Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

Phẩm 7, GIỚI

(giữ Giới) có Pc 141 - 160

Pc 141

Người trí giữ Giới, cái phước này dẫn ra ba sự đáng quí, đó là nổi tiếng, được lợi, sinh thiên.

Giữ Giới thì thường xuyên thấy Pháp. Nên giữ Giới là sáng tỏa, thành bậc thấy biết chính xác. Đó là cát tường nhất trong mọi sự cát tường.

Giữ Giới thì an lạc. Thân thể không rối loạn, đêm thư thái, ngày yên vui.
Truyện tích và Giái thích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ Ngài nói với chư vị Tỷ kheo, người trí muốn có 3 sự sau đây thì phải thường xuyên giữ Giới. Một, nổi tiếng, là người lành thán phục sự cẩn trọng của họ đối với giới luật của Pháp. Hai, được lợi, là được nhu dụng không thiếu, không phải không san sẻ cho ai. Ba, sinh thiên, là ít nhất chết rồi cũng sinh lên chư thiên. Cái phước giữ Giới là như vậy. Bấy giờ, ở giữa đại chúng đông đảo, Phật nói Pc 141 như trên. Và ai nghe cũng thích thú, phụng hành.

Pc 142

Cái gì già cả vẫn an lạc ? Cái gì vững vàng ? Cái gì là ngọc trong loài người? Cái gì trộm cướp không chiếm đoạt?

Giữ Giới thì già cả vẫn an lạc. Giữ Giới thì vững vàng. Trí là ngọc trong loài người. Phước thì trộm cướp cũng không chiếm đoạt.

Giải thích

Giữ Giới thì già cả vẫn an lạc, là giữ Giới thì tuổi cao, thân già, bậc trưởng lão như vậy, chư thiên thiện thần, nhân loại và phi nhân loại, và cả ác quỉ như quỉ La sát ăn thịt người, ai cũng ngày đêm hộ vệ như bóng theo hình. Giữ Giới thì vững vàng là do tin vào Phật. Đức tin này không còn hoài nghi, và là căn bản toàn hảo. Ngoại đạo, Phạn chí, Phạn thiên, Ma vương, không ai khuynh đảo được người giữ Giới, lại hiến lên người ấy lòng thành của họ. Trí là ngọc trong loài người, vì trí tuệ là ánh sáng, là ngọn đuốc, là cây đèn, là con mắt, là mặt trời, là mặt trăng, là đống lửa, là sự soi sáng của Pháp. Trí, và Phước của Trí, có đủ cả mới được gọi là ngọc trong loài người. Phước thì trộm cướp cũng không chiếm đoạt, như Tạp a hàm ghi, có 1 thiên nhân đến hỏi Phật, rằng cái gì lửa không cháy, gió không lay, nước không rã, đất không tiêu? Cái gì vua quan, giặc cướp, kẻ trộm, sét lớn, không thể gây thương tổn ? Cái gì trong kho, không giữ cũng không mất? Phật trả lời, Phước thì lửa không cháy, gió không lay, nước không rã, đất không tiêu. Phước thì vua quan, đạo tặc, không chiêm đoạt được. Phước thì sấm sét dữ dội cũng không hại được. Phước trong kho, không giữ cũng không mất. Vị thiên nhân nghe Phật dạy thì hoan hỷ, phấn chấn, tán dương rằng, "Tốt thay, đấng Xuất sắc nhất đời ! Ngài đã phóng ánh sáng lớn cho trần gian ! Chúng con nhờ phụng hành về Phước mà được hưởng phước ở chư thiên". Tán dương Phật như vậy rồi, vị thiên nhân lại hỏi Ngài, và được Ngài trả lời bằng Pc 142 như trên. Vị thiên nhân nghe thì nhớ kỹ trong lòng, đứng lên đi nhiễu quanh Phật 3 vòng, rồi ẩn mất, trở về chư thiên.

Pc 143

Giữ Giới, hiến cho, làm phước vì phước, từ đó đến nữa, đến nơi an toàn.

Giải thích

Câu 1, sự hiến cho (bố thí) có 2 cách : hoặc giữ Giới và hiến cho, hoặc hiến cho người giữ Giới. Cách nào hậu quả cũng lắm phước. Câu 2, hiến cho mà không học hỏi (đa văn) thì đủ gì mà nói ; giữ Giới mà còn học hỏi hay hiến cúng người học hỏi, thì phước vô lượng. Câu 3, là từ đời này đến đời sau, đến những đời sau nữa, lòng vẫn vui thỏa, không hối tiếc. Câu 4, là tự biết đã làm phước hết lòng, lòng rất vui thỏa ; giới hạnh đầy đủ, hiến cho trong sáng, hưởng được phước báo, không lạc đường tà; ngày đêm hoan hỷ, hết mọi nhiệt độ. Cái phước giữ Giới, hiến cho và học hỏi, là như vậy.

Pc 144

Tỷ kheo sống trong giới luật, chế ngự toàn bộ giác quan, ăn uống biết chỉ vừa đủ, cảnh tỉnh ý thức như vậy.

Giải thích

Câu 1, là giữ Giới vững chắc, không bị lôi cuốn vì sắc đẹp, tiếng hay, hơi thơm, mùi ngon, khoái cảm, ấn tượng. Câu 2, là thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác, ý giác, đều toàn hảo, tâm không loạn, ý không khác, sử dụng giác quan vào mọi diệu hạnh. Câu 3, là tự lượng dạ dày mà ăn, không cất lại, không hám ăn. Tôn giả Đàm ma nan đề nói, "An nhiều thì bịnh hoạn, ăn ít thì mất sức, nên ăn vừa đủ sống, như cân không cao thấp". Tôn giả Tăng già la sát cũng chép như vầy, khi viết bản kinh Tu hành : Người ta bắt chim nhốt vào lồng lớn, săn sóc, cho ăn uống. Rồi con nào béo mập thì đem vào bếp, mỗi ngày. Có 1 con nghĩ, ăn nhiều thì chết, ăn ít cũng ngủm, chỉ ăn vừa đủ thì thoát. Nghĩ sao làm vậy, nó thoát được. Hành giả cũng phải như thế. Phải nghĩ ăn nhiều thì béo tốt, không thế hành đạo, không thể chỉ quán, cái ác tăng lên ngày đêm. Tham vọng, thịnh nộ, mù quáng, toàn do ăn nhiều, đến nỗi cả đời không thành đạt gì hết. Chính đức Thế tôn cũng dạy như sau, trong khế kinh của Ngài, "Ăn nhiều có 5 cái khổ, đó là đại tiện luôn, tiểu tiện luôn, ngủ nghỉ nhiều, thân nặng nhọc, lo khó tiêu. Với 5 cái khổ như vậy thì tự nhận xuống giới hạn cuối cùng của cái khổ mà không thành gì cho trọn vẹn". Câu 4, là ngày đêm cảnh tỉnh, buộc ý thức vào thiền tư. Ngồi thiền tư mà buồn ngủ thì buông xuống 1 chân. Vẫn buồn ngủ thì buông cả 2 chân. Buồn ngủ quá lắm thì đứng lên, đi kinh hành. Buồn ngủ trầm trọng thì lấy nước rửa mặt. Như vậy mà vẫn buồn ngủ thì bước ra, ngước lên nhìn bầu trời lồng lộng hay đầy trăng sao mà tự cảnh tỉnh cho được như thế. Làm sao cho ngày đêm không nhác, [ngủ nghỉ vừa phải cho đến bỏ hắn].

Pc 145

Ý thường tỉnh ngộ, tu học ngày đêm, diệt sạch phiền não, thể hiện Niết bàn.

Giải thích

Câu 1, toàn bộ 3 nghiệp thân miệng ý không còn 3 độc dâm nộ si. Câu 2, ngày như đêm, đêm như ngày, trước thế nào, sau thế ấy, tinh tiến theo Pháp, như cứu dầu cháy. Câu 3, ái dục kiết sử, tất cả không còn, không còn ở trong vị trí phàm phu. Câu 4, Niết bàn thể hiện, chấm dứt khổ não.

Pc 146

Người trí đứng trong giới luật, chuyên tâm tu học tuệ giác. Tỷ kheo không còn nhiệt độ, cùng tận biên giới của Khổ.

Giải thích

Câu 1, như một thống soái, đã có áo giáp, lại có kiếm sắc, thủ hiểm, tấn công, chắc chắn chiến thắng. Tu hành theo Pháp cũng giống như vậy, có giới luật, có tuệ giác, thì khắc phục kiết sử, thì thành đạt chí nguyện. Câu 3, Tỷ kheo có hết 5 căn 5 lực, trời long đất lở cũng vẫn an nhiên. Câu 4, Tỷ kheo như thế có thể cùng tận biên cương của khổ, vượt đến Niết bàn.

Pc 147

Đem giới luật khắc phục tâm ý, giữ tâm ý phục tùng chánh định. Từ bên trong tu tập chỉ quán, không bao giờ quên mất chánh trí.
Giải thích

Câu 1, là đem giới luật khắc phục sự phóng dật buông thả. Câu 2, định có 3, có chánh định, tà định, vô ký. Chánh định không cho tà định lẫn vào. Câu 3, sự nhớ nghĩ phải như đèn đuốc, quán sát ái dục, cứu xét vô minh, bắt chúng phải ngừng, không cho tái phát. Câu 4, chánh trí có nghĩa nghĩ nhớ và trí tuệ là sóng đôi, luôn luôn hóa hợp. Công phu mà khá thì có thể phát sinh thần dụng.

Pc 148

Trừ khử dơ bẩn, đừng sinh ngạo mạn, trọn đời cầu Pháp, chớ xa Thánh hiền.

Giải thích

Câu 1, tận diệt kiết sử, không còn tái phát. Câu 2, kiêu mạn, tăng thượng mạn, cũng diệt đi. Cọng với câu 1, âm bản và hình ảnh, cả 2 phần này của kiết sử đã tuyệt tích. Câu 3, nồng hậu và trọn vẹn, tin tưởng vào Pháp, làm con Phật. Câu 4, không rời chư vị hiền thánh, nối tiếp tông đồ, về 3 loại tuệ giác : tuệ giác diệt tận kiết sử, tuệ giác Niết bàn chưa toàn, tuệ giác Niết bàn hoàn toàn.

Pc 149

Toàn hảo về giới định tuệ, tư duy chú trọng vào đó, thì dơ bẩn sạch hết : hết tai họa - hết cái Hữu trong phạm vi luân hồi.

Giải thích

Toàn hảo về giới định tuệ, tu hành mà trọn vẹn 3 học môn giới định tuệ, thì kiết sử nào cũng rã nát, trú xứ nào cũng an lạc. Tư duy chú trọng vào đó : toàn bộ tư duy hóa thân vào 3 học môn. Thì dơ bẩn ... ba cõi. Tu hành như vậy, thì cái Hữu trong 12 chi duyên khởi, tức sự tái sinh trong luân hồi, đã kết thúc.

Pc 150

Cởi mở vướng mắc, không còn tái phát, thì vượt khỏi lãnh địa Ma vương, trong sáng như vầng thái dương.

Giải thích

Cởi mở vướng mắc. Vướng mắc ở đây là 3 thế giới tình dục, hình sắc và phi hình sắc ; và 3 độc tố dục vọng, kiêu mạn và mù quáng, của thế giới tình dục. Cởi mở là cởi mở 6 sự vướng mắc như vậy. Không còn tái phát, là đã thành bậc La hán. Vượt khỏi lãnh địa Ma vương. Lãnh địa ấy là 6 tầng trời của thế giới tình dục, và những loài dưới đó. Trong lãnh địa này, đặc biệt trừ nhân loại, còn tất cả đa số tự cấm cửa mình đến Niết bàn. Những người tu học là vượt cho khỏi lãnh địa ấy của Ma vương. Vượt khỏi thì sáng như mặt trời. Trong sáng như vầng thái dương : mặt trời mờ là vì mây, khói, bụi, sương, và bàn tay chiến thần Tu la. Tỷ kheo cất hết 5 cái vung lớn che đậy tâm trí, là tham vọng, phẫn nộ, ngủ nghỉ, chơi đùa và hoài nghi (35), thì bản thân là 1 khối vàng thật. Vị ấy là vầng thái dương không còn bị khuất mờ.

Ghi chú
(35) Hoài nghi không phải chỉ là e ngại, phân vân một cách vu vơ, vớ vấn, mà quan trọng là "thế trí biện không", thực chất là thông minh nửa vời, nhưng kiêu căng, khinh người, chạy theo chủ nghĩa hoài nghi, phá hoại, không tin 1 giá trị nào của cuộc đời, của con người.

Pc 152

Thác loạn, bị mê hoặc, buông thả, Tỷ kheo rũ bỏ những thói ngoại biên ấy, sống theo giới định tuệ, cầu cho được Niết bàn toàn hảo, không bao giờ lơi lỏng chí nguyện như vậy.
Giải thích

Thác ... thả. Ấy là nói lối sống phàm phu, cuồng loạn như vượn khỉ. Tỷ ... ấy. Tỷ kheo là sống như nước, nhẫn như đất, không tự thị hào quí, vọng tộc, "chỉ lo tự chế, phòng vệ giác quan", Tỷ kheo nghĩa là như vậy. Sống ... tuệ, vì giới định tuệ là thuyền lớn đưa đến Niết bàn. Cầu ... vậy. Chí nguyện của Tỷ kheo là Niết bàn viên mãn. Tỷ kheo lơi lỏng chí nguyện ấy là đã phóng dật, buông thả, từ căn bản.

Pc 152

Đã không buông theo, cũng không nhớ nghĩ, như thế thì không kiêu xa, không cho tung hoành.

Giải thích

Câu 1, không buông thả theo "lục trần" là sắc đẹp, tiếng hay, hơi thơm, mùi ngon, khoái cảm, ấn tượng. Câu 2, chỉ nhớ nghĩ về "tam học" là giới, định, tuệ. Câu 3, không kiêu xa theo lục trần. Câu 4, cấm xa hoa và những cái ác do nó dẫn ra, vì cái ác thì như mưa như bão, như xe đổ, trục gãy.

Pc 153

Người trí học sự bền chắc, bền chắc cố thủ giới luật. Lại học sự thẳng tắp, thẳng tắp đi mau đến Niết bàn, 35b) Ghi chú
(35b) Pc 153 này đĩ nhiên có giải thích. Nhưng xét thấy để nguyên ngữ khí của pháp cú thì khoái hoạt hơn.

Pc 154

Hơi của những loại hoa thơm nhất, cũng không bay được ngược gió. Hơi của những loại cây thơm nhất, cũng không bay được ngược gió. Chỉ có hơi thơm của giới đức mới bay được ngược gió, chỉ có người có giới đức mới vang danh khắp nơi.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ tôn giả Đại ca diếp ở Linh sơn. Tôn giả vốn sinh trưởng trong gia tộc hào quí, thân thể thanh tú, ăn đồ nhẹ nhàng. Nhưng theo Phật rồi, ý muốn hóa độ người nghèo, tôn giả đến khất thực nhà họ, được thực phẩm thô xảm, ăn vào đổ bịnh, bất ổn sự bài tiết. Bấy giờ Phật bảo tôn giá Đại mục liên, hãy đi với Như lai thăm các bịnh nhân. Tôn giả vâng lời. Phật cùng tôn giả đến Linh sơn. Tôn giả Đại ca diếp ngồi một mình trong phòng, không ai chăm sóc. Phật đến, tôn giả muốn đứng lên lạy Ngài. Phật bảo thôi, tôn giả đang bịnh. Như lai có tọa cụ rồi. Ngài biết, nhưng vẫn hỏi tôn giả, sao năm một mình như vậy, không ai chăm sóc cả? Bấy giờ Đế thích đứng sau tôn giả. Tôn giả thưa Phật, có thiên vương Đế thích làm phước không mệt mỏi. Ông đang hoan hỷ giúp con. [Đế thích hiện thân]. Phật bảo, thân thế chư thiên sạch sẽ, nức hơi hương thơm, sao ông hạ mình, săn sóc cho cái thân nhân loại dơ bẩn hôi hám ? Đế thích chắp tay thưa Phật, kính bạch đấng Xuất sắc bậc nhất ! Xin Ngài biết cho con ! Con biết hương thơm giới đức thì không gì sánh bằng. Con đang ngửi hương thơm giới đức, không kể gì hình hài thô lậu. Kính bạch đấng Cao cả nhất trần gian ! Hương thơm chư thiên, cái thơm ấy tăng thêm ngọn lửa thường bùng lên của bao kiết sử. Còn hương thơm giới đức thì dập tắt kiết sử ấy ! Kính bạch vị Thầy của chư thiên và nhân loại ! Hương thơm chư thiên là hương thơm tục lụy, luân hồi biết bao đời kiếp. Còn hương thơm giới đức thì ngàn vạn ức năm mới có, mà có thì làm tan biến cái kiếp luân hồi, đưa đến Niết bàn vĩnh viễn. Nghe Đế thích trình bày, Phật nhìn ông, mỉm cười, nói, lành thay Đế thích ! Kiến thức của ông thật hiếm có ! Ông, trong cảnh sống buông thả của chư thiên mà vẫn chú ý làm phước !

Bấy giờ đức Thế tôn nhân gốc tích này mà nói Pc 154 như trên.

Giải thích

Hương thơm nào cũng chỉ bay theo chiều gió, và bay tỏả một phương hướng, mà thôi. Chỉ có hương thơm giới đức mới bay theo chiều gió hay bay ngược chiều gió, lại bay tỏa khắp cả mọi phương hướng, bay xông lên đến tận cùng thế giới hình sắc là tầng trời Sắc cứu cánh.

Pc 155

Cây thơm như đàn hương, hoa thơm như sen xanh, cùng là thơm nhất, nhưng vẫn không bằng hương thơm giới luật.

Giải thích

Cây thơm và hoa thơm có đến hàng trăm loại, nhưng sánh với giới hương thì không bằng phần nào cả, thậm chí thí dụ cũng không mô tả được. Điều đáng ghi nhận là các loại hương thơm chỉ thơm đời này, không như giới hương, hiện tại đã được phước, mà trăm ngàn đời sau không bao giờ vô hiệu quả.

Pc 156

Các loại hương thơm tinh tế bao nhiêu, cũng không bằng giới hương lên đến chư thiên mà còn hơn nữa.
Giải thích

Giới hương hơn hết vì không những cảnh giác chư thiên cõi Dục chớ sống buông thả, mà còn làm vị Thầy hướng dẫn Pháp vô thượng, thực hiện Tuệ giác bậc nhất.

Pc 157
Giới luật toàn hảo, thiền định siêu thoát, thì Ma vương lạc đường : Ma vương không biết được đường đi ấy.

Giải thích

Đệ tử của Phật, dầu xuất gia như Tỷ kheo, Tỷ kheo ni, dầu tại gia như Ưu bà tắc, Ưu bà di, mà giới luật và thiền định toàn hảo, thì Ma vương, kẻ thống lĩnh tình dục, không thể biết được các vị tu pháp hạnh gì, diệt kiết sử nào, được đạo quả gì. Ma vương miệng nói với tâm, rằng những người mặc áo hoại sắc này đi khỏi lĩnh vực dơ bẩn của ta chăng? Họ qua lại đây mà không còn nghe ta khuyến dụ chăng? Họ chết, ta hết còn biết họ đến đâu, ở đâu chăng ? [Ta hết ma lực rình rập và quấy phá họ rồi chăng] ?

Pc 158

Đường này rốt ráo. Đường này tối thượng. Đường này đưa đến tu chứng tận gốc. Và thiền định của đường này cột trói cả Ma vương.

Truyện tích

Tôn giả Xá lợi phất có 1 Sa di tên Thuần đầu. Chú mới 8 tuổi mà được đủ 6 loại thần thông. Chú lướt không gian, đến suối A nâu. Lại có 1 Phạn chí tên Tu bạt, được 5 loại thần thông. Ông cũng đến suối A nâu. Quỉ áo xanh giữ suối, đuổi ông. Chúng ném ngói đá, không cho ông đến bên suối. Khi Sa di Thuần đầu đến, đám quỉ áo xanh ào ra đón tiếp. Họ giúp chú chỉnh pháp y, rửa tay chân cho chú, đưa khăn cho chú lau đầu lau mặt, đem nước thơm ấm cho chú lau mình. Phạn chí Tu bạt lớn tiếng, nói, ta cũng được 5 thần thông. Ta dời núi lấp sông, như thể xoay viên ngọc trong bàn tay ta. Ta tu đến nay hơn 120 năm, khổ hạnh rất khổ. Ta thờ 5 nguồn ánh sáng : 4 phía đốt lửa, ở trên mặt trời chiếu xuống. Ta phủ phục trên đất, trên gai, mà cầu nguyện. Ta nếm bao gian nguy, học hết pháp thuật. Vậy mà đuổi ta, không cho ta đến bên suối ! Còn chú bé áo hoại sắc này tuổi mới lên 7 lên 8, chưa hết bú sữa. Thân còn hôi mùi sữa. Vậy mà các người kính trọng, đón tiếp quá đáng, là vì gì vậy ? Quỉ áo xanh nói, bậc tu chứng này thân hình tuy nhỏ mà xuất sắc hơn cả 3 cõi, sống đúng bát chánh đạo. Còn ông, ông không có những sự ấy thì kính trọng sao được ?

Lại có truyện 1 Bà la môn tên Duyệt xoa, xây cất 1 tự viện cũng lấy tên Duyệt xoa. Ông nguyện thường xuyên cúng dầu để đốt đèn cúng Phật. Bấy giờ có 1 nhóm Bà la môn từ xa đến thăm. Họ nghe tiếng ông tài cao, đức sáng, tín ngưỡng Phật pháp, xây cất tự viện. Họ muốn gặp ông. Ông đang chờ đón 1 chú Sa di đến lấy dầu. Nhóm Bà la môn nói, ông chuẩn bị lạy 1 kẻ mặc áo hoại sắc chăng ? Nói chưa xong, chú Sa di đột nhiên xuất hiện, ông ra đón, lạy. Nhóm Bà la môn nói, ông xuất thân từ giai cấp thứ nhất trong 4 giai cấp chính, tài nghệ hơn người. Thiên văn địa lý ông biết hết, bùa với chú ông rành cả. Chú bé áo hoại sắc kia là con nhà thường dân đông đúc, dòng họ giai cấp không chân chính (36), tại sao ông làm trái qui tắc của giai cấp mà lạy chú ấy? Còn nữa, ông là 1 Phạn chí, hành vi trong sạch, tinh thông nội đến Bà la môn, tinh thông sấm truyền và bí pháp của ta. Làm theo là có phước, muốn gì mà không được. Ông còn rành văn chương, nghệ thuật. Hành pháp của Phật thì nghèo nàn, có gì đáng quí. Ông bỏ đạo gốc, theo đạo vặt, đó là điều chúng tôi rất bất bình. Sa môn Tỷ kheo sống thiểu dục, tri túc, chỉ lo thuần hóa bản thân. Họ không với tới cái phước sinh lên Phạn thiên. Gặp họ, đưa tay nắm quyền lên là đủ, cần gì cả người quì lạy sát đất ? Chúng tôi thấy mà đã quái lạ, huống chi các ngài đại nhân túc học, làm sao dung thứ cho ông ? Duyệt xoa nói, xin các vị bình tĩnh nghe cho. Tôi xin thưa 1 lời chỉnh cú : Cái đức của hiền thánh thật khó ước tính cho cùng. Bởi vì các vị sống theo bát chánh đạo. Sống theo bát chánh đạo mới là Sa môn, là Tịnh hạnh. Chính đức Phật thế tôn đã tuyên bố như vậy. Thân hình vị Sa di đang nhỏ bé, nhưng đã được đạo quả của hiền thánh. Tôi vì vậy mà qui y, kính lạy, có gì mà quí vị quái lạ ?

Giải thích

Đường này ... tối thượng, 2 mẩu truyện tích ở trên là giải thích chung về 2 câu này. Đường này ... tận gốc, là 2 đạo quả Tu đà hoàn và Tư đà hàm diệt sạch kiết sử cõi Dục. Thiền định ... Ma vương, là thiền định không những cắt đứt Ma vương cột trói, mà còn trái lại, thiền định cột trói cả Ma vương. Phật đã nói như vầy, trong khế kinh của Ngài, rằng Như lai nhìn khắp chư thiên và nhân loại, thấy không có sự cột trói nào chắc hơn Ma vương cột trói. Nhưng các vị La hán hủy diệt sự cột trói ấy, không còn tái sinh nữa.

Ghi chú
(36) Dân tộc Ấn độ có 4 giai cấp, được qui định chặt chẽ từ thượng cổ 3, theo truyền thuyết của đạo Bà la môn (mà sau này gọi là Ấn giáo). Chỉ 4 giai cấp này mới là chính, "mới là con người". Ngoài ra, còn có rất đông những người mà sau này được học giả ngoại quốc gọi là tiện dân. Số đông này "không được người Ấn cho là con người". Hầu như chỉ có đức Phật công nhiên chống thuyết giai cấp, bằng cách thu nhận không hạn chế và cư xử tuyệt đối không phân biệt, những người tiện dân vào hàng ngũ Tăng bảo.

Pc 159

Nghe Pháp dầu ít, nhưng chú ý mà nghe, mà tiếp nhận, thì như thế gọi là người tuân thủ Pháp, trừ khử sắc dục, phẫn nộ, mù quáng. Kiết sử hết hẳn thì gọi là bậc Sa môn.

Truyện tích

Xưa, có 2 vị Tỷ kheo ẩn tu trong rừng sâu, 1 vị học rộng, 1 vị ít học. Vị ít học giữ giới trọn vẹn, còn kinh văn chỉ thuộc 1 câu. Ngày đêm nào ông cũng tụng câu kinh ấy. Các vị thần không gian và thần rừng núi [mà thật ra là chư thiên], ngày nào cũng khen hay, và tụng theo rất thú vị. Còn vị học rộng lớn tiếng tụng những câu kinh thâm thúy, nhưng chư thiên không khen hay, cố nhiên cũng không tụng theo. Ông tức giận, nói với họ, Tỷ kheo kia học được 1 câu kinh thôi, mà các vị khen hay và tụng theo. Còn ta, ta học nhiều, chọn những câu hay, tụng cho các vị nghe để tụng theo, tại sao các vị không khen, không tụng theo ? Họ nói, này, vị Tỷ kheo, ông nên trách mình, sao quay lại trách chúng tôi. Vị Tỷ kheo kia tụng ít lắm, nhưng tụng thì làm theo, thích ứng với nhau, còn ông, ông tụng nhiều lắm, nhưng việc ông làm không thích ứng với kinh ông tụng. Chính Pc 159, Phật đã dạy như trên, "nghe Pháp ít, nhưng chú ý lắng nghe, tiếp nhận, thì thế là tuân thủ Pháp, trừ khử dâm nộ si". Vị kia sống thích ứng với Pháp, tuy chưa hết dâm nộ si, nhưng ông cố tu cho hết hẳn ; còn ông học rộng, nhưng ngày đêm sống theo dâm nộ si, say đắm "lục trần". Vị kia học ít, nhưng ngày đêm tập định, tư duy không phân tán, nên chúng tôi khen tốt, tốt lắm ; còn ông, ông học rộng nhưng ý không chuyên nhất, nên chúng tôi không khen ông được.

Vị Tỷ kheo học rộng nghe chư thiên nói thì xấu hổ, nghĩ chư thiên mà còn thấy sự dơ bẩn của ta, huống chi các vị tu chứng thần thông, làm sao không thấy? Ta phải sửa đổi, phải tu. Ông tư duy về "diệu trí", không còn nổi dậy dâm nộ si. Ông nói và làm thích ứng với nhau. Chư thiên khen ông vô cùng, khen hằng ngày. Ấy là con người nhờ thiện hữu khuyến khích mà thiện pháp quyết định, toàn hảo. Nên vị Tỷ kheo học rộng này quyết tâm tinh tiến, được "diệu trí về chân lý phổ thông" do trải qua bất tịnh quán, sổ tức quán, 4 niệm xử quán, 4 thiện pháp gia hành, rồi tuần tự được 4 đạo quả, hoàn thành "diệu trí về chân lý tuyệt đối" Được diệu trí, tức đắc đạo rồi, ông trở lại báo tin và cảm tạ chư thiên, rằng nhờ các vị mà tôi nhảy vọt đến "cái vực trong mát" Ông biết ơn, và thuyết Pháp cho chư thiên. Chư thiên nhờ Pháp ông thuyết mà ai cũng được "mắt Pháp trong sáng".

Pc 160

Không buông thả thì được thán phục, buông thả thì bị chỉ trích. Người Ma kiệt đà nhờ sự không buông thả mà sinh lên chư thiên, [sau đó sinh xuống nước ấy].

Truyện tích

Quá khứ rất xa xưa, có đức Phật xuất thế, danh hiệu Ca diếp. Ngài thành tựu Vô thượng giác, hóa độ cho người đáng được hóa độ rồi, nhập vào Niết bàn hoàn toàn. Đệ tử của Ngài hỏa thiêu nhục thân, xây dựng 1 ngôi bảo tháp, trang trí bằng 7 chất liệu vàng ngọc để hiến cúng xá lợi. Một thời gian khá lâu sau đó, bảo tháp hư hỏng. Bấy giờ tiền thân Bình sa vương qui tụ được 92.000 người. Vương nói, chúng ta cố gắng trùng tu bảo tháp của Phật. Được chút phước nào thì cầu xin đừng sa vào 3 nẻo đường dữ và 8 sự tai nạn, được sinh lên chư thiên và trong nhân loại, ở với nhau 1 chỗ. Khi còn tại thế, Phật đã dạy, đương lai có đức Thích ca Thế tôn xuất thế. Chúng con cầu nguyện được sinh cùng thời với Ngài, được gặp Ngài, được dự pháp hội đầu tiên và đắc độ trước hết. Sau lời cầu nguyện ấy, 92.000 người tùy thọ lượng mà mạng chung, cùng sinh lên Đao lợi thiên cung. Qua một thời kỳ khá lâu, đại lục Diêm phù quả có đức Thích ca mâu ni xuất thế, hoàn thành Vô thượng giác, với 10 đức hiệu ; 32 tướng tốt và 80 tướng phụ, toàn màu hoàng kim ; vòng ánh sáng trên đầu cao đến 7 thước; âm thanh đủ hết 8 sắc thái. Nhóm 92.000 người như lời cầu nguyện mà cùng sinh xuống nước Ma kiệt đà. Bình sa vương theo dòng họ chính thống, nối ngôi, thống trị bằng Pháp, không nghe lời phi-Pháp. Nhân từ cũng dành cho chúng sinh không thể tự vệ. San sẻ của cải cho dân chúng nghèo khó.

Bồ tát tối hậu thân của Phật, tuổi trẻ mà bỏ ngôi vua, bỏ hàng vạn thể nữ, vào lúc đêm xuống, thoát bỏ hoàng cung, tự cắt tóc, giao hoàng bào và ngựa trắng cho Xa nặc, về tâu phụ hoàng, rằng con đi cầu đạo, quyết chí thành tựu. Thành tựu rồi, con xin trở về tiếp độ phụ hoàng. Tách rời Xa nặc, Bồ tát đi tới, trên đường gặp 1 thợ săn khoác áo ca sa. Bồ tát hỏi, cái áo anh đang khoác tên là gì? Tên là ca sa. Khoác áo này thì giống nai tưởng là bậc tu hành, đem nhau chạy đến, không e sợ gì. Nhờ vậy, tôi giết chúng dễ dàng mà nuôi sống thân tôi. Nghe thế, Bồ tát xót xa, cái áo của chư Phật, cái áo bài trừ dơ bẩn mà nay đem làm việc dơ bẩn. Ta phải đổi cái áo còn lại của ta cho anh thợ săn. Anh nói, đổi rồi, hoàng tử lấy gì mặc cho ấm ? Bồ tát nói, cứ đổi cho tôi, không cần e ngại. Cái áo này loài vật cũng tin tưởng, thì đúng là áo của thánh hiền ! Thợ săn nói, áo hoàng tử quí lắm, giá rất đắt, áo ca sa làm sao bằng được mà đổi? Bồ tát nói, tôi cần áo ca sa, không kể đắt rẻ. Thợ săn nói, áo ca sa này bẩn lắm rồi, tôi không dám đổi. Bồ tát nói, sạch hay bấn là do ý kiến mỗi người. Cứ đổi cho tôi. Tôi sẽ giặt đi. Thợ săn cởi ca sa, đổi lấy hoàng bào. Bồ tát khoác ca sa, tay cầm lá sen, vào khất thực trong hoàng thành La duyệt kỳ. Vô số người thấy Bồ tát thì chắp tay, người nói ngài đến đây tốt quá ! Người nói đúng là vầng thái dương ! Người nói thật là vầng trăng ! Người chắp tay qui y, kính lạy ! Một số rất đông hỏi nhau, ngài là Trời ? là Phạn thiên ? là Đế thích ? Dân chúng vây quanh, Bồ tát không đi khất thực được. Ngài cầm lá sen, đi ra ngoại thành, theo lối tắt đi về núi phía đông. Dân chúng ào theo.

Bấy giờ Bình sa vương ở trên lầu cao, thấy thế, hỏi đại thần xung quanh, dân chúng chạy theo người nào vậy ? Một đại thần biết rõ, nói, người này là vương tử dòng họ Thích ca, thoát ly gia đình, xuất gia cầu đạo. Ông đi đây đó như thế, có thể có ý mưu đồ việc nước. Ta nên giết đi. Bình sa vương nói, ông nên nghĩ đến an ninh của dòng họ ông, đừng nói như đã nói. Nếu chính vương tử họ Thích này làm vua, thì đó là ông vua Chuyển luân vương, chúng ta sẽ là đại thần phò tá cho ông. Nếu xuất gia học đạo, thành bậc Vô thượng giác, thì chúng ta xin làm đệ tử thượng túc, được dự pháp hội đầu tiên. Bình sa vương chở thực phẩm tốt, đi vào trong núi phía đông, gặp nhau với Bồ tát. Ông bước tới, lạy ngang chân ngài, tự xưng như vầy, con là vua Bình sa nước Ma kiệt. Bồ tát nói, tôi biết trước rồi. Đại vương không cần xưng báo. Bình sa vương thưa, bạch ngài, nay con xin hiến lên ngài thực phấm khiêm tốn này. Xin ngài nhận cho lòng thành của con. Bồ tát mặc nhận. Ngài thọ thực rồi, vương chí thành, trang trọng thưa, nếu vương tử thành tựu Vô thượng giác, thì xin hóa độ trước hết cho con giải thoát nỗi khổ của trần gian. Thưa rồi, vương lạy ngài, xin cáo biệt.

Bấy giờ Bồ tát đi tới phía trước, đến chỗ ông A lan. Đồ đệ ông này từ xa thấy ngài thì thưa sư phụ, có 1 người tướng hảo đặc biệt, đi tắt qua trước cửa của thầy. Thế chắc là muốn xin làm đệ tử. Ông A lan nói với đệ tử bằng lời chỉnh cú (37).

Ghi chú
(37) Ấy là lời trước Pc 102. Ở đó, với số ghi chú 23, đã đoán định là mở đầu, không phải pháp cú. Ở đó cũng chưa xác định của ai. Nay, ở đây, xác định của ông A lan. Nhưng sự kết thúc phẩm 7 như thế này thật lạ lùng, khả nghi, chưa tra cứu được vì sao.

Phẩm 8, HỌC

(học tập) có Pc 161 - 172

Pc 161

Phòng vệ thân làm ác là tự sửa thân mình. Thế nên phòng vệ thân làm ác là phải sửa cái thân làm theo điều lành.

Pc 162

Phòng vệ miệng nói ác là tự sửa miệng mình. Thế nên phòng vệ miệng nói ác là phải sửa cái miệng nói theo điều lành.

Pc 163

Phòng vệ ý nghĩ ác là tự sửa ý mình. Thế nên phòng vệ ý nghĩ ác là phải sửa cái ý nghĩ theo điều lành.

Giải thích

Thân có 3 điều ác, đó là sát sinh, trộm cướp, dâm dục. Miệng có 4 điều ác, đó là dối trá, thô tục, ly gián, chuốt giọng. Ý có 3 điều ác, đó là ganh ghét, tức bực, biết sai. Cọng lại gọi là 10 ác. Phòng vệ thân miệng ý là sửa 10 ác theo 10 lành, sẽ nói tiếp ở đoạn dưới. Bỏ 10 ác thì được danh dự và hậu quả tốt. Cũng nên biết, cái ác thường bị nhất là xoi móc nhược điểm của người. Nói thường mâu thuẫn, nuốt lời. Hậu quả đời sau là bất tài, xấu tướng. Phòng vệ cái ác này, hiệu quả nhất, là biết yên lặng như hiền thánh và biết nói năng như hiền thánh. Đó không phải chỉ là phòng vệ riêng cho miệng lưỡi.

Pc 164

Thân không làm ác, miệng không nói ác, và ý không nghĩ ác thì không còn mọi sự dơ bẩn.
Giải thích

Pc 164 này nói thân miệng ý cùng bỏ 10 ác.

Pc 165

Thân làm lành, miệng nói lành, và ý nghĩ lành thì không còn ái dục và mọi phiền não.
Giải thích

Thân miệng ý có 10 điều lành. Thân có 3, đó là không sát sinh, không trộm cướp, không dâm dục. Miệng có 4, đó là không dối trá, không thô tục, không ly gián, không chuốt giọng. Ý có 3, đó là không ganh ghét, không tức bực, không biết sai. Cọng lại gọi là 10 lành. Sống theo 10 lành thì đầy công đức, không bị chi phối bởi những quan điểm sai lầm, không bao giờ còn thuộc về nhóm "tà định tụ".

Pc 166

Thân làm lành, miệng nói ý nghĩ cũng nói và nghĩ lành cả, thì đời này đời sau sinh vào chỗ lành.

Giải thích

Cái phước của 10 điều lành có 2 loại, loại có ô nhiễm, loại không ô nhiễm. Loại không ô nhiễm mới là mục đích của sự tu hành.

Pc 167

Nhân từ chứ không sát sinh, thì thường chế ngự thân thể. Đó là bất tử, đến đâu cũng không tai họa.

Truyện tích

Xưa, có 1 gia đình Chiên đà lợi, sinh được 7 người con trai, 6 người anh là Tu đà hoàn, chỉ người em út đang là phàm phu. Mẹ thì đã là A na hàm. Tất cả cùng thọ 5 giới, làm đệ tử của Phật. Nhưng phép cũ của nước ấy Chiên đà lợi là phải giết người. Trong nước, ai sát, đạo, dâm, hay có tội nặng khác, thì vua lịnh cho Chiên đà lợi hành hình. Bấy giờ vua gọi người anh cả, bảo có người đáng chết, anh phải giết nó. Người anh cả lạy vua, khẩn thiết xin vua rộng lượng tha cho. Tôi thọ 5 giới, làm Phật tử, không dám giết ai. Vua thịnh nộ, anh là dân nước này, ta là vua nước này. Anh không tuân lịnh ta, lại còn đem sự làm Phật tử ra mà nói. Vua lịnh cho cận thần đem anh ra chợ, giết đi. Anh thưa, thân tôi là dân của vua, nhưng lòng tôi là của tôi. Vua chuyên quyền mà giết, đó là việc của vua. Anh bị đưa ra chợ, chặt đầu. Vua hỏi cận thần, biết gia đình anh có 7 anh em. Lần lượt vua gọi đến. Ai cũng nói như nhau, cũng bị giết như nhau. Cuối cùng, vua đòi người em út. Thì mẹ con cùng đến. Vua càng tức, hỏi người mẹ, tại sao 6 người trước bà không đưa đến, bây giờ người này bà lại đưa? Bà thưa, xin vua nghe cho lời nói hèn mọn của tôi. Sáu người trước toàn là Tu đà hoàn, vua nghiền nát thân họ, họ cũng không phản ứng máy may. Nhưng người con út này còn là phàm phu, tuy đã thọ 5 giới nhưng đạo lý chưa thấm nhuần. Tôi nghĩ con tôi có thể sợ vua mà tiếc thân, phá giới, giết người. Giết người thì phải vào địa ngục Thái sơn. Tôi thương con, đi theo để giữ tinh thần cho nó, thà chết, không giết ai. Vua hỏi, 6 người con trai trước đây của bà là Tu đà hoàn cả sao ? Đúng, là Tu đà hoàn cả. Thế còn bà, bà được đạo quả gì ? Đạo quả của tôi là A na hàm. Vua nghe thế, ngất xỉu xuống đất. Được cứu tỉnh, ông oán trách mình, sao lại tạo ra tội ác đến mức giết hại 6 vị Tu đà hoàn. Ông phiền bực, bất an. Ông ra lịnh chuẩn bị dầu thơm và củi, thu thập 6 thi hài mà hỏa thiêu, xây 6 ngôi tháp mà thờ, mỗi ngày bái sám 3 lần. Ông chu cấp cho bà mẹ. Những ngày chay thì sám hôi, những mong nhẹ bớt tội ác, khỏi xuống địa ngục.
Giải thích

Nhân từ ... sát sinh là đi theo đường đi của thánh hiền. Thì thường ... thân thể là thà chết, không giết ai. Đó là bất tử là đắc đạo thì chết thân trai được thân trai, chết thân hiền thánh được thân hiền thánh, không còn sa vào 3 nẻo đường dữ. Đến đâu ... tai họa là không sợ tai họa, không lo tử vong.

Pc 168

Nhân từ không sát sinh, thì thường xuyên thận trọng nói năng. Đó là bất tử, đến đâu cũng không tai họa.

Giải thích

Nhân ... sinh là không nghe lời dèm pha, phỉ báng, mà hại tính mạng của ai. Thì ... năng, là bị mắng nhiếc, nói tục, nói dữ, thì coi như âm hưởng vô hình. Hãy như hiền thánh, không phản ứng tức giận. Bị trừng phạt thì coi là sự giáo dục bất đắc dĩ. Bị oan ức thì bỏ qua đi, rủi phản ứng bằng lời tiếng thì tự giác mà xấu hổ. Đó ... họa : như Pc 167 đã giải thích.

Pc 169

Nhân từ không sát sinh, thì thường xuyên thận trọng ý nghĩ. Đó là bất tử, đến đâu cũng không tai họa.

Giải thích

Các vị đắc hướng (38) dầu bị trăm ngàn đau đớn như rơi vào vực thắm nước xoáy, sa vào hầm lửa bốc cháy, cũng không sợ hãi, biến đổi lòng dạ. Ngày đêm thuần hóa tâm mình, không cho phóng dật. Các vị đắc hướng khi trừ khử kiết sử, chỉ lo không sạch. Các vị tư duy rằng cái tâm quay cuồng theo cái thân thịnh suy, nên các vị dời cái tâm từ hữu lậu vào vô lậu, sống theo các pháp ấn vô thường, khổ não, không thật, vô ngã. Khi được vô lậu như vậy thì cố mà giữ. Tại sao? Vì các vị phải nghĩ, bao kiếp đến nay ta sống trong thế giới gươm dao, xoay theo tâm ý như chủ nhà sai đầy tớ ! Ngày nay ta đã chiến thắng, đã thuần hóa được tâm ta. Ta quyết tâm mà giữ, không để nó qua mặt ta ! [Đó là chủ ý của Pc 169].

Ghi chú
(38) Đắc hướng là 4 hướng. Đối lại 4 quả là đắc quả. Đó là chữ ở đây dùng. Thường chỉ nói 4 hướng 4 quả. Hãy kê lại, như sau. Một, Tu đà hoàn hướng. Hai, Tu đà hoàn quả. Ba, Tư đà hàm hướng. Bốn, Tư đà hàm quá. Năm, A na hàm hướng. Sáu, A na hàm quả. Bảy, A la hán hướng. Tám, A la hán quả. Hướng rất quan trọng, vì chỉ quán theo pháp ấn mà diệt trừ kiết sử. Quả thì cao hơn, nhưng chỉ là thành quả của hướng.

Pc 170

Thận trọng về thân là dũng sĩ. Thận trọng về miệng là dũng sĩ. Thận trọng về ý là dũng sĩ. Thận trọng những chi tiết liên quan cũng là dũng sĩ. Thận trọng như vậy là bất tử, đến đâu cũng không lo sợ.
Giải thích

Dũng sĩ là bậc đầy đủ kiến thức, nhất là đầy đủ bản lĩnh tự chủ, tự cường. Mọi chi tiết là thân thì cử chỉ đúng phép, làm lấy những việc như may vá y phục... Miệng thì nói theo giới luật, không tập lời tiếng nam nữ... Ý thì không giúp dữ kiện cho Hữu có đời sau... Bất tử ở đây là Niết bàn, siêu việt đầu cuối, đến đi, sinh diệt, nhất là quan điểm hư vô. Không lo sợ là không lo thiếu nhu dụng, không sợ mất "của ta".

Pc 171

Thận trọng thân : tốt thay ! Thận trọng miệng : tốt thay ! Thận trọng ý : tốt thay ! Thận trọng toàn bộ : tốt thay ! Tỷ kheo thận trọng tất cả như vậy thì cùng tận giới hạn của Khổ.
Giải thích

"Tốt thay" là thận trọng thân miệng ý, và chi tiết liên quan, thì nhân loại, dị loại, nhất là "thiên long 8 bộ" đều thán phục, hộ trì cho thành tựu. Thận trọng như vậy thì không còn sa xuống 3 ác đạo, cái khổ và cái đau trong loài người cũng không còn.

Pc 172

Giữ gìn thân miệng ý cho thanh tịnh, bản thân không ác nữa. Thanh tịnh cả 3 nguồn gốc hoạt động như vậy thì đạt đến "con đường của chư Phật".

Truyện tích

Có 3 sự suy bại, đó là sống lâu suy bại, thời kỳ suy bại, kiết sử suy bại. Đức Thích ca Thế tôn xuất hiện vào thời kỳ vẩn đục, con người sống lâu là 100 tuổi. Phật tử không giữ miệng lưỡi, do đó mà đa số phạm giới. Phật tại thế mà còn phạm giới, huống chi 1.000 năm sau đó? Trong khế kinh của Phật ghi rằng, 1.000 năm sau khi Ngài nhập diệt, Phật pháp sắp ẩn mất, thì có 7 sự dơ bẩn trải ra khắp cả. Một, giữ giới cả trăm năm, nhưng trong khoảnh khắc bị bạn ác phá hỏng. Hai, thật hành nhân từ lâu lắm, nhưng trong khoảnh khắc cơn thịnh nộ phá hỏng cả. Ba, khinh thường giới luật, không sống theo giáo huấn của Giới. Bốn, chỉ trích phải trái, tranh giành hơn thua với nhau. Năm, ở trong chốn dân cư mà đấu loạn với nhau, lan truyền rất mau chóng. Sáu, vụ lợi, ham ăn, đến nỗi sinh bịnh thời khí. Bảy, phàm phu giới hạnh toàn hảo, cho đến La hán, cũng vì bị phỉ báng mà diệt độ cả. Cái họa không thận trọng miệng lưỡi là như vậy.

Tôn giả La hán Mãn túc thường du hóa ngạ quỉ, thấy 1 ngạ quỉ thân hình xấu đến nỗi ai nhìn cũng rợn người. Thân xuất lửa như 1 khối lửa ngọn. Miệng xuất sâu giòi máu mủ, hôi thối đến nỗi không thể đứng gần từ xa. Miệng phun lửa ngọn dài vài chục trượng. Tai mắt và lóng đốt cả người phóng ra lửa ngọn cao mấy chục trượng. Môi miệng đảo ngược như heo rừng hoang (?). Cả người cao to 1 do tuần. Lấy tay cào cấu vào mình, gào thét mà chạy qua chạy lại. Tôn giả hỏi, đời trước làm tội gì mà nay chịu cái khổ này? Quỉ thưa, đời trước con cũng là 1 Sa môn, quá ham phòng ốc. Không giữ qui tắc, nói năng thối tha, dơ bẫn. Thấy ai tinh tiến giữ giới thì thóa mạ. Miệng nói mỉa, mắt nhìn xéo. Xoay phải ra trái, xoay trái ra phải. Tự thị hào quí, cho mình là bất tử. Tạo ra vô số gốc rễ điều ác. Nay mới biết, thà dùng dao sắc cắt lưỡi đi, khổ hết đời này đến kiếp khác, cũng không nên 1 ngày phỉ báng vị Tỷ kheo giữ giới. Tôn giả trở lại đại lục Diêm phù, xin đem con làm mẫu mà răn chư vị Tỷ kheo, hãy khéo giữ mồm miệng, chớ ăn nói lếu láo. Thấy Tỷ kheo giữ giới thì tuyên dương cái đức của các ngài. Đừng như con đây chịu cái khổ này không biết đến bao nhiêu đời kiếp. Sau đó còn phải đọa địa ngục. Quỉ nói rồi, khóc rống lên, vật vã xuống đất như thể núi lớn sụp đổ. Chỉ vì miệng mồm mà ra nông nỗi này. Thế nên thận trọng miệng mồm thì phước báo bất tận. * *

Đức Ca diếp Thế tôn xuất hiện thế giới, phu diễn Pháp, hóa độ những người có thể hóa độ rồi, thể nhập Niết bàn hoàn toàn. Sau đó có vị Tỷ kheo thông suốt 3 tạng, tên Hoàng nhan. Đại tăng lịnh cho ông miễn hết việc khác, chỉ giảng dạy Pháp cho lớp hậu tiến. Tỷ kheo Hoàng nhan khinh thường tăng chúng, điểm người bằng cách hô 1 đầu voi, 2 đầu ngựa, 3 đầu lạc đà, 4 đầu lừa, 5 đầu heo, 6 đầu dê, 7 đầu cừu, 8 đầu sư tử, 9 đầu cọp, 10 đầu gấu... Rồi đến các loại chim... Cứ thế, ông gọi hết các loại cầm và các loại thú, nhiều hết kể. Ông, tự miệng nói ác như vậy, nên dạy Pháp mà không khỏi ác báo. Chết rồi ông xuống thẳng địa ngục, chịu cực hình vô số kiếp. Tội chưa hết. Từ địa ngục thoát ra, ông sinh trong biển cả, làm con cá "1 thân 100 đầu". Thân hình cực lớn, sinh vật nào thấy cũng chạy cả.

Bấy giờ đức Thích ca Thế tôn thấy tăng chúng hay chỉ trích nhau, không thận trọng miệng lưỡi. Nói thô lỗ để chọc tức. Nói như nói chơi để khơi oán cũ. Nói khoe khoang trí thức làm cho ai cũng bất phục. Nói dòng họ thấp hèn để làm bỉ mặt đương sự... Nhưng đức Thế tôn biết tăng chúng vẫn sợ ác báo. Ngài dùng thần lực đưa họ đến biển cả để thấy con cá 1 thân 100 đầu. Ngài hỏi nó, con là Hoàng nhan phải không? Cá thưa, phải. Ngài hỏi 3 lần, 3 lần cá xác nhận như cũ. Chúng tăng hỏi Phật, chúng con chưa rõ trường hợp này. Xin đức Thế tôn nói cho chúng con được biết. Phật biết mọi sự. Ai hỏi để biết mà tu thì Ngài dạy cho cả. Ngài kể rõ nguyên nhân của con cá này. Hậu quả nó chịu ra sao, bao lâu, Ngài cũng nói rõ, như nó đã tự nói. Chư vị Tỷ kheo, Phật nói, phải chú ý và siêng năng thận trọng miệng lưỡi. Đương thời chư vị Tỷ kheo nghe Phật dạy, lại thấy con cá khốn khổ, thì đạo niệm rất chắc. Các vị ăn năn tính cũ, thấy rõ nói năng bất cẩn thì thật đại họa.

Giải thích

Giữ gìn ... thanh tịnh, là như 2 mẫu truyện tích vừa nói. Bản thân không ác nữa là nếu bản thân mà thân miệng ý làm ác thì sinh xuống 3 nẻo đường ác, nếu làm lành thì sinh lên chư thiên, nếu thanh tịnh thì thế hiện Niết bàn. Thanh tịnh ... chư Phật. Chư Phật, dịch sát là chư Tiên. Chư Tiên ở đây là dị danh của chư Phật. Con đường Phật đi, con đường đến Phật, chính là "thân miệng ý trong sáng".

Phẩm 9, PHỈ BÁNG

(chê bai) có Pc 173 - 187

Pc 173

Gần với địa ngục nhất là ăn nói gian dối, là làm bậy rồi chối. Hai mặt này làm cho tác giả chết rồi xuống địa ngục, vì tội lỗi ấy tự lôi kéo như vậy.

Truyện tích

Bấy giờ Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Ngài đang thuyết Pháp cho một đại chúng đông đảo, quây quần quanh Ngài. Trong hoàng thành Xá vệ có 1 nữ nhân tên Ma na kỳ. Do sự chủ mưu của ngoại đạo, cô lấy cái thau gỗ nhỏ cột vào bụng, dùng áo che lại, đi ra ngoại thành, đến tinh xá Kỳ hoàn. Từ xa thấy Phật thuyết Pháp cho đại chúng đông đảo, cô phấn khởi lắm lắm. Hôm nay ta phải làm nhục Sa môn Cù đàm, ngay giữa đám đông này, để thầy ta, và các vị trưởng giáo tương tự, được cúng phẩm đầy đủ. Với chủ ý đó, cô vào, nói, ông Cù đàm, ông thuyết Pháp ngọt ngào, đẹp dạ người nghe lắm ! Miệng ông tuôn trào biết bao ý nghĩa hay ho ! Nhưng ông làm tôi có mang mà không xấu hổ hay sao ? Ông tính sao đây ? Phật điềm đạm, nói như Phạn âm Pc 173 ở trên. Lúc này trong đại chúng đông đảo có lắm ngoại đạo. Người tin Phật thì ít, kẻ tà kiến thì nhiều. Nghe nữ nhân nói thì tin, nghĩ cô nói chắc đúng. Ai tin Phật thì nghĩ Ngài đã bỏ bao nhiêu thể nữ, sá gì người con gái dơ bẩn này. Đế thích đứng sau Phật, quạt hầu Ngài, nghĩ cô gái tồi tệ, sao lại phỉ báng Phật. Ông hóa 1 con chuột bạch, cắn đứt cái dây cột giữ thau gỗ. Thau rơi xuống, phát ra tiếng lớn, rúng động cả đại chúng, tiếng vang còn xa hơn nữa. Ai cũng thấy cái thau gỗ. Ai không tin Phật thì bàng hoàng. Ai tin Phật thì hoan hỷ rất nhẹ. Tức thì có 1 người đứng lên, cầm thau gỗ nói với Ma na kỳ, "đây là thai nhi của cô đấy" ! Mặt đất chỗ cô nứt ra, toàn thân cô vùi xuống Vô gián ngục. Bà con cô gào khóc. Ai không tin Phật thì bấy giờ đứng lên sám hối. Ai tin Phật thì bảo nhau, ác báo hiển nhiên đến mức này !

Giải thích

Gần với ... rồi chối. Phỉ báng thì ăn nói gian dối, thì làm bậy rồi chối. Tiếp cận địa ngục nhất là sự phỉ báng như vậy. Hai mặt ... như vậy là đọa địa ngục do sự tự lôi mình xuống, bởi tội ác mà mình là tác giả.

Pc 174

Con người ở đời
búa nằm trong miệng,
nó chém chết ta
bằng lời tiếng ác.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong Linh sơn, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên, gần đến ngọ trai, vào khất thực trong thành La duyệt kỳ. Khi trở về, chưa đến Linh sơn thì gặp mưa lớn, sấm sét ầm ào. Bên đường có ngôi đền thờ thần, phòng ốc khá sâu rộng. Có 1 cô gái chăn bò đã ở trước tại đây. Khi 2 ngài đến, vào tránh mưa trong đền, không để ý thấy cô gái. Nhưng, từ xa, cô gái thấy 2 ngài mà đã động dục, đổ tinh chất xuống đất. Có 1 Tỷ kheo đến sau, tên Cù ba lị. Tôn giả Xá lợi phất nói với tôn giả Đại mục liên, vị này, xem ra, ta nên tránh đi. Các ngài đi rồi, Cù ba lị vào trong đền, thấy cô gái đẹp, có vẻ mới hành sự, tinh chất đổ xuống đất. Ông lẩm bẩm, quái lạ, sao Xá lợi phất và Đại mục liên, trí tuệ và thần thông bậc nhất, mà hành sự với cô gái này ? Đời này thật không có thánh nhân chắc? Nhưng chứng cứ còn kia ! Ta thấy, có phải nghe ai nói đâu ! Nắm được cơ hội, Cù ba lị mừng rỡ, lội mưa đến Phật. Lạy Ngài rồi, ông thưa, kính bạch đức Thế tôn, Xá lợi phất và Đại mục liên thật tồi tệ, làm việc làm phàm phu ! Vừa rồi, con ra ngoại thành, gặp mưa lớn, con vào 1 đền thờ mà tránh. Với chứng cứ mà con nhìn thấy thì 2 ông đã hành sự với 1 cô gái chăn bò ! Chứng cứ ấy con đích thân nhìn thấy, không phải ngụy tạo. Cô gái hiện vẫn ở trong đền thờ, xin đức Thế tôn cho người đến hiện trường xét nghiệm. Nghe Cù ba lị nói, Phật bảo Cù ba lị, đừng nói như vậy. Lần thứ 2, Phật lại gọi tên ông, can ông đứng nói. Lần thứ 3, Phật còn gọi tên ông, can ông đừng nói. Và rằng ông nên có thiện tâm đến với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Bởi vì các tôn giả này phạn hạnh đã toàn hảo, việc tu đã hoàn tất. Nhưng Cù ba lị vẫn thưa Phật, con chân thành tin tưởng đức Thế tôn, vâng lời Ngài dạy. Nhưng chứng cứ mà con đích thân nhìn thấy thì 2 ông đã phạm vào sự phi phạn hạnh. Phật nói, thôi, thôi, Cù ba lị, chớ nên đối trước Như lai mà tự đánh rơi mình ! Bởi vì các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên đã siêu việt 3 cõi, trong sáng như hoàng kim chư thiên, làm sao có tâm lý dâm dục ? Cù ba lị thưa, thật đúng như đức Thế tôn dạy. Nhưng chứng cứ mà con đích thân nhìn thấy thì là như vậy. Đức Thế tôn không tin thì con biết làm sao. Thưa rồi, ông lạy ngang chân Phật, lội mưa mà về tịnh thất của mình, vẫn nghĩ, 2 ông Xá lợi phất và Đại mục liên phạm giới, ta đích thân nhìn thấy chứng cứ, nhưng đức Thế tôn không tin ta.

Đêm đó, 4 vị Thiên vương đến chỗ Cù ba lị, nói, 2 ngài Xá lợi phất và Đại mục liên là bậc thánh. Ruộng phước trong 3 cõi, không ai bằng 2 ngài. Ông đừng cố giữ ý thức phỉ báng, tự rước ác báo. Cù ba lị hỏi, các ông là ai ? Là 4 Thiên vương. Các ông là Thiên nhân, vì ai mà đến đây? Chúng tôi đến đây là vì ông, ông Tỷ kheo ! Ông nên phát khởi thiện tâm đối với 2 vị tôn giả bậc thánh. Cù ba lị bảo, các ông hãy trở về trời đi, đừng dự vào việc này. Bốn vị Thiên vương tức thì trở về. Không mấy thì gian tiếp theo, Đế thích đến, bảo Cù ba lị, hãy phát thiện tâm đối với 2 vị tôn giả bậc thánh. Cù ba lị bảo, xin ông về đi, giữ lấy cái phước của mình, đừng dự vào việc không phải của ông. Đế thích trở về tức thì. Bấy giờ Phú phạn thiên đến Cù ba lị, nói, ông Tỷ kheo, ông nên phát thiện tâm đối với 2 vị bậc thánh. Cù ba lị hỏi, ông là ai? Là Phú phạn thiên. Cù ba lị hỏi, đức Thế tôn không ghi nhận ông là A na hàm, phải không ? Phải. Cù ba lị nói, nếu ông là A na hàm thì sao trở xuống đây, và xuống làm gì ! Phú phạn thiên cũng tức thì trở về.

Đêm đó, cả người Cù ba lị nối mụt nhọt, chỉ bằng hạt cải. Rồi lớn bằng hạt tiêu, hạt đậu. Lớn đến bằng hạt đào hay trái tì la thì vỡ, máu mủ chảy ra, tanh hôi khó gần. Ông chết, vào địa ngục A phù độ, trâu cày cày lưỡi.

Bấy giờ đức Thế tôn bảo, chư vị Tỷ kheo, hãy đề phòng tội lỗi của miệng lưỡi. Hãy thận trọng, chớ làm cái việc phỉ báng. Phỉ báng là do tham vọng, ganh ghét. Tỷ kheo Cù ba lị đã đến thưa Như lai, răng Xá lợi phất và Đại mục liên hành sự với nữ nhân. Như lai đã tức thì khiến trách, can gián, rằng Cù ba lị Tỷ kheo, chớ nói như vậy ! Hãy có thiện ý đối với các vị ấy ! Như lai khiển trách can gián đến 3 lần. Nhưng sự cố ý phỉ báng của ông càng bùng lên. Phú phạn thiên, Thích thiên đế, và 4 vị Đại thiên vương, ai cũng đến, chân thành, can gián và thuyết phục ông, hãy có thiện ý đối với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Nhưng ông bảo các vị thiên nhân ấy hãy về đi. Việc làm phi phạn hạnh của 2 vị kia là chính ông đích thân nhìn thấy chứng cứ. Như vậy các vị vì gì mà can dự vào ? Xin về đi. Về nhanh lên. Đừng thuyết phục tôi nữa ! Các vị thiên nhân phải về. Đêm đó, cả người Tỷ kheo Cù ba lị nổi mụt cấp tính. Ông mệnh chung, xuống địa ngục A phù độ, với trâu cày cày lưỡi.

Thế nên, chư vị Tỷ kheo, phải tích cực đề phòng tội lỗi của thân miệng ý. Thấy các vị Tỷ kheo tinh tiến giữ giới thì tôn kính, thừa tiếp, không khác gì đối với Như lai. Ớ giữa đại chúng đông đảo, đức Thế tôn đã nói Pc 174 như trên.

Giải thích

Như người cầm búa vào rừng mà chặt - chặt cây lớn, chặt cây nhỏ, chặt hoa, chặt trái, chặt cỏ, chặt thuốc. Chặt hết, thành công trong sự phá hoại. Con người cũng vậy. Sinh sống trong thế giới này mà không thế giữ gìn miệng lưỡi. Bị ý thức điều khiển, miệng lưỡi dựng lên đủ loại bất thiện. Sắc tướng đoan nghiêm hay xấu xí, cũng do miệng lưỡi làm theo ý thức. Thế nhưng, chư vị Tỷ kheo, đề phòng tội lỗi của miệng lưỡi cũng do chính ý thức vững chắc. Các vị hãy tu học như vậy ! Chư vị Tỷ kheo nghe đức Thế tôn huấn dụ thì ai cũng hoan hỷ phụng hành.

Pc 175

Khen người ác, hay được người ác khen, cả hai đều ác. Ham dùng miệng lưỡi thì sau đó đâu có thanh thản, an toàn ?

Giải thích

Khen người ... đều ác. Cù ba lị khen Đề bà, là khen người ác, được người ác khen. Cù ba lị chê Xá lợi phất, là chê người hiền, bị người hiền chê. Khen như vậy là không đáng khen, chê như vậy là không đáng chê. Khen với chê như vậy là ác cả. Ham dùng ... an toàn. Miệng lưỡi chê đã ác, khen càng ác: ác thì làm sao sống thanh thản, an toàn. Miệng lưỡi với hàng vạn lý do mà khen chê như vậy, thì đời này "họa từ miệng mà ra", như cây sinh lửa, lửa đốt lại cây, tai họa cho mình, cho cả nhà, cả họ. Đời sau, dầu được làm người đi nữa, cũng bị đủ loại khuyết tật ; sinh sống những nơi mọi rợ ; đã không gặp Phật mà còn sinh vào gia tộc không tin nhân quả tội phước, còn sinh sống trong những xứ không có văn hóa Phật giáo...

Pc 176

Tranh cãi vì cái lợi nhỏ mà coi như bị mất của, thì từ đó tranh cãi hoài, làm cho tâm ý xoay theo điều ác.

Truyện tích và
Giải thích

Xưa, gần đến ngọ trai, chư vị Tỷ kheo cùng vào khất thực trong hoàng thành Xá vệ, thấy vài mươi người đánh bạc, 1 ăn 1 thua. Người ăn túm lấy người thua mà lột xiêm áo, đánh bằng đủ các độc thủ. Người này đau không chịu nổi. Chư vị khất thực rồi trở về tinh xá, ngọ trai. Trai xong, đến chỗ Phật, lạy Ngài, xin ngồi qua 1 bên. Chư vị đem việc đã thấy trình bạch với Phật. Phật nhân cái gốc truyện này mà nói cho chư vị Pc 176 như trên.

Cái lợi nhỏ là nhỏ đến nỗi chỉ như 1 giọt nước của biển cả, 1 hạt cải của núi Tu di nghiền ra, 1 hạt gạo đối với địa cầu, và 1 con muỗi trong không gian. Chư vị Tỷ kheo, nhỏ như vậy đã rất nhỏ chưa? Dạ, đã rất nhỏ, kính bạch đức Thế tôn. Chư vị Tỷ kheo, nhỏ như vậy mà đối với cái rất nhỏ ở trên, còn nhỏ đến nỗi chỉ bằng 1 phần trăm, 1 phần ngàn, cho đến ngụ ngôn cũng không mô tả được. Chư vị Tỷ kheo, cái nhỏ không mô tả được đó tranh cãi nhau biến thành chuyện lớn, lớn đến nỗi người thân thành kẻ thù, ruột thịt cũng phải rã ra ! Ấy thế nhưng nếu có ai phỉ báng hiền thánh, phỉ báng Tỷ kheo giữ giới, phỉ báng đến cả Như lai, thì những sự phỉ báng này, hậu quả phải chịu còn nhiều hơn những cái không mô tả được. Tội ác phỉ báng có trường hợp Phật cũng khó giải cứu.

Pc 177

Với địa ngục Ni la phù, và những địa ngục phụ thuộc, cái tội phỉ báng hiền thánh thì miệng lưỡi phát ra thế nào hậu quả lãnh đủ như thế.

Truyện tích và
Giải thích

Bấy giờ Phật bảo, chư vị Tỷ kheo, Tỷ kheo Cù ba lị tự rước lấy tai họa khi vào địa ngục Ni la phù. Tại đây ngục tốt lấy kềm sắt kéo lưỡi ra, dài vài trăm trượng. Kéo bằng phẳng rồi lấy đinh sắt mà đóng giữ, cho trâu sắt và cày sắt cày. Mỗi ngày đêm chết đi sống lại cả trăm cả ngàn lần. Chưa được chết hẳn vì tội ác chưa hết. Khi hết thì phải sinh trong loài quỉ và loài vật. Hết tội ở 2 loài này mà nếu được làm người thì mù, điếc, câm, ngọng, 6 giác quan không hoàn chỉnh. Nếu nói được thì ăn nói chẳng ra gì, ai cũng chê cười. Ra đường thì bị hành hung vô lý. Đó là hậu quả của sự phỉ báng hiền thánh. Chư vị hãy tu học như vậy. Chư vị Tỷ kheo nghe Phật huấn dụ, ai cũng thích thú phụng hành.

Pc 178

Không có đạo đức thì sa vào ác đạo, tự tăng thêm cái khổ địa ngục. Bỏ cái ngu mà tu đức Nhẫn, nhớ cái "chân lý toàn hảo" thì không còn phạm vào những sự vô đạo đức.
Giải thích

Không có ... địa ngục. Phỉ báng các bậc giới đức toàn hảo, phạn hạnh thanh tịnh, thì hết cái thân địa ngục này tiếp cái thân địa ngục khác. Bỏ cái ... đạo đức. Lĩnh hội "tứ thánh đế" thì hết còn sống vô đạo đức, chết đọa ác đạo. Cái từ phỉ báng không có ở đây.

Pc 179

Vui vì kho tàng tự chứng thì sống với lối sống hiền thánh. Người ngu thì sa vào ác đạo cũng vẫn nguyện sống theo quan điểm sai lầm.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ, thuyết Pháp cho hàng ngàn người. Trong số này có 1 Tỷ kheo lạ, đứng lên khỏi chỗ ông ngồi, trần pháp y bên cánh tay phải, bước tới, chắp tay thưa Phật, kính bạch đức Thế tôn, xin đức Thế tôn chớ nói về Niết bàn bất sinh diệt, chớ nói về con đường chính yếu của hiền thánh đi đến Niết bàn ấy. Xin đức Thế tôn, ngay trong hiện hữu, hãy vui với cái vui bất sinh diệt. Bấy giờ Như lai nói với chư vị Tỷ kheo, chư vị hãy quan sát vị Tỷ kheo vô trí ấy. Ông tự lao xuống ác đạo. Ông kết thúc đời sống của ông theo cách ấy. Không những ông can ngăn Như lai, mà đã can ngăn như thế đối với 6 đức Như lai quá khứ. Ông, nếu không can ngăn Như lai thuyết Pháp thì đã là bậc được "Mắt pháp trong sáng" rồi. Chư vị Tỷ kheo, Nếu để qua đi cơ hội quí báu, bằng cách thỉnh cầu Phật chớ thuyết Pháp, thì thấy sao được chân lý phổ thông ? thì thấy sao được chân lý rốt ráo ?

Giải thích

Vui ... chứng. Kho tàng tự chứng của Phật có 3. Một, thân Ngài là tối hậu thân, không còn tái sinh, nên sự xuất thế của Ngài là đến thế giới này như chư Phật đã đến, được tôn xưng bằng đức hiệu Như lai. Hai, trọn vẹn diệt sạch kiết sử trong 3 cõi, được tôn xưng bằng đức hiệu Ứng cúng. Ba, chánh giác và toàn giác về Pháp, được tôn xưng bằng đức hiệu Chánh biến tri. Sống ... thánh. Hiền thánh có 2 : có các bậc do thiện căn thành tựu, có các bậc do vô lậu tuệ thành tựu. Hiền thánh như vậy không sống bằng quan điểm sai lầm, mà sống với tuệ giác của Pháp. Người ... đạo. Là ngu mới can ngăn Phật thuyết Pháp. Ngu như vậy là lấy chốn nước sôi lửa đỏ làm phòng ốc của mình. Cũng ... lầm. Là sống phù hợp với chủ thuyết hoài nghi phá hoại và kiến thức cực đoan phiến diện - đúng như trong khế kinh đã nói, quan điểm sai lầm thì thân làm miệng nói ý nghĩ đều sai lầm theo quan điểm ấy. Họ, giống như hạt y xoa, hạt đa la, hạt thi bà, gieo vãi cho mọc lên, với bao nhiêu cách biến thể, củ hay trái của những hạt ấy vẫn đắng và hôi, không ăn được. Thân miệng ý của kẻ tà kiến cũng tương tự như vậy.

Pc 180

Tre với lau có đốt, cái đốt này hại chúng, [làm chúng dễ gãy]. Thế nên nói thì phải nói hiền lành, chớ nói hung dữ. (39)

Ghi chú
(39) Nói tổng quát, họ tre với các giống tre và trúc, (cả lau nữa), là 1 họ thực vật rỗng ruột. Cái rỗng này, Pc 180 ở đây, chỉ nói là cái họa dễ gãy. Nhưng trong thực tế, trong nghệ thuật, đặc biệt trong sự tu tâm, cái rỗng của họ tre cũng nên chú ý.

Rỗng thì dễ phát ra tiếng. Rỗng vọng niệm vì đầy chỉ quán, cái rỗng này phải có, vì cái rỗng này mới lọc sạch tư tưởng vọng động cho con người. Rỗng hết mọi sự vì đầy từ bi, thuyết Pháp độ sinh, là cái rỗng của Phật ; rỗng vì ngu muội, "khuyên can" Phật thuyết Pháp, cái rỗng "quái lạ" của 1 Tỷ kheo lạ.

Ấy là nói rộng ra 1 chút. Quay lại mà nói, Pc 180 cũng có ý nói tre rỗng dễ phát ra tiếng : con người không chỉ quán thì dễ nói dại, nói dữ. "Nói phải hiền, đừng dữ", đó là cơ bản sửa mình của con người.

Pc 181

Làm lành thì giải thoát, làm ác thì lo âu. Giải thoát là hiền thánh, giải thoát cái khổ của chính cái ác. Sự giải thoát của hiền thánh không như sự giải thoát thường tình.

Giải thích

Làm ... thoát. Nói hiền lành thì dẫn đến Niết bàn. Nói ai cũng trọng, đến đâu cũng hữu ích. Làm ... âu. Nói hung dữ thì bất an, lo sợ. Giải ... ác. Giải thoát cái khổ của lao tù và của kiết sử. Sự ... tình. Giải thoát của hiền thánh là như vậy, được thành tựu bởi thiện căn và bởi vô lậu tuệ. Sự giải thoát ấy không như sự "giải thoát" của ngu nhân làm theo quan điểm sai lầm. Sự giải thoát này thực chất là ràng buộc, thoát ra rồi lại buộc vào như chơi.

Pc 182

Tỷ kheo giữ gìn ý thức tự chế, nói năng cẩn trọng, trung thực. Nói đúng Pháp, nói đúng Nghĩa, lời tiếng hiền hòa, dịu ngọt.
Giải thích

Tỷ ... chế. Tỷ kheo thì cố mà giữ sự tự chế, chế ngự cả 3 nguồn hành động là thân miệng ý. Nói ... thực. Nói ít thì đúng nhiều, đúng với lời Phật. Nói ... ngọt. Nói cho đúng với Pháp, đúng với nghĩa của Pháp, bằng lời nói và tiếng nói đầy tính "ái ngữ".

Pc 183

Khéo nói về Pháp của Phật là một, nói điều lành đúng như điều lành; hai, nói điều dữ đúng như điều dữ ; ba, nói chánh niệm đúng như chánh niệm ; bốn, nói thánh đế đúng như thánh đế.

Giải thích

Khéo nói là nói bằng tiếng nói và lời nói "ái ngữ" : hiền hòa, dịu ngọt, tao nhã, thích nghi. Pháp của Phật, ngoài Pháp của Phật nói, còn có 1 số Pháp thoại hiền thánh nói mà được Phật ấn chứng. Pháp này, ở đây, Pc 183, đưa ra 4 mục cho sự "khéo nói". Mục 1, nói chính xác về điều lành, cho người nghe hoan hỷ. Mục 2, nói chính xác về điều ác, cho người nghe cảnh giác. Mục 3, nói chính xác về chánh niệm, là nói 4 niệm xử, để tẩy lọc tư duy. Mục 4, nói chính xác về thánh đế, là nói 4 thánh đế, để khẳng định con người là cần phải và có thể sửa đổi. Nói tổng quát, tứ đế là tư tưởng hệ của Pháp, 3 mục trên là chi tiết trong tứ đế.

Pc 184

Vì vậy, nói thì chớ gây tai họa cho mình, cũng không xung khắc với ai. Như thế mới là khéo nói. (40)

Giải thích

Nói ... mình. Là nói năng cẩn thận, để đời này không bị tù đày, mất của, mất sinh kế ; đời sau không trở lại địa ngục, làm lại quỉ đói, làm lại súc vật, bị sai khiến cực nhọc mà còn trả nợ bằng thân mạng. Cũng ... ai. Là nói chân thành, không chỉ trích, như thế là không xung khắc với ai. Như ... nói. Là nói mà tự làm chứng cứ tốt về điều thiện mình làm ; nói mà tuyên dương con đường đi đến Niết bàn; nói mà nói theo Phật, tác động gieo trồng hạnh phúc trong nhân loại và chư thiên. Khéo nói là như vậy.
Ghi chú
(40) Nói để hộ trì đạo pháp thì không phải xếp loại vào đây. Sự nói này không phải chỉ bằng lời nói, mà là bằng cả tính mạng, và không có lý do để từ chối.

Pc 185

Nói hợp ý người cho người vui vẻ, không để người sinh ác ý. Nói mà ai cũng chấp nhận được.

Giải thích

Nói hợp ý người, kế cả chịu khó nói theo tập tục địa phương. Cho người vui vẻ là nói hữu ích cho người nghe để họ vui vẻ, không có cảm giác bị nhục mạ. Không đế người sinh ác ý là không để người nghe phản ứng bất hảo, nghĩ ác và làm ác. Điều này nếu xảy ra thì là sự đổ vỡ. Nói mà ai cũng chấp nhận được, là nói năng khiêm tốn, nhường nhịn.

Pc 186

Chí thành nói cái Pháp cam lộ, thì đó là sự thuyết pháp tối thượng, nói chắc chắn về cái Như. Như thế là đứng vững trên nền móng của Pháp.
Giải thích

Chí ... lộ. Pháp cam lộ bất tử là Pháp của Phật thuyết, có 3 mặt là các hành vô thường, các pháp vô ngã, Niết bàn viên minh. Đó ... thượng. Sự thuyết pháp cao nhất là nói cái Pháp cam lộ như trên. Nói ... Như. Nói cái Pháp cam lộ là nói về Như. Như là chân như bất biến - là bản thể tuyệt đối chân và như. Như ... Pháp. Thuyết Pháp mà như vậy là đứng vững nơi Pháp của Phật thuyết. (41)

Ghi chú
(41) Coi ghi chú 43.

Pc 187

Nói cho như lời Phật dạy, thì thế là cát tường, thế là diệt độ, cắt đứt giới hạn cuối cùng của cái Khổ. Như thế mới là đứng đầu trong sự nói năng.

Giải thích

Nói ... dạy. Phật dạy có 37 giác phần và 80.000 độ môn. Thế ... độ. Do 37 giác phần mà thực hiện cát tường, tức Niết bàn, cắt sạch Khổ và dữ kiện của Khổ là kiết sử. Cắt ... Khổ. Khổ có 8, đó là sinh, già, bịnh, chết ; ghét mà sống chung, thương mà ly biệt, ước vọng không thỏa, và tổng quát là thứ 8 "toàn thân bốc lửa" (ngũ uẩn xí thạnh - 1 cách liệt kê 8 cái khổ khá đặc biệt). Nhờ 37 giác phần, cho đến 80.000 độ môn, nên ai cũng có thể vượt khỏi bờ bến luân hồi mà vượt đến bờ bến Niết bàn: Phật ân thật vô bờ bến. Như ... năng. Nói năng mà như vậy mới thật không ai hơn nữa, kế cả nhị thừa. (42) , (43)

Ghi chú
(42) Nhị thừa, từ này có 2 cách nói. Cách nói thứ 1, "nhị thừa là 2 thừa", tức thanh văn thừa và duyên giác thừa, mà nói chung lại là tiểu thừa. Cách nói thứ 2, "nhị thừa là thừa cấp hai, mà đối lại là đại thừa". Cả 2 cách nói đều khẳng định đại thừa, khẳng định đại thừa mới thật vĩ đại. (

43) Cả 2 Pc 186 và 187, nhất là Pc 186, dầu là tư tưởng của tập thể B kiết tập 1, hay là tư tưởng của kinh Xuất diệu, đều cho thấy tư tưởng sử của "Tiểu tạng Pháp cú", khẳng định Đại thừa có từ kiết tập 1. Yêu cầu coi Hoa văn giải thích của Pc 186 (Chính 4/667, dưới). Cần nói xa hơn 1 chút, thì tư tưởng chân như của Khởi tín luận không là mới có và độc đáo. Rất có thể là như vậy.