Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

Phẩm 25, QUẢNG DIỄN

(tạp lục B) Có Pc 428 -435

Pc 428

Thuộc cả ngàn bài mà không hiểu nghĩa thì ích lợi gì? Thà hiểu 1 pháp cú mà nghe rồi có thể "tiếp nhận Pháp".

Pc 429

Thuộc cả ngàn bài đầy đủ văn nghĩa, không bằng nghe 1 câu của Pháp mà diệt được vọng tâm phải diệt. Pc 429B (Trong lời giải thích Pc 429, Chính 4/725/d, có trích dẫn 1 chỉnh cú, như dưới đây, sau khi cước chú, "không giữ giới thì không ngồi thiền, không tụng kinh, không chấp tác chúng vụ").

Sống lâu trăm năm mà không giữ giới, không định ý hướng, không bằng một ngày hiến cúng các vị giữ giới, định tâm.

Pc 430

Sống lâu trăm năm mà không trí tuệ, không dịnh tâm, thì không bằng sống 1 ngày mà có tuệ, có định.

Pc 431

Sống lâu trăm năm mà nhác, không tinh tiến, thì không bằng sống 1 ngày mà tinh tiến không sợ khó.

Pc 432

Sống lâu trăm năm mà không lý giải sự sinh diệt (57), thì không bằng sống 1 ngày mà lý giải sự ấy.
Ghi chú
(57) "Sinh diệt", Pc Pali ghi sinh diệt, thịnh suy, thành bại. Còn ở đây, kinh Xuất diệu (Chính 4/725d) ghi con người "sinh, không biết vì sao mà sinh ; diệt, không biết vì sao mà diệt". Ghi như vậy đạo lý hơn, chính xác hơn. Pc 432B dưới đây cho thấy kinh Xuất diệu nói thật xuất sắc về sự sinh diệt. Pc 432B Lý giải sự sinh diệt, nói cốt yếu, là (1) quan sát cái khổ, cái cảnh ngộ mình đang sống đây, được sinh ra như thế nào ; (2) quan sát phiền não tạo ra cảnh ngộ ấy được tận diệt như thế nào ; (3) quan sát "dấu chân bất động", không dao động sự tin tưởng vào Pháp sâu thắm ; (4) quan sát "dấu chân bất tử" của Niết bàn ; (5) quan sát "dấu chân thanh tịnh" của trạng huống không còn ô nhiễm ; (6) quan sát "dấu chân thượng nhân", dấu chân của bậc hoạt dụng trạng huống thanh tịnh.

Pc 433

Sống cả trăm năm, ở trong núi rừng mà thờ cúng thần Lửa, vẫn không bằng trong chốc lát chấp hành điều mình ngưỡng mộ.

Truyện tích

Xưa, có 1 Phạn chí ở trong núi rừng mà thờ thần Lửa. Ông thờ rất chân thành, cực nhọc, đúng phép, chỉ mong ơn phước của thần ban cho 1 chút kỹ thuật lạ. Ông nghĩ thờ cúng gần trăm năm rồi, nên tự nghiệm xem. Ông không phòng hờ bất trắc, đưa cả 2 tay mà ôm ngọn lửa. Dĩ nhiên tay ông bị cháy bỏng, đau đớn hết nói. Ông thất vọng, thấy gần trăm năm thờ cúng chỉ được cái đau ông đang chịu ! Cùng ở trong núi ấy, gần ông, là 1 vị Tỷ kheo. Vị này chạy đến giúp đỡ, an ủi ông mà rằng, Phạn chí, ông biết đấy, lửa tính nóng, chỉ biết đốt, đâu có biết ông là ai. Biết trường hợp như ông thì chỉ có Phật. Ông nghĩ xem, tôi nên hay không nên, đưa ông đến gặp Ngài, để nghe Ngài dạy ta "từ bờ sông bên này vượt qua bờ sông bên kia" ? Mới nghe như vậy mà Phạn chí đã cảm thấy lòng thư ra, ý giãn ra. Khi gặp Phật, ông phủ phục lạy Ngài. Ngài biết ông có thể đắc đạo, nên nói cho Pc 433 như trên.

Nghe pháp cú ấy, Phạn chí được "ánh sáng của mắt Pháp". Phật nói với ông, bây giờ thì ông biết, gần trăm năm thờ Lửa, không bằng trong chốc lát, ông biết ông "từ đâu đến đây, từ đây đi đâu". Ông biết, và sống theo, "chân lý đời ông" mà ông ngưỡng mộ. Thêm nữa, cái mà con người phải ngưỡng mộ và làm theo, ấy là Từ tâm : từ bi, bất hại ai. Thờ lửa gần trăm năm, giá trị và phước báu không làm sao bằng làm theo Từ tâm ấy trong chốc lát. Phước báu của Từ tâm làm cho hàng trăm hàng ngàn đời kiếp không rơi vào nữa vị trí phàm phu.

Pc 434

Từ tháng này đến tháng khác, người ngu chỉ dùng vài viên thực phẩm vo tròn. Nhưng cái phước này vẫn không bằng 1 trong 16 phần của cái phước tin Phật.

Giải thích

Con số 16 là 16 nước lớn của Ấn độ thời cố. Bất cứ sự gì, 16 nước này được coi là nhất, là giới hạn cuối cùng. Phước đức cũng là như vậy. Do vậy mà 16 được thành thành ngữ. Pc 434 ở trên nói, cái phước khổ hạnh của ngoại đạo không bằng 1/16 phần của cái phước tin Phật. Khổ hạnh ở đây là nhịn ăn. Tin Phật là tin Phật và Pháp với Tăng của Ngài (nên viết Phật pháp tăng để biểu thị sự đồng bộ ấy).

Pc 435

Cả năm cúng vái đền miếu thờ thần để cầu phước, cái phước này vẫn không đem lại được 1/4 hy vọng của họ.

Giải thích

Cầu vái đền thần cả năm thì tốn phí bao nhiêu của để sinh lợi, ném bao nhiêu thực phẩm vào lửa, nhưng đế đi vào bóng tối, không thấy được ánh sáng của trí tuệ vĩ đại, thì làm sao có được phần nào hiệu quả mà họ kỳ vọng ?

Phẩm 26, THÂN

(người thân) có Pc 436 -456

Pc 436

Đức tin không có, ganh ghét, gây mâu thuẫn, mẩu người dầy nhược điểm như vậy, người trí loại bỏ, kẻ ngu ưa thích.

Giải thích và
Ghi chú

Giải thích - Đức tin không có là không tin Tam bảo, Chân như, Tứ đế. Đức tin như vậy mà không có, là kẻ "lấy địa ngục làm nhà cao của mình" (Chính 4/727g). Ghi chú - Hãy chú ý tiết mục Chân như. Chân như được kê rõ như vậy thì thêm 1 lần nữa, mà là lần rõ nhất, Chân như được xác định là bản thể, mà là bản thể cực kỳ linh diệu, (ít nhất cũng như Khởi tín luận nói). Pháp cú, dầu là Pc Bt, kê Chân như như vậy, là Đại thừa hơn cả Đại thừa.

Pc 437

Có đức tin, không ganh ghét, tinh tiến, đa văn, mẩu người như vậy thì người trí kính trọng, hiền thánh ưa thích.

Giải thích

Mẫu người Pc 437 này đưa ra, là đưa cao lên đức tính tinh tiến ; trải rộng ra đủ cả giữ giới, đa văn, huệ thí, trí tuệ ; đặt người và ta vào "đạo tràng khang ninh" : đạo tràng Niết bàn, ở đó toàn hảo ngũ phần pháp thân, "nghịch cảnh đến 7 ngàn vạn ức, mất mạng cũng không từ".

Pc 438

Đừng thân với bạn ác, đừng sống bằng điều trái lẽ. Hãy thân gần Thiện tri thức, hằng mong sống một chỗ với các đấng Chánh giác.
Giải thích

Bạn có 2 loại. Loại xấu, gọi là ác tri thức (người quen biết xấu), làm cho ta vốn là "tấm vải trắng" mà nhuộm phải dơ bẩn. Loại tốt, gọi là thiện tri thức (người quen biết tốt), làm cho ta, "tấm vải bẩn", được giặt rất sạch sẽ. Thiện tri thức, như vậy, sát nhất là thầy và bạn xứng đáng, tác thành cho ta, và cao nhất là Phật, làm cho ta phải như Ngài. "Sống một chỗ với các đấng Chánh giác", dịch sát là sống cùng đại hội với các đấng "hiện thân của Pháp", được giải thích và kê ra là Phật, Bích chi, Thanh văn. (Nhưng nói như vậy không bằng kinh Di đà nói được sống với các bậc Thượng thiện nhân).

Pc 439

Như người đi đường lo sắm mọi sự cần thiết, các vị đi đến "lĩnh vực Vô giới hạn" cũng làm như vậy : tinh tiến [ngồi thiền, tụng kinh, chấp tác], cọng với giữ giới, đa văn, huệ thí, trí tuệ. Lắng nghe các vị dạy cũng đủ biết chí nguyện các vị muốn dạy ta [cái chí nguyện của bậc Thiện tri thức].

Pc 440

Thân gần người ác là tự chìm đắm, học tập người tốt thì tự nổi tiếng, gần bậc tuyệt diệu thì tuyệt diệu mãi - vì chính người gần đã chân lại chính.

Pc 441

Tốt thì cuối cùng vẫn tốt, vì thân với người tốt. Thế nên tuệ giác thì đưa lên thượng đỉnh, giới hạnh thì vĩnh viễn thanh tịnh.

Pc 442

Như dàn cá xúm lại, ai ham bắt cá thì không biết mình cũng tanh hôi như cá. Làm theo người ác việc ác cũng là như vậy.

Pc 443

Như hoa thơm, ai nhặt lấy cũng trải hơi thơm ra xa. Làm theo người tốt việc tốt cũng là như vậy.

Pc 444

Mình không xấu, nhưng thân gần người xấu thì bị người khác hoài nghi, xuyên tạc, và tiếng xấu tăng lên mỗi ngày như lửa bùng cháy.

Pc 445

Xét đáng học tập mà học tập, biết đáng thân gần mà thân gần. Mũi tên độc nằm ngay trong bó tên, người thật sạch sẽ cũng bị bẩn lây. Nên người dũng khí thì trừ khử cho được cái bẩn ấy, xa lánh chứ không làm bạn với kẻ ác.

Pc 446

Do đó, người trí xét hậu quả cũng lý giải được sự việc. Hãy thận trọng, không học tập kẻ không đáng học tập, mà phải học tập các vị hiền minh. Chư vị Tỷ kheo tu hành theo Pháp, nhẫn cực khổ thì hết phiền não.

Pc 447

Thế nhưng người ngu thì suốt đời gần bậc minh trí cũng không lĩnh hội được Pháp, như bầu dựng nước uống mà không biết mùi vị của nước ấy.

Pc 448

Còn người trí gần thánh hiền thì trong chốc lát cũng biết rành về Pháp, như cái lưỡi nếm là biết liền mùi vị.

Pc 449

Người trí tìm hiểu 1 câu mà quảng diễn ra hàng trăm nghĩa. Người ngu thuộc cả ngàn câu mà nghĩa 1 câu cũng không hiểu.

Pc 450

Một câu mà nghĩa toàn hảo thì câu ấy người trí tu học. Còn người ngu thì ưa đi xa Pháp của Phật thuyết.

Truyện tích

Về 1 câu toàn hảo, có truyện tích như sau. Xưa, có 1 vị Tỷ kheo đến xin Phật dạy cho 1 điều nào đó thích hợp với ông. Phật dạy, "không phải của ông thì bỏ đi". Tỷ kheo thưa Ngài, con hiểu rồi. Phật hỏi, ông hiểu thế nào ? Ông thưa, sắc thân vô ngã, cái ngã đã chấp thì phải bỏ đi. Phật dạy, lành thay, ông hiểu rất đúng.

Pc 451

Nếu gặp sự oán thán thì nên làm cho họ phục thiện bằng trí tuệ thông cảm cọng với đức tính nhân từ. Không nên giải quyết theo ý bạn thân, vì bạn thân mà ngu thì lối chỉ dẫn của họ là đi tắt xuống địa ngục.

Pc 452

Kẻ ngu mà tự biết mình ngu thì là người trí. Kẻ ngu mà tự cho mình hơn người trí thì là kẻ chí ngu.

Pc 453

Khen kẻ ngu, chê người trí. Chê người trí thì còn có kẻ ngu hơn, khen kẻ ngu thì là ngu thượng đỉnh.

Pc 454

Đừng gặp kẻ ngu, cũng đừng ở chung với kẻ ngu ấy. Ở chung với kẻ ngu thì như ở với kẻ thù.

Pc 455

Đừng gặp kẻ ngu, cũng đừng ở chung với kẻ ngu ấy. Ở chung với kẻ ngu thì như ở với kẻ thù. Hãy chọn người trí mà ở chung. Ở chung với người trí thì như người thân ở với người thân.

Pc 456

Vì lý do ấy, hãy tôn thờ sự đa văn và sự giữ giới. Đa văn giữ giới là bậc thượng đỉnh giữa xã hội nhân quần, như vầng trăng giữa bầu trời tinh tú.

Phẩm 27, NÊ HOÀN

(Niết bàn) có Pc 457 - 483

Pc 457

Như con rùa thu giấu 6 chi phần, vị Tỷ kheo tập trung ý tưởng, không nương tựa, không hại ai, vượt đến "Niết bàn ngoài tầm ngôn ngữ".

Giải thích

Vị Tỷ kheo nghĩ rằng, dầu được làm người, nhưng kiếp "sống gửi" không bao lâu. Nếu ta không tự chế thì chính ta tạo cơ hội tốt cho Ma vương Ba tuần và Tự tại thiên tử chúa ma dục trần. Do tư duy như vậy, vị Tỷ kheo chỉ có 1 chỗ dựa là Tứ đế, chỉ có 1 chỗ đến là Niết bàn. Tu học và giáo hóa trọn vẹn do chỗ dựa và chỗ đến như vậy.

Pc 458

Chư Phật thường huấn thị : Nhẫn nhục là khổ hạnh tối thượng. Niết bàn là thánh quả tối thượng. Thế nên làm hại người thì không phải là bậc Xuất gia, làm khổ người thì không phải là bậc Sa môn.

Truyện tích

Khi còn tu Bồ tát hạnh, đức Bổn sư Thích ca Thế tôn ở trong núi sâu, tu tập nhẫn nhục. Bấy giờ vua Ca lam phù đi du hý, mang theo thể nữ tấu nhạc diễn kịch. Vua chơi mệt, ngủ. Thế nữ bủa ra hái hoa, thấy ngài thì chạy lại, cùng nhau quì xuống. Ngài mở mắt, thấy, từ từ nói cho họ cái Pháp mầu nhiệm. Trong khi đó, Ca lam phù tỉnh dậy, nhìn xung quanh không có ai cả, tức khắc tuốt kiếm, cỡi ngựa chạy giỏi, tìm gặp. Thấy ngài sắc tướng không ai bằng, nghĩ tất có chuyện lộn xộn với thể nữ. Tức thì hắn nổi giận, bất kể phải trái, xông thẳng đến, hỏi, anh tu tiên mà được 1 hay cả 4 thiền 4 định chưa? Chưa. Thế anh tu cái gì ? Tôi tụ "định Nhẫn nhục". Nghe nói thế, hắn nghĩ anh chàng này thấy ta tức giận, nên nói thế để chọc tức ta. Hắn càng tức, bảo, thế thì, đưa tay phải ra ! Ngài vui vẻ đưa ra, hắn chặt liền. Rồi tay trái, rồi 2 chân, rồi tai và mũi, hắn chặt và cắt hết, rồi hỏi, anh muốn gì ? Chỉ muốn nhẫn nhục. Ông vằm nát thân tôi, tôi cũng không thoái chí "cái định Từ bi Nhẫn nhục". Chứng cứ là thân hình bị cắt bị chặt thì máu huyết phải chảy tràn ra, nhưng tôi, tôi nhờ đức Nhẫn bao bọc nên tất cả vết thương chỉ rỉ ra chút sữa.

Cách hiện trường không xa, có mấy trăm vị tu tiên, nghe ngài bị hủy hoại thân hình thì chạy đến, vây quanh mà hỏi ngài đau không ? Không, ngài nói. Các vị hỏi, thân hình bị hủy hoại đến mức này mà ngài không đau sao? Ngài nói, tâm đau mà thân không đau thì đọa địa ngục, thân đau mà tâm không đau thì thành Chánh giác. Các vị thán phục, "lành thay, lành thay, ngài nhẫn không ai bằng" ! Cứ như thế này mà đi tới thì chí nguyện của ngài sẽ thành đạt không bao lâu nữa !

Pc 459

Đối với Pháp, nói đừng lỗ mãng, nói đúng tài hùng biện. Thiếu đa văn học thức mà thảo luận hay chất vấn, thì ngược lại, bị thua kẻ đối thoại.

Giải thích

Khi còn ở đời, có lần Phật bảo tôn giả Đại mục liên thuyết Pháp. Ngài nói, thuyết Pháp thì phải nói đúng với Pháp, không được xen vào ý nghĩa tạp nhạp. Khi thuyết Pháp, tâm ý phải nghiêm túc. Không được ngó bên này, nhìn bên kia, huống chi nói những điều phù phiếm, không cần thiết ?

Pc 460

Đừng để phiền não nổi lên như đồ sành đồ sứ bị vỡ. Đừng để sống chết lưu chuyển, mãi hoài không thể thoát được.

Pc 461

Nếu không nổi phiền não thì tự mình như đồ dùng nguyên vẹn mà bền chắc. Cứ như thế mà đi, thì đi đến "Niết bàn vĩnh viễn không bụi bặm, dơ bẩn".

Giải thích

Đồ dùng còn nguyên và bền là "Vô lậu tuệ", tuệ giác thuần khiết, nội dung đủ cả 37 giác phần : 4 ý chỉ, 4 ý đoạn, 4 thần túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác ý, 8 hiền thánh đạo.

Pc 462

Không bịnh là lợi nhất. Biết đủ là giàu nhất. Bà con là bạn nhất. Niết bàn là vui nhất. (58)

Ghi chú
(58) Pc Bt 667 và Pc Nt 204 : Lợi ích nhất là không bịnh tật. Giàu có nhất là biết vừa đủ. Thân thiết nhất là bạn bè tốt. Tối thượng nhất là chính Niết bàn.

Giải thích

Câu 1, "không bịnh là lợi nhất" , xưa có 2 khách buôn mạo hiểm làm ăn xứ người, dồn của nhiều lắm. Một người bị bịnh nặng, tiêu tan của cải. Người kia, không bịnh tật gì, của cải còn nguyên, nhưng kêu ca hoài, rằng tôi còn của cải và trở về an toàn như vầy, đáng gì mà nói. Tại sao tôi không có của nhiều hơn? Bà con anh bảo, anh không bị bịnh, về được an toàn, sao lại kêu ca không đáng gì ! Có thân mà toàn mạng là quí báu nhất, anh còn ham gì nữa ?

Câu 3, "bà con là bạn nhất" là xưa có 1 người chỉ biết bạn bè, không thiết bà con. Quan địa phương cho người đến gọi, anh đang say rượu nên giết chết người ấy. Tỉnh rượu, chạy nhờ bạn bè cứu giúp. Bạn bè kinh hoảng, bảo về ngay đi. Quan biết, bắt tội chúng tôi không ít đâu ! Mà này, anh có bà con, sao bỏ họ mà chạy đến chúng tôi ? Nghe thế, anh trở về, phục xuống mà lạy bà con, kể rõ cơn nguy cấp. Bà con nghe, ai cũng an ủi, bảo đừng sợ. Bà con sẽ tìm cách cấp cứu. Họ họp lại, đi đến xứ khác, xây cất nhà cửa, thương nhau, trọng nhau, giàu có hơn cả lúc ở xứ mình.

Pc 463

Đói là cực nhất. Hành là khổ nhất. Biết đúng sự thật như vậy thì biết Niết bàn là vui nhất.

Giải thích có
Truyện tích

"Đói là cực nhất" là như xưa, Bình sa vương bị con là A xà thế vương bắt nhốt vào nhà lao sâu nhất, cắt tin tức, cấm tiếp tế. Trong cơn đói cực như vậy, Bình sa vương không biết kêu ai, lòng chỉ biết nhớ Phật và nhớ lời Phật dạy, "làm khổ cái thân không gì bằng cái đói". [Và Ngài đã đến với ông, hằng ngày và ngay trong nhà lao].

"Hành là khổ nhất" là nói ngay như cái thân ta đây, khi ở trong thai mẹ thì như bị nhốt vào nơi tối tăm. Khi mẹ sinh thì dễ bị sản nạn mà chết. Khi nên thân người thì nguy khốn vì già và bịnh. Và khi chết thì nghiệp thức đi theo để chịu hậu quả việc lành việc dữ đã làm. Tất cả toàn do Hành, do sự chuyển biến tạo ra.

Pc 464

Nhân loại làm lành thì ít, làm dữ thì nhiều. Biết đúng sự thật như vậy thì [người trình độ lanh lợi] phải cấp tốc mà cầu Niết bàn.

Pc 465

Có nhân tố sinh chỗ lành. Có nhân tố sinh chỗ dữ. Có nhân tố nhập Niết bàn. Những trường hợp trên đây có nhân tố cả.

Giải thích

Pc 465 này đối kháng tư tưởng của ngoại đạo. Ngoại đạo cho con người vẫn con người, con vật vẫn con vật, khóm hoa vẫn hoa, bụi gai vẫn gai. không có nhân quả tội phước gì chi phối vào đây. Sống, không cần trách nhiệm gì. Thái độ hoàn toàn hoài nghi, phá hoại.

Pc 466

Hươu nai về nơi hoang dã. Chim chóc về trong không trung. Nghĩa lý về với trí tuệ. Tỷ kheo về với Niết bàn.

Pc 467

Nhác và Nhát thì không đi đến đâu cả. Muốn được Niết bàn thì phải diệt cho hết mọi sự buộc ràng, vướng mắc.

Pc 468

Tỷ kheo phải tháo cho nước trong thuyền thoát hết ra, thì thuyền sẽ đi nhẹ nhàng. Không còn dục vọng, phần nộ, mù quáng, thì đó, đến Niết bàn.

Truyện tích

Xưa, có vị Tỷ kheo muốn qua sông mà gặp chiếc thuyền cũ, hỏng, không được sửa chữa. Người điều khiến thuyền ấy nói, ngài muốn qua sông thì phải dùng công sức của mình tháo cho thuyền hết nước, thuyền nhẹ thì đi đâu không thấu? Vị Tỷ kheo vận dụng sức lực của mẹ bú mớm nuôi lớn cho mà tháo hết nước trong thuyền. Và thuyền đi được. Khi qua bờ sông bên kia rồi, vị Tỷ kheo điều chỉnh pháp y và cử chỉ, đi lần đến hầu Phật, lạy Ngài và xin phép ngồi qua 1 bên. Phật biết vị này sẽ đắc độ. Ngài đưa mắt nhìn kỹ, mà thôi, không nói gì cả. Trường hợp vị này, chư vị Duyên giác, La hán, cũng không bằng được. Phật đã dạy Pc 468 như trên. Ngài lại bảo, chư vị Tỷ kheo, hãy lo hiểm họa trước mắt, lại lo hiểm họa đời sau. Thuyền là vật vượt biển. Chư vị phải dùng thuyền mà đưa đón chúng sinh, không mệt mỏi. Thân hình là đồ chứa đựng dơ bẩn, nhưng tại sao không dùng nó, tát bỏ dơ bẩn dâm nộ si đi, để nó thành thuyền của hiền thánh, đưa người đưa ta đến Niết bàn ?

Pc 469

Bản ngã vốn có mà nay không, nay không mà sẽ có. Không phải không cũng không phải có như vậy thì bản ngõ là cái gì ?

Giải thích

Bản ngã là cái gì, vì không lý giải "chân lý bậc nhất", tức Niết bàn, mới hụt hẫng như vậy.

Pc 470

Khó mà thấy được "chân đế không dao động", nhưng "khéo quán sát thì cũng lý giải được". Thế nên quán sát "ái dục cùng tận" thì đó là giới hạn cuối cùng của cái Khổ.
Giải thích

"Chân đế không dao động" là Niết bàn, cực kỳ vi diệu, chỉ có Phật, Duyên giác và La hán, dùng tuệ giác quán sát mới hội nhập. Quán sát thế nào ? Quán sát "Ái tận là Niết bàn" - là giới hạn cuối cùng của Khổ.

Pc 471

Đoạn tuyệt ái dục thì như con sông khô, không chảy nước nữa. Xác định đặc tính làm nguồn gốc như vậy của ái dục thì biết đoạn tuyệt nó là giới hạn cuối cùng của cái Khổ.

Pc 472

Mắt thấy sắc mà thức không vướng mắc, tai nghe tiếng mà thức không vướng mắc, cho đến thân cảm xúc mà thức không vướng mắc, thì như thế là giới hạn cuối cùng của cái Khổ. (59)

Ghi chú
(59) Có mấy điểm cần chú ý. Thứ 1, ở đây nói tiền ngũ thức mà không nói đệ lục thức, là sự lúng túng rõ rệt về ý căn. Thứ 2, nói tiền ngũ thức nhưng chính xác là ngũ câu ý thức. Thứ 3, nói thức không vướng mắc, nhưng chính xác phải nói là hiện lượng, và có thể là tỷ lượng, nhưng không thể lạc qua phi lượng. Thứ 4, trong 12 duyên khởi, thì là lục nhập và xúc để "Ái tận Niết bàn", chứ không phải thọ để "Ái thủ hữu". Thứ 5, nói đoạn tương tục tâm, là trường hợp này đây. Thứ 6, nói đến ngộ thì khá rõ, chính xác thì phải nói như trường hợp Pc 450, phụ vào nên coi thêm Pc 468.

Pc 473

Y ninh di ni, Đà ti đà ra ti, Ma tiết cấu tiết, Nhất thế tì la lê. [Tiếng 4 nước này làm cho người nghe hiểu được Tứ đế], biết được giới hạn cuối cùng của cái Khổ.

Truyện tích

Xưa, Phật thuyết Pháp cho 4 vị Thiên vương, 2 vị hiểu tiếng Ấn độ, 2 vị không hiểu. Đối với 2 vị này, Phật nói tiếng nước Đàm mật ra, nhưng 1 vị hiểu, 1 vị không. Đối với vị không hiểu, Phật nói tiếng nước Di lê xa, rồi tiếng nước Ma tiết cấu tiết, tiếng nước Nhất thế tì la lê. Bấy giờ 4 vị Thiên vương cùng hiểu Tứ đế, và ngay nơi chỗ đang ngồi, các vị cùng được "nhu thiện pháp nhẫn". (60)

Ghi chú

(

60) Xin ghi rõ xuất xứ, Chính 4/734g, để tiện cho ai muốn kê cứu việc này. Ấn độ xưa vốn có lắm bang (nước) lớn hoặc nhỏ, với tiếng nói khá khác nhau. Phật thuyết Pháp, như ở đây thuyết Tứ đế cho 4 Thiên vương, vốn gốc người các bang khác nhau. Kể cả pháp cú và truyện tích, đếm được 6 bang. Phật dùng ngần ấy tiếng nói mới làm cho 4 Thiên vương nghe và được Pháp nhẫn.

Pc 474

Không còn ảo tưởng thân thể là lâu bền, nên mọi cảm giác đau đớn trở nên nhẹ nhàng. Rồi các trạng huống chuyển biến ngưng hẳn, những ảo tưởng nhận thức không tái phát, thì đó là giới hạn cuối cùng của cái Khổ.

Giải thích

Chính những trạng huống chuyển biến, những ảo tưởng nhận thức, qui tụ cả lại nơi "cái thân 5 uẩn", rồi chính cái thân này chứng minh nó phải, và có thể, trở thành Niết bàn. "Không như vậy thì Như lai không bao giờ nói đến Niết bàn".

Pc 475

Biết cái gốc cái ngọn của sự phát sinh như thế là chính nơi hữu vi mà biết vô vi. [Nếu không chuyển hữu vi thành vô vi] là cam chịu bị gói bị buộc trong sự sinh và sự già, khó mà khống chế nỗi suy biến ấy.

Pc 476

Không ăn thì không sống. Nào ai đã không ăn những viên thực phẩm ? Nhưng cho cái ăn đứng trước là vì có ăn mới có đạo nghiệp.

Pc 477

Bốn nguyên tố vũ trụ ngưng hoạt động, hai nguồn gốc ánh sáng ngưng phát sáng, cũng không phát hiện được sự đốn ngộ [của các bậc thượng căn].

Pc 478

Không phải mặt trăng thì không có ánh sáng ban đêm, không phải mặt trời thì không có ánh sáng ban ngày. Trí tuệ phải có để quán sát siêu việt mới thích đáng với danh hiệu Tịnh hạnh, [chứ không phải như ngoại đạo chỉ lạm dụng danh hiệu ấy].

Pc 479

Sắc tướng trang nghiêm biểu lộ sự siêu thoát khổ não. Không phải sắc như dục giới sắc giới, không phải phi sắc như không giới, mà được gọi là siêu thoát khổ não.

Pc 480

Rốt ráo không e ngại, không vướng mắc, không hoài nghi, [mới là bậc Tu đà hoàn, "thấy dấu chân của Pháp"]. Nhưng, chưa dọn bớt hay dọn sạch chông gai dục vọng trong 3 cõi, thì làm sao biết cái "thân 5 uẩn" là tai họa ?

Pc 481

Rốt ráo là, đứng đầu, quét sạch dục vọng, kế đó, cắt đứt tư tưởng vướng mắc, sau hết, trình bày bằng ngữ văn chính xác.

Pc 482

Biết thế nào là đúng tiết tấu, thế nào là không đúng tiết tấu, đấng Xuất sắc nhất đã vận dụng "chánh tư duy", loại bỏ sự chuyển biến liên tục trong 3 cõi, như con chim non xé màng trứng mà thoát ra.

Pc 483

Huệ thí về Pháp là xuất sắc nhất trong mọi sự huệ thí. Niềm vui về Pháp là cao siêu nhất trong mọi loại niềm vui. Sức mạnh đức Nhẫn là cái lực mạnh nhất trong mọi cái lực. Ái dục hết : Khổ hết, là Diệt đế nhiệm mầu nhất trong Tứ đế.

Truyện tích
về cái "nhất" thứ 3 Xưa, có ông vua huy động quân đội xâm lăng 1 nước mà ông cho là thù địch với ông. Lần thứ nhất, cận thần nước bị xâm lăng tâu vua, giặc áp sát biên giới rồi, xin vua chuẩn bị đánh trả. Vua nói, rõ ràng đã có chủ ý, việc này không đáng cuống cuồng. Lần thứ hai, cận thần tâu, giặc đánh ngoài cửa thành rồi. Vua tự tại, chỉ nói các người nên lo việc nhà đi. Lần thứ ba, họ tâu, giặc hung bạo, ập vào trong cửa thành rồi, vua tính thế nào ? Vua nói, việc nên tế nhị một chút. Bấy giờ vua giặc tiến vào chánh điện, cận thần tâu, vua nói, từ lâu, ta nghĩ sống trong cuộc đời biến động, ta muốn sống không biến động. Ta muốn vào núi rừng, tu dưỡng đạo hạnh. Còn nay, bạo chúa của giặc muốn giết ta để cướp dân cướp nước ta. Ta chết cho dân yên, ta không từ. Vua giặc nghe biết như vậy thì thán phục quá, lớn tiếng mà rằng, lành thay, lành thay đức vua vĩ đại. Tôi thắng, thì ra chỉ nhờ ngài không đánh ! Còn ngài, ngài đã thắng, theo quan niệm và phong cách của ngài - của cái lực siêu phàm. Ngài thay đối từ lâu, còn tôi, tôi mới học được của ngài. Theo đó, tôi xin ngài trở lại thống lý quốc gia của ngài. Tôi triệt thoái, vô điều kiện và ngay bây giờ. Rồi chúng ta kính trọng mà sống với nhau...

Phẩm 28, QUAN

(quan sát) có Pc 484 - 515

Pc 484

Hãy nhìn thấy nhược điểm của mình, đừng dòm ngó tì vết của người. Ai cũng có sơ hở, nhưng, như quạt thóc, chỉ những hạt lép bay đi.

Pc 485

Tự cho mình không có tì vết gì, có nghĩa cùng lúc cho người khác có lỗi. Thái độ như vậy thương tổn cả đôi bên. Và chỉ thấy người có lỗi thì còn biết bao dung ai ?

Pc 486

Đức tính hổ thẹn giữ cho tuổi thọ tăng lên. Còn dữ như diều hâu, mạnh như lực sĩ, có khi chỉ làm cho mạng sống thúc ngắn lại.

Pc 487

Đức tính hổ thẹn làm cho tuổi thọ tăng lên vì không ham tận hưởng, mà thường cầu cái hạnh thanh tịnh. Cử chỉ càng không sơ suất, vì biết nhắm vào tuổi thọ chân thành, trong sáng.

Pc 488

Con người phần nhiều sống mù mờ, kẻ có mắt sáng thì ít lắm. Bầy chim sa lưới, chỉ có vài con thoát được mà bay lên ; ngụ ngôn này cho thấy chỉ việc sinh lên chư thiên mà đã hiếm đến nỗi không đủ đế nói đến.

Giải thích

"Con người phần nhiều sống mù mờ, kẻ có mắt sáng thì ít lắm", là sống theo bản năng mà thôi, ít có tư tưởng gì đáng kể. Trong Trường a hàm, Phật nói với Phạn chí Trường trảo, những kẻ sống không có quan điểm chính xác, tức không chánh tín, không hiếu thảo, không trật tự, thì nhiều như khối đất lớn. Những kẻ sống có quan điểm chính xác thì hiếm như đất trong móng tay.

Pc 489

Quan sát cuộc đời chỉ thấy toàn là suy biến. Quan sát mọi hiện trạng thấy toàn không có thực chất. Kẻ ngu tự nhốt tự buộc vào trong bóng tối vô minh.

Pc 490

Ai cũng ảo tưởng mình có 1 cái Ngã. Vì cái Ngã ấy mà sinh tai họa. Mỗi phái dị giáo đều có 1 cái Ngã, không ai dung ai, không ai nhìn thấy chông gai của quan điểm sai lầm ấy.

Pc 491

Nhưng quan sát thì thấy những dữ kiện tạo ra chông gai ấy chính là những gì họ ham muốn. Và rằng những gì cái Ngã của tôi có thì anh không có, những gì cái Ngã của anh có thì tôi không có.

Pc 492

Như vậy là vì cái Ngã mà kiêu ngạo, mà nhiễm bẩn sự kiêu ngạo ấy. Và cũng như vậy mà bị mê hoặc bởi chính sự thấy biết của mình, không thoát khỏi giới hạn sống chết luân chuyển.

Pc 493

Từ cái Ngã đã cố chấp mà hình thành 2 biên giới. Biên giới thứ nhất, những thành quả tu học, đã hay sẽ đạt được, vì cái Ngã mà nhiễm bẩn cả - nhiễm cái bẩn tà kiến và cái bấn ái dục. Biên giới thứ hai, là vì cái gốc bịnh tà kiến chấp Ngã mà ngoại đạo dị giáo học tập các kỹ thuật : học tiếng quạ kêu, học tiếng chim kêu, học tiếng nai kêu... Nhưng quan sát thấy các vị giữ giới toàn hảo, tu tập phạn hạnh trong sáng, sẵn lòng chăm sóc bịnh khổ..., thì thế mới là biên giới cuối cùng. Biên giới này Như lai thấy rõ, và ai tin theo, quan sát theo, thì đây là giới hạn cuối cùng của luân hồi.

Pc 494

Hãy quan sát bong bóng nước, hãy quan sát ảo tưởng nước của ngựa hoang lúc khát. Hãy như thế mà quán sát cái thân 5 uẩn thì không còn thấy mặt tử thần nữa.

Truyện tích

Xưa, có công chúa con vua, được vua thương lắm. Gặp lúc mưa lớn, nước đổ xuống, bong bóng nối lên. Công chúa thấy, thích lắm, thưa với vua cha, con muốn lấy bong bóng ấy làm vòng hoa trên đầu. Vua nói, bong bóng ấy không nắm được, làm sao làm vòng hoa? Công chúa nhõng nhẽo, không được thì con chết cho coi ! Vua đành gọi những chuyên viên làm vòng hoa, bảo, hãy lấy bong bóng nước làm vòng hoa cho con ta, không thì ta chặt đầu ! Họ tâu vua, chúng tôi thật không biết làm sao lấy được bong bóng ấy. Trong nhóm có 1 chuyên viên già, tâu vua, tôi có thể lấy được. Vua mừng lắm, bảo con gái, có 1 chuyên viên già có thể lấy bong bóng nước, xâu lại làm vòng hoa. Con hãy đi theo ông ấy, đích thân nhìn cho biết. Công chúa vâng lời, đi theo. Bấy giờ chuyên viên già nói với công chúa, tôi không phân biệt được, theo ý công chúa, bong bóng ấy cái nào đẹp cái nào xấu. Xin công chúa đích thân chọn lấy, đưa cho tôi xâu. Nhưng công chúa đưa tay chạm cái nào vỡ cái đó, suốt buổi mà không được 1 cái. Công chúa bỏ về, thưa với vua cha, bong bóng nước trong ngoài rỗng cả, chỉ lừa mắt người chư không có gì. Xin cho con vàng tía làm vòng hoa thì hoa ấy không khi nào khô héo.

Pc 495

Hãy quan sát bong bóng nước, hãy quan sát ảo tưởng nước của ngựa hoang lúc khát. Hãy như thế mà quán sát cái thế giới của cái thân 5 uẩn thì cũng không bao giờ gặp mặt tử thần nữa.

Pc 496

Nên quan sát cái thân như cỗ xe lắm màu sắc của vua đi. Cái thân ấy, kẻ ngu ham thích, người trí mong xa rời.

Pc 497

Nên quan sát cái thân như cỗ xe lắm màu sắc của vua đi. Cái thân ấy, kẻ ngu ham thích, người trí xa rời.

Pc 498

Nên quan sát cái thân bị bịnh hành hạ. Bịnh với Ngu hợp lại thì ở thị gì được cái thân ấy ?

Pc 499

Nên quan sát cái thân như bức vẽ với màu tóc xanh biếc. Cái thân ấy kẻ ngu thấy rất duyên dáng, hết muốn đến Niết bàn.

Pc 500

Nên quan sát cái thân như bức vẽ với màu tóc xanh biếc. Cái thân ấy kẻ ngu thấy rất duyên dáng, người trí thì chán ngán.

Pc 501

Đem màu vẽ mà trang điểm cái thân xấu xí, dơ bẩn. Cái thân ấy kẻ ngu thấy duyên dáng, hết mong vượt qua "bờ bến bên kia".

Truyện tích

Xưa, có 1 thương hào rất giàu, nghĩ thầm, thời nay tuổi trẻ xuất gia chưa hết tình dục. Ta mời về nhà, bảo phụ nữ trong nhà trang điểm rất kỹ, bưng hiến thực phẩm, thì biết họ còn tình dục hay không. Nghĩ là làm. Ông đến chùa mời các vị trẻ tuổi. Trong đại chúng được mời có 1 vị La hán đủ cả 6 loại thần thông, biết ý thức bất hảo của thương hào. Ngài biến hóa 1 bộ xương, và thưa với đại chúng, hãy nhất tâm mà cầu Niết bàn, chớ nổi tư tưởng dơ bẩn khi nhìn nữ sắc. Thương hào mục kích mọi động tác của vị La hán, thán phục và lạy ngài sát đất. Nhóm phụ nữ cũng xấu hổ, lui cả vào nhà sau. Vị La hán nói với thương hào, Phật pháp mênh mông. Ông toan đem cái bát lường nước biển cả ! Ngài tụng lại cho ông nghe Pc 501 của Phật dạy, rồi ra về. Thương hào và nhóm phụ nữ ai cũng tự sinh thiện tâm, tôn kính Tam bảo. Sau đó, ai cũng thấy được "dấu chân của Pháp".

Pc 502

Vướng mắc dục lạc, ô nhiễm dục lạc, không cứu xét dục lạc là dữ kiện sinh ra kiết sử : không thể đem cái sinh ra kiết sử mà vượt khỏi dòng nước tái sinh trong 3 cõi.

Pc 503

Hai cõi trên cõi Dục hoàn toàn không có dục lạc của cõi ấy. Hãy quan chiêm sự tráng quan ấy. Như thế là giải thoát những gì trước đây chưa vượt qua.

Pc 504

Đã ra khỏi hoa viên rồi trở lại hoa viên ấy, thì hãy coi người này thoát vòng ràng buộc lại mắc vào vòng ràng buộc ấy.

Truyện tích

Xưa, Phật về thăm cố quốc Ca duy la, tạm trú trong lâm viên Ni câu loại. Bấy giờ sắp đến giờ ngọ, Phật chỉnh lại pháp y, tay cầm bát ứng khí, cùng thị giả A nan vào khất thực trong hoàng thành Ca duy la. Thanh niên Nan đà ở trên lầu cao, nhìn thấy thì đi mau đến chỗ Phật, lạy Ngài rồi thưa, gia tộc Ngài hào hùng nhất nước, Ngài vốn sẽ là vị Chuyển luân thánh vương, tại sao tự làm nhục mình, mang bát đi khất thực như vậy ? Ông đỡ lấy bát của Phật, vào để đầy thực phẩm quí. Phật bảo ngài A nan, Như lai trở lại lâm viên Ni câu loại. Nan đà ra, ông bảo hãy trực tiếp trao bát cho Như lai. Ông đừng cầm giúp. Nan đà trở ra, nghe lịnh của Phật, đành mang bát đi theo sau Ngài. Vợ ông chạy theo, bảo, Nan đà, về gấp với em. Em chờ cơm đấy. Đi được 1 lát, cô lại cho người chạy theo, nhắn bảo về gấp, đừng ở lại chút nào. Cô quay quắt như thế vì sợ chàng bỏ nhà mà học đạo. Nan đà mang bát đến chỗ Phật, tự tay nâng bát trao cho Ngài, thưa, xin Ngài nhận liền cho, con phải trở về. Phật dạy, Nan đà, ông đã đến đây, thì, ngay bây giờ, hãy xa gia đình, cạo tóc, mặc pháp y. Tại sao muốn trở về ? Bấy giờ Phật dùng oai thần của Ngài, ép ông xuất gia, tu học theo Pháp. Ông bị ở trong tịnh thất, không được ra ngoài. Cứ như thế cả tháng. Hôm nay, theo thứ tự, ông được đưa thẻ trực nhật. Ông mừng thầm, hễ rảnh việc thì chạy trốn về nhà. Thế là ông chấp tác rất chu đáo và nhanh chóng, kể cả việc lấy nước và quét dọn. Rồi cởi bỏ pháp phục, mặc đồ trắng, và sợ gặp Phật, ông đi đường nhỏ. Thế nhưng đi chưa được bao nhiêu thì thấy Phật ngược đường đi lại. Ông chạy đến ẩn mình nơi 1 thân cây lớn, thì cây biến ra sau ông. Ông chạy ngược lại, thì cây trốc gốc thành cái hố. Ông ẩn mình trong hố ấy thì Phật đã đến gặp ông, hỏi, Nan đà, ông làm gì mà ở đây ? Ông xấu hổ, lặng thinh. Phật hỏi đến lần thứ 3 ông mới thưa, con muốn về nhà gặp vợ con. Phật nói, Nan đà, học Đạo mà nghĩ đến Dục, ông không sợ cái họa đốt mình trong đời sau hay sao? Phật nói cho ông Pc 504 như trên.

Phật lại bảo, Nan đà, Như lai sẽ đưa ông du ngoạn trên chư thiên. Ông đừng sợ. Phật nắm tay ông thăng lên chư thiên, thấy vô lượng cung điện nguy nga, tráng lệ. Trong đó có 1 tòa được làm toàn bằng vàng ngọc. Bên trong có nhiều ngọc nữ, không có người nam nào, cũng không có chồng. Nan đà hỏi Phật. Phật bảo cứ đến hỏi họ. Họ bảo, ông không biết sao? Phật có ông em tên Nan đà, sau khi chết sẽ sinh lên đây. Ông ấy sẽ là chồng chúng tôi. Nan đà nghe thế, mừng thầm. Trở lại thưa Phật, họ bảo, tòa cung điện ấy, và cả nhóm họ, toàn sẽ là của con. Phật bảo, rán tu thiện hạnh đi, không bao lâu nữa sẽ lên đó hưởng hạnh phúc ! Còn bây giờ, Như lai đưa ông xuống du ngoạn địa ngục. Ngài lại nắm tay dắt ông xuống đó. Trên đường đi, qua vùng núi Thiết vi, thấy 1 con khỉ mù. Phật hỏi, Nan đà, so với con khỉ này thì vợ ông thế nào ? Nan đà thưa, xin Phật đừng đem vợ con so sánh với con khỉ. Vợ con đẹp lắm lắm, thông minh cũng không vừa ! Phật hỏi, nếu so sánh với ngọc nữ ch thiên thì thế nào ? Dạ, thưa, trăm ngàn vạn ức phần cũng không bằng phần nào ! Phật vẫn nắm tay Nan đà dẫn qua các địa ngục. Khí cụ hành hình, sự hành hình, tội nhân gào thét vì bị hành hình, tất cả, thảm khốc đến nỗi không đem cái gì ở trên nhân gian mà so sánh được phần nào ở đây. Trong số khí cụ hành hình có 1 chảo lớn, lính ngục vây quanh, quạt lửa cho sôi lên, nhưng không thấy có ai trong đó. Nan đà hỏi Phật. Phật bảo cứ hỏi những kẻ đang làm việc ở đó, họ sẽ nói cho ông biết. Ông đến hỏi, họ bảo, Phật có ông em tên Nan đà, mê vợ, ý sắp làm vua... Chúng tôi chờ ông ấy chết xuống đây, bắt bỏ vào cái vạc này mà nấu. Nấu đến mấy kiếp, không ít đâu. Nan đà nghe nói, rùng rợn cả người, run rẩy, tái mặt, chạy lại thưa Phật, xin Phật cứu con... Xin Phật chứng biết cho con, Nay con thề nguyền bỏ hắn hạnh phúc trong chốn trần gian, hạnh phúc chư thiên
con có thể có
con cũng không màng.
Con nguyện vĩnh viễn
không gây thêm nữa
gốc ngọn tội ác
trong chốn luân hồi.
Con xin khẩn thiết
cầu cho thân con
và bao kẻ khác
không đọa xuống nữa
vào chốn địa ngục
thảm khốc muôn vàn.
Lạy Phật từ bi
chỉ cho con rõ
lĩnh vực Niết bàn,
cái Pháp cam lộ
trong lắng, mát mẻ,
hết mọi nhiệt độ !

Phật tuần tự tuyên thuyết cho Nan đà cái Pháp tinh tế, mầu nhiệm, đặt ông vào "đạo tràng thường lạc".

Pc 505

Nhân loại đa số lo sợ nên tìm nơi nương tựa. Họ nướng tựa thần núi, thần sông, thần cây, thần miếu. Họ xây miếu, vẽ tượng, rồi cúng vái để cầu phước.

Pc 506

Nhưng nương tựa như vậy không phải cát tường, không phải thượng đẳng, bởi vì không ai đến làm cho họ hết khổ.

Pc 507

Còn ai qui y với Phật, với Pháp của Phật, với Tỷ kheo tăng ly nhiễm của Phật, thì bằng "chánh kiến" thấy biết đích xác, mà họ thấy biết "Pháp tứ đế của bậc thánh triết".

Pc 508

Chánh kiến thấy biết "Pháp tứ đế" là (1) thấy biết về khổ, (2) thấy biết về nguyên nhân của khổ, (3) thấy biết nguyên nhân ấy bị hủy diệt, (4) thấy biết con đường đưa đến sự hủy diệt ấy. Con đường ấy chủ yếu là "bát chánh đạo", làm cho người qui y Tam bảo, kết cuộc, vượt khỏi luân hồi, có nghĩa hủy diệt nguyên nhân của Khổ.

Pc 509

Qui y Tam bảo như vậy là rất cát tường, rất cao siêu, và chỉ có sự qui y như vậy mới trọn vẹn giải thoát cái Khổ.

Truyện tích

Xưa, nước Nhục chi có vua tên Ác thiểu vương. Ông thống lý quốc gia rất được thán phục. Mẹ ông dạy ông, con nhớ khi bị nạn, có thể mất mạng đi nữa, chạy qua chùa tháp thờ Phật, đừng chạy qua phía bên trái, hãy nhớ chạy qua phía bên phải. Lại phải nhớ niệm thầm "con qui y Phật, đấng vô thượng cát tường". Hãy nhớ cẩn thận, đừng quên lời mẹ dạy. Sau đó, khi Ác thiểu vương cất quân đánh vùng Tây vức, ban đầu ông thắng, sau bị bất lợi. Ông cỡi voi mà chạy. Nhìn thấy chùa tháp, nhớ lời mẹ, ông quay voi qua phía bên phải, và niệm thầm con qui y Phật... Địch quân thấy vậy, lui quân cả. Ác sinh vương an toàn, và biết vì sao.

Giải thích

Tu học Pháp thì cái gốc là đức tin. Tin toàn hảo thì Giới toàn hảo. Do đó mà qui y "Phật pháp tăng" thì chí nguyện thành tựu. Con người không có đức tin phò hộ thì khác gì cây không gốc ?

Pc 510

Quán sát là quán sát Tứ đế của Chân như. Phải quán sát Tứ đế qua 3 thì gian là đã quán sát, đang quán sát và sẽ quán sát. Không quán sát Tứ đế qua 3 thì gian như vậy cũng phải quán sát. Quán sát rồi lại quán sát, nhất nhất phân tích cho rõ. Quán sát sao cho không quán sát mà vẫn phân tích rõ ràng.

Pc 511

Quán sát rồi lại quán sát, phân tích cho rõ đặc tính "có thể thay đổi gia trị" của mọi sự. Do vậy, trong Luật tạng đã dạy, bất kể ngày đêm, hãy tinh tiến tu học để đem thân thể không quí báu đổi lấy thân thể quí báu, đem tài sản không quí báu đổi lấy tài sản quí báu, đem tính mạng không quí báu đổi lấy tính mạng quí báu.

Pc 512

Quán sát thuần thục rồi không cần quán sát nữa, phân tích thuần thục rồi không cần phân tích nữa, thì phân tích như không phân tích, quán sát không phân tích mà vẫn rõ ràng.

Pc 513

Tại sao thấy Pháp thanh tịnh là Tứ đế mà nói không thấy gì hết ? Tại sao thấy cái thấy đồng nhất với đối tượng được thấy mà nói không thấy gì cả ? Tại sao thấy ở trong lĩnh vực luân hồi, nhưng không sợ hãi gì vì vẫn diệt trừ kiết sử, mà nói không thấy gì hết? Tại sao thấy đặc tính chủ yếu của cái Pháp hiền thánh tu chứng là ở trong luân hồi mà siêu việt luân hồi, lại nói không thấy gì cả ?

Pc 514

Nếu không quán sát các pháp là vô thường khổ không vô ngã, nhưng quán sát một cách sâu xa về sự không tinh khiết của thân thể, thì đó là giải quyết tận nguồn gốc của cái Khổ, và được gọi là sự quán sát trong sáng, nhiệm mầu.

Pc 515

Cái gì đã làm cho kẻ tầm thường không nhìn ra cái gốc của mọi sự cứ chuyển biến liên tục ? Tự hỏi như vậy mà quán sát về bản thân, thì đó là trừ khử tối tăm, thể hiện ánh sáng vĩ đại.

Phẩm 29, ÁC HÀNH

(điều ác) có Pc 516 - 548

Pc 516

Không làm điều ác,
kính làm điều lành,
làm sạch tâm ý,
đó, lời Phật dạy. (61)

Ghi chú
(61) Bài này lắm chỗ nói đến. Nhưng cũng lắm chỗ ngu ý thấy không thỏa. Ngu ý nghĩ rằng, tạm đưa 3 pháp số để nói, thì câu 1 là 10 ác, câu 2 là 10 lành, câu 3 là 37 giác phần. Kể sự "tuần tự thuyết pháp" của Phật, các kinh luật thường nói giới luận (10 ác) ; thí luận, sinh thiên chi luận (10 lành) ; dục ác, bất tịnh, nên nói về Khổ : khổ, khổ tập, khổ diệt, khổ diệt đạo (37 giác phần). Lý luận 1 chút cũng đủ thấy : không làm ác thì không sợ đọa ác đạo, làm lành thì hưởng phước báo trong phạm vi luân hồi, nhưng không làm sạch tâm ý thì không thể giải thoát. Hiểu như vậy ốn hơn. Toàn bộ Phật pháp gồm trong 3 đại mục ấy.

Pc 517

Huệ thí thì được phước báo. Huệ thí làm cho con người không cất giấu sự phẫn nộ, khéo hủy diệt điều ác, dâm nộ si rồi cũng không còn sót lại.

Truyện tích

Tôn giả Đại mục liên có người em rất giàu. Ngài khuyên nên huệ thí. Ngài dẫn giải, chính Phật thường dạy huệ thì thì phước vô số. Người em vâng lời, mở kho cũ, đặt kho mới, ai đến xin cũng cho, chưa đầy 1 tuần mà hết cả. Ông thưa với tôn giả, vâng lời anh, em cho hết. Nhưng tài sản cũ thì hết, tài sản mới đâu không thấy. Anh dạy có lầm không? Tôn giả nói, phước báo nếu có hình chất thì không gian làm sao chứa cho hết. Mà thôi, để anh tạm chỉ cho chú. Ngài dùng thần lực nắm tay em thăng lên 1 trong 6 tầng trời cõi Dục. Tại đây có 1 tòa cung điện đặc biệt : đẹp nhất, sang nhất, ngọc nữ nhiều nhất mà không có chồng. Ông hỏi tôn giả. Ngài bảo cứ hỏi thẳng họ thì biết. Ông hỏi, họ bảo, đức Phật Thích ca, người nước Ca tì la, thuộc đại lục Diêm phù, có vị đại đệ tử thần thông bậc nhất, đó là tôn giả Đại mục liên. Ngài có 1 người em là 1 trưởng giả rất giàu, vui vẻ huệ thí, cho bất cứ ai nghèo túng. Ông này chết thì sinh lên đây, làm chồng chúng tôi. Cung điện đặc biệt này, và chị em chúng tôi, là phước báo huệ thí của ông. Em ngài Đại mục liên nghe biết như vậy, thiện tâm huệ thí càng tăng lên. Trở lại thưa thật lòng mình với tôn giả. Ngài bảo, thế nào, chàng trai con nhà dòng dõi nổi tiếng, huệ thí có phước báo hay không đấy ? Anh xấu hổ, lạy ngài, hối lỗi. Trở về nhân gian, anh càng huệ thí hơn lên.

Pc 518

Hãy sống đơn độc, đừng theo kẻ ngu. Muốn sống tập thể, hãy sống với người trí. Người trí thì bỏ điều ác, như chim hạc chọn sữa mà uống.

Giải thích

Phép nuôi hạc là hòa nước với sữa cho chúng ăn. Bản tính loài hạc là lỗ mũi xuất hơi thổi nước rẽ ra mà chỉ ăn sữa. Xin dịch đúng chính văn như vậy (Chính 4/742g), để tham vấn nhà chuyên môn nuôi hạc hay nhà sinh vật học.

Pc 519

Chỉ nhìn bao sự đổi thay của cuộc đời, cũng đủ thấy dấu chân bao nỗi thăng trầm của cuộc đời ấy. Vì vậy, người trí không say mê cuộc đời ấy ; cũng vì vậy, người ngu không ưa ở chung với người trí.

Pc 520

Hiểu được mùi vị của sự mong đợi, thì biết ý vị của sự hỷ xả. Thế nên muốn không nóng bức, không đói khát, thì nên hấp thụ đạo vị của Pháp.

Pc 521

Vấn đề không ở chỗ làm thương tổn tâm ý, mà ở chỗ đem điều thiện diệt gọn điều ác. Như vậy thì không bao giờ lo sợ sa vào các nẻo đường ác nữa.

Pc 522

Muốn điêu luyện tinh thần thì phải mài giũa luôn. Người trí dễ điêu luyện bao nhiêu, xứng danh anh hùng bấy nhiêu. Thân gần người trí như vậy thì yên ổn, không lo rầu, phiền bực.

Pc 523

Nói năng không lầm lỡ, ôn hòa, không thô bạo. Nói năng như thể thổi bay điều ác, như gió thổi rụng lá vàng.

Pc 524

Vô cớ khủng bố người đối thoại, phỉ báng các vị thanh tịnh, như vậy là hỗ trợ cho sức mạnh điều ác, không khác gì gió thổi dồn lại bụi bặm, mây khói.

Pc 525

Ai cũng tự biết việc làm của mình. Làm lành thấy lành, làm dữ thấy dữ.
Giải thích

"Làm lành thấy lành" là làm lành thì khi sắp chết tâm thần không rối loạn, thấy hiền thánh đón, thấy nhà cửa, lâu đài, ao vườn đàng hoàng, thấy quần áo và phục sức tự nhiên mặc vào mình, thấy thân mình phát sáng, nhìn rõ tất cả, thấy gì cũng sạch sẽ. "Làm dữ thấy dữ" là làm dữ thì sắp chết tâm thần bấn loạn, thấy lửa dữ, thấy kiếm kích, thấy yêu quỉ, thú dữ, thấy núi dao rừng kiếm, thấy chông gai, hầm hố, thấy ác quỉ vây quanh, thấy gì cũng dơ bẩn.

Pc 526

Làm ác thì sau đó tự chịu ác báo. Ai không làm ác thì sau đó lo gì ?

Pc 527

Hãy xét mình coi trong sạch hay dơ bẩn, lo gì ai dơ bẩn hay trong sạch ? Kẻ ngu không lo luyện mình như luyện sắt thành thép, [không như người trí luyện mình rắn như đá kim cương toàn thạch].

Pc 528

Mắt nhìn sắc tướng mà ý nghĩ bất chính, thì người trí phải áp dụng "chánh niệm". Người trí cứ như vậy mà sống lâu ở đời, không vì cái sống ấy mà làm ác.

Pc 529

Nỗi sợ hãi trên đường đi của thương gia là trai bạn ít mà hàng hóa quá nhiều. Đi qua chỗ hiểm nạn thì xe tải còn bị rơi chốt gãy trục.

Pc 530

Thân không thương tích thì không bị hại vì chất độc. Chất độc không làm gì được khi thân không thương tích. Không cái ác nào làm gì được người không ác.

Truyện tích

Đề bà bấy giờ ở trong hoàng thành La duyệt kỳ. A xà thế vương nói với ông, ông nên đi khỏi nước tôi. Tất cả 16 nước lớn đều kinh ngạc biết nước tôi có ông, kẻ đã mưu hại đức Thế tôn. Đề bà vừa tức vừa lo, trở về nước mình, xông vào cung thái tử Tất đạt, nói với công chúa Cù di, tôi muốn chọn cô làm đệ nhất phu nhân, cô bằng lòng không ? Công chúa nói, đưa tay phải của anh ra, ta muốn nắm nó. Đề bà đưa ra, công chúa nắm thì cả 5 ngón tay đều bật máu. Đề bà chết ngất, một lát mới tỉnh. Công chúa bảo, trừ thái tử Tất đạt, không ai mạnh hơn ta đâu. Nhưng hắn vẫn đi lần vào, định ngồi trên long sàng của thái tử, thì cung nữ xúm lại túm hắn ném xuống dưới long sàng. Chân trái hắn bị thương, không đi được, người nhà của hắn phải chở về. Thanh niên họ Thích bảo, anh nên đối tính, sám hối Phật đi. Nhưng nghe thế thì hắn thầm nghĩ 1 âm mưu. Hắn bí mật làm móng tay bọc sắt, dùng chất độc chết người bôi lên. "Rồi ta làm bộ đến xin sám hối với Phật, cúi lạy sát đất, đưa móng tay quào chân Ngài. Chân bị sướt, độc dính vào, Phật phải chết". Hắn nghĩ thế. Và bảo người nhà chở hắn đến Phật. Cách Ngài 21 nhận, [mỗi nhận chừng 6*48], hắn bảo người nhà dìu xuống để đi bộ. Không ngờ chân hắn chấm đất thì lửa dữ vọt lên, gói trọn thân hắn xuống địa ngục.

Pc 531

Làm ác thì khổ thân, nhưng lắm người vẫn làm. Còn làm lành thì trải rộng ân đức ra, [đời sau được hưởng hạnh phúc], vậy mà việc lành vẫn rất khó có người làm.

Pc 532

Lành thay làm lành ! Lành thay khó làm ác ! Người ác làm ác sao quá dễ ! Người ác làm lành sao quá khó !

Pc 533

Kẻ ngu tự cho mình đúng, khi cái ác kẻ ấy làm chưa chín muồi. Khi cái ác chín muồi thì ác báo cũng chín muồi theo luôn.

Pc 534

Người trí thấy cái ác của mình thì không để cho cái ác đó chín muồi. Nếu cái ác đó không [hay chưa] chín muồi, cái ác đó người trí vẫn coi là ác.

Pc 535

Người trí xét cái ác của mình, thì cái ác đó ngó như điều lành cũng không để cho nó chín muồi. Nếu xét thật là điều lành, và đáng để cho điều lành ấy chín muồi, thì việc này phải là người trí với người trí xét cho nhau.

Pc 536

Người làm ác cũng không phải làm luôn luôn, vì lòng người ấy không vui gì khi biết làm ác thì chịu khổ.

Pc 537

Người làm lành cũng phải làm luôn luôn, vì lòng người ấy rất thích thú khi biết làm lành thì hưởng phước báo.

Pc 538

Làm ác thì trước hết phải kềm chế thiện tâm, nắm giữ ác ý. Vì thế, có lúc muốn làm lành mà vẫn còn ưa cái thú làm ác.

Pc 539

Điều này cho thấy làm ác dầu ít mà cái khổ phải chịu thì rất sâu, trong đời sau. Cái khổ này không có giới hạn nào cả, vì chất độc của cái ác đã vào sâu trong gan ruột.

Pc 540

Làm lành dầu ít mà đời sau được phước báo to lớn. Phước báo này như gieo giống gì thì thu hoạch phong phú trái hạt của giống ấy.

Pc 541

Khinh bỉ người không lầm lỡ, hành hung người không tức giận, thì phải đến 1 trong 10 nơi, [8 nơi địa ngục, 1 nơi quỉ đói, 1 nơi loài vật].

Pc 542

Đau mà ngứa, nói hung dữ, thân tử hoại, bịnh hành hạ, tâm rối loạn, bà con tan, gia sản hết, vua chiếm đoạt, cầu không thỏa, lắm tai biến, chết hỏa hoạn, chết ngu đần. (62)

Ghi chú
(62) Giải thích (Chính 4/746/g) nói Pc 542 này Phật nói. Đề bà dốt, dạy cho A xà thế vương khi còn là vương tử, dùng voi say hại Phật. Nay, xét Pc 542 này có 12 sự, "có thể" toàn là "hoa báo địa ngục".

Pc 543

Làm ác rồi đừng nói không làm. Làm ác lâu rồi đừng nói vô tội. Cũng đừng nói vô tội khi làm lén. Tất cả, hậu quả đời sau sẽ là chứng nghiệm.

Pc 544

Làm ác rồi lo rầu. Làm ác lâu rồi lo rầu. Lén làm ác cũng lo rầu. Tất cả, hậu quả càng lo rầu.

Pc 545

Tạo ra sự lo rầu thì đời này lo rầu, đời sau lo rầu. Kẻ làm ác thì đời nào cũng lo rầu. Kẻ ấy lo rầu vì thấy tội mình làm ra mà lo sợ.

Pc 546

Tạo ra sự vui mừng thì đời này vui mừng, đời sau vui mừng. Người làm lành thì đời nào cũng vui mừng. Người ấy vui mừng vì thấy cái phước mình tạo ra mà yên tâm.

Truyện tích

Pc 545 nói cái lo của tên Lưu ly vương. Hắn cướp ngôi của cha, bạo sát họ ngoại. Hắn lo lửa địa ngục đốt, trốn tránh giữa sông lớn. Nhưng lửa địa ngục vẫn rất ấm áp ôm hắn xuống Vô gián ngục. Hắn chết trong sự kinh sợ sự việc hắn làm.

Pc 546 nói cái vui của thái tử Chiến thắng. Ông bị Lưu ly kết liễu sinh mạng một cách rất hèn. Ông chết với tiếng nhạc của ông ca tụng Phật, lại tái sinh trong tiếng nhạc ấy ở chư thiên. Ông chết trong sự yên tâm việc ông làm.

Pc 547

Đời này bị hối hận nung nấu, đời sau bị hối hận nung nấu. Kẻ làm ác thì đời nào cũng bị hối hận nung nấu. Chính sự hối hận nung nấu, và ác báo mà kẻ làm ác phải chịu, cho thấy việc ác kẻ ấy làm tự có chứng nghiệm.
Giải thích

Pc 547 này Phật nói cho tên Lưu ly vương.

Pc 548

Làm lành, không làm ác, toàn được tác động bởi quá khứ đã tu theo Pháp. Tu theo Pháp thì không sợ gì khi đi trên đường dẫn đến cái Chết, như thuyền rẽ nước mà đi qua sông.

Truyện tích

Phật khi tu Bồ tát hạnh, đã làm 1 quốc vương tên Cho tất cả. Vị quốc vương này vì cứu 1 người Bà la môn mà tự trói mình, đi đến cửa khuyết của vua thù nghịch. Ông này nói, nay sợ ta hả ? Quốc vương Cho tất cả đã trả lời bằng Pc 548 nói trên.

[Đến đời khác, Phật cũng làm Bồ tát hạnh với thân hình quốc vương, tên Thiện túc, cũng sử dụng Pc 548. Truyện tích như thế này]. Xưa, có 1 nhóm quỉ La sát ăn thịt người, ở trong loài người mà làm vua, và dĩ nhiên cũng thường ăn thịt người. Nhóm vua quỉ đánh các lân quốc, bắt được 99 vua người. Nhóm 99 vua người này tâu với vua quỉ La sát, lân quốc có vua tên Thiện túc, tu Bồ tát hạnh qua sự huệ thí, ai xin gì cũng cho. [Họ nói khích], nếu đại vương bắt được ông ấy thì chúng tôi chết cũng đành lòng. Vua quỉ La sát tức khắc huy động lính quỉ đến nước vua Thiện túc, rình cơ hội. Thì đúng lúc ông vua này đang bơi tắm trong công viên sau hoàng cung.

Trong thì gian này, tại nước khác có 1 thanh niên Phạn chí, muốn rời nhà du học. Phép của Phạn chí muốn du học như vậy phải thưa cha mẹ. Và bàn, nếu không lo đủ chi phí thì vay công khố của vua, nhưng phải trả đúng kỳ hạn. Thanh niên học xong, về nhà. Không thấy ai, hỏi hàng xóm, mới biết hết kỳ hạn không trả được, nên vua bắt cả nhà giam vào lao ngục rồi. Anh nghĩ đến thăm cha mẹ lúc này, thế nào cũng bị bắt. Thà trốn tránh ở ngoài, lo cho có tiền để trả rồi đến. Và người anh nghĩ có thể giúp anh là vua Thiện túc. Anh đến xin yết kiến để giải bày nguyện vọng. Nội thị đã được lịnh không để ai chờ đợi như trường hợp của anh. Ông bảo ra nói anh, ông hứa giúp đỡ. Nhưng lỡ đang tắm. Xin chờ cho ông, một lát thôi. Ông nói ông không phụ lòng tin tưởng của ai đâu. Nhưng ông tăm chưa xong thì lính quỉ, rình từ lâu, đã bắt được. Nhìn lui, ông khóc. Vua quỉ nói, chúng tôi nghe nói ông huệ thí, bị nạn cũng không quản, sao bây giờ buồn đến thế? Ông trả lời, tôi huệ thí từ nhỏ, chưa hề từ chối ai. Vừa rồi có 1 thanh niên Phạn chí cần giúp đỡ. Tôi hứa mà chưa giúp được thì bị nạn, nên buồn mà thôi. Vua quỉ nói, nhà vua quả thật là người thành tín. Bây giờ tôi để nhà vua vào làm việc huệ thí rồi ra liền, tôi mới đích thân tin lòng nhà vua. Nhà vua trở vào hoàng cung, mở kho cho thanh niên lấy mấy tùy ý. Xong rồi, ông đến ngay chỗ vua quỉ. Vua quỉ hỏi, nhà vua không sợ chết hay sao mà trở lại đây ? Đế giải đáp, vua Thiện túc nói cho vua quỉ nghe Pc 548, như trên. Nghe rồi, từ trong thâm tâm, vua quỉ rất hổ thẹn, quyết chí thay đổi tâm tính mà làm lành. Vua quỉ nói với vua Thiện túc, nghe ngài nói mới thấy ngài là người hiếm có. Tôi xin buông thả ngài, phóng thích luôn 99 vị vua người. Còn tôi, tôi từ bỏ ngôi vua của tôi. Xin ngài thống lĩnh toàn bộ lĩnh địa này, đem Pháp mà biến đổi lòng người. Tôi đem hết bộ hạ của tôi trở về chỗ cũ. Ngài với tôi, khi nào còn mạnh, tôi xin đến hầu thăm ngài. Ấy thế là 2 vị từ biệt nhau, dân chúng thích thú. Riêng quốc vương Thiện túc không ngừng tích lũy Bồ tát hạnh, cho đến lúc thành bậc Chánh biến giác, ngồi dưới cây Bồ đề đại thụ, cũng nói lại Pc 548.