Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

TỔNG TẬP PHÁP CÚ Pc Bắc tông (kinh Xuất diệu) Trưởng lão Tỷ kheo Trí quang biên dịch Nhà xuất bản Hồng Đức

TỔNG TẬP PHÁP CÚ

Tập 5

3. Pc Bt bổ túc

(kinh Xuất diệu)

Biên tập: Tôn giả Pháp cứu.
Phiên dịch: Tăng già bạt trừng, chủ trì Phạn bản ;
Trúc Phật niệm,
dịch ra Hoa văn ;
dịch quãng đầu
bách kỷ 4 dương
lịch.

Mục lục

Dẫn nhập …… 7

phẩm 1, vô thường (chuyển biến, chết) …… 12

phẩm 2, dục (muốn) …… 106

phẩm 3, ái (yêu thích) …… 147

phẩm 4, vô phóng dật (chớ buông thả) …… 172

phẩm 5, phóng dật (buông thả) …… 192

phẩm 6, niệm (nhớ nghĩ) …… 244

phẩm 7, giới (giữ Giới) …… 274

phẩm 8, học (học tập) …… 312

phẩm 9, phỉ báng (chê bai) …… 331

phẩm 10, hành (hành vi) …… 361

phẩm 11, tín (tin tưởng) …… 383

phẩm 12, Sa môn (Sa môn) …… 413

phẩm 13, đạo (đường đi) …… 430

phẩm 14, lợi dưỡng (lợi dưỡng) …… 452

phẩm 15, phẫn nộ (tức giận) …… 475

phẩm 16, duy niệm (chuyên chú tư duy) …… 502

phẩm 17, tạp (tạp lục) …… 521

phẩm 18, thủy (ngụ ngôn về nước) …… 548

phẩm 19, hoa (ngụ ngôn về hoa) …… 558

phẩm 20, mã dụ (ngụ ngôn về ngựa) …… 575

phẩm 21, khuể (tức giận) …… 584

phẩm 22, Như lai (đức Phật) …… 596

phẩm 23, văn (học) …… 623

phẩm 24, ngã (bản thân) …… 633

phẩm 25, quảng diễn (tạp lục B) …… 640

phẩm 26, thân (người thân) …… 649

phẩm 27, nê hoàn (Niết bàn) …… 661

phẩm 28, quan (quan sát) …… 686

phẩm 29, ác hành (điều ác) …… 712

phẩm 30, song yếu (song song) …… 736

phẩm 31, lạc (yên vui) …… 756

phẩm 32, tâm ý (tâm ý) …… 778

phẩm 33, Tỷ kheo (Tỷ kheo) …… 802

phẩm 34, Phạn chí (Tịnh hạnh) …… 821

Hậu ký …… 857

Dẫn nhập

Vài lời về sự biên dịch

Được gọi là Pc Bt bổ túc vì kinh Xuất diệu (Xd) gồm đủ Pháp cú, Giải thích, Truyện tích. Tuy nhiên, nếu hoàn toàn dịch theo chính văn thì khó đọc khó hiểu. Phải tìm cách biên dịch sao cho đọc hiểu dễ dàng. Nhưng không phải toát yếu mà là lược yếu. Và cố tránh xen lẫn tư ý vào đó. Tư ý là phần Ghi chú.

Có 1 điều quan trọng, là pháp cú trong kinh Xd hầu hết có trong kinh Pc (đã dịch thành tập 1 của bộ Pc Bt này). Nhưng tôi dịch thẳng kinh Xd mà không trích nguyên kinh Pc, vì Xd có khí vị riêng, đáng dịch như vậy.

Về lời tựa của ngài Tăng duệ Ngài là bút thọ khi ngài La thập dịch định bản Pháp hoa. Lời tựa của ngài ghi Xd do ngài Tăng già bạt trừng chủ trì Phạn bản, ngài Phật niệm phiên dịch Hoa văn, ngài Đạo nghi làm bút thọ, thái úy Dao Mân là hộ chủ. Dịch xong non 1 năm. Ngài Tăng duệ kiểm hiệu, nhưng không thấy ảnh hưởng của ngài trong kinh này. Ngài viết tựa ngày 12-8. Hoằng thỉ nguyên niên (quãng đầu bách kỷ 4 của dương lịch).

Xd nói về việc kiết tập
pháp tạng và pháp cú Khi sắp nhập diệt, Phật bảo các tôn giả Đại ca diếp và A na luật, khoan nhập diệt mà lo kiết tập khế kinh, giới luật, a tì đàm, và bảo tạp tạng. Hỏa thiêu, hiến cúng xá lợi của Phật rồi, 500 vị La hán" lợi căn, cụ đức, do tôn giả Đại ca diếp triệu tập, họp lại, đặt 1 pháp tòa cao nhất, mời tôn giả A nan ngồi. Tôn giả Đại ca diếp hỏi, Phật thuyết pháp lần đầu tiên ở đâu, tôn giả A nan nói, "tôi nghe như vầy". Mới nghe nói thế, 500 vị La hán tức thì cùng đứng lên, quì dài sát đất, nói, chúng ta mới đích thân thấy Phật thuyết pháp, mà ngày nay chỉ được nghe "tôi nghe như vầy" ! Các vị khóc cả. Tôn giả Đại ca diếp nói, bắt đầu từ bây giờ, tôn giả nói tôi nghe, đừng nói tôi thấy. Thế rồi kiết tập kinh tạng, luật tạng, luận tạng, và kiết tập Xuất diệu. 2)

Ghi chú
") Nói kiết tập 3 tạng và "bảo tạp tạng" là nói Tập thể B của Kiết tập 1, do tôn giả Ba sư ba chủ trì, sau thành Đại chúng bộ. Nhưng lại nói 500 La hán kiết tập, thì là Tập thể A của Kiết tập 1, do tôn giả Đại ca diếp chủ trì, sau thành Thượng tọa bộ. Tại sao nói như vậy ? Tôi nghĩ 500 La hán kiết tập vẫn được tôn giả Pháp cứu kính trọng, nên nói như vậy, mà thôi, không thấy lý do gì khác.

(2) "Xuất diệu" là 1 trong 12 thể loại của kinh điển, bao gồm Truyện tích, ngụ ngôn. Nhưng kinh Xd chỉ có nghĩa Truyện tích của Pc Bt, được tôn giả Pháp cứu biên tập.

Xd nói về "thế giới ngày mai"
của nhân loại Khi nhân loại sống lâu 84.000 tuổi thì toàn cõi Diêm phù thành 1 xứ, lúa gạo sung túc, dân chúng phồn thịnh. Con gái 500 tuổi mới kết hôn. Ông vua bấy giờ tên Tương khư, [là Chuyến luân thánh vương], đủ cả thất bảo, thống trị bằng chánh pháp. Có cỗ xe với 2 cánh quí báu, cao lớn cả ngàn khuỷu tay, trang trí bằng chuỗi ngọc. Ông tự làm và đốc suất dân chúng hiến cúng những vị hành đạo đắc đạo, chu cấp không tiếc lẫn cho những ai có nhu cầu.

Thời đại này có đức Phật xuất thế, danh hiệu Di lạc, tiếp độ vô số trăm ngàn Tỷ kheo tăng. Sự thể ghi rõ trong kinh "Di lạc thế tôn sinh xuống thế giới này".

Lời mở đầu của tôn giả Pháp cứu

Ngủ nghỉ tỉnh thức thì xin chư vị hoan hỷ suy nghĩ, lắng nghe cho tôi, về những Pháp cú mà tôi biên tập theo sự ghi nhớ của tôi đối với huấn dụ của Phật.

Phẩm 1, VÔ THƯỜNG

(chuyển biến, chết) có Pc 1 - 41

Pc 1

Các hành (") vô thường, hao mòn, biến mất, không thể tin cậy, vì các hành ấy chuyển biến không ngừng.

Truyện tích

Đức Thế tôn du hóa đến Tỳ xá ly, ở đại giảng đường hồ Di hầu. Thanh niên Tỳ xá ly bàn cùng nhau đến yết kiến Ngài. Họ chia 4 nhóm dùng 4 màu : xanh vàng đỏ trắng. Nhóm nào dùng màu gì thì xe, ngựa, lọng, áo, mão, đều cùng màu ấy. Họ vừa đi, vừa đánh chuông, gióng trống, tấu nhạc, diễn kịch. [Từ trong đại giảng đường], đức Thế tôn nhìn thấy, nói với chư vị Tỷ kheo, ai chưa thấy chư thiên du ngoạn hậu viên thì nhìn các nhóm thanh niên này cũng biết được. Vì chư thiên cũng trang phục như vậy, không khác gì cả.

Nhưng đức Thế tôn biết các nhóm thanh niên, cùng hàng trăm ngàn người xem họ, muốn có hạnh phúc như họ đang có đây, ở trong nhân loại hay trên chư thiên. Hạnh phúc họ muốn ở trong phạm vi 3 cõi, chưa nghĩ đến việc thoát ly thảm khổ. Nên đức Thế tôn dạy Pc 1 như trên. Nhiều người, ngay trong cảnh ngộ hiện tại, nghe pháp cú ấy thì hết phiền não, mở tâm trí, và được đạo quả.

Ghi chú
(") Hành : hiện tượng chuyển biến.

Pc 2

Các hành vô thường, đầy những thịnh, suy, có sinh thì có chết. Hết thế mới Vui (2).

Truyện tích 1

[Đức Thế tôn còn ở Tỳ xá ly]. Một nhóm 4 người đẳng cấp Bà la môn, nói với nhau, đối với đức Cù đàm, ai hiến cúng thực phẩm thì sinh chư thiên, ai nghe Pháp thì vào cửa giải thoát. Hiện thời chúng ta muốn sinh chư thiên, không muốn nghe Pháp. Họ cùng đem thạch mật tuyệt hảo đến hiến cúng đức Thế tôn. Người thứ nhất vào hiến thạch mật rồi, Ngài nói "các hành vốn vô thường", người này lấy tay bưng tai, đi ra. Người thứ hai vào hiến thạch mật rồi, Ngài nói "có sinh thì có diệt", người này cũng lấy tay bưng tai, đi ra. Người thứ ba vào hiến thạch mật rồi, Ngài nói "sinh diệt được diệt hết" ", người này cũng lấy tay bưng tai, đi ra. Người thứ tư vào hiến thạch mật rồi, Ngài nói "cái Diệt ấy mới Vui", người này cũng lấy tay bưng tai, đi ra. Nhưng đức Thế tôn biết họ có thể đắc độ. Còn họ, họ đi ra, hội lại, hỏi nhau đức Thế tôn dạy gì không? Họ tuần tự kể lại, thấy 4 câu họ nghe riêng kết lại thành 1 bài chỉnh cú ý nghĩa rất hoàn chỉnh. Họ mau chóng lý giải ý nghĩa ấy. Tâm họ mở ra, ý họ lĩnh hội, cùng được đạo quả A na hàm. Họ tự trách, xin vào cúi lạy ngang chân đức Thế tôn, nguyện được xuất gia, làm Tỷ kheo. Ngài truyền giới Tỷ kheo cho họ, bằng cách nói "Tốt lắm, Tỷ kheo" Đắc giới rồi, họ tự rụng râu tóc, tự mang pháp y, và được liền đạo quả La hán ngay trước đức Thế tôn.

Truyện tích 2

Xưa, Bà la môn cùng học 1 thầy mà chia 2 phái, phái nói vạn hữu thực tại, phái nói vạn hữu hư vô. Phái nói thực tại cho vạn hữu diễn ra tự nhiên. Người vẫn là người, vật vẫn là vật. Tội phước nhân quả không chi phối gì vào đây. Đó là chấp thường, chấp có. Phái nói hư vô cho vạn hữu gì đi nữa cũng là trống rỗng. Sống là ảo tượng, chết là biến mất. Đó là chấp đoạn, chấp không.

Ghi chú
vầy :
2) Pháp cú này dịch chỉnh cú, và đúng điển ngữ, như Các hành vốn vô thường,
có sinh thì có diệt ;
sinh diệt được diệt hết,
cái Diệt ấy mới Vui.

Pc 2 như trên bác bỏ cả 2 tà kiến, quan điểm

sai lầm ấy, khi nói vạn hữu chuyển biến, có sinh diệt, có thịnh suy. Pc 2 còn xác quyết về cái Vui : cái Vui thật phải là "cái Vui hết khổ", cái Vui phải là của tư tưởng "chân lý bậc nhất".

Pc 3

Vui gì, cười gì, khi vọng niệm thường xuyên bùng lên ? Sống trong tối tăm đậm đặc, sao không tìm kiếm đèn sáng ?

Truyện tích

Phật ở nước Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Có 7 người đẳng cấp Bà la môn già yếu, chống gậy đến Phật, lạy rồi thưa Ngài, chúng con ở xa, theo Phật pháp lâu rồi, nay đến yết kiến, xin làm đệ tử. Phật chấp nhận, bảo 7 người ở chung 1 phòng. Nhưng 7 người này không nghĩ đến sự vô thường. Họ nghĩ đến việc đời, nói nhỏ và cười lớn. Họ không quan tâm sinh mạng của họ ngắn ngủi, cái chết không hẹn với họ. Phật đến phòng họ, bảo, các người xuất gia để cầu cái đạo vượt khỏi trần đời. Vậy cười lớn là vì gì? Người ta thường ỷ 5 điều : ỷ trẻ, đẹp, ỷ thế lực, ỷ tài năng, ỷ dòng họ. Còn các người ỷ vào cái gì mà thì thầm rồi cười lớn ?

Giải thích

"Vui gì, cười gì" là Phật quở trách họ không nghĩ đến 4 đạo quả, không nghĩ sống với cái thân 5 uẩn là như ở chung với rắn độc. Khó dạy chính là các người ! "Vọng niệm thường xuyên bùng lên" là bùng cháy lên vì lửa vô thường, vì lửa của khổ, vì lửa lo rầu. Và nhận thấy vọng niệm bùng lên là qua những thói tham sân si, kiêu ngạo, ganh ghét, hoài nghi. "Tối tăm đậm đặc" là vô minh bao trùm xiết chặt lấy họ, không hở 1 chỗ nào để nhận thức nhân quả và giải thoát. "Sao không tìm kiếm đèn sáng", đèn sáng là tuệ giác ; Phật hỏi họ sao không tìm kiếm tuệ giác mà cứ đi tới trong vô minh tối tăm ?

Pc 4

Có hình hài thì chết rồi hình hài ấy vung vãi ra, xương trắng như bồ câu trắng. Như thế có gì mà ưa thích ?

Truyện tích

Phật ở Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ có vị Tỷ kheo lạ, hằng ngày đến khu rừng xác chết. Đường đi phải băng qua ruộng người. Chủ ruộng càu nhàu, vị tăng sĩ này hằng ngày đi đâu về đâu mà không lo tu tập. Ông đón hỏi, ngài là Tỷ kheo, đi đâu mà băng qua ruộng tôi mãi ? Tăng sĩ nói, tôi có việc kiện tụng, đi cầu nhân chứng. Do sự tương quan đời trước xui khiến, chủ ruộng cũng có thể đắc độ, nên lén đi theo tăng sĩ. Thì thấy ngài đến khu rừng xác chết, đủ thứ ghê rợn. Ngài biết chủ ruộng theo dõi, nên đưa tay mời, và nói, những chim và thú đang gặm nhấm xác chết kia kìa, là nhân chứng của tôi đấy. Chủ ruộng hỏi, chim với thú làm sao làm nhân chứng? mà Ngài thưa kiện ai? Tỷ kheo nói, sự thể thế này. Tâm tôi gây cho tôi lắm tai họa. Tôi nhìn những xác chết ghê rợn kia, rồi về phòng tự quán sát thân mình, thấy nó chẳng khác gì những xác chết ấy. Nhưng tâm tôi vẫn dông theo đủ thứ khêu gợi giác quan. Tôi răn dạy, nói, ta đang là phàm phu, tâm chớ tống ta xuống địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh. Nhưng nó đâu có nghe lịnh tôi. Nên tôi mỗi ngày phải đến khu rừng xác chết này, nói cho tâm tôi biết sự "dơ bẩn phơi bày" ra kia, khuyến khích nó kiềm hãm thác loạn, chớ gây dữ kiện nữa cho tội ác ! Chủ ruộng nghe vị Tỷ kheo tự dạy tâm mình như vậy thì gạt nước mắt, nấc lên mà thở dài. Ông vốn đã tu "bất tịnh quán" từ thời đức Phật Ca diếp, nên bấy giờ vị Tỷ kheo và ông cùng được đạo quả Tu đà hoàn, ngay nơi khu rừng xác chết. Và Phật, với thiên nhãn siêu phàm, thấy rõ gốc và ngọn sự đắc đạo của 2 người, lại muốn soi sáng lớn cho tương lai, muốn làm cho Phật pháp lâu dài, nên nói Pc 4 như trên.
Giải thích

"Có hình hài" là có cái thân người, đủ mọi thứ của nó. "Vung vãi ra" là chết rồi thân hình ấy phân hủy. "Xương trắng như bồ câu trắng" là xương tuy còn một thì gian, nhưng trắng hếu, trông rợn người. "Có gì mà ưa thích" là hình hài như vậy người ngu ưa thích, có nghĩa người trí xấu hổ.(3)

Ghi chú
(3) Thân mà đáng bỏ là bỏ cái người thường cưng nó, một cách có hại cho chính nó. Nhưng trong tư tưởng Pháp cú thì thân là đống hoa có thể kết ra nhiều vòng hoa. Tư tưởng này rất đúng với Đại thừa, điển hình như Phạn võng, không có thân thì không thể thọ giới, giữ giới, sám hối khi phạm giới. Nói tóm, thân làm, và làm thành, mọi sự. "Thân người khó có" là tư tưởng khá căn bản của Pg Bắc tông và Nam tông.

Pc 5

Đầu đêm nghiệp thức vào thai mẹ, từ đó chuyển biến theo ngày tháng, đi qua mà không trở lại.

Giải thích

Nghiệp thức đến, nghiệp thức đi, là do thiên nhãn thấy rõ. Không ai và không gì làm cho nó đến nó đi, cũng không ai và không gì cản cho nó đến nó đi. (4)

Ghi chú
(4) Pc 5 này không có Truyện tích. Giải thích cũng chỉ nói chủ yếu. Nhưng nghiệp thức đến (vào thai mẹ) và đi (khỏi cuộc đời) thì quan trọng cho mỗi đời (mỗi giai đoạn sống) ; hiện tượng này không thuộc trực giác (của người thường) mà thuộc thiên nhãn (thị giác thần kỳ). Cái có của thân người thật đến như vậy.

Pc 6 có 2 chỉnh cú

Sáng sớm mới thấy, chiều tối đã không còn. Ngày qua đang còn, ngày nay đã mất.

Ta trẻ và khỏe, nhưng không trông cậy được, vì trẻ và khỏe vẫn chết nhiều hơn, bất kế vô vàn trai gái.

Truyện tích

Xưa, Phật ở Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ tôn giả A nan, sắp đến giờ ăn, vào khất thực trong hoàng thành Xá vệ, từ xa thấy nhóm thanh niên tấu nhạc diễn kịch để thưởng thức. Tôn giả khất thực rồi ra về, thấy 1 diễn viên chết đột ngột, cả nhóm xúm lại khóc than. Tôn giả nghĩ chết sao mau thế. Về tinh xá Kỳ hoàn, tôn giả lạy Phật, thưa rõ sự việc, và nói thật quái lạ. Phật bảo, trước đây Như lai mục kích sự việc quái lạ hơn tôn giả. Như lai ra đi khất thực, thấy thanh niên ở ngoài cửa tinh xá, tấu nhạc diễn kịch mà thưởng thức. Vào thành khất thực rồi về, thấy họ vẫn làm như vậy. Thế thì lạ hơn tôn giả đã thấy đấy. Tôn giả thưa, như thế là bình thường, có gì là lạ. Phật bảo, sinh mạng nhanh hơn gió, họ còn đó mà không lạ sao? Phật xét gốc ngọn của sự việc, muốn chư Tỷ kheo nhận thức sự việc ấy, lại muốn soi sáng lớn cho tương lai, muốn làm cho Phật pháp lâu dài, nên nói Pc 6 như trên.

Giải thích

Chỉnh cú thứ 1 nói sinh mạng như khẻ đá lấy lửa, lửa xẹt ra là tắt liền. Dũng mãnh tinh tiến mới thấy không phải không có gì. Chỉnh cú thứ 2 nói trẻ cũng không trông cậy được, vì trẻ chết nhiều hơn già. Không có thiện căn công đức thì không có gì để cậy trông:

Pc 7

Trong thai thì hư thai, ra thai thì chết non, bé bỏng thì chết yểu, trẻ con thì chết sớm.

Giải thích

Hại các bậc đắc đạo, hại các vị trưởng thượng, hại cha mẹ, thì đọa đại địa ngục, rồi sinh làm người thì "ở trong thai mẹ mà hư thai". Hại người làm phước đức thì "mới ra thai mà chết non". Hại người làm phước đức mà chưa thành thì "bé bỏng mà chết yểu". Hại người làm phước đức đã thành mà chưa trọn thì "trẻ con mà chết sớm".

Pc 8

Già đến trẻ, đến kẻ trung bình, lớp lớp như trái cây chờ chín mà rụng.

Truyện tích

Tôn giả Mã thanh có nói 1 bài chỉnh cú như vầy. Hoặc chết trong thai mẹ. Hoặc chết khi mới sinh. Trẻ khỏe cũng chết. Già thì cam tâm chịu chết. Sự chết như cây ra hoa loạn xạ, nhưng hoa ấy kết trái rất ít. Hãy quyết chí hủy bỏ sự rình rập và kêu gọi của cái chết đối với sinh mạng.

Giải thích

Như cây sinh hoa, sinh rất nhiều mà kết trái chờ chín rất ít. Con người cũng vậy. Hàng trăm hàng ngàn thân người sinh ra, nhưng chỉ có 1 vài người chết thai, chết non, chết yếu, chết sớm. Trong hàng trăm hàng ngàn người khỏi chết như vậy, chỉ có một vài người già mới chết.

Pc 9

Sinh mạng như trái cây chờ chín, thường lo bị rơi rụng. Nhưng có sinh thì có chết, nào ai đến được bất tử.

Truyện tích

Xưa, Ác sinh vương ngự ra vườn sau, coi những hàng cây ăn trái. Tục lệ nước ông trái chín mới ăn, không ăn trái sống. Ông lịnh cho viên chức giữ vườn, trái chín rụng xuống đất không được dâng cho ông. Ai trái lịnh ấy thì chém đầu. Viên chức giữ vườn nghĩ, Ác sinh vương rất tàn bạo. Trái lịnh ông thì chết chắc chắn. Mà vườn cây trái chín rụng xuống đất cả, ông hỏi thì lấy gì đưa ra. Anh nghĩ phải trốn. Anh trèo tường, chạy đến Phật, phục xuống lạy Ngài, xin làm Tỷ kheo. Phật nhận, cho đứng vào hàng ngũ tu học. Nhưng anh không tu học gì hết, nghĩ yên ổn là đủ, cần gì việc khác. Phật hiểu tâm trí anh. Muốn làm cho anh thoát mọi khổ não, sống trong lâu đài Pháp mầu, mà bạt nhổ gốc rễ luân hồi, mà giải thoát kiên cô, nên, ở giữa đại chúng, Phật nói Pc 9 như trên. Anh nghe pháp cú ấy thì tự trách, hổ thẹn, tìm chỗ trống vắng mà tu tập chỉ quán. Và ngay nơi chỗ ấy, anh trở thành bậc La hán.

Pc 10

Thợ gốm nhào đất dẻo mà làm đồ gốm sứ. Đồ gì rồi cũng hư hỏng. Sinh mạng con người cũng là như vậy.

Truyện tích

Xưa, Phật ở Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ có người thợ gốm, hình gì mẫu gì cũng làm tinh xảo. Ba tư nặc vương nước Câu tát la lịnh cho ông chế tạo đồ dùng cho vương. Ông nhiều việc, làm không kịp. Vương giận lắm, lịnh cho cận thần đến nhà ông, đập vỡ tất cả đồ gốm. Ông sợ mất mạng, lén chạy đến nước Ca thi, hành nghề tại đây. Vương sai cận thần đến đập phá hết. Ông lén chạy về nước Câu tát la, hành nghề như cũ. Vương vẫn sai cận thần đến phá. Ông bấy giờ mất hết tài sản, không có gì để ăn để mặc, lại thường lo vương bắt giết, nên trốn chạy vào núi sâu, đi đến chỗ Phật cầu xin xuất gia. Phật yên lặng nhận vào hàng ngũ tu học. Nhưng ông cho hết lo bị giết là đủ, không cố lên mà cầu "cái Pháp của bậc thượng nhân". Phật biết ông phải được hóa độ từ từ. Ngài bảo, ông hết lo cái họa làm đồ gốm, nhưng không lo cái thân 5 uẩn. Cái thân 5 uẩn mới làm cho ông không còn trốn tránh ở đâu, trông cậy ở đâu, cho khỏi luân hồi tối độc. Phật biết rõ nguồn ngọn sự việc, muốn làm cho chư vị Tỷ kheo lĩnh hội, muốn làm cho tương lai thấy ánh sáng to lớn, Phật pháp lâu dài, nên ở giữa đại chúng nói Pc 10 như trên.

Giải thích

Pháp cú này làm cho người nghe ý thức thân thể là đồ dùng dễ hư hỏng nhất. Nó chứa đồ ăn rồi biến ra phân. Và nó thì bất kể người nào, ai rồi cũng chết, và chết thì vất vào khu rừng thây chết. Chư vị Tỷ kheo nghe Phật dạy thì biết sự vô thường, biết cách vượt khỏi sự vô thường ấy. Cái biết này làm cho chư vị đắc đạo La hán ngay trước đức Thế tôn.

Pc 11

Thợ dệt dùng con thoi mà dệt, dần dần dệt hết sợi tơ. Sinh mạng con người cũng là như vậy.

Truyện tích

Xưa có người thợ dệt rất khéo. Ông có đứa con hay nhác, thường nói với ông, dệt mau làm gì ! Xong rồi việc đâu nữa mà làm ? Ông bảo, xong việc này có việc khác. Cãi cọ qua lại, tâm thần đứa con hết bình tĩnh, vỡ gan chết trước mặt ông. Thấy con chết, ông bỏ nghề, xuất gia học đạo. Nhưng quá nhớ con, ông không nghĩ gì làm gì được trong việc cầu cái Pháp tăng thượng. Phật biết tâm ông xoay về đâu, biết nguồn ngọn của việc này. Muốn làm cho chư vị Tỷ kheo tâm lĩnh, muốn soi sáng lớn cho tương lai, Phật pháp lâu dài, nên ở giữa công chúng, Phật nói Pc 11 như trên. Những người được nghe pháp cú ấy biết ai rồi cũng chết, biết gì rồi cũng không còn, và chết thì vất vào khu rừng thây chết. Chư vị Tỷ kheo thấm thía đạo lý vô thường, trở thành La hán ngay trước đức Thế tôn.

Pc 12

Như người tử tù bị dẫn ra phố chợ, thì mỗi bước là bước đến cái chết. Sinh mạng con người cũng là như vậy.

Truyện tích

Phật ở nước Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ Ba tư nặc vương nước Câu tát la lịnh cho viên quản ngục, rằng những kẻ trộm được xử theo pháp luật thì đem ra phố chợ mà hành hình. Có 1 tên thừa lúc đông người nhốn nháo mà thoát được, kiếm pháp y, làm Tỷ kheo. Cố nhiên anh ta không nghĩ gì khác, cho rằng thoát chết là đủ rồi. Anh nghĩ anh tu chỉ cần có thế, không gắng bước tới cầu cái Pháp thượng nhân. Phật biết anh nên được hóa độ từ từ, gọi mà bảo, anh thoát cái họa làm kẻ trộm, nhưng cái họa "thân thể 5 uẩn" của anh, anh vẫn bị, và bị lắm kiếp. Cảnh giác cho anh rồi, Phật, vì biết gốc ngọn của việc này, lại muốn làm cho chư vị Tỷ kheo thấu triệt vấn đề, muốn làm cho tương lai được ánh sáng to lớn, Phật pháp lâu dài, nên, ở giữa đại chúng, Ngài nói Pc 12 như trên. Vị Tỷ kheo, mà gốc là kẻ trộm, nay lặng yên suy xét, tự trách sâu xa, lý giải lĩnh hội cái sự thịnh suy vô thường là có từ bao giờ kia, chẳng phải nay mới được nói đến. Anh, với sự tự giác sâu xa như vậy nên được đạo quả La hán, ngay trước đức Thế tôn.

Pc 13

Dòng sông chảy xiết, chảy tới chứ không chảy lui. Sinh mạng con người cũng vậy, đi qua mà không trở lại.

Truyện tích

Xưa có một nhóm người ngồi bên sông nước, nhìn mà nghĩ nước hại người không ít. Rơi xuống mà thoát chết thì vạn người may thoát được một. Có 1 người thoát chết nơi chỗ nước sâu nhất, chạy đến chỗ Phật xin làm Tỷ kheo. Phật nhận. Nhưng anh không nghĩ gì cần nghĩ. Anh cho khỏi chết đuối là đủ, không gắng cầu cái Pháp thượng nhân. Phật biết anh cần được hóa độ từ từ. Ngài bảo, thân anh khỏi bị chết nước, nhưng vẫn chìm ngập trong chốn luân hồi, nơi ác hành tàn hại anh, ác báo nhận chìm anh. Phật biết nguồn ngọn của sự việc này, lại muốn chư vị Tỷ kheo thông đạt vấn đề, muốn tạo ánh sáng to lớn cho tương lai, Phật pháp lâu dài, nên đối trước đại chúng, Ngài nói Pc 13 như trên.

Bấy giờ chư vị Tỷ kheo nghe Phật dạy thì biết ai rồi cũng vô thường, cũng chết ; biết không bản ngã, không tha nhân ; biết nhất quyết đi đến cửa ngõ Niết bàn ; biết nước sông đủ gì mà nói, nói là nói cái biển sinh tử kia kìa, vĩnh kiếp chìm đắm ; biết tìm cách vượt khỏi dòng nước chảy xiết ấy. Huấn dụ của Phật làm cho chư vị Tỷ kheo đang ở ngay trước Ngài mà đã thành bậc La hán, 3 lần kêu lên, "tốt thay phước báo, chí nguyện nào cũng thỏa". Vô số những người hiện diện thấy chư vị Tỷ kheo đắc đạo A la hán, thì ai cũng có ý thức tu hành hạnh thanh tịnh, đắc đạo Tu đà hoàn.

Pc 14

Công lao tạo ra thân người thì lâu lắm mới được [thân ấy]. [Nhưng thân ấy chỉ tồn tại] như gậy đánh xuống nước, nước rã ra là hợp lại liền.

Truyện tích

Xưa, Phật ở thành Tỳ da ly, trong vườn lê ngọt. Bấy giờ nhiều vị Tỷ kheo thấy nước giàu, dân thịnh, cuộc sống thanh bình, lúa gạo sung túc, thì hết giữ khuôn phép, giỡn với nhau "tôi là giáo chủ". Phật ái ngại cái ngu của họ, tập hợp đại chúng, bảo, chư vị Tỷ kheo, Như lai nói 1 mẫu ngụ ngôn cho chư vị tự hiểu. Giả dụ địa cầu này chỗ nào cũng là nước. Có 1 con ba ba mù, sống nhiều năm trong vùng nước mênh mông đó. Có 1 tấm ván cây mỏng, chu vi 1 khuỷu tay ; chỉ có 1 lỗ nhỏ ; bị gió thổi trôi nổi hoài. Con ba ba mù trăm năm mới nổi lên 1 lần. Nối lên phía tây thì tấm ván bị gió thối qua phía nam. Thế nào, chư vị Tỷ kheo, con ba ba mù gặp được cái lỗ nơi tấm ván, hay không? Không, kính bạch Thế tôn. Sau đó trăm năm nổi lên phía nam, thì tấm ván bị gió thổi qua phía tây. Thế nào, chư vị Tỷ kheo, con ba ba mù gặp được cái lỗ, hay không? Không, kính bạch Thế tôn. Cứ như thế, 4 phía cùng 1 tình trạng. Thế nào, chư vị Tỷ kheo, con ba ba mù gặp được cái lỗ, hay không? Không, kính bạch Thế tôn.

Chư vị Tỷ kheo thưa Phật, như thế con ba ba mù với cái lỗ nơi tấm ván, có bao giờ gặp nhau, hay không? Phật nói, có, nhưng rất khó, lâu lắm lắm mới gặp được 1 lần. Nên thân người rất khó được. Khó được, nhưng sống còn rất ngắn, không lâu dài như cổ nhân. Cổ nhân như thời đức Tỳ bà thi, nhân loại sống 70.000 năm. Thời đức Thi khí, nhân loại sống 60.000 năm. Thời đức Tỳ xá phù, nhân loại sống 50.000 năm. Thời đức Câu lưu tôn, nhân loại sống 40.000 năm. Thời đức Câu na hàm mâu ni, nhân loại sống 20.000 năm. Thời đức Ca diếp, nhân loại sống quân bình 100 năm. Thời Như lai, Thích ca mâu ni, nhân loại sống lâu lắm cũng thỉnh thoảng mới có người sống 100 năm. Cổ nhân tích đức mới sống lâu, không có bịnh, không có bịnh thời khí, chỉ có 3 chứng là tính dục, đói khát, già yếu. Còn nay, chư vị Tỷ kheo, thời kỳ mà 5 thứ vẩn đục sôi sục cả lên; sống lâu rất ngắn ; 404 thứ bịnh tràn ngập thân thể. Thân thể ấy ai ham cho nổi, trừ kẻ phàm phu cam tâm sống trong tam giới. Nghe Phật nói như vậy, người nghe lúc ấy ai cũng phát ra cái hạnh thanh tinh bất thoái.

Giải thích

Nói tổng quát, Pc 14 là sự giải thích tính cách "khó được mà dễ mất" của thân thể con người.

Pc 15

Như người cầm gậy chăn bầy bò thịt, già và chết cũng vậy, là loài sâu bọ rúc rỉa sinh mạng con người.

Truyện tích

Phật ở trong thành La duyệt kỳ, thuộc nước Ma kiệt đà. Ngài cùng tôn giả A nan đi khất thực. Trên đường đi thấy có người xua bầy bò cả ngàn con, đến chỗ cỏ tốt cho ăn. Phật hỏi tôn giả thấy người xua bầy bò hay không? Dạ, con có thấy. Phật nói, bầy bò ấy vốn có cả ngàn con, chăn giữ không kỹ, bị ác thú như cọp beo ăn mất quá nửa. Chúng vẫn không hay biết. Chỉ biết húc nhau, hoặc chạy nhảy hoặc kêu rống, mà thôi. Sao chúng ngu đần đến mức ấy ! Nhưng, A nan, loài người cũng chẳng khác gì. Phân biệt bản ngã, kỳ thị tha nhân. Nâng niu thân thể, khoái trá lạc thú. Tàn hại lẫn nhau, đấu đá tận lực. Không thiết quan tâm ác thú vô thường. Khác gì bầy bò, cỏ nước cho tốt, béo tốt bao nhiêu, thúc ngắn mạng sống bấy nhiêu, mà thôi.

Phật về tinh xá, đem việc này dạy cho tất cả 4 bộ đệ tử. Trong số đó có hơn 2 trăm người nghe Pháp đắc Đạo, thành bậc La hán, đủ hết tất cả 6 loại thần thông. Phật nói với chư vị Tỷ kheo, có người nghe kỹ mà đắc độ, có người hiểu khéo mà đắc độ, có người do ví dụ mà đắc độ, có người mới nghe 1 lời mà đã đắc độ. Nghe ví dụ mà đắc độ thì như trường hợp pháp cú này là một. Những sự đắc độ như vậy là nói lên ý nghĩa của sự sử dụng cây gậy.

Pc 16

Ngày nay qua rồi,
mạng sống bớt theo.
Như cá thiếu nước,
đâu có vui gì !

Truyện tích và
Giải thích

Phật dạy, chư vị Tỷ kheo, con người ở đời, việc làm khác nhau, cái thấy cũng khác. Một ngày qua đi, mạng sống bớt theo. Sống lâu trăm năm, nằm mất một nửa. "Người muốn lập công đức, ngày đêm đừng để trống. Ngày đêm mau như điện chớp : mạng sống là như vậy", Phật giải thích Pc 16 bằng chỉnh cú này. Bấy giờ ai đến dự thính, cũng phân tích mà tu hành, vì lý giải rằng, mỗi ngày hay mỗi đêm qua đi, cái chết khó biết lắm. Ngu muội thì y như thói cũ, tham nhiễm để rồi nhận lấy hậu quả. Lý giải thì cố gắng với tâm chí dũng mãnh, đừng để phí mất thân người - như Phật đã dạy Pc 16 trên đây.

Phật lại bảo, chư vị Tỷ kheo, phải hiểu đạo lý pháp cú ấy. Theo đó thì sông sâu nước còn có lúc khô cạn, cá lớn còn phải phơi mình ra, huống chi nước ít. Thế nhưng có lúc mưa lớn, ầm ào vang dội đổ xuống khe suối, thì [nước mênh mông], bờ bên này gọi bờ bên kia không nghe, ngược lại cũng vậy. Rồi có lúc khe suối cạn khô, bao giống thủy tộc mạng sống phải khô theo. Đúng là "như cá thiếu nước, đâu có vui gì" ! [Ớ đây cũng nên biết mạng sống] của chúng sinh. Chư thiên sống 84.000 thời kỳ. Địa ngục sống 1 thời kỳ. Ngạ qu sống vô giới hạn, [với cái "triết lý thì gian" trong Truyện tích sau đây]. Tôn giả Mãn nguyện vào thành Phất ca la khất thực gần giờ ngọ. Bấy giờ có 1 ngạ quỉ đứng dựa cửa thành. Tôn giả hỏi, chị cần gì mà đứng đây ? Quỉ hỏi lại, ngài thấy con ư ? Tôi thấy chị trước khi chị thấy tôi. Quỉ thưa, chồng con vào trong thành này, bây giờ vẫn chưa về, con đứng chờ anh ta. Chồng chị vào thành làm gì ? Trong thành này có 1 thương hào lớn, bị ung thư lâu rồi, nay sẽ vỡ, máu mủ tràn ra. Chồng con cùng 2 người bạn vào ăn máu mủ ấy cho đỡ đói. Tôn giả hỏi, chồng chị vào thành bao lâu rồi ? Thành áp gần bờ sông. Quỉ đưa tay chỉ mà thưa, thành này với bờ sông thay đổi đến nay là lần thứ 7. Chồng con vào thành đã có bằng ấy thì gian. [Trong 1 lúc] mà quỉ sống vô giới hạn, người sống chỉ trăm năm (nhưng không mấy ai được đến số ấy). Ấy là con nói [sự sống trong 1 lúc mà khác nhau đến như vậy giữa quỉ với người], chưa nói giữa người với địa ngục, bàng sinh, tu la, và chư thiên. [Nên ở trên, Phật đã nói với chư vị Tỷ kheo, rằng] "việc làm khác nhau, cái thấy cũng khác".

Pc 17

Mất ngủ thì thấy đêm dài ra, mệt nhọc thì thấy đường dài ra, ngu muội, không hiểu gì về Pháp thì thấy luân hồi dài ra.

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, Phật ở Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Ngài nói với chư vị Tỷ kheo, có 4 trường hợp ngủ ít thức nhiều, đó là gái nhớ trai, trai nhớ gái, trộm cướp, Tỷ kheo. Ba trường hợp trước thấy đêm dài ra, trường hợp Tỷ kheo thì không, vì đêm càng tinh tiến tu học. Còn "không biết Pháp mà thấy luân hồi dài ra" thì Truyện tích như sau.

Bấy giờ Phật còn tạm trú chỗ cũ. Có 1 Bà la môn đời trước có công đức nên đời này có thể đắc độ. Đời này ông giàu lớn, gia nghiệp thịnh vượng, và vợ đẹp lắm lắm. Bấy giờ ông nghĩ nên đến hỏi Phật, rằng chư Phật vị lai có bao nhiêu Ngài ? Phật nói chư Phật vị lai nhiều như hằng sa. Ông nghe mà quá mừng, rằng sẽ mặc sức mà tu. Nay, hãy sử dụng những gì mình hiện có mà bố thí. Với lời Phật dạy, với lòng ông nghĩ, ông nhớ nằm lòng, và phấn chấn xin về. Nhưng về chưa bao xa, ông nghĩ mình hỏi chư Phật vị lai mà quên hỏi chư Phật quá khứ. Quay lại, ông hỏi Phật. Phật nói chư Phật quá khứ nhiều như hằng sa. Nghe như vậy, ông bi cảm mà khóc, rằng chư Phật nhiều như vậy mà mình không gặp được Ngài nào ! Đời này nếu ta cứ loay hoay trong cương vị phàm phu thì tự xuống địa ngục, ở đó thì hết nói ! Rồi nếu được làm người, chắc gì gặp Phật như bây giờ. Ta hãy nương tựa vào Ngài, sao phải đợi đến chư Phật vị lai ! Những gì ta có, là những thứ ngoài thân ta. Ta phải rời bỏ mà lo lấy thân ta. Ông chắp tay, quì dài, thưa Phật xin được đứng vào hàng ngũ xuất gia mà tu phạn hạnh. Phật bảo chư vị Tỷ kheo hãy hướng dẫn cách thức mà truyền Tỷ kheo giới cho ông. Ông, sau đó, ở chỗ trống vắng, tu cái Pháp thượng nhân. Với phạn hạnh vô thượng, ông tự thân tác chứng thành bậc La hán.

Phật xét nguồn ngọn việc này, lại muốn làm cho chư vị Tỷ kheo cũng mau chóng thể chứng Niết bàn, muốn làm ánh sáng lớn lao cho tương lai, Phật pháp lâu dài, nên nói lại Pc 17 như trên.

Pc 18

Không phải con em, không phải cha anh ; khi cái chết bức xúc thì người thân nào cũng không thể nhờ cậy (5).

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, Phật ở trong tinh xá Thạch thất, phía bắc vườn lê ngọt, nơi Bồ đề tràng, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ có 1 thanh niên chuẩn bị nghiêm chỉnh, theo người hướng dẫn đại tài, ra biển kiếm vàng ngọc và của quí. Những người đi theo chia nhóm mà tiệc tùng, chu cấp khốn khó và hiến cúng tăng sĩ đạo sĩ để cầu nguyện. Rồi cùng ra biển, kiếm được vàng ngọc, của quí. Và trở về an toàn. Lại ăn chơi ngay trên bờ biển. Trong đó có 1 người ăn uống vẫn cam khổ. Nhưng anh lại kiếm được lắm vàng ngọc và của quí. Người hướng dẫn hỏi, bây giờ sao anh vẫn sống cực khổ, trong khi có của thì thường làm 2 việc, là bố thí và tiêu xài ? Anh nghe nói, không những không nghe lời mà còn oán hận, đến nỗi tiều tụy. Anh nói với người hướng dẫn, nếu anh ăn uống ngon lành thì lấy gì nuôi vợ con. Rồi bịnh phát cấp tính, anh chết, không về đến nhà. Người hướng dẫn mô tả, "Tham lam, keo kiết cho lắm, chỉ lo cất của và oán ghét khuyên bảo, đến nỗi tử vong" !

Nhưng Phật thấy trước, người hướng dẫn vận dụng tài lực kiếm được vàng ngọc và của quí, cũng sẽ tử vong trên nửa đường về nhà. Phật xét nguồn ngọn của việc này, muốn chư vị Tỷ kheo thể hiện Niết bàn, muốn cho tương lai ánh sáng vĩ đại, muốn Phật pháp thịnh vượng lâu dài trong thế giới này, nên nói Pc 18 như trên. Đại chúng đông đảo nghe Phật nói pháp cú ấy thì lòng mở, ý thông, xây dựng công đức, cứu giúp nghèo khổ, thọ trì trai giới, mỗi năm 3 tháng, hằng tháng 6 ngày, chưa bao giờ thiếu sót. Hiến cúng Tỷ kheo bằng 4 thứ cần dùng đúng giới luật, cung cấp người nghèo bằng 7 loại gia sản quí hiếm. Lại có lắm người thoát ly gia đình, tu Pháp tăng thượng, một cách đều đặn thành La hán cả. Ghi chú
(S) Nhiều chỗ khác nói, người thân muốn giúp cũng không giúp được.

Pc 19

Hàng trăm hàng ngàn chứ không phải một người, bao nhiêu nam nữ con nhà dòng dõi, tích trữ tài sản, nhưng rồi không mấy ai khỏi suy bại.
Giải thích

Con người ở đời xoay xở khắp nơi, không chán chạy theo của cải, dục vọng. Mùa hè nóng bức, mùa đông buốt lạnh, vẫn chịu vô vàn khổ sở âu lo. Thất bại ngàn vạn, thu hoạch chỉ một, vẫn tự khoái trá, không hề tỉnh ngộ. Không dám tự dụng, càng chẳng cho ai, thành ra có của cũng như không có. Sống chết lăn lóc, đời đời liên tục. Với thiên nhãn siêu phàm, Phật thấy bao nỗi mù quáng của con người. Với cái biết tận nguồn tận ngọn, Phật dìu dắt chư vị Tỷ kheo tận hưởng hương vị của Pháp, cung cấp ánh sáng vĩ đại cho tương lai, đốt lên cho lâu đài cái Pháp mà tam thế chư Phật đều hộ trì, nên Ngài nói cho đại chúng đông đảo Pc 19 như trên. Vô số những ai hiện diện đều chuyên chú lắng nghe, tiếp nhận, và tùy trình độ của họ mà ai cũng được những đạo quả cao siêu.

Pc 20

Còn thì hết. Cao thì rơi. Hợp thì tan. Sống thì chết.

Truyện tích 1

Xưa, Phật ở Xá vệ, trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ có 1 Bà la môn lạ, đến chỗ Phật, chào hỏi rồi, thưa Ngài, tại sao loài người thời nay ít dần đi ? Phật nói có 3 nguyên nhân, đó là tham vọng vô lý, keo lẫn chắc cứng, quan điểm sai lầm. Ba nguyên nhân này ảnh hưởng xấu đến thời tiết, khí hậu, mùa màng, lúa gạo. Do ảnh hưởng xấu ấy mà hình thành 3 tai họa. Tai họa thứ 1 là bịnh : bịnh từ cơ thể, bịnh dịch. Tai họa thứ 2 là đói, nhất là đói vì mất mùa. Tai họa thứ 3 là giặc, là nạn chinh chiến do những vua chúa bất đức mà lại ham bành trướng lãnh thổ. Do 3 tai họa như vậy mà loài người thời nay giảm đi.

Phật nói như vậy rồi bảo tôn giả Mục liên hãy hội thoại với khách. Tôn giả vâng lời, và bằng chỉnh cú, nói với khách, "Đất nước này thay đổi không ngừng. Người quản thủ, kẻ quan chiêm, nay đâu còn ai. Hãy tiếp tục chuyển đẩy "bánh xe Pháp" cho chư thiên và nhân loại khỏi chết mà không biết sẽ đi về đâu" ". Khách nghe như vậy thì lòng thông, ý mở, bước ngay vào "dấu chân của Pháp". Và truyện tích này là ý nghĩa của Pc 20.

Truyện tích 2

Phật còn tạm trú như trên. Bấy giờ có 1 bà mẹ chết con, buồn khổ như điên, chạy đến tinh xá Kỳ hoàn, vì trước đó có nghe người ta nói Phật giải trừ được buồn thảm. Bà xin vào, quì dài mà thưa tình cảnh của bà, và xin Phật cứu khổ. Phật bảo bà đi liền vào thành, hỏi xin cho được 1 nắm tro của nhà nào không có người chết, đem ngay về đây. Bà mừng lắm, vào 1 xóm. Nhà nào bà cũng hỏi, trong gia tộc có ai không chết không? Nhà nào cũng nói không có. Họ bảo bà điên mới hỏi như vậy. Bà thất vọng hết cỡ. Rất mệt, nhưng bà chạy về nhà, ôm xác con chạy đến Phật, thưa không có nhà nào không có người chết. Phật bảo, con người ở đời có 4 trường hợp không thể còn mãi, đó là thường còn sẽ hết, giàu sang sẽ nghèo, sống chung sẽ rã, khỏe mạnh sẽ chết. Chạy đến cái chết, hướng đến cái chết, bị cái chết lôi đi, không ai khỏi cái họa ấy. Bà chớ đau đớn cho lắm ! Hãy giữ giới, ăn chay, làm phước tùy sức để cầu phước cho bà, cho cháu. Bà thưa, hiện giờ con thương cháu đến nỗi không kể đến thân con nữa. Tức khắc một đường hào lửa bao quanh bà, bà nóng quá, lấy con che mình. Phật tắt lửa, nói, bà thấy không, mới nói không kể đến thân mình mà đã đưa con ra che mình ! Nhưng, này bà, đó chỉ là cái lửa trong loài người, đủ gì mà nói ! Cái lửa địa ngục, ngạ quỉ, mới muôn vàn khủng khiếp, mà chỉ có cách làm phước mới tránh được cái lửa ấy, mới hướng hạnh phúc trên chư thiên và trong nhân loại, mới đi lần đến Niết bàn.

Bà nghe Phật dạy thì tỉnh ra, tỉnh lần đến nỗi nhận ra nỗi khổ gốc gác là chính cái thân "lắm chuyện" ! Và ngay trước Phật, bà đã rũ sạch bụi bặm, được "con mắt của Pháp", thành bậc Tu đà hoàn.

Bấy giờ Phật, do biết rõ nguồn ngọn của việc này mà nói Pc 20, mở "cửa Pháp" cho chúng sinh tương lai.

Pc 21

Con người khắc nhau đến nỗi mất mạng, rồi tùy việc làm mà chịu tai họa hay hưởng hạnh phúc.

Giải thích

Hết thảy chủng loại sinh vật đều không khỏi chết. Rồi tùy việc làm mà nhận hậu quả. Làm lành thì hưởng phước, làm ác thì chịu họa. Như bóng theo hình, làm sao tránh khỏi. Đó là đại ý của Pc 21.

Pc 22

Làm ác thì xuống địa ngục, làm lành thì lên thiên giới, tu phạn hạnh thì nhập Niết bàn.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ trong thành này bị dịch nặng, người chết nhiều lắm. Thiên nhãn của Phật thấy ai chết mà làm ác thì đọa địa ngục, [làm lành thì lên chư thiên], thấy có vị Tỷ kheo mục kích thảm cảnh mà đốn nhập Niết bàn. Phật biết gốc ngọn của sự việc, muốn soi sáng lớn lao cho tương lai, muốn làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, [nên nói Pc 221, và ai nghe pháp cú ấy cũng phát Vô thượng đạo ý].

Pc 23

Không phải không gian, không phải biển cả, không phải núi đá, [không phải chợ đông], không có chỗ nào thoát được cái chết.

Truyện tích

Xưa, Phật ở thành Vương xá, trong vườn tre Ca lan đà. Bấy giờ có 4 anh em đẳng cấp Bà la môn, cùng được 5 loại thần thông, tự biết 7 ngày nữa sẽ chết, bàn với nhau, thần thông anh em ta đủ sức đảo ngược trời đất, dời núi lấp sông, sá gì quỉ chết (ác quỉ Vô thường) mà không khắc phục được ! Anh cả nói, anh sẽ vào lưng chừng trong lòng biển cả, quỉ chết làm sao tìm được. Em hai nói, tôi vào trong lòng núi Tu di, núi liền lại không dấu vết, quỉ chết làm sao tìm thấy. Em ba nói, tôi sẽ tàng hình trong không gian, quỉ chết hết cách nhìn thấy. Em tư nói, tôi sẽ lần vào chợ lớn ồn ào, ai biết ai, quỉ chết làm sao tìm ra. Bàn định rồi, đem nhau vào cáo biệt vua, kể rõ dự định, và nói, ấy là chúng tôi muốn sống để làm phước cho xứ sở này. Vua nói ngay, cầu chúc các vị tăng tiến phước đức. Họ về, đến những nơi họ chọn. Nhưng ngày thứ 7, người ẩn trong không gian rơi xuống như trái chín rụng, và viên quản lý chợ lớn tâu vua, người lẫn vào đây đã chết. Vua tỉnh ngộ : hai người đã chết, hai người kia làm sao thoát khỏi. Thiên nhãn của Phật thấy họ muốn mà không thể nhảy qua trên đầu ác quỉ vô thường. Ngài vì những chủ ý cần thiết mà nói cho đại chúng đông đảo Pc 23 như trên.

Pc 24

Già thì đau ốm, chết thì nghiệp thức thoát đi, thích thú gia đình là tự trói vào lao ngục, thế nhưng người tầm thường không ngưng được sự đam mê cuộc đời.

Truyện tích

Xưa, Phật ở thành La duyệt kỳ, trong vườn tre Ca lan đà. [Trước đó], nhiều vị Tỷ kheo đã thưa với Phật, xưa kia, đức Thế tôn vì gì mà bỏ lạc thú siêu đắng, xuất gia học đạo? Bấy giờ Như lai đã nói cho họ pháp thoại "Bản sanh của Như lai". Pháp thoại như vầy.

Phụ hoàng Chân tịnh vương lịnh cho quần thần chuẩn bị xa giá để du ngoạn hậu viên. Quần thần tâu, thái tử Tất đạt đa cũng muốn như vậy. Phụ hoàng nghe thì mừng lắm, đồng ý nhường liền, vì nghĩ có thể nhờ du ngoạn mà thái tử hết loạn tưởng. Thế là cuộc du ngoạn của thái tử được bố trí với 30 bộ phận quân đội, 2 bên và trước sau đều có 15 bộ phận nữa. Thêm nữa, Chân tịnh vương đã ra lịnh, trên đường đi, không được có cảnh tượng gì không vui. Thần dân chấp hành kỹ lịnh ấy. Và cuộc du ngoạn thứ nhất khởi diễn. Đến hậu viên, thái tử thấy 1 người già với bao điều thê thảm mà thái tử chưa bao giờ mục kích. Thái tử hỏi tùy viên đánh xe, được biết mình cũng sẽ già như vậy. Thái tử bảo quay về, "lắng lòng suy nghĩ". Chân tịnh vương hỏi, và được phúc tấu mọi việc. Vương thất vọng lắm, nói, ta đã có lịnh không được để thái tử thấy gì không vui. Vương hạ lịnh soát lại : thần dân quả thật chấp hành nghiêm túc. Nhưng cảnh tượng người già là Tịnh cư thiên biến ra.

Rồi cuộc du ngoạn thứ hai thấy người bịnh, cuộc du ngoạn thứ ba thấy người chết, đều diễn ra tương tự, và thái tử "lắng lòng suy nghĩ khắc phục những thảm họa ấy". Bấy giờ, chư vị Tỷ kheo, Như lai không luyến tiếc gì hết, rời khỏi gia đình, cầu Pháp vô thượng, thành bậc Tối chánh giác, hóa độ muôn dân.

Bây giờ, Phật cứu xét nguồn ngọn của sự việc, tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, nên ở giữa đại chúng đông đảo, nói Pc 24 như trên, và chư vị Tỷ kheo nghe Phật nói thì thích thú, lạy Ngài mà cáo thoái.

Pc 25

Già thì thân hình biến đổi, như cỗ xe cũ kỹ. Chỉ có Pháp khắc phục được cái già ấy. Hãy nỗ lực mà học tập Pháp như vậy.

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ có một nhóm nhiều vị Tỷ kheo thưa Phật, kính bạch đức Thế tôn, nay Ngài đã già cả, không như bình thường. Phật nói, chư vị Tỷ kheo, đúng như vậy, đúng như các vị nói, Như lai nay đã già rồi. Nếu chính các vị Tỷ kheo toàn hảo giới hạnh và phạn hạnh, đem thân Như lai đặt trên tòa cao, đi khắp 4 biển, kính trọng như vậy chủ ý muốn báo ơn Như lai, nhưng quên đi rằng, Như lai đã tu cái tâm không kiêu ngạo mà thành Phật. Nên điều Như lai không thể không cảnh giác các vị, là "già thì thân hình biến đổi, như cỗ xe cũ kỹ". Cỗ xe ấy là của vua, được chế tạo bằng vàng và ngọc đủ loại đi nữa, vẫn phải hư hỏng, huống chi cái thân con người là do cha mẹ chế tạo mà có. "Chỉ có Pháp khắc phục được cái già ấy" là các bậc minh trí đem Pháp mà tự dắt dẫn mình, mà giáo hóa không thiếu sót ai. "Hãy nỗ lực mà học tập Pháp" là huấn dụ của chính Phật, rằng hãy đem tư cách có chánh kiến, không phạm giới, mà truyền đạt cái "Pháp bậc nhất" cho hết thảy. Huấn dụ của Phật là như vậy. Thế nên, bây giờ, chính Phật biết rõ xu hướng của người nghe, cứu xét nguồn ngọn của sự việc, tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, nên nói cho đại chúng đông đảo Pc 25 như trên. Ai nghe Phật nói cũng thích thú, lạy Ngài mà cáo từ.

Pc 26

Quái ác thay khi cái già đã đến, sắc thân biến thành lão mạo. Những gì lúc trẻ vừa ý thì nay, cái già đến dẫm nát tất cả.

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ tôn giả A nan chỉnh lại pháp y, để trần vai phải, quì dài, vòng tay thưa Ngài, kính bạch đức Thế tôn, nay con nhìn thấy đức Thế tôn sắc tướng suy biến, tất cả giác quan không còn bình thường. Phật nói, A nan, đúng như vậy, đúng như tôn giả nói. Già thì dung mạo biến sắc, giác quan suy kém. Già liên kết với bịnh, với chết. Những gì trẻ, khỏe, nay bị biến sắc biến chất tất cả. Chủ yếu mà nói, cái làm cho 8 bộ phi nhân loại và 4 chúng nhân loại khổ nhất là già. Đúng là "già đến thì sắc tướng biến đổi, những gì vừa ý lúc trẻ, già đến dẫm nát tất cả". Phật có 32 tướng tốt và 80 tướng phụ, có ánh sáng vòng tròn trên đầu cao đến 7 thước, có 8 sắc thái âm thanh, mà còn bị cái già phá nát, huống chi các loại phàm phu. Với lý do như vậy mà Phật cứu xét gốc ngọn của vấn đề, tạo ánh sáng vĩ đại cho hậu lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, Ngài đã nói cho đại chúng đông đảo Pc 26 như trên.

Pc 27

Sống lâu cả trăm năm, vẫn bị cái chết mang đi. Sự sống bị cái già đè ép, bị cái chết làm rụng xuống lòng đất !

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, quảng diễn Pháp cho nhân loại và dị loại. Bấy giờ mẹ của Ba tư nặc vương đã 120 tuổi, bất thần bịnh nặng, không mấy ngày đêm mà đã mạng chung. Tống táng và thờ phụng đúng phép rồi, vương đến Phật, bỏ hết nghi vệ ngũ sắc, lạy Phật. Phật mời ngồi, hỏi tại sao y phục đại vương lấm đất, thần sắc buồn bã như vậy ? Vương thưa rõ việc mẹ mất, tang lễ xong rồi, con qua hầu Ngài. Phật biết mà cố ý hỏi, đại vương, con người có ai khỏi chết chăng ? Vương thưa, thế giới người thường không có kẻ bất tử. Phật nói, đại vương, xưa nay có 5 cái đáng sợ to lớn, không thể trốn tránh, đó là cái phải già thì già, cái phải bịnh thì bịnh, cái phải chết thì chết, cái phải hao mòn thì hao mòn, cái phải chấm hết thì chấm hết. Đó là 5 cái không đừng được, không hẹn với ai. Thế nên vạn vật vô thường, khó mà còn mãi. Một ngày qua đi, sự sống cũng bớt theo. Và quá mau như nước chảy, sự sống cũng bớt đi một cách mau chóng như vậy. Phật muốn dần dần nói Pháp mầu cho Ba tư nặc vương, nói cho đến cái lẽ "bất thoái chuyển". Nói dần dần là nói về sự san sẻ, sự giữ giới, sự sinh thiên, dục là bất tịnh, phiền não là tai họa. Như sấm sét lóe lửa, sự sống cũng vậy, muốn nó còn mãi là điều không thể. Nhân cứu xét gốc ngọn của việc này, Phật muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, muốn làm cho Pháp tồn tại lâu dài, nên nói Pc 27 cho Ba tư nặc vương và đại chúng đông đảo. Nói pháp cú rồi, Phật nói thêm, rằng thương nhớ người thân quá cố thì hãy làm phước không mệt mỏi. Cái phước truy tiền cho tiên nhân thì như ruộng đất cho nông dân lúa gạo. Ba tư nặc vương do lời Phật mà sau đó trải rộng việc phước, như thể giúp người già yếu có cây gậy mạnh. Vương, 4 chúng Phật tử, và những người tham dự pháp thoại này, ai cũng thích thú, "hoát nhiên giác ngộ", cùng nhau đi nhiều quanh Phật 3 vòng, rồi lạy Ngài mà cáo từ.

Pc 28

Ngày nay qua rồi,
mạng sống bớt theo.
Như cá thiếu nước,
đâu có vui gì ?

Truyện tích

Xưa, Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ biển Nam đột nhiên dâng lên. Có 3 con cá theo dòng nước mà lội lên khỏi biển, lội nhằm nước cạn. Chúng bảo nhau, bọn ta nguy rồi. Bây giờ phải cấp tốc, thừa lúc nước chưa cạn hắn mà cố nhảy về biển cả. Con thứ nhất và con thứ hai rán hết sức, vùng nhảy được về biển cả. Con thứ ba không rán sức vùng nhảy, đành ở lại nước cạn, bị kẻ chài bắt được. Kẻ chài còn thầm khen 2 con cá khôn ngoan, rán sức thoát nạn, con thứ 3 ngu ngốc, ở lại nước cạn nên vào lưới của ta !

Thiên nhãn của Phật thấy 3 con cá mắc cạn mà 2 con thoát được, 1 con chịu chết, lại thấy và nghe anh chài nói thầm. Ngài thấu hiểu đầu đuôi câu chuyện, muốn làm cho tương lai được soi sáng lớn lao, với cách làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong cuộc đời này, nên nói Pc 28 như trên.

Giải thích

"Ngày nay qua rồi, mạng sống bớt theo" là hết thảy loài người cùng có cái ngày ấy, cái ngày sự sống không ngừng, và mau chóng, già yếu kiệt lực, [nhưng không lo tinh tiến để giải thoát]. "Như cá thiếu nước, đâu có vui gì" là cá mà thiếu hay hết nước thì phải chết đủ cách, thì "sống trong nước, chết trong nước".

Pc 29

Sự vật đi qua mà không trở lại. Nên phải nỗ lực siêng năng cả ngày liền đêm. Con cá ở trong lửa bùng cháy: cái khổ sinh tử là như vậy.

Truyện tích

Xưa, Phật ở đạo tràng Thiện thắng, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ có những vị tu hành hoặc ở núi cao, hoặc ở động sâu, ít khi xuất hiện. Chủ đề các vị chỉ quán là quan sát thì gian. Mùa xuân đã đến. Cây cỏ hoa lá tốt tươi. Khe suối nước chảy trong vắt, không có tiếng động ầm ào. Thì gian không nói mà vạn vật sinh cả. Các vị xuống núi, khất thực trong xóm làng, thấy dân chúng ăn chơi vui vẻ. Các vị nghĩ vạn vật bây giờ là thời kỳ bú sữa, rồi mỗi ngày một lớn. Các vị trở về núi cao, động sâu, lặng lẽ chỉ quán. Qua mùa thu, các vị xuống núi, khất thực trong dân gian. Thấy cây cỏ điêu tàn. Tuyết rơi, giá đọng. Khe suối khô cạn. Các vị nghĩ, vạn vật bây giờ rơi rụng. Khí sắc không còn tươi trẻ, hoa lá hết sum suê. Dân gian vang tiếng gào khóc. Cái chết xuất hiện. Các vị nghĩ, nay là thì gian vạn vật hao mòn. Trở về núi cao, động sâu, các vị kiết già mà ngồi, chuyên tâm định ý, quán sát sự chuyển biến của thì gian. Đi ngược từ năm đến mùa, từ mùa đến tháng, từ tháng đến ngày đến đem, cho đến chỉ bằng 1 hơi thơ ra hay 1 hơi thở vào. Hơi thở cũng không còn, mới thấy vạn hữu sinh không có khởi điểm, diệt không có chung cục - các vị nhớ Phật đã nói vô thường không có hang ổ. Các vị lại thấy cái bịnh trầm kha, cái chết kéo dài - các vị nhớ Phật đã nói vô thường thật khổ. Bấy giờ các vị rũ hết, tẩy sạch, chỉ còn trạng thái Niết bàn ở trong tâm nguyện của các vị. Các vị thực hiện các đạo quả Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, A la hán.

Thiên nhãn siêu đẳng của Phật thấy rõ các vị tu hành ở núi cao, động sâu, mà tinh tiến, "bất đoạn thánh tộc". Do cứu xét nguồn ngọn của việc này, Phật chiêu tập đại chúng đông đảo, nói Pc 29 này để soi sáng lớn lao cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài.

Pc 30

Mạng người tương tự ngày đêm, vận hành liên tục và mau chóng, như dòng sông chảy xiết, chảy đi mà không chảy lại.

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, Phật ở lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Phật thuyết Pháp đúng thì gian, đúng trường hợp, đúng trình độ. Đại khái như những kẻ quan niệm "thân mạng thường hằng", cho cái "thân 5 uẩn" hôm nay không khác hôm qua, thì Ngài nói quan niệm như vậy chỉ vì ngu muội, cho cái thân ấy không suy biến. [Sự thật thì] cái thân ấy tương tự dòng sông chảy xiết, giai đoạn trước không phải giai đoạn sau, giai đoạn sau không phải giai đoạn trước. Mạng người cũng vậy : trước đâu phải sau, sau đâu phải trước.

Những ai kiến tạo công đức, dầu 2 chúng xuất gia là Tỷ kheo và Tỷ kheo ni, dầu 2 chúng tại gia là Ưu bà tắc và Ưu bà di, đều biết cái "thân 5 uẩn" như một dòng nước, tư duy chỉ quán cho đến trình độ không ô nhiễm, thì 2 chúng tại gia được 3 đạo quả Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, còn 2 chúng xuất gia được đạo quả A la hán. Thiên nhãn của Phật thấy 4 chúng Phật tử lý giải cái thân 5 uẩn thịnh suy mà tu chứng như vậy. Ngài xét gốc ngọn của sự việc, muốn tạo ánh sánh vĩ đại cho tương lai, và làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong đời này, nên chiêu tập đại chúng đông đảo mà nói Pc 30 như trên. Bốn chúng Phật tử nghe pháp cú ấy thì hoan hỷ, cáo thoái.

Pc 31

Già thì suy biến. Bịnh thì tự hủy hoại. Và thân hình rã nát : cuối cùng của mạng sống là như vậy.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong đại giảng đường Phổ tập, cạnh hồ Di hầu, thành Tỳ xá ly. Bấy giờ Phật nói với chư vị Tỷ kheo, có kẻ tự thị khỏe mạnh, có kẻ tự thị không bịnh, có kẻ tự thị giàu có, có kẻ tự thị quí tộc. Còn ai già yếu thì bị coi là vật phế thải. Phật xét tự thị và khinh người như vậy là do tâm lý phân biệt. Ngài muốn làm cho họ sửa đổi tâm lý ấy, nên nói Pc 31 như trên. Bấy giờ thanh niên thành Tỳ xá ly nghe pháp cú ấy, có người lý giải sự không vĩnh cửu, sự không bản ngã, có người quán sát thân thể không tinh khiết, có người tu tập pháp theo dõi hơi thở, có người tu tập 4 pháp gia hành, có người thành đạt đạo quả Tu đà hoàn hay Tư đà hàm, có người cầu tuệ giác vô thượng của Phật, có người cầu tuệ giác Bích chi, có người cầu tuệ giác La hán. Phật chỉ dùng 1 pháp cú mà hóa độ như vậy cho đông đảo thanh niên Tỳ xá ly, lại đem gốc ngọn của việc này mà tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này. Thanh niên Tỳ xá ly nghe Phật dạy thì thỏa thích, lạy Ngài mà cáo từ.

Pc 32

Thân này không bao lâu nữa sẽ về với đất. Và nghiệp thức thoát đi rồi còn lại chỉ có xương trắng !

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn lê ngọt, thành Tỳ xá ly. Bấy giờ có anh chàng A phạn hòa lợi, đẹp mã nhất đời, đẹp hơn người, đẹp bằng trời. Gia sản lại giàu có, đầy vàng ngọc quí giá. Anh đi bằng cỗ xe như cỗ xe vua lớn đi, đến chỗ Phật, lạy ngang chân Ngài, rồi ngồi qua 1 bên. Bấy giờ những Tỷ kheo chưa sạch ái dục, thấy anh thì mơ tưởng dơ bẩn. Phật biết, gọi bảo, A phạn hòa lợi không bao lâu nữa sẽ nằm trên cái giường cao rộng, giá đến 100.000 tiền vàng. Đột nhiên anh chết. Người ta đưa xác anh đến đám đất hỏa thiêu hoặc khu rừng xác chết. Những Tỷ kheo lếu kinh hoàng ... Phật xét nguồn ngọn của vấn đề, muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, và làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này, nên nói cho đại chúng đông đảo Pc 32 ở trên. Bốn chúng Phật tử nghe pháp cú ấy, có người lý giải đạo lý vô thường, vô ngã, có người quan sát thân là bất tịnh, có người tu tập pháp số tức, có người tu tập 4 pháp gia hành, có người thành đạt đạo quả Tu đà hoàn hoặc Tư đà hàm, có người cầu tuệ giác vô thượng của Phật, có người cầu tuệ giác Bích chi, có người cầu tuệ giác La hán. Bằng 1 pháp cú, Phật đã hóa độ cho đông đảo thanh niên Tỳ xá ly. Và 4 chúng Phật tử nghe pháp cú ấy thì phụng hành tận lực.

Pc 33

Thân này dùng vào việc gì, khi nó thường xuyên là chỗ bài tiết hôi thối, lại còn là nơi bị bịnh làm cho khốn đốn vì già, vì chết ? (6)

Truyện tích 1

Xưa, Phật ở trong vườn Ni câu loại, nước Ca duy la. Dân chúng nước này thường tự thị quí tộc, giàu sang và cường tráng. Hành động tự do, khoe khoang vô địch. Ấy thế mà có kẻ cường tráng nhất lại sinh ra bịnh lở lói, máu mủ không ngừng chảy ra, ai gặp cũng bịt mũi, và đau đớn thì khỏi nói. Phật biết tâm tính của họ. Ngài bảo, thân người thì người nào cũng như người nào, toàn do 4 đại hợp thành, 6 cửa bài tiết. Thân người như vậy là cái nhà cất đặt tai họa, lo buồn tá túc. Bấy giờ thành viên dòng họ Thích ca nghe Phật nói, có người lý giải sự không vĩnh cửu, sự không bản ngã, có người quan sát thân thể không tinh khiết, có người tu tập pháp theo dõi hơi thở, có người tu tập 4 pháp da hành, có người thành đạt đạo quả Tu đà hoàn hoặc Tư đà hàm, có người cầu tuệ giác vô thượng của Phật, có người cầu tuệ giác Bích chi, có người cầu tuệ giác La hán. Phật dùng 1 Pc 33 nói trên mà hóa độ được như vậy cho dòng họ Thích ca của Ngài.

Truyện tích 2

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Có 1 thương hào mời Phật và Tỷ kheo tăng thọ trai. Tỷ kheo tăng đi hết. Phật không đi, chỉ nhờ đem thực phần đến cho Ngài. Phật nhờ như vậy nếu gặp 2 trường hợp : thuyết pháp cho chư thiên và chăm sóc cho bịnh nhân. Bấy giờ Tỷ kheo tăng thọ thỉnh cả, trừ 1 phòng đóng cửa. Phật mở khóa ra, thấy 1 Tỷ kheo bịnh nặng, nằm trên đại tiểu, không xoay mình được. Phật biết mà cố ý hỏi, sao ông bịnh đến như vầy? Ông vốn chất trực, thưa, con bẩm tính ngu ngốc, nhác và khinh người. Chưa bao giờ con giúp ai, nên nay không ai chăm sóc con cả. Con thật cô đơn. Tức thì Phật bế ông, đưa ra ngoài cửa. Trở vào quét dọn dơ bẩn, giặt tẩy đồ nằm đồ ngồi. Lấy nước sạch và ấm tắm rửa cho ông. Giúp ông mặc đồ sạch, và đưa ông vào phòng. Lại đưa tay đỡ đầu cho ông gối, bảo, ông không gắng cầu cái Pháp tăng thượng, nên bịnh mà không ai chăm sóc. Nếu không đem tâm mình lĩnh hội Pháp, thì bịnh còn nguy kịch hơn nữa. Phật từ từ nói Pháp mầu cho ông. Bằng nhiều cách khuyến khích, Phật làm ông dũng mãnh lên, chỉ quán về Pháp.

Phật tạm rời phòng ông, đóng cửa lại. Ngài đến đại giảng đường, dạy vị thị giả hãy cấp tốc đi mời chư vị Tỷ kheo hiện có mặt trong thành Xá vệ, đến họp lại tại đại giảng đường. Chư vị họp rồi, Phật huấn thị, rằng chư vị Tỷ kheo, chúng ta không có cha mẹ bà con bên cạnh để chăm nom lúc bịnh. Chư vị bỏ mặc đồng đạo, thì đúng là không thích đáng với cách cư xử của Pháp. Ngoại đạo sẽ chê trách, rằng đệ tử ngài Cù đàm không có một chút từ tâm nào, coi mạng người như gạch vỡ ngói vụn, chết vì cô độc, không ai chăm nom ! Trong khi Pháp của Như lai rất nghiêm chỉnh, trên dưới hòa hợp với nhau, giúp đỡ cho nhau. Chư vị không làm như thế thì bị chê trách là rất phải. Từ nay sắp đi, đệ tử hầu thầy như hầu cha mẹ, chết cũng không bỏ ; thầy thương đệ tử như thương con ruột, chết cũng không bỏ. Đồng đạo thương nhau, giúp nhau, cũng y như vậy. Thì cái ơn thầy trò, cái tình đồng đạo, sẽ luân lưu lắm kiếp. Đồ dùng hãy quân phân cho nhau, hãy san sẻ cho nhau. Không có thì được phép khuyến hóa người quen. Không có người quen thì được phép khất cầu. Rồi đồ ngon đồ tốt thì dành cho bịnh nhân, đồ dở đồ kém mới dùng cho thân mình. Chư vị Tỷ kheo, ai chăm sóc cho bịnh nhân thì người đó phải được coi như chăm sóc cho Như lai. Phước đức chăm sóc cho Như lai và chăm sóc cho bịnh nhân thật bình đẳng.

Vị Tỷ kheo bịnh nặng thì, sau khi Phật ra khỏi phòng, ông nghĩ cái thân tứ đại tập trung đủ cách thảm khổ. Nó dùng được việc gì, chỉ tiết ra bao đồ dơ bẩn. Nó bị bịnh hành hạ thì cố thoát vẫn chết. Ta phải nghiêm cẩn phụng hành huấn thị của Phật. lông như đang thấy Phật, như đang nghe Phật nói, và đột nhiên đốn ngội, nhập vào Niêt bàn. Chư vị Tỷ kheo đem chìa khóa mở cửa, thấy như vậy, khẩn cấp bạch Phật. Phật nói, vị này vốn có thiện căn. Do thiện căn ấy, Như lai thuyết Pháp cho ông, ông đại ngộ liền, sau khi mạnh mẽ hướng về Pháp, đứng vào Pháp, lĩnh hội được ý chỉ sâu thắm của Pháp. Người con dòng họ của Pháp này đã thế nhập Niết bàn. Chư vị Tỷ kheo hãy tôn thờ xá lợi của ông.

Bấy giờ Phật xét ý nghĩa của việc này, muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, và làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này, nên ở giữa đại chúng đông đảo, Ngài nói Pc 33 ở trên. Ai nghe pháp cú ấy cũng thích thú phụng hành.

Ghi chú
(*) Rất cần nhắc lại rằng, cái thân dầu là như vậy, nhưng có cái thân mới có mọi sự làm phước, nhất là có mọi sự tu học. Nói chính yếu thì cái thân đời này là công cụ không thể thay thế, trong việc làm cho nó tốt hơn, toàn hảo hơn.

Pc 34

Thân này là nơi tiết ra bao nhiêu hôi thối, và họp mặt bao nhiêu bịnh hoạn. Thế nên không bịnh là "sự diệt tận" bậc nhất, đem lại an toàn vĩnh viễn.

Giải thích

[Pc 34 này bổ túc cho Pc 33]. "Thân này tiết ra bao nhiêu hôi thối" vì nó bịnh hoạn dơ bẩn, không ai thích nhìn ; vì nó phiền não lở lói, chối mắt hơn cả. Nó vô thường biến đổi, pháp nhĩ phải mòn phải mất. Khổ nhất trong đau khổ là nó : là cái thân ngũ uẩn. Hãy tìm phương cách thích đáng mà xa lìa cái thân ấy. Hãy khéo mưu cầu tuệ giác mà rời bỏ cái thân ấy. Như thế thì hết thảy khổ não dứt hẳn, không còn thừa sót, nên được gọi là "sự diệt tận". Diệt tận vì trống rỗng, không bao giờ còn 2 phạm trù Sinh và Diệt đối nghịch lẫn nhau mà hình thành ra nhau. "Diệt tận bậc nhất", như vậy, là an toàn vì không còn lo buồn, an toàn vì hết hắn tái sinh - Diệt tận bậc nhất là chính Niết bàn. Bấy giờ những người hiện diện nghe ý nghĩa Phật nói thì thích thú mà tiếp nhận, lạy Ngài mà cáo từ.

Pc 35

Mùa hè nắng nóng sẽ ở chỗ này, mùa đông giá lạnh sẽ ở chỗ kia. Người ngu dự tính và lo lắng như vậy, không biết tai biến gì xảy ra trong tương lai. Truyện tích Xưa có 1 thương hào xây cất nhà cửa. Xuân thu đông hạ, cất nhà và lầu khác nhau. Mặc sức độc đoán, không húy kỵ gì. Giàu vô số, keo lẫn cũng hết cỡ. Không tin nhân quả tội phước, đời này đời sau. Không kế vô thường tai biến, chỉ lo xây cất tiền sảnh, hậu đường, đài mát, phòng ấm. Đông tây 2 dãy, cất mấy chục gian nhà. [Đang hùng hục xây cất như thế, đột nhiên] đao gió cắt xả, rã rời thân hình, chết đến đột ngột. Thiên nhãn của Phật thấy thương hào này sẽ chết như vậy. Lại biết ông bình nhật không thi ân gì cho ai, trái lại, chỉ nghĩ bắt người phục dịch cho mình. Nay chết mà qui hoạch làm nhà chưa xong. Bấy giờ, ở giữa đại chúng đông đảo thành phần, Phật muốn làm rõ nguồn gốc của việc này ; lại muốn tương lai nhận thức rõ ràng, không còn hoài nghi ; nhất là muốn nói lên ấn tín của chính miệng vàng chư Phật ấn định (*) ; làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài giữa cuộc đời này, nên Ngài đã nói Pc 35 như trên. Và ai nghe cũng vui thích phụng hành.
Ghi chú
(*) Tức là pháp ấn.

Pc 36

Có con thì vui thú, yêu thương không rời. Nhưng tiệc tùng, say sưa mà ngủ, bị nước lũ dâng lên dữ dội, chết đuối tất cả.

Truyện tích

Xưa có 1 cư sĩ giàu vô số kể. Vàng ngọc, gia sản, gia nhân, không thiếu thứ gì. Duy thiếu 1 điều là không con thừa tự. Vì muốn có con, ông van vái các thần, tổ tiên, trời đất, vẫn không hiệu quả. Ông đổ bịnh vì lo rầu ngày đêm. "Cái gì quí nhất đều có trong nhà ta". Nhưng không con thì chết sẽ bị sung công tất cả. Thế nhưng ông còn may mắn. Lành bịnh, và chưa tròn 1 năm sau đó, ông sinh được 1 đứa con. Bé đẹp lắm lắm. Cha mẹ hân hoan, mời họ hàng làng xóm tiệc tùng ăn chơi, suốt cả ngày đêm, đến nỗi say ngủ mê man, hết biết trời đất. Bất thần nước lũ dâng lên dữ dội, cuồn cuộn chảy xiết, chủ và khách không mấy ai sống sót.

Thiên nhãn của Phật thấy người cư sĩ này thịnh suy vì đâu. Ngài xét nguồn gốc của sự việc, muốn làm cho tương lai nhận thức rõ ràng, nhất là muốn nói lên ấn tín của chư Phật ấn định, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, nên Ngài chiêu tập đại chúng đông đảo, nói Pc 36 như trên. Chư vị Tỷ kheo lắng nghe, và thích thú phụng hành.

Pc 37, có 2 chỉnh cú

Ta có con. Ta có của. Người ngu miệt mài nghĩ ngợi như thế. Nhưng thân ta đã không là của ta, làm gì có con ta, của ta ?

Ngu mà ngu nhất là tự cho có trí : ngu mà là tự cho có trí thì thật chí ngu.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong giảng đường cao lớn, cạnh hồ Di hầu, nước Tỳ xá ly. Bấy giờ có 1 nhóm thanh niên rành kỹ thuật bắn tên, chê nhau mà cũng tâng bốc nhau. Nhóm này tài nghệ siêu quần, nhóm kia dòng họ cao quí. "Trong cõi Diêm phù này không ai bằng chúng ta". Họ nghĩ có tai biến gì, thì con là ta, và cha ta nữa, tài nghệ bạt tục cả, lo gì không chiến thắng. Không dè chết chóc xảy ra, họ chạy trốn cả !

Pc 38, có 2 chỉnh cú

Chết chóc thì sức mạnh và thế lớn đều không ỷ thị được. Hãy ý thức rằng, chết thì hết sống !

Ai rồi cũng chết. Nhưng không ai chịu biết như vậy. Vậy mới bị chê trách, và lăn lóc trong những đường hướng thê thảm.

Truyện tích

Dòng họ Thích, nước Ca duy la việt, biết kỹ thuật bắn tên của mình "không có gì cản trở được". Lúc chiến đấu với tên "Lưu ly vương" ", họ đã sử dụng kỹ thuật ấy, bắn lông lông rơi, bắn tóc tóc rụng, mà tính mạng không hề hấn gì. Lưu ly muốn rút quân. Nịnh thần của hắn tâu, họ Thích kính cần giữ Giới, bắn mà không bắn chết đâu. Hắn lại tiến quân. Họ Thích lui lại, giữ vững cửa thành, phái sứ giả bạch Phật, "họ Thích nguy cấp vì Lưu ly tấn công". Phật dạy, mở cửa thành thì nguy, đóng cửa thành thì yên. Sử giả phục mạng, kể rõ lời Phật, họ Thích càng cố thủ cửa thành. Lưu ly trấn giữ ngoài cửa, nói với họ Thích, mở ngay cửa thành ra, 2 bên giảng hòa. Trong họ Thích, ai bị ác nghiệp cũ tác động thì chịu mở, ai không thì không chịu.

Thích Xá Mã trước ở ngoài thành, giao chiến với Lưu ly, giết đến 7 vạn người, bắn gãy chân voi, rụng cả ngà voi. Ông nói với Lưu ly, thằng con của đứa tớ gái, đừng lủi đi ! Hãy đợi tao vào thành, lấy thêm vũ khí ! Họ Thích trong thành nghe Thích Xá Mã giết người nhiều quá, gọi ông mà mắng, rằng anh không còn là họ Thích nữa ! Anh làm nhục họ Thích ! Tên anh kể như đã bị xóa số ! Anh phải đi khỏi xứ này ! Xứ này không cần anh ! Hãy đi ngay đi.

Thích Xá Mã đi rồi, Lưu ly lại đòi mở cửa thành. Ai bị ác nghiệp cũ tác động thì bảo, mở cửa ra, coi thằng con đứa tớ gái đủ sức làm gì. Ai không chịu thì nhắc lời Phật mà từ chối. Lưu ly lại áp bức cửa thành. Bấy giờ cậu hắn, ông Thích Ma Ha Nam, nói với hắn, ta muốn 1 điều, anh chịu ta mới nói. Hắn chịu. Ông nói cho ta lặn xuống nước. Ta lặn xuống bao lâu, thì trong thì gian ấy hãy để họ Thích chạy đi. Ông lặn xuống, lấy tóc mình buộc vào rễ cây mà chết dưới đáy nước. Họ Thích thoát cả. Lưu ly sai người xuống nước, coi cậu hắn ra sao, mới biết ông ấy chết rồi. Bấy giờ hắn bắt được 7 vạn thành viên họ Thích vốn đã được đạo quả Tu đà hoàn, không còn sợ hãi gì cả. Hắn đem các vị này vùi xuống đất, cho voi dẫm chết. Kết thúc câu chuyện, là khi ác nghiệp đối đầu, tức cái chết xuất hiện, thì không có gì ỷ thị được. Nên trước đó, trong Pc 31, Phật đã nói với nhóm thanh niên thành Tỳ xá ly, rằng "không, có thể thành đất, đất, có thể thành không" ; ác nghiệp đối đầu thì không trốn tránh được. Phật cũng nói lên ý đó, trong Pc 18. Còn bây giờ thì Phật xét nguồn ngọn của vấn đề, rồi muốn tạo ánh sáng vĩ đại cho tương lai, và làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong cuộc đời này, nên Ngài ở trong đại chúng đông đảo thành phần, nói Pc 38 như trên. Bốn chúng Phật tử nghe Ngài nói, ai cũng thích thú, lạy Ngài mà cáo từ.

Pc 39, có 3 chỉnh cú

Vì như thế thì làm như thế. Làm như thế thì thành như thế. Con người tự làm cực nhọc cho mình, không ngờ già và chết đã đến !

Không đoạn tuyệt ái dục, thì như con nai khát nước, tuôn chạy lung tung, bị thợ săn bắn chết !

Bằng nhiều phương cách mà cố lý giải thân này. Nhưng chưa lý giải đến chỗ cốt yếu, rốt ráo, mà già với chết đã bất thần xuất hiện !

Truyện tích và
Giải thích

(1) Con người vì kiến thức và hành động mà hậu quả khác nhau. Xưa, nước Kế tân có 2 anh em. Người anh xuất gia, đã là La hán. Người em tại gia, lo bề gia nghiệp. Người anh thỉnh thoảng đến nhà em, khuyên bảo bố thí, giữ giới, bồi đắp thiện căn, để sống có danh dự, chết được hạnh phúc. Người em thưa, anh xuất gia, chẳng lo việc quan, không vướng gia đình, không màng gia sản. Bị nhục không buồn rầu, được vui không khoái trá. Nên nói sao cũng được !... Người anh khuyên mãi mà người em không nghe, đột nhiên bịnh, chết, thác sinh làm bò, bị chủ bắt chở muối vào thành. Người anh La hán ngược đường đi ra, gặp người em con bò, nói, "Còng lưng chở nặng, đi xa không nghĩ, bị người điều động, như vậy mới là thư nhàn ! Mũi bị xoi, lưng bị lỗ, ruồi muỗi rúc rỉa, như vậy mới là thư nhàn ! Ăn thì rơm rạ, uống thì nước bẩn, roi gậy không rời mình, như thế mới là thư nhàn ! Làm thân súc vật rồi, phải tính sao đây, có nhất tâm niệm Phật, bậc Chánh biến giác, hay không" ? Con bò nghe anh nói, nghẹn ngào, buồn thảm. Chủ bò hỏi người anh, ngài nói thế nào mà bò của tôi buồn đến như vậy ? Người anh nói, con bò này đời trước của nó là em tôi. Chủ bò thưa, như thế thì trước đây là bạn thân nhất của tôi. Người anh nói, em tôi đời trước nợ ông 1 tiền muối mà ra nông nỗi này. Chủ nhà tức thì nói với bò, tôi thả anh, không bắt anh phục dịch nữa. Bò chí tâm niệm Phật mà nhào xuống khe sâu, chết liền, sinh ngay lên chư thiên. Như thế là làm thế nào được thế ấy, [như chỉnh cú 1 nói].

(2) Có những người ưa tại gia. Nhưng, như 1 người là thái tử mà mê gái con nhà thợ thịt. Gái đẹp như thiên nữ. Thái tử đòi vua cha, quyết lấy cho được. Nhà gái nói rõ, thái tử muốn lấy con tôi thì phải học nghề làm thợ thịt. Thái tử nói với vua cha, con yêu thương nên cam tâm học làm nghề giết mổ ấy. Thế là thái tử đến nhà nàng làm rể. Và cực nhọc đến nỗi chưa lấy được nàng mà đã quên nàng, quên cái đẹp của nàng. Được hỏi, chỉ biết khóc. Đó là 1 chuyện rất tốt cho người thích tại gia. Và đó là con nai [trong chỉnh cú 2]. (

3) Còn những người ưa thích xuất gia. Có trường hợp ưa đến nỗi "5 bên bà con" can không nổi. Nhưng xuất gia mà không học gì hết, không tu gì cả, kể cả vàng ngọc tuệ giác, giải thoát. Ai hỏi được đạo quả La hán chưa, thì trả lời "bây giờ mới nghe nói danh hiệu ấy" ! Nói tóm, xuất gia mà "không học tập Pháp chính yếu", [đúng như chỉnh cú 3 nói].

Thiên nhãn của Phật thấy rõ gốc ngọn, [tức âm bản và hình ảnh] của tất cả nhân và vật trong toàn bộ Pc 39 này. Ngài muốn nói lên "cái lực của Pháp" [trong sự thể nghiệm nhân quả nghiệp báo, trong sự đặc trị ảo tưởng của ái dục, trong sự tập hành theo chính yếu của Pháp], để làm ánh sáng vĩ đại cho tương lai, làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong đời này, nên nói cho đại chúng đông đảo mọi thành phần Pc 39 ấy. Đại chúng nghe Phật nói thì ai cũng được con mắt của Pháp, đi vào dấu chân của Pháp, đang ở trước Phật mà thành bậc Tu đà hoàn cả. Bốn chúng Phật tử nghe thì thích thú lĩnh hội và phụng hành.

Pc 40

Chỉ biết tắm rửa và trang sức cho cái thân, ngu muội, không lo làm theo điều lành, nên khi cái chết ập đến, thì chỉ còn như người mẹ ôm lấy xác chết của đứa con gái bé bỏng.

Truyện tích

Tôn giả Mã thanh thấy con người mù quáng, xung khắc với nhau, không biết lẽ phải. Trường hợp này, như xưa, có 2 vợ chồng ngoại hình rất đẹp, nội tâm rất tốt. Họ thương nhau, trọng nhau, không biết chán nhau. Họ sống như thế khá lâu. Bất ngờ cả 2 bị mù mắt, rất sợ bị lừa. Chồng sợ mất vợ, vợ sợ mất chồng, lo ngồi giữ nhau, không rời nhau chốc lát nào. May mà 5 bên bà con tìm thầy kiếm thuốc, chạy chữa cho mắt lành, sáng ra cả. Vì mù lâu ngày, bây giờ chồng thấy vợ thì hét lên, ai đối vợ tôi đâu rồi, vợ thấy chồng cũng vậy, hét lên, ai đổi chồng tôi đâu rồi. Bà con 5 bên nói cho họ rõ, rằng thị lực mất lâu ngày, bây giờ nhìn trẻ trung thấy ra già yếu, chứ ai đâu tráo đối gì. Già mà đòi trẻ, khác gì cọ nước đá mà kiếm lửa : lầm lẫn đến thế hay sao ? Sao mà khóc lóc, không nhận ra nhau đến như thế ! Nghe bà con phân trần như thế, 2 vợ chồng lấy gương soi mặt, rên rỉ, quái quỉ thay cái già ! hết rồi bao nhiêu trẻ đẹp ! Vợ chồng càng thêm khổ, thêm rầu. Và càng thêm nhớ lời dạy đầy nhắc nhở của Phật, rằng "chỉ lo những việc không đúng với Pháp, bất giác già và chết hiện ra". Lời này của Phật làm cho bao người hiện diện đều vui vẻ cả.

Pc 41

Hãy tu tập tam muội ! Thì sự tái sinh phải kết thúc, thì nhiệt độ khổ não không còn được nữa. Vị Tỷ kheo như vậy trấn áp được quân đội của Ma vương, từ biển cả luân hồi mà vượt qua "bờ bến bên kia".

Truyện tích và
Giải thích

Đại đức Thế tôn tuyên thuyết về sự vô thường chuyển biến, kêu gọi chư vị Tỷ kheo tu tập tam muội. Tu tập tam muội là việc chủ yếu. Chư vị hãy tuân thủ quy định ấy của Như lai. Tu tập tam muội thì ngày đêm 6 buổi, và suốt 6 cử động, (8) thân miệng ý đồng bộ không để phiền não nung nấu, tinh tiến cho dũng mãnh mà tu tập tam muội một cách không sơ hở. Này, chư vị Tỷ kheo, cháy đầu cháy áo thì cứu chữa như thế nào ? Dạ, kính bạch Thế tôn, lấy áo cứu đầu. Không đúng ! Phải cứu đầu cứu áo ! Phải đem thiện pháp tiêu hủy ác pháp ! Phải dụng tâm sao cho thiện pháp không còn bị qua mặt ! Chữ "tái sinh" mà Như lai nói là do Sinh mà có Già, Bịnh, Chết ; do Sinh mà sầu, mà khổ, mà luẩn quẩn luân hồi. Sinh hết là hết sạch bao loại nhiệt độ nóng rát ấy. Pc 41 trên đây Như lai dạy cho chư vị là nhắm vào cái Sinh như vậy (9).

Ghi chú
(8) 6 buổi là đầu, giữa, cuối, của ngày và đêm ; 6 cử động là đi đứng, nằm ngồi, thức ngủ, của thân. (

9) Pc 41 là Phật kết thúc việc Ngài dạy phẩm 1, nói về Vô thường. Ngoài ra, tôn giả A nan có 2 chỉnh cú kết thúc về phẩm 1 này.

[Chỉnh cú 1] Tôi là A nan, nghe sự thể diễn ra trong 1 thì gian thích hợp, ấy là đức Thế tôn nói các pháp thoại Xuất diệu. Chúng sinh mang nặng bẩm tính ngu tối, đức Thế tôn đem lòng từ bi mà cứu vớt.
Giải thích

Nói về vô thường qua các pháp thoại Xuất diệu, cái Nói ấy là Phật nói, văn chương thì toàn hảo, lời tiếng thì không tì vết. "Tôi nghe" là chính tôi, A nan, nghe từ đức Phật, với ký ức rành mạch, không phải do ai nhớ cho. "Nghe Phật nói" là tìm đường nẻo bằng phẳng, nhanh chóng, để chỉ dẫn cho chúng sinh ngu tối. Phật pháp coi chúng sinh như cha như mẹ, nên giải bày cho họ nghĩa lý của Pháp.

[Chỉnh cú 2] Giải thích văn và nghĩa sâu xa, cho người khéo bồi đắp đạo đức của mình. Như thế là chấm dứt nỗi khổ, mau chóng đến chỗ "không còn thừa sót".

Giải thích

Phật pháp đã nói như trên, là nhắm vào sự loại bỏ "kiết sử", không phải chỉ nghe mà được hiệu quả ấy. Xưa kia, tôn giả La vân xin Phật dạy cho cách mau chóng loại bỏ kiết sử, Phật bảo hãy tụng thuộc bản kinh nói về "Mối tương quan đời trước". Tôn giả tụng rồi, không thấy hiệu quả mong muốn. Đến thưa Phật, Phật bảo hãy tụng thuộc pháp thoại nói "Năm uẩn bùng lên" → ... tụng thuộc pháp thoại nói "Sáu thọ" ..., vẫn không hiệu quả. Phật bảo, bây giờ hãy tư duy ý nghĩa những pháp thoại đã tụng thuộc mà tu tập. Tôn giả phụng hành. Thì kiết sử bị khắc phục, đạo quả La hán được thành tựu. Như thế đó gọi là cái Pháp bậc nhất "không còn thừa sót" gì nữa (10).

Ghi chú
(10) Hãy coi lại Ghi chú số 1 trong lời Dẫn nhập, để biết tại sao ở đây nói ngài A nan, vốn là nhân vật tối quan trọng của Tập thể A, Kiết tập 1.