Nhiếp Luận

NHIẾP LUẬN Trưởng lão Tỷ kheo Trí quang dịch giải ( Nhà xuất bản Hồng Đức

Nhiếp luận Trưởng lão Tỷ kheo Trí quang dịch giải : 2538
(1994) duyệt lại : 2555
(2011) bản in : 2561 - 2017 Nhà xuất bản Hồng Đức

Pháp ảnh lục của Trưởng lão Trí quang Loại khổ lớn 1. Pháp hoa chính văn
2. Pháp hoa chính văn
3. Pháp hoa lược giải
4. Pháp hoa lược giải
5. kinh Kim cang
6. Tôn kính đức Di đà
7. kinh Địa tạng
8. kinh Dược sư
9. văn Thủy sám

10. Ba ngàn hiệu Phật
11. Lương hoàng sám
12. Lương hoàng sám
13. Vạn Phật
14. Vạn Phật
15. Vạn Phật
16. kinh Ánh sáng hoàng kim
17. Để hiểu đàn Chẩn tế
18. Tổng tập giới pháp Xuất gia
19. Tổng tập giới pháp Xuất gia
20. Tổng tập giới pháp Xuất gia
21. Tổng tập giới pháp Xuất gia
22. Tổng tập Pháp cú
23. Tổng tập Pháp cú
24. Tổng tập Pháp cú
25. Tổng tập Pháp cú
26. Tổng tập Pháp cú
27. Nhiếp luận

28. Khởi tín luận
Loại khổ nhỏ 1.Kinh Di giáo
2.kinh Mười thiện nghiệp
3.phẩm Phổ hiền
4. Tôn kính đức Quan âm
5. Hành pháp Di đà
6. Vu lan báo ân
7.Nghi thức sám hối
8. Tập định Lăng nghiêm
9. Cao tăng Pháp hiển Tổng cọng : 37 cuốn (16.285 trang)

Cáo bạch Nguyên tôi có 2 loại sách là Tâm ảnh lục và Pháp ảnh lục. Tâm ảnh lục là những bài báo viết từ năm 1948. Loại này đã ngưng và hủy bỏ từ lâu.

Pháp ảnh lục là loại dịch thuật kinh sách nên tôi gắn bó nhất, liên tục từ 1944 lúc mới ra trường. Vậy mà đến nay chỉ có 37 cuốn, in lại lần này ! Vì không có thời gian để sửa chữa nên hoàn toàn in lại sách cũ. Lời cáo bạch này ghi nhận những chỗ đáng sửa chữa ấy.

Trong 28 cuốn khổ lớn thì Một, các số 1 - 8 là kinh điển thường đọc tụng. Trong đó số 6 Tôn kính Di đà là nói rõ về đức Bổn tôn, hỗ trợ cho số 5 của loại khổ nhỏ là hành pháp Di đà nói giản dị bao nhiêu thâm thúy bấy nhiêu. Hai, các số 9 - 16, có thể gọi là Tổng tập Sám văn, trong đó Lương hoàng sám kỳ lạ nhất, Ánh sáng hoàng kim đặc biệt nhất. Ba, số 17 Để hiểu đàn Chẩn tế, đàn tràng thịnh hành bao nhiêu càng phải nhận thức bấy nhiêu. Bốn, các số 18 - 21 là Tổng tập giới pháp Xuất gia, thay vì 2 tập nay phân ra 4 tập, với số hiệu trang sách vẫn liên tiếp như cũ : 1 - 2262 tr. Mục lục cả Tổng tập ở tr 6, mục lục riêng của 4 cuốn : cuốn 1 ở tr 21, cuốn 2 ở tr 687, cuốn 3 ở tr 1165, cuốn 4 ở tr 1769. Năm, các số 22 - 26 là Tổng tập Pháp cú, chia ra 2 loại là Pháp cú Nam tông và Pháp cú Bắc tông, với nội dung như sau. Nam tông có 2 cuốn : cuốn 22 là Pháp cú Nam tông, cuốn 23 là trích diễm Pháp cú Nam tông. Bắc tông có 3 cuốn : cuốn 24 là Pháp cú Bắc tông : tr 3 - 91 là mở đầu, tr 93 - 398 là Pháp cú Bắc tông, tr 401 - 752 là Lược truyện Pháp cú Bắc tông. Cuốn 25 là kinh Xuất diệu. Cuốn 26 là Hợp tuyển truyện tích Pháp cú Bắc tông : tr 5 - 188 là trích Pháp cú Bắc tông, tr 289 - 501 là trích kinh Xuất diệu. Sáu, Đặc cách giữ lại 2 luận văn để thấy học lý Duyên sinh là như thế nào. Bảy, nói về 9 cuốn loại khổ nhỏ. Thì trong đó cuốn số 5 quan trọng nhất về học lý Tịnh độ.

Nay nói những điều cần cáo bạch.

Một, cuốn 24, tr 73 - 76, có nhiều điều phải xét lại. Cuốn 25, tr 677 (Pc 473), khá quan trọng, xin ghi để nhớ. Cuốn 26, giữa các tr 49 -60, có nhiều trang trắng, tại sao ?

Hai, Pháp ảnh lục lần này đã không in lại một số không ít như Hai thời công phu, kinh Thắng man, kinh Duy ma, kinh Giải thâm mật, kinh Viên giác, kinh Di lạc thành đạo, luận Chỉ quán. Phải viết lại thì có kinh 42 bài và Dị tông luận.

Ba. Ban đầu không mong Pháp ảnh lục in được như sau này, cho đến khi Phật tử Thái thị Kim lan xuất tiền lương in lần thứ nhất. Sau đó là Dược sĩ Khanh, nhất là Phật tử Nguyễn công Phú, Hòa thượng Hải ấn, Già lam Quảng hương. Lần in lại trọn bộ này là gia đình Phật tử Minh dũng. Bảng công đức của Pháp ảnh lục là như vậy.

Trưởng lão Trí quang Mùa An cư 2561

Lời ghi in lại Nhiếp luận Với cái tôi hiện giờ mà xét Nhiếp luận, thì thấy sở trường của luận này ở chỗ nói về đạo lý "duyên khởi" (tr 88 - 102) : A lại da duyên khởi ra "tự tánh" (vạn hữu) và duyên khởi ra "tự thể" (sinh mạng). Thứ nhất là chất liệu, thứ hai là tổ hợp.

Rán đọc và học kỹ đạo lý này rồi nói gì thì nói về "duy tâm của Phật giáo".

Tháng 3, 2555 (2011) Trí quang

Ghi sau khi duyệt Nhiếp luận Nhiếp luận nói về cảnh (chân lý luận) hành (phương pháp luận) quả (mục đích luận) thật rõ, dầu rõ trong Duy thức học của ngài Vô trước. Với tư cách khởi xướng, tư tưởng của ngài học giả phải hiểu mới thấy nó sâu và khác khá nhiều đối với tư tưởng Duy thức học về sau.

Đặc biệt trong phần quả, Nhiếp luận nói rõ hơn các sách khác về đoạn đức (vô trú niết bàn), nhất là về trí đức (vô phân biệt trí). Vô phân biệt trí không phải như cây đá, vô tư duy, vô tri giác, đa suy luận, nhưng là "tuệ giác không còn ý thức tự ngã". Tuệ giác ấy có 3 phần và 5 minh, nghĩa là biết tận cùng và hoạt dụng tuyệt hảo. Đức Phật là như vậy, với vô trú niết bàn và vô phân biệt trí, lúc nào ngài cũng thường trú cạnh ta - dầu ta có mắt để thấy hay chưa. Đức Phật như vậy không phải không thể nói là gì sau khi nhập diệt.

Nhiếp luận tự nói đối tượng của mình là những người thuộc bất định tụ mà có khả năng xoay lại hay kiên định về đại thừa. Nhưng cách trình bày thì cho ta thấy không ít những điều cần thấy về ngoại đạo và tiểu thừa.

Về ngoại đạo, triết thuyết nổi nhất là "phạn là ngã, ngã là phạn". Nhiếp luận cho thấy ngã và phạn ấy chỉ là mạt na tự ý thức a lại da làm tự ngã. Sự xác lập và khá đề cao mạt na của Nhiếp luận còn cho thấy nó là sự tự ý thức về tự ngã và từ đó mà tự ngã hóa nhận thức và đối tượng của nhận thức : nó không những năng sở hóa mà còn tự tha hóa tất cả. Đặc biệt tùy ý thức tự ngã còn hay mất mà nó là căn cứ của ô nhiễm và thanh tịnh.

Về tiểu thừa, Nhiếp luận cho thấy khá nhiều tư tưởng được luận ấy đưa ra mà bài bác hoặc điều chỉnh. Lại nữa, trong mục 1, nói A hàm của Đại chúng bộ nói đến căn bản thức, Hóa địa bộ nói đến cùng sinh tử uẩn, chỉ vài câu ấy, và khá nhiều chỗ nói đến quan điểm của tiểu thừa, Nhiếp luận cho ta thấy ngay sau 2 đại hội (do ngài Ca diếp và ngài Ba sư ba chủ trì) của kiết tập 1, 3 tạng mà 2 bộ phái căn bản là Thượng tọa và Đại chúng đã không phải duy nhất. Ngày nay không thể nói 3 tạng Paly của Thượng tọa bộ (được chép thành văn bản vào thời đại A dục vương, hơn 2 bách kỷ sau Phật nhập diệt) là nguyên thỉ và "nguyên thỉ chỉ có bấy nhiêu".

Ba mươi tháng 4, 2537 Trí quang

Dẫn n h a p

(1) Tác giả Nhiếp luận là Vô trước đại sĩ. Ngài Huyền tráng ghi về đại sĩ như sau : ... Quốc đô A du đà, phía tây bắc, cách bốn năm dặm, gần bờ sông Hằng, có 1 đại già lam, trong có ngôi tháp cao hơn 200 thước, do A dục vương xây dựng, và đó là chỗ xưa kia Phật đã thuyết pháp 3 tháng ... Phía tây nam, cách năm sáu dặm, có 1 già lam cũ, đó là chỗ Vô trước đại sĩ thuyết pháp ... Đại sĩ người Càn đà ra, xuất thế trong bách kỷ 10 sau Phật niết bàn, xuất gia trong Hóa địa bộ, sau tín thọ đại thừa ... Đại sĩ người minh triết, có tài trước thuật, viết nhiều luận văn giải thích đại thừa, làm bậc thầy của xứ Ấn độ. Nhiếp luận chính là văn bút của đại sĩ (Chính 50/233).

Thế giới Phật giáo thông sử, cuốn thượng, các trang 179-185, phần nhiều ghi theo truyện Thế thân đại sĩ (em ruột Vô trước đại sĩ). Theo đó, có những chi tiết cần biết như sau.

Vô trước đại sĩ người quãng 310-390 dương lịch, trước ngài Pháp hiển đi Ấn độ và sau ngài La thập đến Trung hoa. Đại sĩ người bắc bộ Ấn độ, nước Phú lâu sa phú la. Có 3 anh em, đại sĩ là anh cả, em kế là Thế thân đại sĩ, cùng xuất gia trong Hữu bộ. Vô trước đại sĩ do La hán Tân đầu la giáo hóa, chứng được không quán của tiểu thừa, nhưng vẫn bất mãn, tìm học với Di lạc đại sĩ. Vị đại sĩ này có thể là nhân vật lịch sử, người quãng 270-350 dương lịch. Tác phẩm Vô trước đại sĩ viết dưới danh nghĩa Di lạc đại sĩ, quan trọng nhất là Du dà, tác phẩm viết dưới danh nghĩa của chính đại sĩ, quan trọng nhất là Nhiếp luận. Phật giáo đại thừa ở Ấn độ, nhân vật trung tâm, ban đầu là Mã minh đại sĩ, kế đó là Long thọ đại sĩ, tiếp theo là Vô trước đại sĩ.

(2) Tác phẩm của Vô trước đại sĩ có khá nhiều và cùng quan trọng. Tựu trung, như vừa nói, tác phẩm quan trọng và được viết dưới danh nghĩa của chính đại sĩ là Nhiếp luận.

Ngoài bản dịch của Tây tạng, tại Trung hoa, Nhiếp luận có 4 bản dịch, 3 bản đơn hành, 1 bản gồm trong thích luận ; 3 bản đơn hành mang các số sau đây của Đại tạng kinh bản Đại chính: 1592 là của ngài Phật đà phiến đa, 1593 là của ngài Chân đế, 1594 là của ngài Huyền tráng ; 1 bản gồm trong thích luận mang số 1596 là của ngài Đạt ma cấp đa. Nhiếp luận có thích luận, do 2 tác giả. Một là tác giả Thế thân, có đến 3 bản dịch, mang các số sau đây của Đại tạng kinh nói trên : 1595 là của ngài Chân đế, 1596 là của ngài Đạt ma cấp đa, 1597 là của ngài Huyền tráng. Hai là tác giả Vô tánh, bản dịch của ngài Huyền tráng, mang số 1598.

Nhiếp luận, gọi đủ là Nhiếp đại thừa luận, không phải là tông luận, luận văn viết theo chủ đề, mà là thích luận, luận văn giải thích kinh luận khác. Ở đây, Nhiếp luận giải thích phẩm Nhiếp đại thừa của kinh Đại thừa a tì đạt ma. Cái đề Đại thừa a tì đạt ma là ghi theo bản dịch 1592. Theo các bản dịch khác thì phải nói kinh A tì đạt ma, bản kinh của đại thừa.

Nội dung Nhiếp luận có 11 phẩm, tôi gọi phẩm đầu là phần đầu, 10 phẩm tiếp theo tôi gọi là 10 tiết mục. Phần đầu là tự luận, 10 tiết mục tiếp theo mới là nội dung, có thể chia theo thông lệ của Duy thức học, là cảnh (chân lý luận) hành (phương pháp luận) quả (mục đích luận). Trong 10 tiết mục của Nhiếp luận, các tiết mục 1 và 2 là cảnh, 3 đến 8 là hành, 9 và 10 là quả.

Không hiểu Vô trước đại sĩ giải thích phẩm Nhiếp đại thừa mà giải thích chính văn như thế nào, chỉ biết theo văn từ mà xét thì Nhiếp luận gần như 1 bản tông luận.

Khi luận này được truyền dịch ở Trung hoa trước ngài Huyền tráng thì đã thành 1 tông phái gọi là Nhiếp luận tông. Nhưng lịch sử ngài Huyền tráng nói ngài khổ tâm vì thấy các bản dịch kinh luận cũ có chỗ không làm sao hiểu được cho chắc chắn, mới quyết chí đi học ở Ấn độ. Luận cũ mà ngài Huyền tráng có thái độ ấy chính là Nhiếp luận. Khi về nước, ngài đã dịch lại cả chính văn và 2 bản thích luận. Nhưng điều đáng nói là không hiểu tại sao Nhiếp luận đã không có bản sớ giải nào từ sau khi ngài Huyền tráng dịch ra. Mãi đến sau này mới có ngài Mật lâm sớ giải trọn bộ mà chỉ đăng trên tạp chí Hải trào âm, ngài Thái hư chỉ sớ giải phần đầu và tiết mục 1, cũng chỉ đăng trên tạp chí vừa nói, và sau đó in trong bộ toàn thư của ngài. Gần đây có 1 nhóm 4 pháp sư, Ấn thuận thì giảng, Diễn bồi, Diệu khâm và Văn tuệ thì ghi, thành 1 bản đơn hành với cái tên Nhiếp đại thừa luận giảng ký.

Bản dịch giải này của tôi lấy bản dịch của ngài Huyền tráng làm chính văn, tham khảo thì có bản giảng ký vừa nói. Các bản thích luận của các đại sĩ Thế thân và Vô trước, tôi cũng có tham chiếu.

(3)

Đối tượng của Nhiếp luận rõ ràng nhắm vào bộ phái tiểu thừa. Phần đầu của Nhiếp luận cho thấy, thời đại luận này, có những luận điệu của tiểu thừa cho đại thừa là phi Phật thuyết, đại thừa không là gì khác hơn chính là tiểu thừa. Luận này gần như đối thoại hoàn toàn với tiểu thừa. Luận này nói có 1 loại các vị thanh văn có khả năng xoay về đại thừa, lại có 1 số các vị bồ tát có thể dao động ; thật rõ ràng, chính các vị thanh văn và bồ tát này đích là đối tượng của Nhiếp luận.

Văn phong Nhiếp luận, cũng tựa như những tác phẩm khác của Vô trước đại sĩ, đúng là văn phong của Hữu bộ. Chủ đề của Nhiếp luận là duy thức luận, sẽ được nói đến dưới đây.

(4) Sợi dây trong bóng tối được thấy lầm là con rắn. Nếu biết con rắn ấy hoàn toàn không có, chỉ có với sự thấy lầm, thì rồi cũng sẽ thấy ra sợi dây chỉ là sự kết hợp của các nguyên tố sắc hương vị xúc. Duy thức là như vậy. Nơi các pháp y tha mà thấy ra biến kế ngã pháp. Ngã pháp ấy là toàn bộ thân tâm và thế giới chúng ta đây. Nhưng thực chất chỉ là con rắn thấy lầm sợi dây mà ra. Thế nên duy thức thì phải nói rõ và đủ là duy thức vô nghĩa, vô nghĩa duy thức. Nhiếp luận nói về duy thức, trước tiên nói như vậy, dưới cái dạng gọi là duy thức vô nghĩa.

Nhiếp luận lại nói đến cái biết của chúng ta. Cái biết ấy có nhận thức có đối tượng. Ở đây nhận thức là đối tượng hóa nhận thức, cũng như đối tượng là nhận thức hóa đối tượng. Như thế mới là biết. Và như thế gọi là duy thức. Đó là cách thứ hai, Nhiếp luận nói về duy thức, dưới cái dạng gọi là 2 phân.

Nhiếp luận thống nhiếp các pháp thành 11 loại, gọi là 11 thức. Một là thức thân (thân thức), tức cái tổng thể gồm cả 5 giác quan. Hai là thức chủ thể của thân (thân giả thức), là ý ô nhiễm. Ba là thức chủ thế của sự tiếp nhận (thọ giả thức), là ý vô gián diệt. Bốn là thức được tiếp nhận (bỉ sở thọ thức), là 6 cảnh. Năm là thức tiếp nhận (bỉ năng thọ thức), là 6 thức. Sáu là thức thì gian (thế thức), là vị lai hiện tại quá khứ liên tục. Bảy là thức số mục (số thức), là những số mục hàng lẻ, hàng chục v/v. Tám là thức cư trú (xứ thức), là thế giới chúng sinh cư trú. Chín là thức nói năng (ngôn thuyết thức), là ngôn ngữ xuất từ thấy nghe hay biết. Mười là thức mình người (tự tha sai biệt thức), là bản thân với tha nhân. Mười một là thức đường lành đường dữ (thiện thú ác thú tử sinh thức), là những nẻo đường sinh tử. Tất cả 11 loại này đều gọi là thức, là vì liên hệ đến thức, do thức biểu thị. Tất cả 11 loại này, 3 loại đầu là 6 căn, loại 4 là 6 cảnh, loại 5 là 6 thức ; 6 loại còn lại là chi tiết của 6 căn, 6 cảnh và 6 thức. Thế nên 11 loại này bao gồm hết thảy mọi sự sai biệt của nhân sinh vũ trụ. Mọi sự sai biệt này toàn liên hệ với thức, nên gọi là duy thức, dưới cái dạng gọi là nhiều thứ.

(5) Thế nhưng vấn đề không phải đã ngừng ở đây. Mà nói duy thức thì phải nói về a lại da.

Nhiếp luận nói a lại da khá kỹ. Và cũng khá khác với những cách nói khác. Nhiếp luận nói về a lại có những điểm chính sau đây.

Một, trong 4 duyên, nhân duyên mới là nói về cái nhân tố chính yếu phát sinh các pháp. Nhân tố ấy là chủng tử. Chủng tử là a lại da. Nên a lại da mới là nhân duyên, tức là căn bản của các pháp. Không những như vậy, trong khi nói về đạo lý duyên khởi, Nhiếp luận cho thấy, với 2 loại duyên khởi và 3 sự huân tập sai biệt, a lại da đối với con người và thế giới của con người, nó vừa là chất liệu vừa là tổ hợp.

Hai, a lại da là thức, mà là thức có đủ 2 phần tướng kiến, thì chính cách nói này cũng cho thấy a lại da là căn bản của các pháp, là chủ thức của các thức, hơn là 1 thức bình thường. Nếu chỗ nào qui định a lại da là thức, thì ở đó tất cả (11) thức khác là tướng phần, còn ý thức (trong đó) và mọi thức nó dựa vào là kiến phần.

Ba, a lại da là y tha (gồm có 11 thức). Y tha là tổng thể của biến kế và viên thành (của nhiễm và tịnh). ... Sinh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha, niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha, chỗ dựa của 2 phần là y tha. Chuyển y là chính y tha khi nối lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh.

Bốn, đặc biệt chủng tử của đa văn huân tập, khởi đầu của sự tu chứng ngộ nhập, là đa văn giáo pháp của pháp giới tối thanh tịnh (nói theo từ ngữ của học hệ khác, là chân như và đẳng lưu của chân như, là dụng huân tập của chân như). Đa văn huân tập cũng dựa vào a lại da nhưng vẫn đối trị a lại da.

Năm, đối với thân tâm và thế giới chúng ta đây, Nhiếp luận nói, chung là chủng tử của thế giới ở ngoài, riêng là chủng tử của tự thể riêng biệt. Chung là chủng tử không sinh cảm giác, riêng là chủng tử có sinh cảm giác. Khi sự đối trị sinh ra thì chỉ loại riêng bị diệt, còn loại chung thì người khác duy trì, và mình chỉ thấy trong sạch.

A lại da là như vậy, như mấy điểm vừa thuật lại, nên đã có cái ví dụ người mù rờ voi, con voi a lại da qua sự mô tả của bao tư tưởng mù mờ ...

Cách nói về a lại da như vậy thật là đặc thù, những ai học về Duy thức học phải cứu xét kỹ. Bởi vì cách nói a lại da của Nhiếp luận, xưa và nay, vẫn có ý kiến cho a lại da chỉ là phần nhiễm, và nói phải có cái gọi là giải tánh a lại da, hay phải lập thêm thức a ma la (vô cấu thức).

(6) Giữa đại thừa với tiểu thừa không thể có sự dung hòa ở chính mục đích. Tiểu thừa chỉ cần tịnh trừ phiền não mà chứng giải thoát thân. Nhưng đại thừa thì ngoài giải thoát thân, mục đích chính là pháp thân (trí thân).

Nhiếp luận có 1 luận cứ : nếu các pháp mà thật thì cái trí biết các pháp cũng thật, cần gì phải tu dưỡng. Nói như vậy là căn bản của trí thức đã được đặt ra và đã thành vấn đề. Và quả thật nếu không vì mục đích lợi ích chúng sinh thì chỉ cần nói giải thoát, gần như không có nhu cầu gì để nói đến giác ngộ cả. Trái lại, mục đích đại thừa lại chính ở đây. Nên sự tu dưỡng trí thức là cả một vấn đề của đại thừa, của Nhiếp luận.

Trong vấn đề này, Nhiếp luận vừa nói về sự tu dưỡng, vừa cho thấy vị trí của các thức trong sự ấy. Trước hết là vị trí của a lại da. Khởi sự tu dưỡng ngộ nhập là đa văn huân tập giáo pháp đại thừa, tức là đa văn cái đẳng lưu của pháp tánh tối thanh tịnh. Nghĩa là không phải xuất từ a lại da ; mà đa văn ấy chỉ ký thác a lại da, và có khả năng đối trị chuyển y a lại da. Nói như vậy cũng như có thể nói đa văn cũng huân tập a lại da mà là sự huân tập có tác dụng hoàn diệt. Và từ đó, vị trí a lại da vẫn là căn bản của sự tu dưỡng ngộ nhập.

Kế vị trí a lại da, hãy xét đến cái ý ô nhiễm. Tuệ giác sẽ sinh mà nó thường làm trở ngại, nó lại đi trong tất cả tâm thức, nó đó là vô minh bất cọng, vô minh đặc biệt. Vô minh đặc biệt không những vô minh vì ý thức tự ngã, mà trong sự ngã kiến huân tập, nó tạo sự sai biệt và cách biệt giữa bản thân với tha nhân. Do vậy mà nó là mục tiêu hủy diệt của sự tu dưỡng ngộ nhập.

Sau hết, và đây mới quan trọng, ấy là vị trí của ý thức. Từ đầu đến cuối của sự tu dưỡng ngộ nhập toàn là hoạt dụng ý thức. Trong đời sống bình thường, chưa hay không tu dưỡng ngộ nhập, thì ý thức là năng biến kế. Trong sự tu dưỡng ngộ nhập, Nhiếp luận trước hết nói đến đa văn huân tập và quan sát danh với sự, mà đó là ý thức cả. Quan sát danh với sự là quan sát tên gọi và cái được gọi, để thấy ý thức tự nó vừa hiển cảnh vừa biểu nghĩa, nên danh với sự cùng là khách thể của nhau. Bước tới nữa, tới nữa, tới cho đến tuệ giác của Phật, cũng chỉ là ý thức từ gia hành của vô phân biệt trí thành căn bản và hậu đắc của vô phân biệt trí.

Với cách nói tu dưỡng ngộ nhập như vậy, Nhiếp luận cho thấy khả năng của tâm thức chúng sinh thật là vĩ đại, trong mê cũng như trong ngộ.

(7) Nay hãy nói vấn đề niết bàn. Niết bàn có cái pháp số 4. Một là tánh tịnh niết bàn, là bản thể của các pháp, trong đó có chúng sinh, vốn và vẫn tĩnh lặng. Niết bàn này là căn bản cho 3 niết bàn sau. Hai là hữu dư niết bàn, là niết bàn mới tịnh trừ tập đế, khổ đế đang còn. Ba là vô dư niết bàn, là niết bàn hết cả khổ đế nữa. Bốn là vô trú niết bàn, là niết bàn không ở vào đâu cả : không ở sinh tử mà cũng không ở niết bàn.

Nhiếp luận nói niết bàn của đại thừa là vô trú niết bàn. Loại niết bàn thứ 3 chỉ tiểu thừa có. Thế nhưng đức Phật mà nay gọi là đức Phật trong lịch sử, thì có niết bàn thứ 3. Nhiếp luận nói đức Phật trong lịch sử chỉ là biến hóa thân của Phật. Sự niết bàn của đức Phật này là sự niết bàn của biến hóa thân. Phật chỉ có vô trú niết bàn, biến hóa thân mới có niết bàn thứ 3. Nói cách khác, Phật không niết bàn, hoặc không lúc nào Phật tách rời niết bàn cả.

Nhiếp luận đối thoại với tiểu thừa về sự cho thân Phật chính là và chỉ là biến hóa thân, đã nói rằng nếu biến hóa thân mà chính là pháp thân, thì thế là Phật có sự nhập niết bàn, và nhập niết bàn thì đại nguyện độ sinh của Phật bị cắt đứt. Đối với Phật, sự giáng sinh và sự nhập diệt đều là thấy như thế nào mới lợi ích chúng sinh thì thị hiện ra như thế ấy. Biến hóa thân nhập niết bàn chỉ là phương tiện để lợi ích chúng sinh. Cách nói này của Nhiếp luận không khác mà còn rõ hơn cả Pháp hoa.

Nhưng vô trú niết bàn là gì ? Nhiếp luận nói niết bàn ấy là chuyển bỏ phần tạp nhiễm nơi y tha mà chuyển được phần thanh tịnh nơi y tha ấy. Với lý thuyết như vậy, Nhiếp luận nói rõ vô trú niết bàn xả bỏ phiền não chứ không xả bỏ chúng sinh. Nên Phật thường trú, thị hiện đủ loại hình mà ích lợi chúng sinh. Không những thị hiện thân Phật, thị hiện niết bàn, mà thậm chí cái thân tôi tớ giúp việc Phật cũng thị hiện. Và nói như kinh Địa tạng, cao nguyên, bình nguyên, ao hồ, suối giếng, không có gì ích lợi, có tác dụng hóa độ chúng sinh mà Phật không thị hiện.

Phật thị hiện đến như vậy mà ta không nhận biết, là vì ta là đồ bễ, không thể chứa nước, hoặc chứa nước mà nước đục, nước xao động, thì chẳng bao giờ thấy được hình bóng vầng trăng. Nhiếp luận còn nói rất rõ, những người đủ mọi chướng ngại, những người thiếu các yếu tố, những người bị nghiệp chướng và báo chướng quyết định, đối với những người như vậy thì Phật không thể tự tại. Cũng như nếu có nghiệp nặng trở ngại cho tiền tài địa vị, nếu được tiền tài địa vị thì chướng ngại cho thiện pháp, nếu thiếu thốn tiền tài địa vị mới biết chán hiện hữu, nếu được tiền tài địa vị thì dồn chứa nhân tố bất thiện, nếu được tiền tài địa vị thì làm hại cho người khác, thì Phật chẳng thể đem tiền tài địa vị lại cho họ.

(8) Sau hết, dầu vụn vặt một chút, ta cũng nên để ý cách nói chính xác của Nhiếp luận. Thí dụ nói căn bản và hậu đắc của trí vô phân biệt thì Nhiếp luận đã ví dụ : căn bản của trí ấy như hư không, hậu đắc của trí ấy như trong hư không ấy hiện mọi hình tượng. Nói vô trú niết bàn thì bỏ tạp nhiễm mà không bỏ chúng sinh; nói giới luật nghi là căn bản của giới nhiếp thiện pháp và giới lợi ích chúng sinh ; nói duy thức thì duy thức là các pháp không thật... Đại khái như vậy, Nhiếp luận nói khá độc đáo.

Nhiếp luận nói về cách ngộ nhập, nói về địa vị ngộ nhập, tương đối rõ ràng, đơn giản. Do đó, khi Nhiếp luận mới đến Trung hoa đã được thành lập 1 tông.

30.7.2535. Mục lục

Phần đầu
Cương yếu
Phần này có 4 chương :

Chương 1 nói cương yếu của đại thừa. Chương 2 nói đại thừa là thù thắng... Chương 3 nói đại thừa là Phật thuyết. Chương 4 nói tổng quát cả đại thừa Tiết mục 1
Căn cứ của các pháp sở tri Tiết mục này có 2 chương :

Chương 1 xác lập a lại da bằng giáo lý, có 2 tiết :

Tiết 1 giải thích danh xưng để chứng minh về a lại da, có 3 mục :

Mục 1 danh xưng a lại da
Mục 2 danh xưng a đà na Mục 3 danh xưng tâm, có 2 đoạn :

Đoạn 1 giải thích trước về ý.

55 58 63 65 73 .75

Đoạn 2 giải thích về tâm …… 81

Mục 4 các danh xưng khác trong tiểu thừa …… 82

Mục 5 lời kết …… 84

Tiết 2 ngăn chận sự giải thích khác đi …… 84

Chương 2 xác lập a lại da bằng lý luận, có 4 tiết :

Tiết 1 xác lập đặc tính của a lại da, có 6 mục :

Mục 1 nói về 3 đặc tính …… 87

Mục 2 nói về sự huân tập …… 89

Mục 3 nói a lại da với chủng tử là đồng nhất hay biệt lập …… 90

Mục 4 nói a lại da với các pháp làm nhân duyên cho nhau …… 91

Mục 5 nói a lại da là nhân của các pháp đa dạng …… 93

Mục 6 nói đạo lý duyên khởi sâu xa của đại thừa, có 3 đoạn :

Đoạn 1 nói về 2 loại duyên khởi …… 94

Đoạn 2 nói về chủng tử …… 99

Đoạn 3 qui nạp theo 2 thức và 4 duyên …… 104

Tiết 2 xác lập a lại da là căn cứ của nhiễm tịnh, có 8 mục :

Mục 1 nói tổng quát …… 108

Mục 2 nói phiền não tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, có 3 đoạn :

Đoạn 1 nói chuyển thức huân tập phiền não bất thành …… 109

Đoạn 2 nói ly dục thoái xuống phiền não bất thành …… 111

Đoạn 3 nói thức đối trị sinh phiền não bất thành …… 111

Mục 3 nói nghiệp phi a lại da thì bất thành …… 112

Mục 4 nói sinh tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói khi sinh, có 2 thứ :

Thứ 1 nói Dục giới, có 4 số :

Số 1 nói kiết sinh liên tục bất thành …… 113

Số 2 nói chấp thọ căn thân bất thành …… 115

Số 3 nói thức với danh sắc dựa nhau bất thành …… 116

Số 4 nói thức thực bất thành …… 116

Thứ 2 nói Sắc giới và Vô sắc giới, có 3 số :

Số 1 nói chủng tử của tâm kiết sinh bất thành …… 117

Số 2 nói chủng tử của thiện tâm ô nhiễm bất thành …… 118

Số 3 nói dị thục của tâm xuất thế bất thành …… 118

Đoạn 2 nói khi chết …… 119

Mục 5 nói thanh tịnh của thế gian phi a lại da thì bất thành …… 120

Mục 6 nói thanh tịnh của xuất thế phi a lại da thì bất thành, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói cái tâm xuất thế, có 2 thứ :

Thứ 1 nói sự văn huân tập phi a lại da thì bất thành …… 122

Thứ 2 nói sự văn huân tập, có 4 số :

Số 1 nói về nhân …… 123

Số 2 nói về sở y …… 125

Số 3 nói về phẩm loại …… 126

Số 4 nói về thể tánh và tác dụng …… 126

Đoạn 2 nói cái thức diệt định, có 2 thứ :

Thứ 1 nói cái thức diệt định phi a lại da thì bất thành …… 128

Thứ 2 nói sắc với tâm vô gián phát sinh làm chủng tử cũng bất thành …… 131

Mục 7 kết luận xác lập a lại da …… 132

Mục 8 nói riêng chuyển y phi a lại da thì bất thành …… 132

Tiết 3 xác lập các dạng của a lại da, có 3 mục :

Mục 1 tổng quát nêu lên …… 134

Mục 2 nói 3 sự sai biệt …… 134

Mục 3 nói 4 sự sai biệt, có 3 đoạn :

Đoạn 1 tổng quát nêu lên …… 136

Đoạn 2 nói dẫn phát sai biệt, dị thục sai biệt và duyên tướng sai biệt …… 137

Đoạn 3 nói tướng mạo sai biệt, có 6 thứ :

Thứ 1 tổng quát nêu lên …… 138

Thứ 2 nói các dạng chung với riêng và không cảm giác với có cảm giác …… 138

Thứ 3 nói các dạng nặng với nhẹ …… 141

Thứ 4 nói các dạng hết với còn …… 141

Thứ 5 nói các dạng ví dụ …… 142

Thứ 6 nói các dạng còn đủ với không đủ …… 143

Tiết 4 nói tính chất vô phú vô ký của a lại da …… 144

Tiết mục 2

Sắc thái của các pháp sở tri

Tiết mục này có 6 chương :

Chương 1 nói về thể tướng của 3 tướng, có 2 tiết :

Tiết 1 lược giải 3 tướng, có 4 mục :

Mục 1 tổng quát nêu lên …… 147

Mục 2 lược giải y tha …… 148

Mục 3 lược giải biến kế …… 150

Mục 4 lược giải viên thành …… 151

Tiết 2 xác lập rộng rãi về nghĩa duy thức, có 3 mục:

Mục 1 nói các pháp không thật mà xác lập duy thức, có 2 đoạn :

Đoạn 1 lặp lại 11 thức để thống nhiếp các pháp …… 152

Đoạn 2 biện minh duy thức không thật, có 3 thứ :

Thứ 1 biểu thị bằng ví dụ …… 154

Thứ 2 tỷ tri bằng giáo lý …… 155

Thứ 3 giải thích gạn hỏi, có 4 số :

Số 1 nghi về sắc thì không phải duy thức …… 157

Số 2 nghi về sắc kiên trú liên tục …… 158

Số 3 nghi về sự hóa hợp của các thức …… 159

Số 4 nghi về sự biểu hiện sai biệt …… 160

Mục 2 nói 3 tướng mà xác lập duy thức, có 2 đoạn :

Đoạn 1 căn cứ năng sở của chuyển thức mà xác lập duy thức, có 2 thứ :

Thứ 1 đa thức luận …… 161

Thứ 2 ý thức luận, có 2 số :

Số 1 lấy một ý thức mà xác lập duy thức …… 164

Số 2 dẫn kinh làm chứng cho sự xác lập ấy …… 165

Đoạn 2 căn cứ tướng kiến của bản thức mà xác lập duy thức …… 165

Mục 3 nói 4 trí mà xác lập duy thức …… 166

Chương 2 giải thích danh nghĩa của 3 tướng, có 2 tiết :

Tiết 1 giải thích 3 tướng …… 168

Tiết 2 giải thích riêng biến kế …… 169

Chương 3 nói về sự đồng dị của 3 tướng …… 171

Chương 4 nói về phẩm loại của 3 tướng, có 3 tiết :

Tiết 1 nói chung phẩm loại của 3 tướng …… 172

Tiết 2 nói riêng phẩm loại của biến kế …… 174

Tiết 3 lược nói 10 thứ phân biệt …… 175

Chương 5 giải thích sự gạn hỏi về 3 tướng, có 3 tiết :

Tiết 1 mặt khác không khác …… 176

Tiết 2 tên không xứng thể …… 177

Tiết 3 y tha toàn không …… 178

Chương 6 thông thích khế kinh về 3 tướng, có 3 tiết :

Tiết 1 căn cứ 3 tướng mà thông thích khế kinh đại thừa, có 4 mục :

Mục 1 thông thích phương quảng đại thừa, có 2 đoạn :

Đoạn 1 giải thích 3 tướng …… 180

Đoạn 2 nói 8 dụ y tha …… 181

Mục 2 thông thích kinh Phạn vấn …… 183

Mục 3 thông thích kinh Đại thừa a tì đạt ma …… 184

Mục 4 thông thích các kinh khác, có 2 đoạn :

Đoạn 1 trường hàng …… 186

Đoạn 2 chỉnh cú …… 187

Tiết 2 căn cứ 4 ý thú và 4 bí mật mà lý giải mọi Phật ngôn …… 188

Tiết 3 do 3 tướng mà giải thích đại thừa, có 3 mục :

Mục 1 do nói về duyên khởi …… 192

Mục 2 do nói về duyên sinh …… 193

Mục 3 do nói về ngữ nghĩa …… 195

Tiết mục 3

Ngộ nhập các pháp sở tri

Tiết mục này có 2 chương :

Chương 1 nói bằng tản văn, có 11 tiết :

Tiết 1 chủ yếu ngộ nhập …… 205

Tiết 2 tư cách ngộ nhập …… 207

Tiết 3 địa vị ngộ nhập …… 208

Tiết 4 yếu tố ngộ nhập, có 2 mục :

Mục 1 nói 3 sự luyện mài …… 209

Mục 2 nói 4 sự phải bỏ …… 212

Tiết 5 quán trí ngộ nhập …… 213

Tiết 6 chủ đề ngộ nhập …… 215

Tiết 7 ngộ nhập sở tri …… 217

Tiết 8 ích lợi ngộ nhập …… 219

Tiết 9 lịch trình ngộ nhập …… 220

Tiết 10 địa vị tu đạo …… 222

Tiết 11 hiện quán khác nhau …… 223

Chương 2 nói bằng chỉnh cú, có 3 tiết :

Tiết 1 chỉnh cú tự làm …… 225

Tiết 2 chỉnh cú dẫn luận Phân biệt du dà …… 226

Tiết 3 chỉnh cú dẫn luận

Đại thừa trang nghiêm kinh …… 226

Tiết mục 4

Nhân quả của sự ngộ nhập ấy

Tiết mục này có 2 chương :

Chương 1 tổng minh nhân quả …… 229

Chương 2 phân tích 10 mục, có 2 tiết :

Tiết 1 nói bằng tản văn, có 10 mục :

Mục 1 nói về số mục …… 232

Mục 2 nói về sắc thái, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói 6 thứ tối thắng …… 234

Đoạn 2 nói 4 câu phân biệt …… 235

Mục 3 nói về thứ tự …… 236

Mục 4 nói về danh từ …… 236

Mục 5 nói về tu tập, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói chung 5 sự tu tập …… 238

Đoạn 2 nói riêng sự tu tập tác ý …… 239

Mục 6 nói về chi tiết …… 242

Mục 7 nói về thống nhiếp …… 244

Mục 8 nói về sở trị …… 245

Mục 9 nói về ích lợi …… 246

Mục 10 nói về quyết trạch …… 247

Tiết 2 kết bằng chỉnh cú …… 248

Tiết mục 5

Sự tu tập về nhân quả ấy

Tiết mục này có 5 chương :

Chương 1 thiết lập 10 địa …… 249

Chương 2 danh nghĩa 10 địa …… 253

Chương 3 nói về thủ đắc …… 255

Chương 4 nói về tu tập, có 2 tiết :

Tiết 1 tu chỉ quán …… 256

Tiết 2 tu 10 độ …… 258

Chương 5 nói về thì gian, có 2 tiết :

Tiết 1 nói bằng tản văn …… 259

Tiết 2 nói bằng chỉnh cú …… 261

Tiết mục 6

Giới tăng thượng của sự tu tập

Tiết mục này có 3 chương :

Chương 1 nói về xuất xứ …… 263

Chương 2 nói 4 thù thắng, có 4 tiết :

Tiết 1 chi tiết thù thắng …… 264

Tiết 2 chung với không chung thù thắng …… 265

Tiết 3 rộng lớn thù thắng …… 266

Tiết 4 sâu xa thù thắng …… 267

Chương 3 kết chỉ kinh khác …… 268

Tiết mục 7

Định tăng thượng của sự tu tập

Tiết mục này có 2 chương :

Chương 1 nêu lên chi tiết …… 269

Chương 2 biện giải chi tiết, có 6 tiết :

Tiết 1 đối tượng …… 270

Tiết 2 chủng loại …… 270

Tiết 3 đối trị …… 271

Tiết 4 năng lực …… 272

Tiết 5 dẫn ra …… 272

Tiết 6 việc làm, có 3 mục :

Mục 1 làm thần thông …… 273

Mục 2 làm việc khó, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói 10 việc khó …… 274

Đoạn 2 nói riêng việc khó thứ 8 là hiểu khó hiểu, có 3 thứ :

Thứ 1 nói qua sự giải thích 6 độ …… 275

Thứ 2 nói qua sự giải thích 10 ác …… 277

Thứ 3 nói qua sự giải thích pháp Phật sâu xa …… 278

Mục 3 làm 4 việc …… 279

Tiết mục 8

Tuệ tăng thượng của sự tu tập

Tiết mục này có 2 chương :

Chương 1 nói về tuệ tăng thượng, có 4 tiết :

Tiết 1 nói sắc thái, có 2 mục :

Mục 1 nêu lên …… 281

Mục 2 giải thích, có 2 đoạn : Đoạn 1 giải thích tự tánh Đoạn 2 giải thích 16 chi tiết, có 16 thứ : Thứ 1 tự tánh Thứ 2 sở y Thứ 3 nhân duyên Thứ 4 sở duyên Thứ 5 hành tướng. Thứ 6 nhiệm trì Thứ 7 trợ bạn.. Thứ 8 dị thục Thứ 9 đắng lưu Thứ 10 xuất ly Thứ 11 cứu cánh Thứ 12 thắng lợi Thứ 13 sai biệt Thứ 14 thí dụ.. Thứ 15 tác sự Thứ 16 thậm thâm Tiết 2 nói chi tiết.. Tiết 3 dẫn khế kinh, có 2 mục : Mục 1 dẫn kinh Đại thừa a tì đạt ma nói về không phải thật. Mục 2 dẫn kinh Bát nhã ba la mật đa nói về không phải chỗ Tiết 4 nói thù thắng. Chương 2 giải nghi về 3 tăng thượng

282 283 双88mn 292 294 296 297 298

Tiết mục 9

Đoạn đức của sự tu tập

Tiết mục này có 2 chương

Chương 1 nói bằng tản văn, có 2 tiết

Tiết 1 nói thể tướng …… 301

Tiết 2 nói chi tiết, có 2 mục :

Mục 1 nói chi tiết …… 302

Mục 2 nói mất được …… 304

Chương 2 nói bằng chỉnh cú, có 2 tiết :

Tiết 1 nói về chuyển y giải thoát …… 305

Tiết 2 nói về niết bàn vô trú …… 306

Tiết mục 10

Trí đức của sự tu tập

Tiết mục này có 3 chương :

Chương 1 nói thể tánh …… 307

Chương 2 phân tích 10 chi tiết, có 2 tiết :

Tiết 1 tổng tiêu …… 309

Tiết 2 giải thích, có 10 mục :

Mục 1 tướng, có 5 đoạn :

Đoạn 1 chuyển y …… 309

Đoạn 2 bách pháp thành tựu …… 310

Đoạn 3 vô nhị …… 311

Đoạn 4 thường trú …… 312

Đoạn 5 bất khả tư nghị …… 313

Mục 2 chứng đắc …… 313

Mục 3 tự tại …… 314

Mục 4 y chỉ …… 315

Mục 5 nhiếp trì …… 316

Mục 6 sai biệt …… 317

Mục 7 đức, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói các đức …… 318

Đoạn 2 nói 6 đức …… 326

Mục 8 sâu xa …… 327

Mục 9 niệm, có 2 đoạn :

Đoạn 1 nói về niệm Phật …… 333

Đoạn 2 nói về tịnh độ …… 335

Mục 10 nghiệp …… 338

Chương 3 giải thích gạn hỏi, có 8 tiết :

Tiết 1 về nhất thừa …… 340

Tiết 2 về đồng thời có nhiều Phật …… 341

Tiết 3 về niết bàn không niết bàn …… 342

Tiết 4 về thọ dụng thân không phải tự tánh thân …… 343

Tiết 5 về biến hóa thân không phải tự tánh thân …… 344

Tiết 6 về 2 thân là thường …… 347

Tiết 7 về biến hóa thân không thường trú …… 347

Tiết 8 về thành Phật là phải có dụng công …… 349

20.7.2535

Nhiếp luận Nhiếp đại thừa luận :

luận văn Tổng quát về đại thừa

Phần đầu (1) Cương yếu

Phân khoa.-

Phần này có 4 chương : chương 1 nói cương yếu của đại thừa, chương 2 nói đại thừa là thù thắng, chương 3 nói đại thừa là Phật thuyết, chương 4 nói tổng quát cả đại thừa.

Chương 1 nói cương yếu của đại thừa

Chính văn.-

Trong kinh Đại thừa a tì đạt ma, trước đức Thế tôn, các vị Bồ tát đã khéo ngộ nhập đại thừa (2), vì biểu thị đại thừa bản thể vĩ đại, nên nói rằng căn cứ vào đại thừa mà chư vị Thế tôn có 10 ngôn ngữ thù thắng nói về 10 tiết mục thù thắng (3) : một là căn cứ của các pháp sở tri, hai là sắc thái của các pháp sở tri, ba là ngộ nhập các pháp sở tri, bốn là nhân quả của sự ngộ nhập ấy, năm là sự tu tập về nhân quả ấy, sáu là giới tăng thượng trong sự tu tập, bảy là định tăng thượng trong sự tu tập, tám là tuệ tăng thượng trong sự tu tập, chín là đoạn đức của sự tu tập, mười là trí đức của sự tu tập (4). Do những tiết mục trên đây, đã được nói trong khế kinh đức Thế tôn ấn chứng, mà biểu thị đại thừa thật là Phật thuyết.

Ghi chú.-

(1) Luận này có 11 phần, ngoài 10 phần là 10 tiết mục, còn có phần 1 này là cương yếu. Nay tôi đổi đi một chút, gọi phần này là phần đầu, còn 10 phần sau đúng theo số 10 tiết mục.

(2) Là các vị Bồ tát ở địa vị cao, đã ngộ nhập đại thừa, mà ngộ nhập một cách khéo léo.

(3) Thù thắng, thù là lớn, lạ, thắng là hơn, siêu việt. Thù thắng là rất hơn, tối siêu việt.

(4) Ghi chú này có 4 điều. Điều 1, dịch như vậy là dịch tắt, dịch rõ thì, thí dụ tiết mục một phải là ngôn ngữ thù thắng về tiết mục thù thắng "căn cứ của các pháp sở tri". Điều 2, ý nghĩa của 10 tiết mục sẽ nói trong chương 2 dưới đây. Điều 3, 10 tiết mục này thực sự chỉ có 7, vì 3 tiết mục sáu đến tám có thể nói chung là 3 thứ tăng thượng giới định tuệ. Điều 4, 10 tiết mục có thể phân ra 3 loại : cảnh, gồm có 2 tiết mục một và hai; hành, gồm có 6 tiết mục ba đến tám ; quả, gồm có 2 tiết mục chín và mười - cảnh là chân lý luận, hành là phương pháp luận, quả là mục đích luận.

Lược giải.-

Luận này không phải tông luận, mà là thích luận, giải thích phẩm Nhiếp đại thừa của kinh Đại thừa a tì đạt ma. Phẩm ấy nói về 10 tiết mục, với chủ ý nói rằng vì những tiết mục ấy thù thắng nên ngôn ngữ diễn đạt những tiết mục ấy cũng thù thắng, nói cách khác, phải có ngôn ngữ thù thắng mới diễn đạt được nghĩa lý thù thắng. Những tiết mục ấy là cương yếu của đại thừa, nên đại thừa là Phật thuyết. Điều này chứng tỏ luận này cốt chống luận cứ đại thừa là ngụy tạo, phi Phật thuyết. Phật thuyết là kinh, kinh có 2 loại, có loại Phật tuyên thuyết, có loại Phật ấn chứng mà bồ tát tuyên thuyết. Kinh Đại thừa a tì đạt ma là loại 2.

Phân khoa.-

Chương 2 nói đại thừa là thù thắng

Chính văn.-

Biểu thị như thế nào? Là 10 tiết mục đã nói trên dây, trong thanh văn thừa đã không thấy nói đến, chỉ trong đại thừa mới nhiều chỗ thấy nói. (Một) nói a lại da là căn cứ của các pháp sở tri (5). (Hai) nói 3 tánh, y tha, biến kế và viên thành là sắc thái của các pháp sở tri (6). (Ba) nói đạo lý duy thức là sự ngộ nhập các pháp sở tri (7). (Bốn) nói 6 độ là nhân quả của sự ngộ nhập ấy (8). (Năm) nói 10 địa của Bồ tát là sự tu tập về nhân quả ấy (9). (Sáu) nói bồ tát giới là giới tăng thượng trong sự tu tập. (Bảy) nói thủ lăng nghiêm, hư không tạng, và các định đồng đẳng, là định tăng thượng trong sự tu tập. (Tám) nói trí vô phân biệt là tuệ tăng thượng trong sự tu tập (10). (Chín) nói niết bàn vô trú là đoạn đức của sự tu tập. (Mười) nói 3 loại thân Phật, thân tự tánh, thân thọ dụng và thân biến hóa là trí đức của sự tu tập (11). Do 10 tiết mục đã nói trên đây mà biểu thị đại thừa biệt lập với thanh văn thừa, lại biểu thị đức Thế tôn chỉ nói 10 tiết mục ấy cho Bồ tát, nên chỉ căn cứ vào đại thừa mà chư vị Thế tôn có 10 ngôn ngữ thù thắng về 10 tiết mục thù thắng.

Ghi chú.-

(5) Sở tri nghĩa là được biết đến. Các pháp sở tri, chữ pháp nghĩa là khái niệm, một pháp là một khái niệm. Cây bút là một pháp, mà cây bút dài hay ngắn, trắng hay đen, cũ hay mới, tốt hay xấu, cũng toàn là một pháp. Một ý tưởng là một pháp, mà ý tưởng ấy thiện hay ác, đúng hay sai, lợi hay hại, mê hay ngộ, cũng toàn là một pháp. Thế nên pháp bao gồm tất cả có không, tâm vật, nhiễm tịnh, thiện ác, mê ngộ, thánh phàm. Các pháp ấy là những đôi tượng được biết, và luận này nói là 3 tánh, đó gọi là các pháp sở tri. Căn cứ của các pháp sở tri, căn cứ là căn bản ; căn bản của các pháp sở tri là a lại da. A lại da nên nói là chủ thể của các thức, là chủ thể của các pháp, hơn là nói một thức. A lại da có nghĩa là không mất, là kho tàng ; nghĩa như vậy là cái nghĩa chủ thể.

(6) 3 tánh (tính cách) là các pháp sở tri. Nay hãy nói đơn giản nhất, thì 3 tánh là nói tính cách không gian của các pháp. Mỗi pháp đều cùng lúc có 3 tánh, và được ví dụ như sau. Như sợi dây gai phải do chỉ gai mới có, đó là y tha (do yếu tố mới có) ; sợi dây gai ấy, trong đêm tối hay từ đằng xa, mắt nhìn không rõ thì thấy là con rắn, đó là biến kế (đối tượng chỉ tưởng tượng) ; sợi dây gai ấy nếu ban ngày và mắt nhìn rõ thì thấy là chỉ gai, đó là viên thành (đối cảnh rất chính xác). (Nhiếp luận nói sợi dây gai ấy nếu được biết rõ là sắc hương vị xúc, đó là viên thành).

(7) Nói a lại da hay nói 3 tánh như trên, cũng đã thấy là duy thức. Nên duy thức là chân lý của các pháp sở tri. Duy thức, nói chính xác thì a lại da là căn bản của các pháp, nên gọi là duy thức ; nói theo ngộ nhập thì ngộ nhập duy thức là ngộ nhập 3 điều : 1. ngộ nhập các pháp không thật, 2. ngộ nhập 2 phần tướng kiến hình thành ra nhau, 3. ngộ nhập các pháp (mà Nhiếp luận gọi là 11 thức) toàn là liên hệ với thức, nên gọi là duy thức. Nhận thức được đạo lý duy thức tức là ngộ nhập chân lý của 3 tánh (các pháp sở tri).

(8) 6 độ là thí (cống hiến) giới (khuôn phép) nhẫn (chịu đựng) tiến (tiến tới) định (chuyên nhất) tuệ (minh sát). Độ là ba la mật đa, là đáo bỉ ngạn, có nghĩa là toàn vẹn, hoàn hảo. Do 6 độ mà có sự ngộ nhập duy thức, lại chính do sự ngộ nhập duy thức mà hoạt dụng 6 độ : 6 độ là nhân mà cũng là quả của sự ngộ nhập. Như vậy cũng đủ thấy ngộ nhập ở đây không phải chỉ là lý giải, tâm đắc, chỉ là kiến thức, mà là sự thể nhập và thể hiện của toàn bộ thân tâm đối với đạo lý duy thức.

(9) 10 địa là 10 cấp độ gần cuối cùng của Bồ tát vị ; 10 cấp độ này mới thật hoạt dụng về 6 độ, ngộ nhập sâu vào đạo lý duy thức.

(10) Giới định tuệ (hay giới tâm tuệ) là 3 học hay tăng thượng học (3 môn tu học hay 3 môn tu học có tính cách tăng lên). Nhưng 3 học ở đây là của 10 Bồ tát vị, nên giới là bồ tát giới, định là các đại định, tuệ là trí vô phân biệt. Các đại định thì quan trọng nhất là thủ lăng nghiêm và hư không tạng. Thủ lăng nghiêm dịch nghĩa là kiện hành (đi tới mạnh mẽ). Hư không tạng là kho tàng hư không. Trí vô phân biệt, vô phân biệt có nghĩa là không còn có sự phân biệt biến kế : cái trí không còn biến kế, gọi là trí vô phân biệt.

(11) Phật có 3 đức : đoạn đức (giải thoát cứu cánh) trí đức (tuệ giác cứu cánh) ân đức (hóa độ tất cả). Ở đây nói về 2 đức một và hai, còn đức ba thì gồm trong đức hai. Đoạn đức ở đây là đại niết bàn, tức niết bàn vô trú : sự giải thoát không vướng mắc vào sinh tử và vào chính niết bàn. Trí đức ở đây là đại bồ đề, gồm cả 4 trí tức là 3 thân.

Lược giải.-

Thời đại luận này còn có cái luận cứ : đại thừa không gì khác hơn là chính tiểu thừa. Với nội dung 10 tiết mục như luận này nói, cho thấy đại thừa không thể chính là tiểu thừa. Đại thừa là đại thừa, với mọi sự thù thắng mà tiểu thừa không có.

Phân khoa.-

Chương 3 nói đại thừa là Phật thuyết

Chính văn.-

Tại sao do ngôn ngữ thù thắng của đức Thế tôn nói về 10 tiết mục thù thắng mà biểu thị đại thừa là Phật thuyết, ngăn chận ý kiến nói thanh văn thừa là đại thừa ? Vì 10 tiết mục này trong thanh văn thừa đã không thấy nói đến, chỉ trong đại thừa mới thấy chỗ này nói chỗ khác nói. Có nghĩa 10 tiết mục này là rất có năng lực dẫn ra đại bồ đề, là khéo léo xác lập, là thích ứng chứ không mâu thuẫn và có năng lực chứng được cái trí Nhất thế trí (12). Ở đây có 2 bài văn chỉnh cú (13). 1. Căn cứ của các pháp sở tri, sắc thái của các pháp sở tri, ngộ nhập về các pháp sở tri, nhân quả của sự ngộ nhập ấy, sự tu tập về nhân quả ấy, 3 tăng thượng học của sự tu tập ấy, đoạn đức và trí đức của kết quả sự tu tập ấy, đó là những tiết mục thù thắng, thống thuộc đại thừa tối thượng. 2. Đại thừa thì thấy nói đến, mà ngoài đại thừa thì không thấy nói đến. Do vậy, 10 tiết mục nói trên là nhân tố thù thắng của đại bồ đề, và tôi chủ trương rằng đại thừa thật là Phật thuyết. Đại thừa ấy, do nói về 10 tiết mục, nên là thù thắng.

Ghi chú.-

(12) Cái trí Nhất thế trí, nhất thế trí là trí tuệ toàn giác, là toàn giác. Cái trí toàn giác gọi là đại bồ đề (đại giác).

(13) Chỉnh cú, chính văn là tụng, tức như thi, câu và chữ không so le. Nhưng ở đây, và sau đây, tôi không dịch ra chỉnh cú, mà chỉ dịch ra văn bình thường.

Lược giải.-

Nội dung luận này là 10 tiết mục. Mười tiết mục là đại thừa, có năng lực dẫn ra toàn giác. Nên đại thừa là Phật thuyết, và biệt lập với tiểu thừa.

Phân khoa.-

Chương 4 nói tổng quát cả đại thừa

Chính văn.-

Tại sao 10 tiết mục có thứ tự như vậy? Là vì (một) các vị Bồ tát trước hết phải khéo biết về căn bản của các pháp thì mới gọi là khéo biết về các pháp duyên khởi ; (hai) kế đó thì phải khéo biết sắc thái của các pháp duyên khởi thì mới tách rời được 2 cực đoan thêm và bớt (14) ; (ba) kế đó, vị bồ tát khéo biết này phải chính xác thông suốt, nghĩa là khéo biết về sở thủ (15), làm cho tâm trí siêu thoát mọi sự chướng ngại ; (bốn) kế đó, thông suốt sở thủ rồi thì, trước tiên, đối với 6 độ của gia hành vị, vì chứng đắc nên càng phải thành mãn để ý lạc được trong sáng ; (năm) kế đó, đối với 6 độ của ý lạc trong sáng, càng phải trải qua 10 địa mà tu tập một cách nỗ lực, tức là phải trải qua 3 đại kiếp vô số (16) ; (sáu đến tám) trong sự tu tập này phải viên mãn về 3 học của bồ tát ; (chín và mười) viên mãn rồi thì hiện chứng đại niết bàn và đại bồ đề của kết quả sự viên mãn ấy. Thứ tự được nói về 10 tiết mục là như vậy, và ở đây đã nói về toàn thể đại thừa một cách trọn vẹn.

Ghi chú.-

(14) Hai cực đoan thêm bớt là nơi y tha, cố chấp biến kế là thêm, không biết viên thành là bớt.

(15) Sở thủ cũng là sở tri mà nói về biến kế ; khéo biết sở thủ là biết sở thủ duy thức.

(16) Ba đại kiếp vô số là các bồ tát địa phải trải qua 3 giai đoạn thì gian dài (mà dài đến bao nhiêu là tùy sự nỗ lực và ngộ nhập mau hay chậm). Ba giai đoạn là một diệt ngã chấp phần phân biệt, hai diệt ngã chấp phần câu sinh và pháp chấp phần phân biệt, ba diệt pháp chấp phần câu sinh ; một ở sơ địa, hai ở bát địa, ba ở thập địa.

Lược giải.-

Mười tiết mục bao gồm tất cả cảnh, hành, quả, nên đã bao quát được toàn bộ đại thừa. Luận này lấy tên Nhiếp đại thừa là vì như vậy.

Tiết mục 1 Căn cứ của các pháp sở tri

Phân khoa.-

Tiết mục này có 2 chương : chương 1 xác lập a lại da bằng giáo lý, chương 2 xác lập a lại da bằng lý luận. Chương 1 xác lập a lại da bằng giáo lý, có 2 tiết : tiết 1 giải thích danh xưng để chứng minh về a lại da, tiết 2 ngăn chận sự giải thích khác đi. Tiết 1 giải thích danh xưng để chứng minh về a lại da, có 5 mục : mục 1 danh xưng a lại da, mục 2 danh xưng a đà na, mục 3 danh xưng tâm, mục 4 các danh xưng khác trong tiểu thừa, mục 5 lời kết.

Mục 1 danh xưng a lại da

Chính văn.-

Trong 10 tiết mục thù thắng, trước hết, hãy nói về căn cứ của các pháp sở tri. Căn cứ ấy là a lại da. Ở chỗ nào đức Thế tôn đã nói a lại da tên là a lại da? Là trong kinh Đại thừa a tì đạt ma, đức Thế tôn đã nói như sau, trong một bài chỉnh cú : Là cái nhân từ vô thỉ, a lại da là căn cứ mà tất cả các pháp đồng đẳng nương dựa, do đó mà có mọi nẻo đường sinh tử và có sự chứng được niết bàn (17). Cũng trong kinh ấy, đức Thế tôn lại còn nói bài chỉnh cú sau đây : Là cái chủ thức thâu tàng chủng tử (18) của các pháp, nên mệnh danh là a lại da, đối với những người hơn người thì Như lai khai thị. Như vậy là đã dẫn chứng trong khế kinh. Nhưng vì lý do nào mà gọi là a lại da? Vì, đối với các pháp tạp nhiễm (19), nó thâu tàng với đặc tính làm quả, rồi cũng chính nó thâu tàng với đặc tính làm nhân, nên mệnh danh là a lại da; hoặc hữu tình thâu tàng làm tự ngã, nên mệnh danh là a lại da (20).
Ghi chú.-

(17) Bài chỉnh cú này có nghĩa a lại da là căn bản của các pháp, do đó mà có sinh tử, cũng do đó mà có niết bàn. Do a lại da mà có niết bàn, điều này có 2 nghĩa. Nghĩa một, do a lại da mà có sinh tử, sinh tử hết là niết bàn, nên nói a lại da là căn bản của sinh tử niết bàn. Nghĩa hai, chủng tử các pháp sinh tử và niết bàn đều là a lại da, nên nói a lại da là căn bản của sinh tử và niết bàn. Nghĩa một sâu hơn ; như cái tay chỉ xuống cũng chính là cái tay chỉ lên : hết chỉ xuống thì chỉ lên, hết sinh tử thì niết bàn.

(18) Chủng tử, nghĩa đen là hạt giống, nghĩa chính là tiềm năng. Sóng đôi với chủng tử là hiện hành, tức là hiện tượng. Bàn tay có tiềm năng viết chữ là chủng tử, bàn tay ấy viết ra chữ là hiện hành. Chủng tử và hiện hành đối với a lại da cũng tương tự như vậy.

(19) Đáng lẽ nói các pháp hoặc nói các pháp nhiễm tịnh. Nhưng chỉ nói các pháp tạp nhiễm là vì a lại da là chỗ dựa của các pháp tạp nhiễm, mà các pháp này huân tập và tăng trưởng a lại da ; còn các pháp thanh tịnh tuy cũng lấy a lại da làm chỗ dựa mà là pháp đối trị và chuyển y a lại da. Như cái tay có thể chỉ lên (tịnh), nhưng bây giờ đang chỉ xuống (nhiễm), thì, dẫu biết toàn thể cái tay chỉ xuống cũng chính là toàn thể cái tay sẽ chỉ lên, nhưng đang chỉ xuống thì mệnh danh là a lại da, và các pháp dựa vào nó, huân tập cho nó, cùng nó làm nhân duyên cho nhau, là các pháp tạp nhiễm.

(20) Đoạn này cắt nghĩa a lại da là không mất (vô một), là tàng (thâu tàng). Tàng có sở tàng, năng tàng và chấp tàng. Sở tàng là a lại da làm quả cho các pháp, tiếp nhận các pháp huân tập chủng tử (tức hiện hành sinh chủng tử). Năng tàng là a lại da làm nhân cho các pháp, duy trì chủng tử phát sinh các pháp (tức chủng tử sinh hiện hành). Chấp tàng là a lại da là tự ngã mà chúng sinh tự ý thức, chấp lấy.

Lược giải.-

A lại da là cái căn bản vừa là chủng tử, vừa là hiện hành, lại vừa là tự ngã, nên tên là a lại da. Phân khoa.-

Mục 2 danh xưng a đà na

Chính văn.-

A lại da cũng mệnh danh là a đà na. Ở đây, khế kinh là như kinh Giải thâm mật nói : A đà na thức cực kỳ vi tế, tất cả chủng tử tựa như dòng nước dốc (21), Như lai không nói cho phàm phu và tiểu thừa, vì sợ họ phân biệt chấp làm tự ngã. Nhưng vì lý do nào mà mệnh danh a lại da là a đà na? Là vì nó chấp thọ sắc căn, chấp thủ tự thể. Tại sao, vì các sắc căn do nó chấp thọ mới không biến hoại, tùy chuyển suốt đời; lại lúc mới liên tục kiết sinh thì nó chấp thủ kiết sinh ấy làm tự thế (22). Do vậy mà a lại da cũng mệnh danh là a đà na.

Ghi chú.-

(21) Dòng nước dốc là nước thác ghềnh đổ mạnh xuống, trông như tấm vải. Chủng tử mà hiện hành thì cũng như vậy. Hãy lấy ví dụ khác. Như những hình ảnh trên màn ảnh : chúng do vô số hình ảnh liên tiếp hiện hành mà thành. Vũ trụ của duy thức là như vậy, toàn do chủng tử hiện hành.

(22) A đà na nghĩa chính là lấy (thủ). A đà na là đặc biệt nói về sinh mệnh. Sinh mệnh chúng ta từ khi mở đầu trong thai mẹ (kiết sinh) cho đến lúc kết liễu một đời, nó là tổng thể của các giác quan (sắc căn), là sinh mệnh của chúng ta (tự thể). Sinh mệnh ấy là tổng thể hiện hành của tổng thể chủng tử, hiện hành trong một thời kỳ (đời sống). Sinh mệnh ấy, a đà na là chủ thể. Điều phải nói thêm, là trên đây chỉ nói một đời. Nhưng đối với a đà na thì mỗi đời chỉ là một giai đoạn. Giai đoạn thì liên tục : sự liên tục ấy, chủ thể cũng là a đà na.

Lược giải.-

Sinh mệnh là biểu hiện của a lại da, nên a lại da có tên là a đà na.
Phân khoa.-

Mục 3 danh xưng tâm, có 2 đoạn : đoạn 1 giải thích trước về ý, đoạn 2 giải thích về tâm.

Đoạn 1 giải thích trước về ý

Chính văn.-

A lại da cũng mệnh danh là tâm, như đức Thế tôn nói tâm ý thức 3 thứ. Trong đây ý có 2 loại. Thứ nhất là làm đẳng vô gián duyên, tức cái ý vô gián diệt làm cho ý thức sinh ra. Thứ hai là cái ý ô nhiễm thường tương ứng với 4 phiền não ngã kiến, ngã mạn, ngã ái, ngã si, và chính nó là cái làm cho ý thức tạp nhiễm. Ý thức do ý thứ nhất mà phát sinh, do ý thứ hai mà tạp nhiễm. Vì là đặc tính nhận thức đối cảnh (nên cũng là thức), lại vì là đẳng vô gián và vì là đặc tính tư lượng, nên ý có 2 loại (23).

Ghi chú.-

(23) Ý có 2 : ý vô gián và ý ô nhiễm. Thứ nhất, ý vô gián là nói chung với tiểu thừa mà vẫn có khác tiểu thừa. Tiểu thừa cũng nói ý (trong 18 giới, tức 6 căn, 6 cảnh và 6 thức, thì ý là ý căn trong 6 căn). Nhưng hỏi ý đó là gì, thì tiểu thừa bảo nó không là gì khác hơn chính là bản thân ý thức mà giai đoạn trước sinh rồi diệt đi, nhường chỗ cho giai đoạn sau sinh ra, cái giai đoạn trước đó gọi là ý vô gián, và là ý căn trong 6 căn. Đại thừa cũng nhận có cái ý vô gián như vậy, nhưng nói rằng đó là đẳng vô gián duyên chứ không phải tăng thượng duyên. Mà ý căn thì phải là tăng thượng duyên. Nên ý căn phải biệt lập, không phải chỉ là vô gián diệt. Như vậy nói về ý vô gián, cái ý thứ nhất, mà đại thừa đã khác tiểu thừa. Thứ hai, ý ô nhiễm là ý thức về tự ngã: ngã si, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái. Chính cái ý ô nhiễm này, vì vậy, làm cho tâm thức tạp nhiễm, và đó là cái ý chỉ đại thừa nói đến.

Lược giải.-

Trong duy thức học, sự khám phá và thuyết minh về ý cũng rất quan trọng và đặc thù. Ý là ý thức tự ngã. Chính ý thức tự ngã này làm cho tâm thức tạp nhiễm, rồi ý thức tự ngã này chuyển đổi đi thì chính ý làm cho tâm thức thanh tịnh. Do đó mà ý được gọi là nhiễm tịnh y.

Chính văn.-

Làm sao biết có cái ý ô nhiễm? Là vì cái ý ô nhiễm nếu không có thì (một) vô minh bất cọng không có, mà như vậy là có lỗi ; (hai) cái đồng pháp với 5 thức cũng không có, mà như vậy là có lỗi, vì 5 thức quyết định có 5 căn làm câu hữu y; (ba) sự huấn thích danh từ cũng không có, mà như vậy là có lỗi ; (bốn) sự khác nhau giữa vô tưởng định và diệt tận định cũng không có, mà như vậy là có lỗi, vì vô tưởng định còn có ý ô nhiễm chứ không phải diệt tận định, không như vậy thì 2 định này đáng lẽ không khác gì nhau ; (năm) suốt thì gian sinh trời vô tưởng đáng lẽ không có ô nhiễm, nghĩa là không có ngã chấp và ngã mạn, mà như vậy là có lỗi ; (sáu) có ý ô nhiễm nên trong các tâm thiện, ác và vô ký, lúc nào ngã chấp cũng hiện hành thấy được, trái lại thì đáng lẽ chỉ trong tâm ác mới có ngã và ngã sở tương ưng mà hiện hành, chứ không phải trong tâm thiện và tâm vô ký - nên có cái ý ô nhiễm hiện hành vì câu hữu chứ không phải hiện hành vì tương ưng, thì không có cái lỗi này (24).

Ghi chú.-

(24) Sáu lý do chứng minh ý ô nhiễm ở đây toàn là lấy 6 giáo nghĩa của tiểu thừa. Lý do 1 vô minh bất cọng và lý do 6 ngã chấp thường có, là có ý ô nhiễm (ý thức tự ngã) mới có vô minh và ngã chấp hiện hành trong mọi tâm thức thiện, ác và vô ký. Lý do 2 đồng pháp 5 thức là 5 thức có 5 căn làm câu hữu y, thì ý thức cũng vậy, phải có ý căn (ý ô nhiễm) làm câu hữu y. Lý do 3 huấn thích danh từ là, như nhãn thức có nghĩa là thức của nhãn căn, ý thức cũng vậy : ý thức là thức của ý căn. Lý do 4, 2 định khác nhau là có ý nhiễm ô thì diệt tận định mới khác vô tưởng định, vì diệt tận định không còn ý ô nhiễm. Lý do 5 sinh trời vô tưởng không còn ý thức mà vẫn còn ngã chấp : ngã chấp ấy chính là ý ô nhiễm.

Lược giải.-

Ý ô nhiễm chính là ý thức tự ngã. Ý thức tự ngã phải có mới có sự ô nhiễm mà lúc nào tâm thức cũng có.

Chính văn.-

Ở đây có 4 bài chỉnh cú : 1. Vô minh bất cọng, đồng pháp 5 thức, huấn thích danh từ, 2 định khác nhau, nếu không có ý ô nhiễm thì 4 sự ấy không có, và như thế thì thành ra có lỗi. 2. Nếu không có ý ô nhiễm thì đáng lẽ sinh trời vô tưởng không còn ngã chấp, như vậy là có lỗi; ngã chấp thường có trong tất cả tâm thức thiện, ác và vô ký, sự ấy cũng không có nếu không có ý ô nhiễm. 3. Không có ý ô nhiễm thì 2 lý do đầu và 3 lý do tiếp theo, đều không thể có được, và như vậy thì mâu thuẫn với chính tiểu thừa; không có ý ô nhiễm thì đáng lẽ không phải lúc nào cũng có ngã chấp. 4. Tuệ giác sẽ sinh mà nó thường làm trở ngại, nó lại đi trong tất cả tâm thức (24B), nó đó là vô minh bất cọng.

Ghi chú.-

(24B) Tất cả tâm thức ở đây là tâm thức thiện, ác, vô ký ; mê, ngộ.
Lược giải.-

Trong 4 bài chỉnh cú này, quan trọng là bài cuối cùng, nói về vô minh bất cọng và ngã chấp thường có : đó là chứng cứ thấy rõ nhất về ý.

Chính văn.-

Vì ý thì ô nhiễm, nên tính chất của nó là hữu phú vô ký. Nó thường tương ưng với 4 phiền não. Như phiền não ở cõi Sắc và Vô sắc thuộc về tính chất hữu phú vô ký, vì phiền não 2 nơi này bị xa ma tha chế ngự, ý cũng vậy, lúc nào cũng vi tế hằng hữu, nên nó là hữu phú vô ký (25).

Ghi chú.-

(25) Tính chất của tâm (gọi là tánh) có 4 loại : thiện, ác, hữu phú vô ký (trung tính mà có ô nhiễm) vô phú vô ký (trung tính mà không ô nhiễm). Ý ô nhiễm vì là vi tế bằng hữu, như phiền não bị định chế ngự, nên thuộc về loại thứ 3.

Lược giải.-

Chúng sinh tu chứng được là vì ý là vô ký. Phân khoa.-

Đoạn 2 giải thích về tâm

Chính văn.-

Tâm trong 3 thứ tâm ý thức, nếu không có a lại da thì không có được. Do vậy mà xác lập a lại da là tâm, do tâm làm chủng tử mà có ý và thức. Thế nhưng vì lý do gì mà a lại da mệnh danh là tâm ? Vì nó là nơi qui tụ của chủng tử các pháp huân tập. Tại sao trong thanh văn thừa không nói tâm mệnh danh là a lại da và mệnh danh là a đà na? Vì đó là lĩnh vực cực kỳ vi tế. Sự thể này như thế nào? Vì tuệ giác của các vị thanh văn không nhắm vào toàn bộ đối cảnh, nên đối với họ, tách rời a lại da đi nữa, tuệ giác vẫn thành tựu, giải thoát vẫn thành tựu, nên Phật không cần nói cho họ về a lại da. Còn các vị bồ tát thì tuệ giác quyết định phải nhắm vào toàn bộ đối cảnh, nên Phật cần nói cho các vị ấy. Có nghĩa nếu tách rời tuệ giác nhắm vào toàn bộ đối cảnh thì không dễ dàng chứng được cái trí Nhất thế trí.

Phân khoa.-

Mục 4 các danh xưng khác trong tiểu thừa

Chính văn.-

Thật ra trong thanh văn thừa cũng đã dùng cách nói khác và ý tứ kín mà nói về a lại da. Như trong Tăng nhất a hàm nói chúng sinh yêu a lại da, thích a lại da, ưa a lại da, khoái a lại da; để hủy diệt cái a lại da như vậy nên khi đức Như lai thuyết pháp thì cung kính, tập trung thính giác, chuyên chú vào sự tìm hiểu, thuận theo pháp và làm theo pháp ; đức Như lai xuất thế nên cái pháp kỳ lạ hiếm có (nhắm vào sự hủy diệt a lại da) như vậy xuất hiện thế gian. Trong kinh Bốn thành quả Như lai xuất hiện của thanh văn thừa cũng đã dùng cách nói khác và ý tứ kín mà nói về a lại da. A hàm của Đại chúng bộ cũng đã dùng cách nói khác và ý tứ kín mà nói a lại da với cái tên căn bản thức, tựa như gốc rễ làm chỗ dựa cho cái cây. Trong Hóa địa bộ cũng đã dùng cách nói khác và ý tứ kín mà nói a lại da là cái uẩn cùng tận sinh tử, có chỗ có lúc thấy sắc và tâm mất đi, nhưng không phải chủng tử của chúng nơi a lại da đã mất (26).

Ghi chú.-

(26) Đoạn này chứng tỏ kinh của các bộ phái không phải đồng nhất.
Lược giải.-

Trong cái gọi là Phật giáo nguyên thỉ thì có 2 kinh đã nói a lại da ; trong cái gọi là Phật giáo bộ phái thì có 2 bộ đã nói căn bản thức và cùng sinh tử uẩn.
Phân khoa.-

Mục 5 li kết

Chính văn.-

Như vậy căn cứ của các pháp sở tri được nói là a lại da thức, là a đà na thức, là tâm, là a lại da, là căn bản thức, là cùng sinh tử uẩn. Do những cách nói khác nhau như vậy mà a lại da thành ra như đại lộ của đại vương đi.
Phân khoa.-

Tiết 2 ngăn chận sự giải thích khác đi Chính văn.-

Có người nói tâm ý thức, ý nghĩa là một, chỉ danh từ khác nhau. Nói như vậy không đúng. Ý với thức đã có thể thấy được ý nghĩa khác nhau, thì tâm cũng vậy, ý nghĩa phải khác. Có người nói đức Thế tôn nói chúng sinh yêu a lại da, cho đến nói rộng hơn, thì ở đây chính 5 uẩn là a lại da. Có người nói cái lạc thọ đi đôi với tham, gọi là a lại da. Có người nói ngã kiến là a lại da. Các vị này, do giáo lý và luận chứng, cho thấy họ ngu mê a lại da nên có những kiến chấp như vậy. Cái lối giải thích a lại da như họ nói, đối với đạo lý của thanh văn thừa cũng đã mâu thuẫn. Nếu không ngu mê a lại da thì đã phải lấy thức a lại da đặt tên a lại da. Đặt tên như vậy thì hơn hết. Hơn hết như thế nào? Nếu 5 uẩn là a lại da, thì sinh chỗ thuần khổ trong các đường dữ, phải rất chán nghịch, chúng sinh tuyệt đối không yêu thích, thường mong rời bỏ cho mau, vậy mà nói chấp tàng thì không đúng đạo lý. Nếu nói cái lạc thọ đi đôi với tham là a lại da, thì tứ thiền sắp lên đã không có lạc thọ ấy, lạc thọ ấy chúng sinh tứ thiền thường chán nghịch, vậy mà nói chấp tàng thì không đúng đạo lý. Nếu nói ngã kiến là a lại da, thì những người tin hiểu vô ngã trong chánh pháp thường có sự chán nghịch, vậy mà nói chấp tàng thì không đúng đạo lý. A lại da chính là tự ngã, nên dẫu sinh chỗ thuần khổ trong đường dữ, thường mong bỏ được khổ uẩn, nhưng vẫn thường có ngã ái, nên chưa hề có ý thức cầu bỏ. Dẫu sinh tứ thiền sắp lên, thường chán nghịch cái lạc thọ đi đôi với tham, nhưng vẫn thường có cái ngã ái a lại da theo dõi họ. Dẫu những người tin hiểu vô ngã trong chánh pháp thường chán nghịch ngã kiến, nhưng vẫn thường có ngã ái a lại da theo dõi họ. Do vậy, đem thức a lại da đặt tên a lại da thì xác lập hơn hết.

Phân khoa.-

Chương 2 xác lập a lại da bằng lý luận, có 4 tiết: tiết 1 xác lập đặc tính của a lại da, tiết 2 xác lập a lại da là căn cứ của nhiễm tịnh, tiết 3 xác lập các dạng của a lại da, tiết 4 nói tính chất vô phú vô ký của a lại da. Tiết 1 xác lập đặc tính của a lại da, lại có 6 mục : mục 1 nói về 3 đặc tính, mục 2 nói về sự huân tập, mục 3 nói a lại da với chủng tử là đồng nhất hay biệt lập, mục 4 nói a lại da với các pháp làm nhân duyên cho nhau, mục 5 nói a lại da là nhân của các pháp đa dạng, mục 6 nói đạo lý duyên khởi sâu xa của đại thừa.

Mục 1 nói về 3 đặc tính

Chính văn.-

Như vậy là đã nói danh xưng khác biệt của a lại da, còn đặc tính của a lại da thì thế nào? Qui định đặc tính của a lại da thì đại khái có 3 : một là đặc tính đặc hữu, hai là đặc tính làm nhân, ba là đặc tính làm quả (27). Đặc tính đặc hữu của a lại da là, với khả năng thâu giữ chủng tử, a lại da có cái đặc tính tiếp nhận các pháp tạp nhiễm (28) huân tập rồi làm nhân sinh ra các pháp ấy. Đặc tính làm nhân là chính cái a lại da thâu giữ chủng tử ấy lúc nào cũng làm nhân sinh ra các pháp tạp nhiễm. Đặc tính làm quả là chính cái a lại da ấy tiếp nhận các pháp tạp nhiễm huân tập mà vô thỉ đến giờ liên tục hiện hữu.

Ghi chú.-

(27) Chính văn là 3 tướng : tự tướng, nhân tướng, quả tướng. Nói tự tướng, quả tướng, nhân tướng, mới thuận nghĩa hơn.

(28) Coi lại ghi chú 19.

Lược giải.-

Vạn hữu là hiện tượng của a lại da, đó là đặc tính làm nhân của nó. A lại da qui tụ tiềm năng của vạn hữu, đó là đặc tính làm quả của nó. Cả 2 đặc tính gồm lại là đặc tính đặc hữu của nó : đặc tính đặc hữu của nó là thâu giữ chủng tử, nghĩa là tiếp nhận huân tập (làm quả) và phát sinh các pháp (làm nhân). Nói tóm, hiện tượng là hiện tượng của a lại da, tiềm năng là tiềm năng của a lại da, a lại da có cái đặc tính làm chủ thế như vậy.
Phân khoa.-

Mục 2 nói về sự huân tập

Chính văn.-

Huân tập là thế nào ? Huân tập là năng thuyên, vậy sở thuyên là gì? Sở thuyên của từ ngữ huân tập là cái này với cái kia cùng sinh cùng diệt (29), rồi cái này thành ra có cái kia, đó là sở thuyên của từ ngữ huân tập. Ví như mè ướp hoa, mè với hoa cùng sinh cùng diệt, rồi mè thành ra có cái hơi thơm của hoa (30). Lại như nói hành giả tham lam, thì đó là tham lam huân tập, tâm của hành giả với sự tham lam ấy cùng sinh cùng diệt, nên tâm của hành giả có cái tham lam ấy. Hoặc nói người đa văn, thì có nghĩa người ấy do đa văn huân tập, cùng sinh cùng diệt với tác ý của đa văn, nên tâm hành giả có ký ức của đa văn, và vì thâu giữ cái đã được huân tập mà gọi là người nắm chắc chánh pháp. Đạo lý huân tập nơi a lại da, nên biết cũng là như vậy.
Ghi chú.-

(29) Cùng sinh cùng diệt là 2 cái ướp với nhau mà ngấm ngầm biến đổi, sinh và mất liên tục, nên cái này mới có cái kia.

(30) Xưa người ta đem mè trộn với hoa thơm, ủ lại, đến khi hoa rã ra thì đem mè ấy ép lấy dầu, dầu này thành dầu thơm.

Lược giải.-

Nhìn vào những ví dụ thì thấy tuồng như huân tập là cái này không có cái kia, nhưng huân tập cái kia mà thành ra có cái kia. Thật ra đạo lý huân tập muốn nói cái năng tính tiếp nhận huân tập. Nếu mè không có cái năng tính tiếp nhận hơi thơm thì có ướp hoa cũng không thơm được. Vậy cái năng tính thọ huân mới chính là yếu tố thọ huân. Sự huân tập của a lại da là như vậy.

Phân khoa.-

Mục 3 nói a lại da với chủng tử là đồng nhất hay biệt lập

Chính văn.-

Nơi a lại da, chủng tử của các pháp tạp nhiễm là biệt lập hay đồng nhất? Nơi a lại da, không phải chủng tử có thật và biệt lập, nhưng cũng không phải đồng nhất. A lại da phát sinh, có nghĩa là những năng tính khác nhau phát sinh, nên có cái tên thức chủng tử.

Lược giải.-

Cái tay có khả năng viết chữ, khả năng ấy không phải đồng nhất hay biệt lập với cái tay. Thế nhưng khả năng ấy được huân tập mà có, rồi bị huân tập mà không, còn cái tay không vì vậy mà có hay không theo. A lại da với chủng tử cũng là như vậy.

Phân khoa.-

Mục 4 nói a lại da với các pháp làm nhân duyên cho nhau

Chính văn.-

A lại da với các pháp tạp nhiễm đồng thời mà làm nhân tố cho nhau, sự ấy làm sao thấy được? Ví như đèn sáng, ngọn đèn với tim đèn đồng thời mà vẫn có sự hỗ tương. Lại như một bó lau, dựa nhau giữ nhau mà đồng thời không ngã. Hãy quan sát cái đạo lý hỗ tương ở đây cũng là như vậy: A lại da là nhân tố cho các pháp tạp nhiễm, các pháp tạp nhiễm cũng là nhân tố cho a lại da (31), chỉ sự thế này mới lập ra cái nghĩa nhân duyên (32), còn nhân duyên nào khác nữa thì không thể có được.

Ghi chú.-

(31) A lại da làm nhân tố cho các pháp là chủng tử sinh hiện hành, các pháp làm nhân tố cho a lại da là hiện hành sinh chủng tử.

(32) Duyên có 4, và lấy nhãn thức làm mẫu mà nói, thì (một) nhãn thức ấy do chủng tử của nó hiện hành mà có, đó là nhân duyên (cái nhân làm duyên tố) ; (hai) nhưng chủng tử nhãn thức hiện hành được là phải có nhãn căn, đó là tăng thượng duyên (dữ kiện thêm lên làm duyên tố) ; (ba) phải có sắc cảnh, đó là sở duyên duyên (đối cảnh làm duyên tố) ; (bốn) và phải do chính bản thân nhãn thức mà giai đoạn trước mất đi để chỗ cho giai đoạn sau sinh ra, đó là đẳng vô gián duyên (sự mất đi của giai đoạn trước làm duyên tố). Như vậy chỉ có chủng tử sinh hiện hành (chủng tử nhãn thức sinh nhãn thức) và hiện hành sinh chủng tử (nhãn thức sinh chủng tử nhãn thức) mới là nhân duyên, ngoài ra là 3 duyên khác, không phải nhân duyên. Lược giải.-

Khi nói nhân duyên mới thật nói duy thức. Phân khoa.-

Mục 5 nói a lại da là nhân củacác pháp đa dạng

Chính văn.-

Tại sao a lại da huân tập thì không đa dạng, mà lại làm nhân cho các pháp đa dạng ? Như tấm vải được nhuộm, khi nhuộm thì chưa có đa dạng, nhuộm rồi thì nơi tấm vải có những màu sắc và đường nét đa dạng. A lại da cũng vậy. Nó được sự huân tập bởi các pháp đa dạng, nhưng khi huân tập thì chưa có đa dạng, huân tập rồi thì các pháp đa dạng hiện hành.

Lược giải.-

Như cái tay tuy luyện tập mọi khả năng mà vẫn không thấy đa dạng, nhưng lúc thi thố khả năng ấy thì thấy rất đa dạng. A lại da cũng vậy, huân tập chủng tử thì không thấy đa dạng, nhưng chủng tử hiện hành thì thấy rất đa dạng.

Phân khoa.-

Mục 6 nói đạo lý duyên khởi sâu xa của đại thừa, có 3 đoạn : đoạn 1 nói về 2 loại duyên khởi, đoạn 2 nói về chủng tử, đoạn 3 qui nạp theo 2 thức và 4 duyên.

Đoạn 1 nói về 2 loại duyên khởi

Chính văn.-

Sự duyên khởi như đã nói trên đây, thì trong đại thừa cũng đã rất sâu xa. Thêm nữa, nói đại khái thì duyên khởi có 2 loại. Một là duyên khởi ra tự tánh khác nhau, hai là duyên khởi ra tự thể khác nhau (33). Ở đây do a lại da mà các pháp sinh ra, đó là duyên khởi ra tự tánh khác nhau, vì làm duyên tố cho những tự tánh khác nhau. Lại có sự duyên khởi của 12 chi, đó là duyên khởi ra tự thể khác nhau, vì làm duyên tố cho những tự thể tốt xấu khác nhau.

Ghi chú.-

(33) Dịch sát và đủ là duyên khởi ra những tự thể đáng ưa và đáng ghét khác nhau. Tự thể là sinh mạng (và thế giới của sinh mạng), nói chung là quả báo.

Lược giải.-

Cả 2 sự duyên khởi đều là do a lại da. Duyên khởi thứ nhất do danh ngôn huân tập, duyên khởi thứ hai do hữu chi huân tập. Duyên khởi thứ nhất là chất liệu, duyên khởi thứ hai là tổ hợp. Nhân sinh vũ trụ do duyên khởi thứ nhất mà thành các pháp biệt thể khác nhau, do duyên khởi thứ hai mà các pháp biệt thể ấy thành ra quả báo tổng thể khác nhau.

Chính văn.-

Nơi a lại da, nếu ngu mê sự duyên khởi thứ nhất thì có kẻ cho tự tánh là nguyên nhân, có kẻ cho túc tác là nguyên nhân, có kẻ cho tự tại là nguyên nhân, có kẻ cho thật ngã là nguyên nhân, có kẻ cho không có nguyên nhân (33). Nếu ngu mê sự duyên khởi thứ hai thì có kẻ cho thật ngã là tác giả, có kẻ cho thật ngã là thọ giả (34). Ví như những kẻ đui mù bẩm sinh, chưa thấy con voi bao giờ, có người đem con voi bảo họ rờ. Những kẻ đui mù ấy người rờ nhằm vòi voi, người rờ nhằm ngà voi, người rờ nhằm tai voi, người rờ nhằm chân voi, người rờ nhằm đuôi voi, người rờ nhằm u lưng voi. Ai hỏi họ voi là gì, thì người nói như cán cày, người nói như cái chày, người nói như cái ky, người nói như cái cối, người nói như cái chổi, người nói như núi đá. Cái vô minh đui mù, không biết 2 loại duyên khởi thì cũng tương tự như vậy : có người chấp tự tánh làm nguyên nhân, có người chấp túc tác là nguyên nhân, có người chấp tự tại làm nguyên nhân, có người chấp thật ngã làm nguyên nhân, có người chấp không có nguyên nhân, có người chấp thật ngã là tác giả, có người chấp thật ngã là thọ giả, trong khi a lại da với đặc tính đặc hữu, đặc tính làm nhân và đặc tính làm quả, thì như con voi mà họ không biết đến.

Ghi chú.-

(33) Tự tánh (bản thể) là phái Số luận. Túc tác (việc làm cũ) là định mạng luận. Tự tại (chúa trời Đại tự tại) là nhất thần giáo. Thật ngã (ngã là phạn, phạn là ngã, thật ngã: phạn ngã) là phái Vệ đà. Không có nguyên nhân là tự nhiên luận.

(34) Tác giả : chủ thể tạo tác. Thọ giả : chủ thể sử dụng.
Lược giải.-

Đây là ví dụ mà thường nói là người mù rờ voi. Chính văn.-

Nếu nói tổng quát, thì a lại da là dị thục thức, là chủng tử thức, nên bao quát tất cả tự thể (và tự tánh) (35) trong 3 cõi, mọi đường lành dữ.
Ghi chú.-

(35) Coi lại chính văn 2 loại duyên khởi. Tự tánh là loại duyên khởi thứ nhất, tự thể là loại duyên khởi thứ hai. Tự tánh là đặc tính khác nhau, tự thể là sinh mạng khác nhau.
Lược giải.-

A lại da hiện hành tự tánh thì gọi là chủng tử thức. A lại da hiện hành tự thể thì gọi là dị thục thức.
Phân khoa.-

Đoạn 2 nói về chủng tử

Chính văn.-

Ở đây có 5 bài chỉnh cú : 1. và 2. Chủng tử có loại ở ngoài và loại ở trong (36), cả 2 loại (đều là tính chất vô ký), không phải rõ ràng thiện hay ác. Chủng tử ở ngoài là nói theo cái biết thông thường, chủng tử ở trong mới nói theo cái nghĩa thù thắng. Cả 2 loại chủng tử đều có 6 đặc tính : một là sát na diệt, hai là quả câu hữu, ba là hằng tùy chuyển, bốn là tánh quyết định, năm là đãi chúng duyên, sáu là dẫn tự quả. 3. Kiên trụ, vô ký, khả huân, tương ưng với năng huân : sở huân không thể khác 4 đặc tính này, và đó là sắc thái huân tập (37). 4. Sáu thức không có đặc tính tương ưng với năng huân, vì có 3 sự sai biệt nên mâu thuẫn với nghĩa sở huân: 2 giai đoạn trước với sau (dầu đồng loại mà) không phải câu hữu, nên cũng như bao thứ đồng loại khác, thành ra sai lầm (38).

5. Chủng tử ở ngoài và chủng tử ở trong đều có đặc tính năng sinh và đặc tính năng dẫn, nên biết như vậy. Nên cây khô với thân chết do đặc tính năng dẫn mà vẫn còn một thì gian sau mới tiêu diệt (39).

Ghi chú.-

(36) Chủng tử ở ngoài là hạt giống nói theo nghĩa đen. Chủng tử ở trong là năng tính gọi theo tiếng ví dụ.

(37) Để hiểu 3 bài chỉnh cú này, phải biết trước 3 pháp số sau đây. Thứ nhất là chủng tử có 6 đặc tính : một là sát na diệt, là chủng tử sinh diệt trong từng sát na ; hai là quả câu hữu, là chủng tử câu hữu với căn và cảnh ; ba là hằng tùy chuyển, là chủng tử liên tục với hiện hành ; bốn là tánh quyết định, là chủng tử cùng tính chất với hiện hành; năm là đãi chúng duyên, là chủng tử đủ mọi duyên tố mới hiện hành ; sáu là dẫn tự quả, là chủng tử chỉ dẫn ra hiện hành của nó. Thứ hai là năng huân có 4 đặc tính : một là có sinh diệt, là có sinh diệt chuyển biến ; hai là có thắng dụng, là có cường lực tư duy và thiện ác ; ba là có tăng giảm, là có khi tăng khi giảm; bốn là hòa hợp với sở huân, là cùng thân cùng lúc với sở huân. Năng huân, như vậy, là 6 thức trước. Thứ ba là sở huân có 4 đặc tính : một là kiên trụ, là liên tục ổn định ; hai là vô ký, là vô ký trung tính ; ba là khả huân, là khả năng thọ huân ; bốn là hòa hợp với năng huân, là cùng thân cùng lúc với năng huân. Sở huân, như vậy, là thức thứ 8. Các bài tụng 1, 2 và 3 là nói chủng tử có 6 đặc tính và sở huân có 4 đặc tính.

(38) Tiểu thừa cho 6 thức trước là sở huân, nhưng 6 thức ấy có 3 sự sai biệt là căn, cảnh và tác ý đều khác nhau, nên không có sự tương ưng với năng huân ; tiểu thừa lại cho 6 thức trước, ngay bản thân mà giai đoạn sau là sở huân, nhưng 2 giai đoạn trước và sau đồng loại mà không câu hữu, nên cũng không thích ứng với đặc tính của sở huân.

(39) Chủng tử có 2 lực, lực năng sinh và lực năng dẫn, năng sinh là sinh ra hiện hành, năng dẫn là duy trì hiện hành. Cái cây khô rồi, cái thân chết rồi, mà còn một thì gian mới hủy diệt hẳn, thì đó là lực năng dẫn.

Lược giải.-

Cách nói về chủng tử và sở huân như ở đây, là cốt chứng minh chỉ có chủng tử nơi a lại da mới thật là chủng tử, chỉ có a lại da mới thật là chủ thể sở huân.

Chính văn.-

Để biểu thị chủng tử ở trong không phải như chủng tử ở ngoài, nên nói thêm 2 bài tụng : 1 và 2. Chủng tử ở ngoài (hoặc có huân tập) hoặc không huân tập, không phải như chủng tử ở trong quyết định phải có huân tập. Phải biết như vậy. Nếu sự huân tập đa văn không có, mà có kết quả của sự đa văn thì phi lý ; lại làm thì mất, không làm mà được, mâu thuẫn như vậy nên sai lầm (40). Chủng tử ở ngoài do chủng tử ở trong làm nhân duyên, vì do a lại da tiếp nhận huân tập (41).
Ghi chú.-

(40) Hai loại chủng tử cùng có 6 đặc tính, nhưng đứng về mặt huân tập thì 2 loại chủng tử rất khác nhau. Chủng tử ở ngoài có thứ có huân tập (như hoa ướp mè) có thứ không huân tập (như bùn mọc sen). Còn chủng tử ở trong nhất thiết phải có sự huân tập. Lấy thí dụ như sự đa văn. Nếu sự huân tập đa văn không có thì không thể có kết quả của sự đa văn (là ký ức và tác ý đúng lý), lại làm đa văn thì mất kết quả, không làm đa văn mà được kết quả, thì rất sai lầm.

(41) Chủng tử ở ngoài thực ra là hiện hành, do chủng tử ở trong làm nhân duyên, nghĩa là do a lại da tiếp nhận huân tập mà có chủng tử (chủng tử ở trong) và hiện hành (chủng tử ở ngoài). Chủng tử ở ngoài mọc lên cây cối, đó là hiện hành sinh hiện hành (là tăng thượng duyên, không phải nhân duyên).

Lược giải.-

Sự khác nhau giữa chủng tử trong và chủng tử ngoài cho thấy chỉ chủng tử sinh hiện hành và hiện hành sinh chủng tử mới là nhân duyên, do a lại da làm chủ thể. Cái nghĩa duy thức là ở đấy. Chủng tử sinh hiện hành (kể cả hiện hành tâm và vật), nếu có cái khái niệm vạn hữu do nguyên tử chuyển động mà hình thành, thì có thể có khái niệm ấy.

Phân khoa.-

Đoạn 3 qui nạp theo 2 thức và 4 duyên

Chính văn.-

Ngoài a lại da, những chuyển thức khác, đối với tất cả tự thể trong các nẻo đường sinh tử, nên biết gọi là cái thức thọ dụng. Như trong luận Trung biên phân biệt có bài chỉnh cú, nói cái thứ nhất gọi là thức nhân duyên, cái thứ hai gọi là thức thọ dụng. Sự thọ dụng, sự phân biệt và sự suy động là những tâm sở thuộc về thức thọ dụng (42). Hai thức như trên lại làm nhân duyên cho nhau, như bài chỉnh cú trong kinh Đại thừa a tì đạt ma đã nói : Các pháp đối với tàng thức thế nào thì tàng thức đối với các pháp cũng vậy, làm quả cho nhau mà cũng làm nhân cho nhau (43).

Ghi chú.-

(42) Thức nhân duyên là a lại da, làm nhân duyên cho các pháp; thức thọ dụng là 6 thức trước, thọ dụng quả báo khổ vui. Sự thọ dụng của thức thọ dụng là diễn biến qua 3 tâm sở : thọ dụng (thọ) phân biệt (tưởng) suy động (hành, đặc biệt là tư trong hành).

(43) Chữ các pháp ở đây là chữ các pháp tạp nhiễm đã nói trong những đoạn trước, các pháp này là chỉ cho chuyển thức (thức thọ dụng). Tàng thức ở đây là a lại da (thức nhân duyên). Hai thức này làm nhân làm quả cho nhau là một, các pháp đối với tàng thức, thì các pháp năng huân (nhân) tàng thức sở huân (quả), hai, tàng thức đối với các pháp, thì chủng tử tàng thức (nhân) hiện hành các pháp (quả).

Lược giải.-

Sự qui nạp 2 thức nhân duyên và thọ dụng cũng cốt nói a lại da làm chủ thể nhân duyên : hiện sinh chủng hay chủng sinh hiện, đều là a lại da và các chuyển thức của nó.

Chính văn.-

Trong sự duyên khởi thứ nhất thì 2 thức như vậy làm nhân duyên cho nhau, còn trong sự duyên khởi thứ hai thì là duyên gì, là tăng thượng duyên. Và như vậy thì 6 thức do mấy duyên nữa sinh ra, do tăng thượng duyên, sở duyên duyên, đẳng vô gián duyên (44). Còn 3 sự duyên khởi, một là cùng tận sinh tử, hai là đường lành đường dữ, ba là khả năng thọ dụng, thì đủ cả 4 duyên (45).

Ghi chú.-

(44) 6 thức, phải nói rõ là bản thân của 6 thức (thức thọ dụng) ; bản thân 6 thức, ngoài nhân duyên đã nói, còn có 3 duyên nữa (nghĩa là đủ cả 4 duyên).

(45) 3 sự duyên khởi ở đây là ngoài sự duyên khởi thứ nhất duyên khởi ra tự tánh khác nhau (ở đây gọi là cùng tận sinh tử) và sự duyên khởi thứ hai duyên khởi ra tự thể khác nhau (ở đây gọi là đường lành đường dữ, dịch sát là quả báo đáng ưa hay không đáng ưa), ở đây thêm 1 sự duyên khởi nữa, đó là khả năng thọ dụng, để nói về thức thọ dụng. Nói 3 sự duyên khởi này có đủ 4 duyên là nói tổng quát, phân tách thì là nhân duyên (sự duyên khởi cùng tận sinh tử), là tăng thượng duyên (sự duyên khởi đường lành đường dữ), là 3 duyên tăng thượng duyên, sở duyên duyên và đắng vô gián duyên (sự duyên khởi khả năng thọ dụng). Còn nhân duyên là sự duyên khởi cùng tận sinh tử đã nói.

Lược giải.-

Sự qui nạp 2 thức (và 3 duyên khởi) với 4 duyên cũng cốt nói a lại da là nhân duyên, ngoài ra tất cả đều là các duyên khác chứ không phải nhân duyên, mà nhân duyên mới là duy thức.

Phân khoa.-

Tiết 2 xác lập a lại da là căn cứ của nhiễm tịnh, có 8 mục : mục 1 nói tổng quát, mục 2 nói phiền não tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, mục 3 nói nghiệp tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, mục 4 nói sinh tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, mục 5 nói thanh tịnh của thế gian phi a lại da thì bất thành, mục 6 nói thanh tịnh của xuất thế phi a lại da thì bất thành, mục 7 kết luận xác lập a lại da, mục 8 nói riêng chuyển y phi a lại da thì bất thành.

Mục 1 nói tổng quát

Chính văn.-

Như vậy là đã xác lập danh xưng và đặc tính của a lại da, nhưng làm sao biết được danh xưng và đặc tính như vậy quyết định chỉ cho a lại da chứ không phải chỉ cho chuyển thức? Bởi vì nếu phi cái a lại da đã được xác lập thì tạp nhiễm và thanh tịnh đều bất thành : phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sinh tạp nhiễm đã bất thành, mà thanh tịnh của thế gian và thanh tịnh của xuất thế cũng bất thành.

Phân khoa.-

Mục 2 nói phiền não tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, có 3 đoạn : đoạn 1 nói chuyển thức huân tập phiền não bất thành, đoạn 2 nói ly dục thoái xuống phiền não bất thành, đoạn 3 nói thức đối trị sinh phiền não bất thành.

Đoạn 1 nói chuyển thức huân tập phiền não bất thành

Chính văn.-

Tại sao phiền não tạp nhiễm bất thành ? Vì phiền não và tùy phiền não huân tập thành chủng tử, sự đó nếu nói ở nơi 6 thức thì không hợp lý. Tại sao, vì nếu nói nhãn thức với phiền não và tùy phiền não cùng sinh cùng diệt, nhãn thức được phiền não và tùy phiền não huân tập thành ra chủng tử, chứ không phải cái nào khác, thì chính nhãn thức ấy nếu diệt mất, thức khác xen vào, như vậy thì sự huân tập, và chỗ dựa của sự huân tập, đều không thể có được - Có nghĩa nhãn thức diệt mất, thức khác xen vào, hiện không còn thực thể, vậy nói nhãn thức với phiền não cùng sinh thì không hợp lý, vì nhãn thức đã quá khứ, hiện không còn thực thể, tựa như cái nghiệp đã quá khứ, hiện không còn thực thể gì nữa, mà nói nó sinh ra quả báo, thì không hợp lý. Giả sử cho nhãn thức với phiền não cùng sinh mà có sự huân tập thì cũng bất thành : sự huân tập ấy không thể ở nơi phiền não, vì phiền não là năng y, không kiên trụ ; cũng không thể nói ở nơi thức khác, vì thức khác thì cái căn sở y riêng biệt, lại không quyết định cùng sinh cùng diệt ; cũng không thế nói ở ngay nơi bản thân nhãn thức, vì bản thân thì quyết định không có sự cùng sinh cùng diệt. Do vậy, nói nhãn thức với phiền não có sự huân tập thì không hợp lý, mà nhãn thức ấy cũng không thể do thức khác huân tập. Nói nhãn thức như vậy thì các chuyển thức khác cũng vậy, nên nhận thức một cách thích đáng.
Phân khoa.-

Đoạn 2 nói ly dục thoái xuống phiền não bất thành

Chính văn.-

Từ những chỗ ở trên, như trời Vô tưởng v/v, chết rồi sinh xuống ở đây, thì bấy giờ phiền não và tùy phiền não làm tạp nhiễm cái thức đầu tiên, cái thức ấy khi phát sinh lẽ đáng không có chủng tử, vì chỗ dựa và sự huân tập đều đã quá khứ, hiện không còn thực thể gì.

Phân khoa.-

Đoạn 3 nói thức đối trị sinh phiền não bất thành

Chính văn.-

Cái thức đối trị phiền não sinh ra, thì mọi cái thức thế gian đều diệt mất, bấy giờ nếu tách rời a lại da, nói chủng tử phiền não và tùy phiền não ở nơi cái thức đối trị thì không hợp lý, vì thức đối trị tính nó là giải thoát, không cùng sinh cùng diệt với phiền não và tùy phiền não. Sau cái thức đối trị, cái thức thế gian sinh ra lại, bấy giờ nếu tách rời a lại da thì mọi sự huân tập và chỗ dựa của sự huân tập đều đã quá khứ, hiện không còn thực thể gì, vậy cái thức thế gian sinh ra lại đó đáng lẽ không có chủng tử mà được phát sinh. Do vậy, nếu không có a lại da thì phiền não tạp nhiễm mọi trường hợp đều bất thành.

Phân khoa.-

Mục 3 nói nghiệp phi a lại da thì bất thành

Chính văn.-

Tại sao nghiệp tạp nhiễm bất thành ? Vì hành làm duyên tố cho thức là không thích đáng, nếu không có a lại da; nếu không có a lại da thì thủ làm duyên tố cho hữu cũng không thích đáng.

Lược giải.-

Hành với thủ đều là nghiệp mà một thuộc quá khứ, một thuộc hiện tại. Hành duyên thức, hành là nghiệp, thức là a lại da, thế thì nghiệp thành tựu ; không có a lại da thì thức đó là thức nào cũng không hợp lý. Thủ duyên hữu cũng vậy.

Phân khoa.-

Mục 4 nói sinh tạp nhiễm phi a lại da thì bất thành, có 2 đoạn : đoạn 1 nói khi sinh, đoạn 2 nói khi chết. Đoạn 1 nói khi sinh, có 2 thứ : thứ 1 nói Dục giới, thứ 2 nói Sắc giới và Vô sắc giới. Thứ 1 nói Dục giới, có 4 số : số 1 nói kiết sinh liên tục bất thành, số 2 nói chấp thọ căn thân bất thành, số 3 nói thức với danh sắc dựa nhau bất thành, số 4 nói thức thực bất thành.

Số 1 nói kiết sinh liên tục bất thành

Chính văn.-

Tại sao sinh tạp nhiễm bất thành ? Vì sự kiết sinh liên tục không được thích đáng. Có ai chết rồi sinh ra ở cõi Dục này, thì được giải thích rằng giai đoạn trung hữu có cái ý thức ô nhiễm kiết sinh liên tục; cái ý thức ô nhiễm ấy diệt mất ở giai đoạn trung hữu, nhưng trong thai mẹ thành ra cái thức hóa hợp với tinh huyết. Như vậy có nghĩa chính ý thức hóa hợp với tinh huyết, hóa hợp rồi do ý thức ấy mà trong thai mẹ có cái ý thức khác chuyển sinh, nếu thế thì đáng lẽ phải có 2 cái ý thức cùng lúc chuyển sinh trong thai mẹ. Nếu chính cái thức hóa hợp với tinh huyết là ý thức, thì không hợp lý, vì cái thức hóa hợp ấy là ô nhiễm, là bất đoạn, là không có đối cảnh (46). Giả thiết cái thức hóa hợp là chính ý thức, thì cái thức hóa hợp ấy là thức chủng tử ? hay cái ý thức do cái thức ấy sinh ra mới là thức chủng tử ? Nếu cái thức hóa hợp là thức chủng tử, thì thế chính là a lại da mà các người lấy tên khác gọi là ý thức. Nếu cái ý thức do thức hóa hợp sinh ra mới là thức chủng tử, thế thì cái thức làm chỗ dựa, cái thức làm nhân lại không phải là thức chủng tử, còn cái thức dựa vào nó, cái thức làm quả lại là thức chủng tử : như thế thật không hợp lý. Do vậy, hãy xác định cái thức hóa hợp không phải là ý thức, mà là thức dị thục, thức chủng tử.

Ghi chú.-

(46) Phải bổ túc như vầy nữa mới rõ : mà ý thức thì không hoàn toàn ô nhiễm, thì có gián đoạn, thì có đối cảnh rõ rệt.

Phân khoa.-

Số 2 nói chấp thọ căn thân bất thành

Chính văn.-

Kiết sinh liên tục rồi, nếu không có thức dị thục thì sự chấp thọ sắc căn không thể có được. Ngoài thức dị thục, những thức khác đều có cái căn sở y khác nhau, đều không kiên trụ, mà các sắc căn thì không thể tách rời với thức.

Phân khoa.-

Số 3 nói thức với danh sắc dựa nhau bất thành

Chính văn.-

Nếu tách rời thức dị thục, thì thức với danh sắc nương tựa vào nhau, y như bó lau tựa nhau mà đứng, sự đó cũng bất thành.
Phân khoa.-

Số 4 nói thức thực bất thành

Chính văn.-

Nếu tách rời thức dị thục, thì hữu tình sinh ra rồi, sự thức thực (47) bất thành. Tại sao, vì trong 6 thức, lấy ra thức nào cũng không thể làm thức thực cho hữu tình đã sinh ra trong 3 cõi.
Ghi chú.-

(47) Thực là ăn. Ăn ở đây có nghĩa là khả năng duy trì sự sống. Với cái nghĩa như vậy, ăn có 4 thứ. Một là đoàn thực, ăn bằng thực phẩm. Hai là xúc thực, ăn bằng sự tiếp xúc đối cảnh của các giác quan. Ba là tư thực, ăn bằng sự tư duy. Bốn là thức thực, ăn bằng sự duy trì căn thân của thức dị thục.

Phân khoa.-

Thứ 2 nói Sắc giới và Vô sắc giới, có 3 số : số 1 nói chủng tử của tâm kiết sinh bất thành, số 2 nói chủng tử của thiện tâm ô nhiễm bất thành, số 3 nói dị thục của tâm xuất thế bất thành.

Số 1 nói chủng tử của tâm kiết sinh bất thành

Chính văn.-

Nếu chết ở cõi Dục này, chính lúc thọ sinh ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, thì đó là cái ý thức ô nhiễm của cõi Dục liên tục kiết sinh. Cái ý thức ô nhiễm này lệ thuộc cõi Sắc và cõi Vô sắc, vậy nếu nó không phải là thức dị thục, thì bất cứ cái gì làm chủng tử cũng không thể có được.
Phân khoa.-

Số 2 nói chủng tử của thiện tâm ô nhiễm bất thành

Chính văn.-

Sinh cõi Vô sắc, nếu tách rời thức chủng tử dị thục, thì cái thiện tâm ô nhiễm ở cõi ấy đáng lẽ không có chủng tử, nó không có chỗ dựa để được duy trì.

Phân khoa.-

Số 3 nói dị thục của tâm xuất thế bất thành

Chính văn.-

Chính nơi cõi Vô sắc, nếu cái tâm xuất thế hiện tiền thì cái tâm thế gian mất hết, bấy giờ đáng lẽ rời mất cõi Vô sắc ấy. Nếu sinh chỗ Phi tưởng phi phi tưởng mà cái tâm xuất thế của chỗ Vô sở hữu hiện tiền, thì khi đó cả 2 chỗ ấy đáng lẽ rời mất hết. Bởi vì cái tâm xuất thế kia không lấy chỗ Phi tưởng phi phi tưởng làm chỗ dựa, không lấy chỗ Vô sở hữu làm chỗ dựa, cũng chưa phải lấy Niết bàn làm chỗ dựa, (mà chỉ có thể dựa vào thức dị thục).
Phân khoa.-

Đoạn 2 nói khi chết

Chính văn.-

Lại nữa, khi chết thì tùy điều thiện hay điều ác đã làm mà cái thân sở y, hoặc bắt đầu từ dưới trở lên, hoặc bắt đầu từ trên sắp xuống, dần dần phát lạnh. Nếu không tin có a lại da thì sự thể như vậy không thể có được. Do vậy, nếu tách rời thức chủng tử dị thục (48) thì sinh tạp nhiễm cũng bất thành.

Ghi chú.-

(48) Thức chủng tử dị thục, hay thức chủng tử thức dị thục, là danh từ gọi đặc tính làm nhân và đặc tính làm quả của a lại da.
Phân khoa.-

Mục 5 nói thanh tịnh của thế gian phi a lại da thì bất thành

Chính văn.-

Tại sao sự thanh tịnh của thế gian bất thành ? Người nào có cái tham lệ thuộc cõi Dục mà chưa có cái tâm lệ thuộc cõi Sắc, thì đem chính cái thiện tâm lệ thuộc cõi Dục (49) làm cái tâm ham muốn ly dục mà siêng năng tu tập. Cái tâm tu tập lệ thuộc cõi Dục này cùng với cái tâm lệ thuộc cõi Sắc không cùng sinh cùng diệt, nên cái tâm lệ thuộc cõi Sắc không phải được huân tập bởi cái tâm tu tập lệ thuộc cõi Dục, vậy nói nó làm chủng tử cho cái tâm lệ thuộc cõi Sắc thì không hợp lý. Lại nữa, cái tâm lệ thuộc cõi Sắc nhiều đời quá khứ, bị những tâm khác xen cách, không thích đáng làm chủng tử cho cái định tâm ngày nay của cõi Sắc, bởi vì nó đã không còn có nữa. Vì vậy, hãy xác định rằng cái định tâm lệ thuộc cõi Sắc là do thức chủng tử dị thục triển chuyển truyền lại, làm nhân duyên ngày nay cho nó, còn cái thiện tâm tu tập thì làm tăng thượng duyên. Phải nhận thức thích đáng như vậy đối với tất cả các chỗ ly dục. Và như vậy, nếu tách rời thức chủng tử dị thục, thì sự thanh tịnh của thế gian theo lẽ bất thành.

Ghi chú.-

(49) Cái thiện tâm lệ thuộc cõi Dục là chính cái tham lệ thuộc cõi Dục vừa nói ở trên. Cái tham ấy bây giờ được gọi là thiện tâm là vì nó ham muốn ly dục mà siêng tu.

Phân khoa.-

Mục 6 nói thanh tịnh của xuất thế phi a lại da thì bất thành, có 2 đoạn : đoạn 1 nói cái tâm xuất thế, đoạn 2 nói cái thức diệt định. Đoạn 1 nói cái tâm xuất thế, có 2 thứ: thứ 1 nói sự văn huân tập phi a lại da thì bất thành, đoạn 2 nói sự văn huân tập.

Thứ 1 nói sự văn huân tập phi a lại da thì bất thành

Chính văn.-

Tại sao sự thanh tịnh của xuất thế bất thành? Như đức Thế tôn dạy, rằng do lời tiếng của Ngài mà trong tâm người nghe có cái tác ý đúng lý, cái tác ý này làm nhân cho chánh kiến được sinh ra. Hãy xét coi cái tác ý đúng lý do lời tiếng của Phật mà có ra đó, nó huân tập nhĩ thức? huân tập ý thức? hay huân tập cả hai ? Khi tư duy đúng lý đối với chánh pháp được nghe, thì nhĩ thức không còn phát sinh ; ngay ý thức cũng bị các thức tán loạn khác xen cách, khi cái tác ý đúng lý phát sinh, thì cái ý thức được sự nghe huân tập, cùng với sự huân tập ấy, đã quá khứ cả rồi, quyết định không còn thực thể gì nữa, làm sao còn làm chủng tử để sinh ra cái tâm thích ứng với cái tác ý đúng lý sau này? Lại nữa, cái thích ứng với tác ý đúng lý là tâm thế gian, cái thích ứng với chánh kiến là tâm xuất thế, hai cái chưa hề cùng sinh cùng diệt, nên cái tâm này không phải cái tâm kia huân tập, không huân tập mà nói nó làm chủng tử cho cái tâm này thì không hợp lý. Do vậy, nếu tách rời thức chủng tử dị thục thì sự thanh tịnh xuất thế cũng không thể thành tựu, vì văn huân tập thâu giữ chủng tử của chánh kiến là điều không thích đáng.

Phân khoa.-

Thứ 2 nói sự văn huân tập, có 4 số : số 1 nói về nhân, số 2 nói về sở y, số 3 nói về phẩm loại, số 4 nói về thể tánh và tác dụng.

Số 1 nói về nhân

Chính văn.-

Tại sao thức chủng tử dị thục là cái nhân tạp nhiễm mà lại làm chủng tử cho cái tâm xuất thế thanh tịnh đối trị lại chính cái nhân tạp nhiễm ? Cái tâm xuất thế xưa chưa hề được huân tập, huân tập không có; huân tập không có thì chủng tử do đâu sinh ra ? Do vậy, nên giải đáp rằng do cái chủng tử được huân tập bởi sự chánh văn đẳng lưu (50) từ pháp giới tối thanh tịnh.

Ghi chú.-

(50) Chánh văn (nghe chánh pháp một cách chính xác) do pháp giới tối thanh tịnh làm nhân, do trí vô phân biệt làm quả. Đắng lưu là bản thân (ở đây là pháp giới tối thanh tịnh) thế nào thì chảy ra như vậy.

Lược giải.-

Đoạn này có vẻ không phải tư tưởng chánh văn là xuất từ chủng tử vô lậu vốn có của a lại da. Nếu lấy tư tưởng chỗ khác, như Khởi tín luận, mà giải thích đoạn này, thì a lại da là pháp giới tối thanh tịnh đang bị che lấp nơi chúng sinh, nhưng từ pháp giới tối thanh tịnh đã được hiển lộ nơi chư Phật mà huân tập cho sự chánh văn rồi dẫn ra chánh kiến. Tựa như cái tay của ta đang chỉ xuống được cái tay đã chỉ lên của người khác đỡ cho chỉ lên. Điều này được gọi là cái dụng huân tập của chân như.

Phân khoa.-

Số 2 nói về sở y

Chính văn.-

Chánh văn huân tập như vậy là tự tánh a lại da, hay không phải là tự tánh a lại da ? Nếu là tự tánh a lại da, thì sao lại là chủng tử đối trị a lại da? Nếu không phải là tự tánh a lại da, thì cái chỗ dựa của chủng tử chánh văn huân tập làm sao tìm thấy? Cho đến ngày chứng được tuệ giác bồ đề của chư Phật, chánh văn huân tập này tùy chuyển nơi một chỗ sở y, ấy là ký thác nơi thức dị thục, cùng với thức ấy hóa hợp tùy chuyển, tựa như sữa với nước, nhưng nó vẫn không phải là a lại da, bởi vì nó là chủng tử đối trị a lại da.
Phân khoa.-

Số 3 nói về phẩm loại

Chính văn.-

Chánh văn huân tập này do huân tập bậc thấp thành huân tập bậc vừa, do huân tập bậc vừa thành huân tập bậc cao, vì nó do nghe, nghĩ và tu đa phần tu tập mà được như vậy.
Phân khoa.-

Số 4 nói về thể tánh và tác dụng

Chính văn.-

Chủng tử chánh văn huân tập bậc thấp, bậc vừa và bậc cao này, nên biết nó cũng là chủng tử của pháp thân, trái ngược với a lại da, không phải thâu tàng nơi a lại da, bởi vì nó là sự đẳng lưu của pháp giới xuất thế tối thanh tịnh, tuy đang còn là thế gian mà đã là chủng tử của tâm xuất thế (51). Cái tâm xuất thế này lúc chưa phát sinh mà đã có khả năng đối trị mọi phiền não, đã có khả năng đối trị mọi nẻo đường ác, đã có khả năng đối trị những ác nghiệp xốp mục, đã có khả năng tùy thuận, gặp gỡ và phụng sự đối với chư vị Phật đà, chư vị Bồ tát. Tuy còn là thế gian, mà phần bồ tát sơ nghiệp có được thuộc về giải thoát thân và pháp thân, còn phần thanh văn duyên giác có được chỉ thuộc về giải thoát thân.

Như vậy chánh văn huân tập không phải là a lại da, mà thuộc về pháp thân và giải thoát thân, và nó huân tập tuần tự tăng lên từ bậc thấp đến bậc vừa bậc cao như thế nào, thì cũng như thế ấy thức dị thục tuần tự giảm bớt, nghĩa là chuyển biến cái sở y đi. Sở y của chủng tử chuyển biến thì thức dị thục và thức chủng tử chuyển sinh một cách không còn chủng tử của nó, chủng tử của nó vĩnh diệt.

Lại nữa, như sữa với nước là thế nào ? Chánh văn huân tập không phải a lại da vẫn cùng a lại da đồng chuyển, nhưng chủng tử a lại da diệt hết mà chủng tử không phải a lại da tăng lên, sự thế này ví như con ngỗng uống sữa trong nước (52), lại như thế gian khi được ly dục, thì sự huân tập cõi Dục giảm dần và sự huân tập cõi Sắc cõi Vô sắc tăng dần mà được chuyển đổi sở y.

Ghi chú.-

(51) Thế gian và xuất thế ở đây là hữu lậu và vô lậu.

(52) Sữa hòa với nước mà ngỗng chỉ uống sữa, còn nước vẫn còn, điều này tôi thực không biết và chưa thấy.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói cái thức diệt định, có 2 thứ : thứ 1 nói cái thức diệt định phi a lại da thì bất thành, thứ 2 nói sắc với tâm vô gián phát sinh làm chủng tử cũng bất thành.

Thứ 1 nói cái thức diệt định phi a lại da thì bất thành

Chính văn.-

Nhập diệt định (53) thì thức vẫn không rời thân, Phật đã dạy như vậy. Ở đây thức dị thục mới thích đáng không rời thân, vì không do đối trị thức ấy mà có diệt định. Cũng không phải xuất diệt định thì ý thức sinh lại, bởi vì ngay như thức dị thục mà gián đoạn rồi, có nghĩa tách rời kiết sinh liên tục rồi, thì cũng không có sự sinh lại. Nếu ai chấp rằng vì có ý thức nên nói diệt định có tâm, thì cái tâm ấy bất thành, vì (có ý thức thì) diệt định đáng lẽ không thành; vì đối cảnh và cái biết đối cảnh thì diệt định không có, (mà ý thức thì có rất rõ) ; vì (nếu có ý thức thì) đáng lẽ phải có cái lỗi thích ứng với tâm sở thiện, còn ác với vô ký thì không hợp lý rồi ; vì (nếu có ý thức thì) đáng lẽ có cái lỗi là 2 tâm sở thọ và tưởng đều hiện hành, (không thể gọi là diệt thọ tưởng định) ; vì (nếu có ý thức thì) đáng lẽ có cả tâm sở xúc, trong định đáng lẽ có cái khả năng ấy; vì (nếu có ý thức thì) đáng lẽ có cái lỗi chỉ diệt tâm sở tưởng mà thôi, (không được gọi là diệt thọ tưởng định) ; lại đáng lẽ có cả cái lỗi tư tâm sở, tín tâm sở, v/v, hiện hành ; nếu nói bạt nhổ cái năng y (là tâm sở) tách rời cái sở y (là ý thức, và cái sở y vẫn còn) thì không hợp lý ; vì có sự ví dụ (ví như vô tưởng định, cái tưởng năng y bị diệt thì cái ý thức sở y cũng không còn) ; vì, (nếu nói ví như ở tứ thiền, hơi thở năng y không còn mà cái thân sở y vẫn còn, thì không đúng, bởi hơi thở) không biến hành, còn thọ và tưởng (là biến hành), không có sự không biến hành. Lại nữa, nói trong diệt định do có ý thức nên nói có tâm, thì tâm ấy dầu thiện, dầu ác, dầu vô ký, đều bất thành cả, nên không hợp lý.
Ghi chú.-

(53) Diệt định là gọi tắt diệt tận định hay diệt thọ tưởng định. Tiểu thừa thì đệ tam quả sắp lên, đại thừa thì bồ tát bất thoái sắp lên, mới nhập được định này. Nhập định này thì cảm giác (thọ) và tư tưởng (tưởng) đều không còn hiện hành.

Phân khoa.-

Thứ 2 nói sắc với tâm vô gián phát sinh làm chủng tử cũng bất thành

Chính văn.-

Nếu chấp sắc với tâm phát sinh không gián đoạn, đó là chủng tử của các pháp, thì điều này bất thành, như trước đã nói (54). Thêm nữa, từ các cõi trời Vô sắc và Vô tưởng chết rồi, (sinh ở cõi Dục, có sắc và có tưởng sinh ra, sắc với tưởng ấy lấy gì làm chủng tử); từ diệt tận định và từ vô tưởng định xuất rồi (lấy gì làm chủng tử cho thọ và tưởng sinh ra), nên cái chấp nói trên không hợp lý. Thêm nữa, (nếu nói tâm trước làm chủng tử sinh ra tâm sau, thì) cái tâm tối hậu của các vị La hán không thể có được, (làm sao nhập niết bàn hoàn toàn). Do vậy, (sắc tâm vô gián sinh ra sắc tâm thì) chỉ có thể nói là đẳng vô gián duyên, (không thể nói làm chủng tử, nghĩa là làm nhân duyên).
Ghi chú.-

(54) Trước đã nói 2 giai đoạn trước sau thì không phải là câu hữu để huân tập thành chủng tử.
Phân khoa.-

Mục 7 kết luận xác lập a lại da

Chính văn.-

Như vậy, nếu tách rời thức chủng tử dị thục thì tạp nhiễm và thanh tịnh đều bất thành tất cả, do đó mà xác lập a lại da, với 3 đặc tính đã nói, quyết định thực hữu.
Phân khoa.-

Mục 8 nói riêng chuyển y phi a lại da thì bất thành

Chính văn.-

Ở đây có 3 bài chỉnh cú. 1. Trong tịnh tâm, bồ tát rời xa 5 thức, không còn thừa lại ý thức ác và vô ký, vậy cái tâm tạp nhiễm phải chuyển y, các người làm sao cho có (nếu không công nhận có a lại da) ? 2. Nếu nói sự đối trị là chuyển y, thì vì sự đối trị ấy chưa phải vĩnh đoạn chủng tử tạp nhiễm, nên sự chuyển y bất thành. Thêm nữa, (cho sự đối trị là chuyển y thì như thế là) nhân với quả không khác nhau, đối với sự vĩnh đoạn thành ra sai lầm. 3. (Nếu không công nhận a lại da, thế là) không có chủng tử và không có thức thể, mà cho là chuyển y, thì vì không có 2 thứ chủng tử và thức thể : không có thì nói chuyển y là phi lý.

Lược giải.-

Chuyển y nghĩa là chuyển bỏ cái chỗ dựa. Như vậy chuyển y là chuyển a lại da. Trước quả vị Phật, chuyển y chỉ phân đoạn tạp nhiễm, đến quả vị Phật, chuyển y mới vĩnh đoạn tạp nhiễm.
Phân khoa.-

Tiết 3 xác lập các dạng của a lại da, có 3 mục : mục 1 tổng quát nêu lên, mục 2 nói 3 thứ sai biệt, mục 3 nói 4 thứ sai biệt.

Mục 1 tổng quát nêu lên

Chính văn.-

Lại nữa, sự sai biệt của a lại da là thế nào ? Nói tổng quát thì nên biết a lại da hoặc có 3 sự sai biệt, hoặc có 4 sự sai biệt.
Lược giải.-

Nói các dạng của a lại da là chủ ý nói nhân sinh vũ trụ đa dạng thì chủng tử cũng đa dạng.
Phân khoa.-

Mục 2 nói 3 sự sai biệt

Chính văn.-

Ở đây, 3 sự sai biệt là 3 sự huân tập sai biệt: một là danh ngôn huân tập sai biệt (55), hai là ngã kiến huân tập sai biệt (56), ba là hữu chi huân tập sai biệt (57).

Ghi chú.-

(55) Danh ngôn huân tập, danh ngôn là các pháp. Các pháp mà gọi là danh ngôn, là vì các pháp là những khái niệm. Khái niệm là danh ngôn. Danh ngôn có 2 loại: chính khái nhiệm là biểu thị các pháp, nên gọi nó là danh ngôn hiển cảnh ; rồi ngôn ngữ văn tự truyền đạt danh ngôn hiển cảnh thì gọi là danh ngôn biểu nghĩa. Nói danh ngôn huân tập cũng như nói các pháp huân tập, huân tập thành ra chủng tử tương lai của các pháp, các pháp tương lai do chủng tử ấy mà hiện hành. Nên danh ngôn huân tập là duyên khởi thứ nhất, duyên khởi ra tự tánh khác nhau.

(56) Ngã kiến huân tập là mạt na (ý ô nhiễm) ý thức a lại da làm tự ngã. Ý thức tự ngã này huân tập thành ra chủng tử thấy có mình có người, tự thể (sinh mạng) khác nhau.

(57) Hữu chi huân tập, hữu chi là 12 nhân duyên. Do hữu chi huân tập, bằng các nghiệp phước, phi phước và bất động, mà có ra tự thể (và quả báo của tự thể) là 3 cõi 6 đường đáng ưa và đáng ghét. Ngã kiến huân tập và hữu chi huân tập là duyên khởi thứ hai, duyên khởi ra tự thể khác nhau.

Lược giải.-

Do 3 sự sai biệt trên đây mà thấy a lại da vừa là chất liệu, vừa là tổ hợp, đối với nhân sinh vũ trụ.
Phân khoa.-

Mục 3 nói 4 sự sai biệt, có 3 đoạn : đoạn 1 tổng quát nêu lên, đoạn 2 nói dẫn phát sai biệt, dị thục sai biệt, và duyên tướng sai biệt, đoạn 3 nói tướng mạo sai biệt.

Đoạn 1 tổng quát nêu lên

Chính văn.-

Ở đây, 4 sự sai biệt, một là dẫn phát sai biệt, hai là dị thục sai biệt, ba là duyên tướng sai biệt, bốn là tướng mạo sai biệt.
Phân khoa.-

Đoạn 2 nói dẫn phát sai biệt, dị thục sai biệt và duyên tướng sai biệt

Chính văn.-

Dẫn phát sai biệt là sự huân tập mới có. Sự này không có thì hành làm duyên tố cho thức và thủ làm duyên tố cho hữu, đáng lẽ không thể thành được. Dị thục sai biệt là do hành và hữu làm duyên tố mà có thức dị thục sai biệt trong mọi nẻo đường sinh tử. Sự này không có thì không có chủng tử, các pháp về sau mà phát sinh là điều đáng lẽ không thể thành được. Duyên tướng sai biệt là cái tướng ngã chấp nơi ý. Sự này không có thì cái ngã chấp nơi ý ô nhiễm đáng lẽ không thể thành được.

Lược giải.-

Dẫn phát là cái dạng a lại da do nghiệp lực mới huân tập. Dị thục, xưa dịch là báo, là cái dạng a lại da do nghiệp lực huân tập mà thành quả báo. Duyên tướng là cái dạng a lại da là đối tượng tự ngã của ý.

Phân khoa.-

Đoạn 3 nói tướng mạo sai biệt, có 6 thứ: thứ 1 tổng quát nêu lên, thứ 2 nói các dạng chung với riêng và không cảm giác với có cảm giác, thứ 3 nói các dạng nặng với nhẹ, thứ 4 nói các dạng hết với còn, thứ 5 nói các dạng ví dụ, thứ 6 nói các dạng còn đủ với không đủ.

Thứ 1 tổng quát nêu lên

Chính văn.-

Tướng mạo sai biệt là a lại da có tướng chung với tướng riêng, có tướng chủng tử không cảm giác với tướng chủng tử có cảm giác, v/v.

Phân khoa.-

Thứ 2 nói các dạng chung với riêng và không cảm giác với có cảm giác

Chính văn.-

Tướng chung là chủng tử của thế giới ở ngoài, tướng riêng là chủng tử của tự thể riêng biệt (58). Tướng chung là chủng tử không sinh cảm giác, tướng riêng là chủng tử có sinh cảm giác. Khi sự đối trị sinh ra, thì chỉ tướng riêng bị diệt, còn tướng chung thì do người khác duy trì, và mình chỉ thấy trong sạch. Sự thể này như các hành giả Du dà đối với một vật mà có những cái biết và cái thấy khác nhau, thành tựu tất cả. Ở đây có 2 bài chính cú : 1 và 2. Khó vĩnh đoạn và khó biến tri, nên biết chính là cái gọi là cọng kiết (59). Tâm trí hành giả Du dà bất đồng, nên cái thế giới rộng lớn ở ngoài, đối với người trong sạch, dầu không diệt mất mà thấy là trong sạch. Lại như cõi Phật trong sạch là do Phật thấy trong sạch. Lại có bài chỉnh cú riêng biệt nữa, làm luận cứ cho những cái biết và cái thấy bất đồng nói trên cùng được xác lập : Các hành giả Du dà đối với một vật mà những cái biết và cái thấy không đồng nhất vẫn được xác lập, nên biết sở thủ là duy thức. Sự này không có thì thế giới sai biệt và chúng sinh sai biệt đáng lẽ không thể thành được.

Ghi chú.-

(58) Thế giới ở ngoài, chính văn là khí thế gian, là thế giới làm đồ dùng của tự thể. Tự thể, chính văn là nội xứ, là cái tổng thể gồm cả 6 giác quan.

(59) Cọng kiết là kiết sử ai cũng có như nhau. Cái gọi là cọng kiết, phải thêm : thế giới ở ngoài do cọng kiết thành ra.

Lược giai.-

Tướng mạo sai biệt là a lại da có nhiều dạng nữa. Trước hết là cái dạng thế giới khác nhau và tự thể khác nhau, 1 bên là không cảm giác, đối trị sinh ra thì không mất nhưng thấy trong sạch, 1 bên là có cảm giác, đối trị sinh ra thì mất.
Phân khoa.-

Thứ 3 nói các dạng nặng với nhẹ

Chính văn.-

Có tướng nặng và tướng nhẹ. Tướng nặng là chủng tử của phiền não và tùy phiền não; tướng nhẹ là chủng tử của thiện pháp hữu lậu. Sự này không có thì cái sở y của dị thục không kham năng với có kham năng khác nhau không thể thành được.
Lược giải.-

Có kham năng làm lành và xuất thế là nhẹ nhàng, trái lại là nặng nề. Sở y của dị thục là bản thân ta đây ; bản thân ấy có hay không kham năng thì biết a lại da có cái dạng nhẹ nhàng hay nặng nề.
Phân khoa.-

Thứ 4 nói các dạng hết với còn

Chính văn.-

Có tướng hết với còn. Tướng hết là chủng tử thiện ác đã thành quả báo dị thục ; tướng còn là chủng tử danh ngôn huân tập, loại chủng tử vô thỉ đến giờ vẫn lưu chuyển. Sự này không có thì 2 nghiệp thiện ác có quả báo rồi là hết, đáng lẽ không thành ; thêm nữa, phần danh ngôn mới huân tập đáng lẽ không thành.

Lược giải.-

Cái dạng hết là chủng tử của nghiệp, hết năng lực là hết quả báo. Cái dạng còn là chủng tử các pháp, lưu chuyển từ vô thỉ đến giờ. Có dạng thứ nhất mới có sự kết thúc của nghiệp lực, có dạng thứ hai mới có chủng tử tân huân của các pháp - Chủ trương có chủng tử tân huân là chủ trương có chủng tử bản hữu.

Phân khoa.-

Thứ 5 nói các dạng ví dụ

Chính văn.-

Có các tướng ví dụ. Là a lại da có những sự ảo thuật, sóng nắng, chiêm bao và màng mắt làm ví dụ. Sự này không có thì những ảnh tượng thác loạn do chủng tử biến kế tạo ra, đáng lẽ không thành.

Lược giải.-

Ảo thuật, ví dụ này có 2 mặt : ảo hình do ảo thuật tạo ra và nhà ảo thuật tạo ra ảo hình. A lại da được ví như cả 2 mặt : các pháp chỉ như ảo hình và các pháp ấy do a lại da phát sinh. Sóng nắng là nai khát, từ xa nhìn sóng nắng thấy như là nước : hạnh phúc chỉ là ảo tượng của khát vọng, khát vọng cùng ảo tượng toàn là a lại da. Chiêm bao dễ hiểu. Màng mắt là màng mắt có bịnh, thì thấy vòng lửa, hoa đốm, v/v : ảo tượng thác loạn chỉ do vô minh thác loạn, vô minh với ảo tượng toàn là a lại da. A lại da có các dạng ví dụ như vậy là do chủng tử của sự biến kế.

Phân khoa.-

Thứ 6 nói các dạng còn đủ với không đủ

Chính văn.-

Có tướng còn đủ với không đủ. Những kẻ đủ hết mọi sự ràng buộc thì gọi là tướng còn đủ. Những người ly dục thì gọi là tướng giảm bớt. Các vị thanh văn đang còn tu học và các vị bồ tát thì gọi là tướng nhổ hẳn một phần. La hán và Duyên giác thì gọi là tướng nhổ hắn toàn phần về phiền não chướng. Chư vị Như lai thì gọi là tướng nhổ hẳn toàn phần về phiền não chướng và sở tri chướng. Mọi sự thích ứng là như vậy. Sự này không có thì sự tạp nhiễm và sự hoàn diệt tuần tự như trên đây đáng lẽ không thành.

Lược giải.-

A lại da có 5 dạng về sự tạp nhiễm và sự hoàn diệt.

Phân khoa.-

Tiết 4 nói tính chất vô phú vô ký của a lại da

Chính văn.-

Vì lý do gì mà các pháp thiện ác dẫn ra quả dị thục, nhưng quả dị thục lại vô phú vô ký ? Vì quả dị thục vô phú vô ký mới không trái nghịch với thiện ác, chứ thiện ác thì trái nghịch lẫn nhau. Quả dị thục mà là thiện hay ác, thì sự tạp nhiễm hay sự hoàn diệt không mặt nào thành cả. Do vậy, thức dị thục chỉ là vô phú vô ký.

Lược giải.-

Như cái tay tập viết chữ, khả năng viết chữ và chữ được viết tính chất khác nhau, mà cái tay vẫn là trung tính - trung tính mới tập và viết được mọi chữ. A lại da cũng vậy.