua dân nước nào có 7 điều này thì khó bị nguy khốn, nạn đao binh khó có và khó thắng. Người Việt kỳ chỉ có 1 trong 7 điều này đã không thể tấn công họ được, huống chi họ có đủ hết 7 điều. Ở đây Phật nói 1 pháp cú như sau.

Pc 689. Thắng lợi ở đời không thể độ mạng. Thắng lợi ấy vân khổ sau đó. Hãy tự thắng ái dục. Thắng rồi khổ không có nữa. Thừa tướng Vũ xá nghe pháp cú Phật nói thì bước vào được "dấu chân của Pháp". Đại hội bấy giờ, bất kể lớn nhỏ, đều được đạo quả Tu đà hoàn. Thừa tướng đứng lên, thưa Phật, việc nước nhiều quá, con phải về. Con xin cáo từ. Phật nói, nên biết đúng lúc. Thừa tướng lạy Phật, về tâu hết mọi sự. Vua không đánh Việt kỳ nữa, chỉ nhớ lời Phật mà giáo dục quốc dân. Người Việt kỳ liền thuận tùng ý vua. Lớn nhỏ trọng nhau, nước nào cũng thịnh vượng.