Nhiếp Luận

Tiết mục 4 Nhân quả của sự ngộ nhập ấy

Phân khoa.-

Tiết mục này có 2 chương: chương 1 tổng minh nhân quả, chương 2 phân tích 10 mục.

Chương 1 tổng minh nhân quả

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự ngộ nhập các pháp sở tri rồi, còn nhân quả của sự ngộ nhập ấy thì làm sao thấy được? (Sự ngộ nhập ấy) phải do 6 ba la mật là thí, giới, nhẫn, tiến, định, tuệ. Tại sao do 6 ba la mật làm nguyên nhân mà được ngộ nhập duy thức? Rồi tại sao 6 ba la mật lại làm thành quả của sự ngộ nhập ấy? (Sáu ba la mật làm nguyên nhân) là vị bồ tát này không ham tiền của địa vị, không phạm tịnh giới, với khổ thì không dao động, với tu thì không biếng nhác, trong những cái nhân tán động như vậy mà khi chúng không hiện hành thì tâm chuyên nhất nơi cảnh, như thế là có năng lực quyết trạch các pháp một cách đúng lý, nhập vào duy thức. (Sáu ba la mật làm thành quả) là vị bồ tát này do 6 ba la mật mà ngộ nhập duy thức rồi, chứng được 6 ba la mật thống thuộc cái ý lạc thanh tịnh tăng thượng. Vì vậy, giả sử tách rời sự nỗ lực hiện khởi của 6 ba la mật thì do cái thắng giải đối với giáo pháp Phật dạy, lại do những tác ý mến trọng, tùy hỷ và vui thích, nên vẫn thường xuyên, không cách hở, thích ứng phương tiện tu tập 6 ba la mật mau được viên mãn. Ớ đây có 3 bài chỉnh cú: 1. đến 3. (Một) đã tròn đầy cái pháp trong trắng, (hai) lại được cái nhẫn sắc bén, (ba) nên bồ tát đối với giáo pháp sâu rộng của đại thừa, (bốn) giác ngộ chỉ là phân biệt và được trí vô phân biệt, (năm) hy vọng và thắng giải thanh tịnh nên ý lạc thanh tịnh ; (sáu) trước đó và nay đây do giáo pháp đẳng lưu ra mà cùng thấy được chư Phật, (bảy) xác quyết rằng gần với đại bồ đề, bởi vì không còn có sự khó được nữa. Do 3 bài chỉnh cú này mà tổng quát biểu thị cái ý lạc thanh tịnh tăng thượng có 7 sắc thái : (1) tư lương (2) kham nhẫn (3) đối tượng (4) tác ý (5) bản thân (6) điềm tốt (7) lợi cao. Đúng theo sự tuần tự, 7 sắc thái này được các câu chỉnh cú biểu thị, nên biết như vậy.

Phân khoa.-

Chương 2 phân tích 10 mục, có 2 tiết: tiết 1 nói bằng tản văn, tiết 2 kết bằng chỉnh cú. Tiết 1 nói bằng tản văn, có 10 mục : mục 1 nói về số mục, mục 2 nói về sắc thái, mục 3 nói về thứ tự, mục 4 nói về danh từ, mục 5 nói về tu tập, mục 6 nói về chi tiết, mục 7 nói về thống nhiếp, mục 8 nói về sở trị, mục 9 nói về ích lợi, mục 10 nói về quyết trạch.

Mục 1 nói về số mục

Chính văn.-

Vì lý do nào mà ba la mật chỉ có 6 số mục ? Vì thành lập sự đối trị những nguyên nhân bị đối trị, vì làm chỗ dựa để chứng đắc pháp của chư Phật, và vì tùy thuận thành thục cho chúng sinh. Vì muốn đối trị cái nguyên nhân không đi tới, nên lập thí ba la mật và giới ba la mật nguyên nhân không đi tới là ham tiền của địa vị và nhà cửa vợ con; vì muốn đối trị cái nguyên nhân làm cho đi tới rồi lại trở lui, nên lập nhẫn ba la mật và tiến ba la mật - nguyên nhân trở lui là đau khổ bởi chúng sinh xúc phạm gây ra khi mình ở trong sinh tử, và biếng nhác đối với sự nỗ lực trường kỳ tu tập thiện pháp ; vì muốn đối trị cái nguyên nhân tuy đã đi tới và không trở lui nhưng hỏng mất, nên lập định ba la mật và tuệ ba la mật - nguyên nhân hỏng mất là mọi thứ tán động và trí tuệ sai lầm ác hại. Như thế đó là vì thành lập sự đối trị những nguyên nhân bị đối trị nên chỉ qui định có 6 số mục. Lại nữa, 4 ba la mật trước là nhân tố của sự không tán động, 1 ba la mật kế tiếp là thành tựu sự không tán động, sự không tán động này làm chỗ dựa nên biến giác một cách đúng như sự thật về chân lý của các pháp (110), và thế là có năng lực chứng đắc tất cả Phật pháp. Như thế đó là vì làm chỗ dựa để chứng đắc pháp của chư Phật nên chỉ qui định có 6 số mục. Do thí ba la mật mà tiếp nhận chúng sinh, do giới ba la mật mà không hại chúng sinh, do nhẫn ba la mật mà nhịn chịu tai hại mình gặp, do tiến ba la mật mà tán trợ việc họ nên làm - do chính những yếu tố tiếp nhận và ích lợi chúng sinh như thế này mà làm cho họ có thể thành thục, nên từ đó sắp đi, ai tâm chưa định thì làm cho định tĩnh, ai tâm định rồi thì làm cho giải thoát, và khi khai ngộ cho họ thì họ được thành thục (111). Như thế đó là vì tùy thuận thành thục cho chúng sinh mà chỉ qui định có 6 số mục. Nên biết như vậy.
Ghi chú.-

(110) Sự không tán động là định ba la mật. Biến giác chân lý là tuệ ba la mật.

(111) Chưa định làm cho định, định rồi làm cho thoát, là định ba la mật. Khai ngộ cho thành thục, là tuệ ba la mật.
Phân khoa.-

Mục 2 nói về sắc thái, có 2 đoạn : đoạn 1 nói 6 thứ tối thắng, đoạn 2 nói 4 câu phân biệt.

Đoạn 1 nói 6 thứ tối thắng

Chính văn.-

Sắc thái của 6 ba la mật làm sao thấy được? Do 6 thứ hơn hết mà thấy. Một do chỗ dựa hơn hết, là lấy tâm bồ đề làm chỗ dựa. Hai do sự việc hơn hết, là thực hành trọn vẹn. Ba do tiền đề hơn hết, là lấy sự lợi ích yên vui cho tất cả chúng sinh làm tiền đề. Bốn do phương tiện hơn hết, là được trí vô phân biệt tiếp nhận. Năm do hồi hướng hơn hết, là hồi hướng vô thượng bồ đề. Sáu do thanh tịnh hơn hết, là phiền não và sở tri không còn chướng ngại mà nổi lên.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói 4 câu phân biệt

Chính văn.-

Thí là ba la mật? hay ba la mật là thí ? Có cái là thí mà không phải là ba la mật, (có cái là ba la mật mà không phải là thí, có cái là thí mà cũng là ba la mật, có cái không phải là thí mà cũng không phải là ba la mật), nên làm 4 câu như vậy (112). Như với thí, với các ba la mật khác cũng làm 4 câu, nên biết đúng cách.

Ghi chú.-

(112) Có cái là thí mà không phải là ba la mật, là sự thí không có 6 sự hơn hết. Có cái là ba la mật mà không phải là thí, là 5 ba la mật khác có 6 sự hơn hết. Có cái là thí mà cũng là ba la mật, là sự thí có 6 sự hơn hết. Có cái không phải là thí mà cũng không phải là ba la mật, là 5 ba la mật không có 6 sự hơn hết.
Phân khoa.-

Mục 3 nói về thứ tự

Chính văn.-

Vì lý do nào mà 6 ba la mật nói theo thứ tự như vậy ? Vì ba la mật trước thích ứng phát sinh ba la mật sau.
Phân khoa.-

Mục 4 nói về danh từ

Chính văn.-

Sự giải thích danh từ của các ba la mật làm sao thấy được ? Đối với thiện pháp bố thí v/v của thế nhân, của thanh văn duyên giác, thì 6 pháp này rất hơn hết, có năng lực đạt đến bờ bến bên kia, nên gọi chung là ba la mật. Rồi (một) có năng lực phá nát sự keo lẫn, bần cùng, lại có năng lực dẫn ra phước đức tư lương, đem lại tiền tài địa vị rộng lớn, nên gọi là thí. (Hai) có năng lực hủy diệt giới luật ác, nẻo đường ác, lại có năng lực thủ đắc nẻo đường lành, sự đẳng trì (113), nên gọi là giới. (Ba) có năng lực tận diệt phẫn nộ, oán thù, lại có năng lực khéo sống trong sự yên ổn mình người, nên gọi là nhẫn. (Bốn) có năng lực rời xa mọi sự biếng nhác, ác, bất thiện, lại có năng lực xuất sinh và tăng trưởng vô lượng thiện pháp, nên gọi là tiến. (Năm) có năng lực tiêu trừ mọi sự tán động, lại có năng lực dẫn ra sự đứng yên nơi nội tâm, nên gọi là định. (Sáu) có năng lực hủy bỏ mọi kiến thức sai lầm, mọi trí tuệ ác hại. lại có năng lực biết các pháp đúng với chân thật và phẩm loại (114), nên gọi là tuệ.

Ghi chú.-

(113) Là định.

(114) Biết đúng chân thật là trí căn bản, biết đúng phẩm loại là trí hậu đắc. Ở đây chân thật là tánh như sở hữu, phẩm loại là tánh tận sở hữu.

Phân khoa.-

Mục 5 nói về tu tập, có 2 đoạn : đoạn 1 nói chung 5 sự tu tập, đoạn 2 nói riêng sự tu tập tác ý.

Đoạn 1 nói chung 5 sự tu tập

Chính văn.-

Nên biết như thế nào về sự tu tập các pháp ba la mật này? Nên biết sự tu tập ấy đại lược có 5 sự. Một là tu tập bằng sự nỗ lực nổi lên. Hai là tu tập bằng sự thắng giải. Ba là tu tập bằng sự tác ý. Bốn là tu tập bằng sự phương tiện khéo léo. Năm là tu tập bằng sự thành tựu việc làm. Tựu trung, 4 sự tu tập thì như trước đã nói (115), còn sự thành tựu việc làm là chư vị Như lai thì việc Phật vận dụng tự nhiên mà không có ngừng nghỉ, đối với các pháp ba la mật mà các Ngài đã viên mãn các Ngài lại hoạt dụng các pháp ấy.
Ghi chú.-

(115) Tu tập bằng sự nỗ lực nối lên là, thí dụ thí ba la mật, cụ bị mọi yếu tố về thí mà làm sự ấy. Tu tập bằng sự thắng giải là như trong chương 1 nói do cái thắng giải đối với giáo pháp Phật dạy mà tu tập. Tu tập bằng sự tác ý là cũng như trong chương ấy nói do những tác ý mến trọng, tùy hỷ và vui thích mà tu tập. Tu tập bằng sự phương tiện khéo léo là như đoạn 1 của mục 2 nói là được trí vô phân biệt tiếp nhận mà tu tập, hoặc cũng như trong chương 1 nói thường xuyên, không cách hở, thích ứng phương tiện mà tu tập. Tu tập bằng sự thành tựu việc làm là chính Phật hoạt dụng liên tục và tự nhiên về 6 ba la mật mà Ngài đã viên mãn.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói riêng sự tu tập tác ý

Chính văn.-

Lại nữa, tu tập bằng sự tác ý là tu tập 6 thứ ý lạc thống nhiếp mọi tác ý mến trọng, tùy hỷ và vui thích : một là ý lạc rộng lớn, hai là ý lạc trường kỳ, ba là ý lạc hoan hỷ, bốn là ý lạc mang ơn, năm là ý lạc chí lớn, sáu là ý lạc thuần lành. (Một) nếu các vị bồ tát trải qua bao nhiêu vô số đại kiếp mới hiện chứng vô thượng bồ đề, trong thì gian ấy giả sử mỗi một sát na bỏ hết mọi thân mạng, đem 7 thứ quí báu chứa đầy trong hằng sa thế giới mà phụng thí chư vị Như lai, làm như vậy cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, vậy mà các vị bồ tát ấy ý lạc về thí vẫn không biết chán và biết đủ ; lại cũng trải qua ngần ấy thì gian, giả sử trong mỗi sát na lửa dữ đầy cả đại thiên thế giới, đi đứng nằm ngồi, lúc nào cũng thiếu thốn mọi thứ để sống, vậy mà giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, vẫn thường xuyên hiện hành, cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, bao nhiêu ý lạc ấy, các vị bồ tát vẫn không biết chán biết đủ, như thế đó gọi là ý lạc rộng lớn của bồ tát. (Hai) chính cái ý lạc không biết chán đã nói, cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, các vị bồ tát thường xuyên không cách hở, không ngừng nghỉ, như thế đó gọi là ý lạc trường kỳ của bồ tát. (Ba) các vị bồ tát đem 6 ba la mật của mình mà lợi ích chúng sinh, do việc làm này mà hoan hỷ một cách sâu xa, nỗi hoan hỷ của chúng sinh được lợi ích cũng không sánh bằng, như thế đó gọi là ý lạc hoan hỷ của bồ tát. (Bốn) các vị bồ tát đem 6 ba la mật lợi ích chúng sinh, thấy họ có ơn lớn với mình, không thấy mình có ơn với họ, như thế đó gọi là ý lạc mang ơn của bồ tát. (Năm) các vị bồ tát đem những thiện căn do 6 ba la mật tập hợp được, bằng tâm lý sâu xa, xoay lại mà hiến cho tất cả chúng sinh, làm cho họ được quả báo khả ái và thù thắng, như thế đó gọi là ý lạc chí lớn của bồ tát. (Sáu) các vị bồ tát lại đem những thiện căn do 6 ba la mật tập hợp được, cùng với chúng sinh xoay lại mà cầu vô thượng bồ đề, như thế đó gọi là ý lạc thuần lành. Đó là (thứ nhất) bồ tát tu tập tác ý mến trọng bao gồm 6 thứ ý lạc. Các vị bồ tát đối với vô lượng thiện căn thích ứng tu tập 6 thứ ý lạc của vị bồ tát khác thì tùy hỷ sâu xa, đó là (thứ hai) bồ tát tu tập tác ý tùy hỷ bao gồm 6 thứ ý lạc. Các vị bồ tát vui thích sâu xa đối với 6 ba la mật thống thuộc 6 thứ ý lạc của tất cả chúng sinh, lại nguyện cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, bản thân cùng với 6 ba la mật không bao giờ rời nhau, đó là (thứ ba) bồ tát tu tập tác ý vui thích bao gồm 6 thứ ý lạc. Nếu ai nghe được sự tu tập 3 thứ tác ý bao gồm 6 thứ ý lạc của bồ tát mà chỉ có được một ý nghĩ tin tưởng, vẫn còn sinh ra khối phước vô lượng, những nghiệp chướng ác cũng sẽ tiêu tan, huống chi bồ tát.

Phân khoa.-

Mục 6 nói về chi tiết

Chính văn.-

Chi tiết của các pháp ba la mật ấy, làm sao nhìn thấy? Phải biết mỗi ba la mật đều có 3 loại. Ba loại của thí là thí chánh pháp, thí tài sản, thí vô úy. Ba loại của giới là giới luật nghi, giới nhiếp thiện pháp, giới lợi ích chúng sinh. Ba loại của nhẫn là nhẫn oán hại, nhẫn khổ sở, nhẫn pháp (116). Ba loại của tiến là tiến áo giáp (117), tiến đi tới, tiến không khiếp nhược không thoái chuyển không mừng đủ. Ba loại của định là định an trú, định dẫn phát, định thành sự (118). Ba loại của tuệ là tuệ gia hành vô phân biệt, tuệ căn bản vô phân biệt, tuệ hậu đắc vô phân biệt (119).

Ghi chú.-

(116) Nhẫn pháp (đế sát pháp nhẫn) là chấp nhận thật tướng các pháp đã quán sát kỹ.

(117) Tiến áo giáp là tinh tiến như cái áo giáp bảo vệ cho người tu hành khỏi bị sát hại bởi phiền não, nhất là sự nhác.

(118) Định an trú là định làm cho thân tâm khinh an, định dẫn phát là định dẫn ra thần lực, định thành sự là thần lực ấy làm mọi sự lợi ích.

(119) Tuệ là trí vô phân biệt ; trí ấy ở giai đoạn tu tập thì gọi là gia hành, ở giai đoạn chứng đắc thì gọi là căn bản, ở giai đoạn hoạt dụng thì gọi là hậu đắc.

Phân khoa.-

Mục 7 nói về thống nhiếp

Chính văn.-

Làm sao thấy được sự thống nhiếp lẫn nhau (120) ? Sáu ba la mật này thống nhiếp được hết thảy thiện pháp, bởi vì (hết thảy thiện pháp) là sắc thái của 6 ba la mật, là tùy thuận của 6 ba la mật, là đẳng lưu của 6 ba la mật.

Ghi chú.-

(120) Ý câu hỏi cho thấy muốn nói 2 bên, ba la mật và thiện pháp khác, thống thuộc lẫn nhau. Nhưng lời đáp thì chỉ nói ba la mật thống nhiếp thiện pháp. Ý lời đáp đúng hơn. Tựu trung, chữ sắc thái, chính văn là tướng, có người giải thích tướng đây là thực chất : thực chất của ba la mật là tuệ ba la mật, bởi vì rời tuệ ba la mật thì không một pháp nào thành ba la mật cả. Giải thích như vậy tuy chính xác, nhưng không sát văn ý ở đây.

Phân khoa.-

Mục 8 nói về sở trị

Chính văn.-

Như vậy những thứ bị đối trị của ba la mật là bao gồm các pháp tạp nhiễm, thì nhìn thấy như thế nào ? (Phải thấy) là bản thân, là nguyên nhân và là hậu quả (của mỗi thứ bị đối trị (121)).

Ghi chú.-

(121) Nói điển hình như thí ba la mật thì sở trị của pháp này là tham lẫn ; tham lẫn có 3, là bản thân của nó, là những gì làm nguyên nhân của nó và những gì làm hậu quả của nó, tất cả 3 thứ như vậy đều bị thí ba la mật đối trị. Các pháp ba la mật khác cũng vậy, suy ra thì biết.
Phân khoa.-

Mục 9 nói về ích lợi

Chính văn.-

Những ích lợi thù thắng của 6 ba la mật đạt được, làm sao nhìn thấy ? Là các vị bồ tát khi lưu chuyển sinh tử thì (thí) làm cho giàu sang, (giới) làm cho sinh mạng lớn lao, (nhẫn) làm cho băng hữu và dòng họ lớn lao, (tiến) làm cho sự nghiệp lớn lao và hoạt động thành tựu, (định) làm cho bẩm tính nhẹ mỏng trần tục, không có não hại, (tuệ) làm cho học rành công nghệ và tất cả ngũ minh (122). (Thêm nữa, và nói tổng quát, thì) đời sống thù thắng, không dẫn ra tội lỗi, cho đến ngày ngồi trên pháp tòa bồ đề, thường xuyên hiện hành mọi sự nghĩa lợi (123) cho tất cả chúng sinh, đó là lợi ích thù thắng (của 6 ba la mật).
Ghi chú.-

(122) Ngũ minh (5 minh xứ) : công xảo minh (công nghệ học) y phương minh (y dược học) thanh minh (ngữ văn học) nhân minh (luận lý học) nội minh (Phật học).

(123) Nghĩa lợi : lợi ích chân thật.

Phân khoa.-

Mục 10 nói về quyết trạch

Chính văn.-

Nên nhìn thấy như thế nào về sự quyết trạch lẫn nhau của 6 ba la mật? Là đức Thế tôn đối với tất cả 6 ba la mật này, có chỗ lấy tiếng thí mà nói, có chỗ lấy tiếng giới mà nói, có chỗ lấy tiếng nhẫn mà nói, có chỗ lấy tiếng tiến mà nói, có chỗ lấy tiếng định mà nói, có chỗ lấy tiếng tuệ mà nói. Nói như vậy là có ý thú gì? Có nghĩa trong phần gia hành (124) của hết thảy ba la mật đều có hết thảy ba la mật hỗ trợ mới thành được. Ý thú là như vậy.
Ghi chú.-

(124) Gia hành, nghĩa đen là làm thêm, thêm lên việc làm, tức là nỗ lực, cụ bị, vận dụng phương cách (nên có chỗ dịch là phương tiện).
Phân khoa.-

Tiết 2 kết bằng chỉnh cú

Chính văn.-

Ở đây có 1 bài chỉnh cú ôn đà nam : Số mục, sắc thái, thứ tự, danh từ, tu tập, chi tiết, thống nhiếp, sở trị, ích lợi, quyết trạch, nên biết như vậy (về 6 ba la mật).

Tiết mục 5 Sự tu tập về nhân quả ấy

Phân khoa.-

Tiết mục này có 5 chương: chương 1 thiết lập 10 địa, chương 2 danh nghĩa 10 địa, chương 3 nói về thủ đắc, chương 4 nói về tu tập, chương 5 nói về thì gian.

Chương 1 thiết lập 10 địa

Chính văn.-

Như vậy là đã nói nhân quả của sự ngộ nhập rồi, còn sự tu tập về nhân quả ấy làm sao thấy được ? Thấy được qua 10 địa (125) của bồ tát. Những gì là 10 địa? Một là cực hỷ địa, hai là ly cấu địa, ba là phát quang địa, bốn là diệm tuệ địa, năm là nan thắng địa, sáu là hiện tiền địa, bảy là viễn hành địa, tám là bât động địa, chín là thiện tuệ địa, mười là pháp vân địa. Lý do thiết lập 10 địa như vậy làm sao thấy được? Vì muốn đối trị 10 thứ vô minh (126) là những chướng ngại bị đối trị. Tại sao, vì 10 sắc thái pháp tánh có 10 vô minh chướng ngại. Những gì là 10 sắc thái pháp tánh? Trong địa thứ nhất là phổ biến, trong địa thứ hai là tối thắng, trong địa thứ ba là thắng lưu, trong địa thứ tư là không nhiếp thọ, trong địa thứ năm là không sai biệt, trong địa thứ sáu là không nhiễm tịnh, trong địa thứ bảy là mỗi pháp không sai biệt, trong địa thứ tám là không thêm bớt, thân tự tại độ tự tại, trong địa thứ chín là trí tự tại, trong địa thứ mười là nghiệp tự tại, tổng trì tự tại, chánh định tự tại (127). Trong đây có 3 bài chỉnh cú : 1. đến 3. Phổ biến, tối thắng, thắng lưu, không nhiếp thọ, không sai biệt, không nhiễm tịnh, mỗi pháp không sai biệt, không thêm bớt và thân tự tại độ tự tại, trí tự tại, nghiệp tự tại, 10 sắc thái pháp tánh như vậy bị chướng ngại vì 10 vô minh không ô nhiễm ; để đối trị 10 vô minh chướng ngại này nên thiết lập 10 địa. Phải biết 10 vô minh như vậy, đối với thanh văn thì không phải là ô nhiễm, nhưng đối với bồ tát thì là ô nhiễm.

Ghi chú.-

(125) Địa (đất) là tiếng ví dụ ; 10 địa là 10 cấp độ cuối cùng của bồ tát vị, ở đó là chỗ công đức sinh ra, đứng vững và lớn lên, nên ví dụ như đất. Đặc chất của 10 địa là trí vô phân biệt, mọi công đức khác chỉ là tùy thuộc trang hoàng.

(126) 10 vô minh, có chỗ kê như sau : 1. tính dị sinh, 2. 3 nghiệp tà hạnh của chúng sinh, 3. tính chậm lụt, 4. hiện hành câu sinh phiền não nhỏ nhiệm của thân kiến, 5. nhập niết bàn của thanh văn, 6. hiện hành tướng thô, 7. hiện hành tướng tế, 8. vô tướng còn dụng công, 9. không làm việc lợi ích chúng sinh, 10. chưa được tự tại trong các pháp.

(127) 10 sắc thái pháp tánh : 1. phổ biến: toàn thể nhất vị, 2. tối thắng : 3 nghiệp thanh tịnh, 3. thắng lưu : thù thắng lưu xuất, 4. không nhiếp thọ : không tiếp nhận ngã ngã sở, 5. không sai biệt : sinh tử với niết bàn không thấy sai biệt, 6. không nhiễm tịnh : không còn thấy tạp nhiễm với thanh tịnh có sai biệt, 7. mỗi pháp không sai biệt : các pháp mỗi pháp đều không có sai biệt, 8. không tăng giảm và thân tự tại độ tự tại : thân hình và thế giới biểu hiện tùy ý, 9. trí tự tại : tuệ giác tự tại, 10. nghiệp tự tại : 3 nghiệp tự do, tổng trì tự tại: nắm giữ không mất, chánh định tự tại : định lực bất động.

Lược giải.-

Thiết lập 10 địa là để đối trị 10 vô minh, và 10 vô minh có người kể như ghi chú đã ghi. Nhưng có lẽ đó không phải là ý của đoạn này. Đoạn này nói 10 địa có 10 sắc thái pháp tánh, 10 sắc thái này bị 10 vô minh chướng ngại, vậy 10 cái tên vô minh có lẽ đi liền với 10 sắc thái, ví dụ : thứ 1 là vô minh chướng ngại cho sắc thái pháp tánh phổ biến, v/v.

Phân khoa.-

Chương 2 danh nghĩa 10 địa

Chính văn.-

Thêm nữa, (một) tại sao địa thứ nhất gọi là cực hỷ, vì ở đây lần đầu tiên được cái năng lực thù thắng là có thể làm thành mọi sự nghĩa lợi cho mình người. (Hai) tại sao địa thứ hai gọi là ly cấu, vì ở đây xa rời đến cùng cực những sự phạm giới dơ bẩn. (Ba) tại sao địa thứ ba gọi là phát quang, vì ở đây là chỗ dựa của đẳng trì và đẳng chí (128) không thoái chuyển, là chỗ dựa của ánh sáng chánh pháp lớn lao. (Bốn) tại sao địa thứ tư gọi là diệm tuệ, vì ở đây các pháp bồ đề phần (129) đốt tiêu hết thảy chướng ngại. (Năm) tại sao địa thứ năm gọi là nan thắng, vì trí chân đế với trí thế gian mâu thuẫn với nhau, mà ở đây kết hợp được 2 thứ khó kết hợp đó, làm cho thích ứng với nhau. (Sáu) tại sao địa thứ sáu gọi là hiện tiền, vì ở đây cái trí duyên khởi (130) làm chỗ dựa, khiến cho tuệ ba la mật hiện ra trước mắt. (Bảy) tại sao địa thứ bảy gọi là viễn hành, vì ở đây là đã đến giới hạn cuối cùng của hữu công dụng hành. (Tám) tại sao địa thứ tám gọi là bất động, vì ở đây hết thảy hữu tướng, hữu công dụng hành, đều không thể dao động. (Chín) tại sao địa thứ chín gọi là thiện tuệ, vì ở đây được trí vô ngại (131) loại thù thắng nhất. (Mười) tại sao địa thứ mười gọi là pháp vân, vì ở đây được cái trí tổng duyên tất cả các pháp, hàm tàng hết thảy đà la ni môn và tam ma địa môn ; ở đây ví như mây lớn, che được sự chướng ngại rộng lớn như không gian; ở đây lại viên mãn được pháp thân.

Ghi chú.-

(128) Đắng trì : 4 thiền, đăng chí : 4 vô sắc định.

(129) Là 37 bồ đề phần pháp.

(130) Là trí quán 12 chi duyên khởi.

(131) Là 4 vô ngại trí.

Phân khoa.-

Chương 3 nói về thủ đắc

Chính văn.-

Làm sao thấy được sự thủ đắc 10 địa như vậy ? Do 4 sự thủ đắc. Một là thủ đắc thắng giải, là thủ đắc sự tin hiểu sâu xa đối với các địa. Hai là thủ đắc chánh hạnh, là thủ đắc 10 pháp hạnh thích hợp với các địa (132). Ba là thủ đắc thông đạt, là khi ở địa thứ nhất thông đạt pháp giới thì đã thông đạt cùng khắp tất cả các địa. Bốn là thủ đắc thành mãn, là tu chứng các địa đạt đến cứu cánh.
Ghi chú.-

(132) Sao chép, hiến cúng, chuyền cho, lắng nghe, dở đọc, học nhớ, chỉ dạy, phúng tụng, suy nghĩ, tu tập. Pháp hạnh, gọi đủ là chánh pháp hạnh : việc làm đối với chánh pháp. Pháp số 10 pháp hạnh ở trên là trích luận Biện trung biện.

Phân khoa.-

Chương 4 nói về tu tập, có 2 tiết : tiết 1 tu chỉ quán, tiết 2 tu 10 độ.

Tiết 1 tu chỉ quán

Chính văn.-

Sự tu tập các địa làm sao thấy được ? Là các vị bồ tát trong mỗi địa đều tu chỉ và quán, bằng 5 sắc thái tu tập. Những gì là 5 sắc thái ? Là tu tổng tập, tu không tướng, tu không dụng công, tu xí thạnh, tu không mừng đủ (133). Năm sự tu tập này làm cho bồ tát thành tựu 5 sự kết quả : (1) trong mỗi ý nghĩ, tiêu dung chỗ dựa của mọi thứ thô nặng ; (2) rời xa các tướng, được cái vui trong hoa viên chánh pháp ; (3) biết được chính xác cái ánh sáng chánh pháp lớn lao, không có giới hạn, phổ biến và vô lượng ; (4) đã hiện hành cái vô tướng thuận với phần thanh tịnh, không còn phân biệt ; (5) để viên mãn thành tựu pháp thân, nên nhiếp thọ chính xác những nhân tố thù thắng của những địa Ở sau (134).

Ghi chú.-

(133) Tổng tập là tập hợp giáo pháp đại thừa mà quán sát theo tổng tướng. Vô tướng là trong pháp tánh, quán các pháp không thể thủ đắc. Không dụng công là nhiệm vận tu chỉ quán, không cần phải tác ý và dụng công. Xí thạnh là sự tu tập trên, thêm và hơn lên trong từng ý nghĩ. Không mừng đủ là sự tu tập trên, bước tới và bước lên mãi, không tự hào và tự mãn.

(134) Tiêu dung chỗ dựa của mọi thứ thô nặng, thì chỗ dựa là a lại da, thô nặng là chủng tử 2 chướng. Xa rời các tướng thì các tướng là các tướng hý luận, những khái niệm nhị biên. Biết được cái ánh sáng chánh pháp lớn lao thì ánh sáng ấy là tuệ vô ngại, thông đạt pháp tánh viên minh. Hiện hành vô tướng thuận với phần thanh tịnh, thì vô tướng là trí vô phân biệt, phần thanh tịnh là chân tánh xuất triền. Viên mãn thành tựu pháp thân, thì đó là mục đích chính, vì mục đích ấy mà 10 địa sự tu tập của địa trước là nhân thù thắng của địa sau.

Tiết 2 tu 10 độ

Chính văn.-

Do sự thêm hơn lên mà nói 10 địa tu riêng 10 ba la mật (135). Sáu địa trước thì tu riêng 6 ba la mật đã nói. Còn 4 địa sau tu riêng 4 ba la mật là một, phương tiện ba la mật, là đem những thiện căn của 6 ba la mật trước đã tập hợp được mà chung với chúng sinh xoay lại cầu vô thượng bồ đề. Hai, nguyện ba la mật, là phát ra mọi sự đại nguyện nhiệm mầu, dẫn ra những dữ kiện thù thắng cho các ba la mật đương lai. Ba, lực ba la mật, là do 2 lực, tư trạch lực (136) và tu tập lực, mà làm cho 6 ba la mật trước hiện hành một cách không gián đoạn. Bốn, trí ba la mật, là do cái trí nhiệm mầu được thành tựu bởi 6 ba la mật trước mà hưởng thụ pháp lạc và thành thục chúng sinh. Tất cả 4 ba la mật này đều thống nhiếp vào phần hậu đắc của trí vô phân biệt của tuệ ba la mật. Thêm nữa, trong tất cả địa không phải không tu tập tất cả ba la mật (137). Và pháp môn như thế này chính là kho tàng ba la mật (138).

Ghi chú.-

(135) Nói mỗi địa tu mỗi độ là nói theo sự tăng thắng. trạch.

(136) Tư trạch lực : năng lực tư duy quyết

(137) Nói các địa tu các độ là nói theo sự chung thông.

(138) Kho tàng ba la mật : kho tàng đại thừa. Phân khoa.-

Chương 5 nói về thì gian, có 2 tiết : tiết 1 nói bằng tản văn, tiết 2 nói bằng chỉnh cú.

Tiết 1 nói bằng tản văn

Chính văn.-

Trải qua bao nhiêu thì gian tu hành các địa mới được viên mãn? Có 5 giai đoạn (139), trải qua 3 vô số kiếp. (Một) giai đoạn hành giải, trải qua vô số kiếp thứ nhất tu hành viên mãn. (Hai) giai đoạn thanh tịnh ý lạc, giai đoạn hữu tướng hành, giai đoạn vô tướng hành, tức 6 địa trước đến địa thứ 7, trải qua vô số kiếp thứ hai tu hành viên mãn. (Ba) giai đoạn vô công dụng hành, tức địa thứ 8 đến địa thứ 10, trải qua vô số kiếp thứ ba tu hành viên mãn.

Ghi chú.-

(139) Chính văn là bổ đặc dà la, tạm dịch là người. Nhưng không phải là 5 loại người, mà là mọi người đều trải qua 5 giai đoạn, nên đổi chữ ấy rõ hơn.

Lược giải.-

Hãy nói 5 giai đoạn trước. Giai đoạn giải hành (là 1), giai đoạn thanh tịnh ý lạc (là 2) chia ra 3 giai đoạn : giai đoạn hữu tướng hành (là 3) giai đoạn vô tướng hành (là 4) giai đoạn vô công dụng hành (là 5). Nay nói 3 vô số kiếp. Vô số kiếp thứ nhất là giai đoạn giải hành (gồm 10 trú, 10 hạnh, 10 hướng, 4 gia hành). Vô số kiếp thứ hai có 2 giai đoạn : giai đoạn hữu tướng hành (địa thứ 1 đến địa thứ 6) giai đoạn vô tướng hành (địa thứ 7). Vô số kiếp thứ ba là giai đoạn vô công dụng hành (địa thứ 8 đến địa thứ 10). Như vậy thực sự chỉ có 4, nhưng nói 5 là vì tổng quát lại thì có 2 giai đoạn : giai đoạn giải hành và giai đoạn thanh tịnh ý lạc.

Tiết 2 nói bằng chỉnh cú

Chính văn.-

Ở đây có 1 bài chỉnh cú : thanh tịnh lực, tăng thượng lực, kiên cố lực, thăng tiến lực, đó là bồ tát bắt đầu tu hành 3 vô số kiếp.

Lược giải.-

Thanh tịnh lực là cụ bị 2 tư lương phước trí mà khắc phục những chướng ngại cần phải khắc phục. Tăng thượng lực là cụ bị đại nguyện và thân cận đại thiện tri thức mà bước tới. Kiên cố lực là cụ bị chí ý kiên cố đế ma lực không thế làm cho thoái chuyển. Thăng tiến lực là cụ bị sức mạnh tinh tiến mà, trong từng ý nghĩ, sự tu tập thêm và hơn lên đế đạt đến viên mãn. Bắt đầu về 3 vô số kiếp là bồ tát phải có 4 lực như vậy.

Tiết mục 6 Giới tăng thượng của sự tu tập

Phân khoa.-

Tiết mục này có 3 chương : chương 1 nói về xuất xứ, chương 2 nói 4 thù thắng, chương 3 kết chỉ kinh khác.

Chương 1 nói về xuất xứ

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự tu tập về nhân quả rồi, còn sự thù thắng của giới tăng thượng trong sự tu tập ấy thì làm sao thấy được ? Hãy thấy như đã được nói đến, trong phần Chính thọ bồ tát giới, thuộc Bồ tát địa (của luận Du dà sư địa).
Phân khoa.-

Chương 2 nói 4 thù thắng, có 4 tiết : tiết 1 chi tiết thù thắng, tiết 2 chung với không chung thù thắng, tiết 3 rộng lớn thù thắng, tiết 4 sâu xa thù thắng.

Tiết 1 chi tiết thù thắng

Chính văn.-

Thêm nữa, nên biết đại lược do 4 sự thù thắng dưới đây mà thấy giới tăng thượng này là thù thắng : một là do sự chi tiết thù thắng, hai là do học xứ chung với không chung thù thắng, ba là do sự rộng lớn thù thắng, bốn là do sự sâu xa thù thắng. (Một), sự chi tiết thù thắng là bồ tát giới có 3 loại: một là giới luật nghi, hai là giới nhiếp thiện pháp, ba là giới lợi ích chúng sinh. Tựu trung, giới luật nghi thì nên biết có nghĩa là xây dựng 2 giới nhiếp thiện pháp và lợi ích chúng sinh, giới nhiếp thiện pháp thì nên biết có nghĩa là xây dựng sự tu tập hết thảy Phật pháp, giới lợi ích chúng sinh thì nên biết có nghĩa là xây dựng sự thành thục hết thảy chúng sinh.

Lược giải.-

Giới luật nghi xây dựng 2 giới nhiếp thiện pháp và nhiếp chúng sinh, lời cắt nghĩa này rất đáng quan tâm.
Phân khoa.-

Tiết 2 chung với không chung thù thắng

Chính văn.-

(Hai), học xứ chung với không chung thù thắng, là các vị bồ tát thì vì tất cả tánh tội đều không hiện hành, nên chung với thanh văn ; nhưng giá tội tương tự (140) thì có trường hợp hiện hành, nên không chung với thanh văn. Đối với học xứ giá tội, có thứ thanh văn phạm mà bồ tát không phạm, có thứ bồ tát phạm mà thanh văn không phạm. Thêm nữa, bồ tát có đủ cả các giới thân miệng ý, thanh văn chỉ có 2 giới thân miệng, thế nên bồ tát thì ý cũng có phạm giới, chứ không phải thanh văn (ý cũng có như vậy). Chính yếu mà nói, thì tất cả 3 nghiệp thân miệng ý không tội lỗi mà lợi ích chúng sinh, thì bồ tát nên hiện hành tất cả, nên tu học tất cả. Như thế đó nên biết gọi là chung với không chung thù thắng.

Ghi chú.-

(140) Có người nói chữ tương tự không có. Nay xét có thể có thật, và có với cái nghĩa giá tội tương tự, tức tuồng như giá tội, chứ không phải thật là giá tội.

Phân khoa.-

Tiết 3 rộng lớn thù thắng

Chính văn.-

(Ba), sự rộng lớn thù thắng thì lại do 4 thứ rộng lớn nữa : một là rộng lớn vì học xứ thì đủ loại và vô lượng, hai là rộng lớn vì phước đức được thâu đạt rất là vô lượng, ba là rộng lớn vì ý lạc thì muốn lợi ích yên vui cho tất cả chúng sinh, bốn là rộng lớn vì xây dựng thì xây dựng vô thượng bồ đề.

Phân khoa.-

Tiết 4 sâu xa thù thắng

Chính văn.-

(Bốn), sự sâu xa thù thắng là các vị bồ tát do loại phương tiện khéo léo (141), làm 10 việc sát sinh v/v mà không có tội lỗi, sinh vô lượng phước, mau chứng vô thượng bồ đề. Thêm nữa, các vị bồ tát hiện hành 2 nghiệp thân miệng biến hóa, thì nên biết đó cũng là giới pháp sâu xa ; vì lý do này mà có khi bồ tát làm quốc vương, thị hiện những việc bức não chúng sinh, đặt họ đứng vững vào trong giới pháp. Thêm nữa, các vị bồ tát thị hiện những việc bản sinh, làm những sự bức não chúng sinh mà thực sự nhiếp hóa chúng sinh, trước làm cho họ tin tưởng sâu xa, sau đi đến thành thục. Như thế đó là sự sâu xa thù thắng của giới pháp mà bồ tát học tập. Do 4 sự thù thắng đã nói đại lược trên đây, nên biết luật nghi của bồ tát rất là thù thắng.
Ghi chú.-

(141) Phương tiện khéo léo là phương tiện do đại bi làm động cơ và do đại trí dẫn đạo.
Phân khoa.-

Chương 3 kết chỉ kinh khác

Chính văn.-

Chi tiết như vậy của học xứ bồ tát, nên biết còn có vô lượng chi tiết nữa, như đã được nói trong khế kinh đại thừa Tỳ nại da cù sa.

Tiết mục 7 Định tăng thượng của sự tu tập

Phân khoa.-

Tiết mục này có 2 chương : chương 1 nêu lên chi tiết, chương 2 biện giải chi tiết.

Chương 1 nêu lên chi tiết

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự thù thắng của giới tăng thượng rồi, còn sự thù thắng của định tăng thượng thì làm sao thấy được? Đại lược do 6 chi tiết, nên biết như vậy : một là đối tượng, hai là chủng loại, ba là đối trị, bốn là năng lực, năm là dẫn ra, sáu là việc làm.
Phân khoa.-

Chương 2 biện giải chi tiết, có 6 tiết : tiết 1 đối tượng, tiết 2 chủng loại, tiết 3 đối trị, tiết 4 năng lực, tiết 5 dẫn ra, tiết 6 việc làm.

Tiết 1 đối tượng

Chính văn.-

(Một), đối tượng của định tăng thượng là lấy giáo pháp đại thừa mà làm đối tượng.
Phân khoa.-

Tiết 2 chủng loại

Chính văn.-

(Hai), chủng loại của định tăng thượng là định Đại thừa quang minh, định Tập phước định vương, định Hiền thủ, định Kiện hành (142), v/v, chủng loại vô lượng.
Ghi chú.-

(142) Đại thừa quang minh : ánh sáng của giáo pháp đại thừa. Tập phước định vương : chúa tể trong sự tập hợp phước đức. Hiền thủ : từ bi giữ gìn cho chúng sinh. Kiện hành : tinh tiến hùng mãnh.

Phân khoa.-

Tiết 3 đối trị

Chính văn.-

(Ba), đối trị của định tăng thượng là cái trí vin theo tổng tướng của các pháp, bằng vào cái cách ví như lấy chốt tháo chốt (143) mà trừ bỏ tất cả sự thô nặng (144) của 2 chướng ngại nơi a lại da.
Ghi chú.-

(143) Muốn tháo cái chốt lớn thì lấy cái chốt nhỏ đóng vào đầu chốt ấy, chốt ấy ra thì chốt nhỏ cũng ra.

(144) Là chủng tử.

Phân khoa.-

Tiết 4 năng lực

Chính văn.-

(Bốn), năng lực của định tăng thượng là sống trong cái vui của thiền định thì tùy ý muốn mà thọ sinh (145).
Ghi chú.-

(145) Là sinh đâu tùy ý. Nhưng tiểu thừa chỉ nhập niết bàn mà không có năng lực này.
Phân khoa.-

Tiết 5 dẫn ra

Chính văn.-

(Năm), dẫn ra của định tăng thượng là dẫn ra thần thông vô ngại trong mọi thế giới (146).
Ghi chú.-

(146) Là đến đâu tùy ý.

Phân khoa.-

Tiết 6 việc làm, có 3 mục : mục 1 làm thần thông, mục 2 làm việc khó, mục 3 làm 4 việc.

Mục 1 làm thần thông

Chính văn.-

(Sáu), việc làm của định tăng thượng là chấn động thế giới, phóng ánh sáng rực rõ, chiếu khắp mọi khu vức, làm cho mọi thế giới trở nên thấy được, làm cho vật thể chuyển biến, đi lại trong từng sát na giữa các thế giới, thu lại và phóng ra cả không gian và thì gian, thu mọi sắc tượng vào nơi bản thân, đến với loài nào thì hiện ra thân hình cùng loại, hoặc hiện hoặc ẩn, tự do làm cho các loài biến thể, chế ngự thần thông thấp kém của người khác, truyền cảm hứng hùng biện cho người thuyết pháp, và truyền cảm hứng ghi nhớ và thích thú cho người nghe pháp, phóng ra ánh sáng lớn những lúc thuyết pháp, dẫn ra những thần thông lớn lao như vậy.

Phân khoa.-

Mục 2 làm việc khó, có 2 đoạn : đoạn 1 nói 10 việc khó, đoạn 2 nói riêng việc khó thứ 8 là hiểu khó hiểu.

Đoạn 1 nói 10 việc khó

Chính văn.-

Lại dẫn ra làm 10 việc khó làm. Mười việc khó làm, một là tự thệ nguyện : thệ nguyện thụ đắc vô thượng bồ đề ; hai là không thoái lui : những cái khổ sinh tử không thể làm cho thoái lui ; ba là không ruồng bỏ : không ruồng bỏ những kẻ làm theo tà hạnh; bốn là khó trước mắt : kẻ thù mà vẫn làm lợi ích cho họ ; năm là không nhuốm bẩn: sống với đời mà không bị việc đời làm hôi tanh ; sáu là tin khó hiểu : tuy chưa hiểu đại thừa mà vẫn tin giáo pháp rộng lớn sâu xa ; bảy là thông khó thông : thông suốt nhân vô ngã và pháp vô ngã; tám là hiểu khó hiểu : hiểu được những ngôn từ sâu xa bí mật của đức Như lai tuyên thuyết ; chín là không bỏ nhiễm : không bỏ sinh tử mà không nhiễm sinh tử; mười là làm khó làm : tu được sự giải thoát chướng ngại của Phật, cùng tận biên cương của sinh tử mà vận dụng tự nhiên, thường xuyên làm việc nghĩa lợi cho chúng sinh.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói riêng việc khó thứ 8 là hiểu khó hiểu, có 3 thứ : thứ 1 nói qua sự giải thích 6 độ, thứ 2 nói qua sự giải thích 10 ác, thứ 3 nói qua sự giải thích Phật pháp sâu xa.

Thứ 1 nói qua sự giải thích 6 độ

Chính văn.-

Thêm nữa, trong việc (thứ 8) hiểu khó hiểu, là các vị bồ tát hiểu được những ngôn từ bí mật nào của đức Như lai tuyên thuyết ? Là như khế kinh nói, (1) tại sao bồ tát cho được, là nếu bồ tát không cho chút gì mà cho cả mười phương vô lượng thế giới ; (2) tại sao bồ tát thích cho, là nếu bồ tát không ưa thích mọi sự cho ; (3) tại sao bồ tát tin hiểu sâu xa vào sự cho, là nếu bồ tát không tin đức Như lai mà cho ; (4) tại sao bồ tát khích lệ sự cho, là nếu bồ tát không tự khích lệ sự cho ; (5) tại sao bồ tát đam mê sự cho, là nếu bồ tát không tạm thời cho chút ít ; (6) tại sao sự cho của bồ tát rộng lớn, là nếu bồ tát rời sự phân tán ; (7) tại sao sự cho của bồ tát trong sạch, là nếu bồ tát phát sinh keo lẫn; (8) tại sao sự cho của bồ tát rốt ráo, là nếu bồ tát không đứng nơi sự rốt ráo; (9) tại sao sự cho của bồ tát tự tại, là nếu bồ tát không tự tại trong sự cho ; (10) tại sao sự cho của bồ tát vô tận, là nếu bồ tát không đứng nơi sự vô tận (147). Như sự thí như vậy, thì kế tiếp là giới và cuối cùng là tuệ, tùy sự thích hợp, nên biết cũng là như vậy.

Ghi chú.-

(147) Hãy tạm theo 1 bn chú thích như sau : 1 là cho đến nỗi không thấy cho chút gì, 2 là cho đến nỗi không còn thích cho mới cho, 3 là cho đến nỗi không đợi tin Phật mới cho, 4 là cho đến nỗi không cần tự khích lệ mới cho, 5 là cho đến nỗi không có chút thì gian cách hở, 6 là cho theo định lực phân thân vô số mà cho, 7 là cho đến nỗi keo lẫn không dung sự dơ bẩn nào nơi tâm trí, 8 là cho đến nỗi không đứng vào niết bàn rốt ráo, 9 là cho đến nỗi không cho sự tham lẫn còn tự do trong sự cho, 10 là cho đến nỗi không đứng nơi niết bàn vô tận.

Phân khoa.-

Thứ 2 nói qua sự giải thích 10 ác

Chính văn.-

(1) Sát sinh là gì, là nếu cắt đứt sự sinh tử lưu chuyển của chúng sinh ; (2) Lấy cắp là gì, là nếu không ai cho cũng tự thu lấy chúng sinh ; (3) Tà hạnh là gì, là nếu biết dâm dục bất chánh mà tu chánh hạnh ; (4) Nói đối trá là gì, là nếu nói được sự dối trá trong sự nói dối trá ; (5) Nói ly gián là gì, là nếu thường cư trú trong sự Không tối thượng ; (6) Nói thô ác là gì, là nếu khéo léo đứng yên nơi bờ bến niết bàn ; (7) Nói thêu dệt là gì, là nếu nói chính xác mọi chủng loại và chi tiết của các pháp ; (8) Tham dục là gì, là nếu luôn luôn muốn tự chứng đắc thiền định tối thượng ; (9) Sân hận là gì, là nếu chính xác ghét và hủy diệt mọi thứ phiền não nơi tâm trí ; (10) Tà kiến là gì, là nếu thấy được đúng như sự thật cái tánh tà đi khắp mọi nơi.

Phân khoa.-

Thứ 3 nói qua sự giải thích pháp Phật sâu xa

Chính văn.-

Pháp của Phật sâu xa thì thế nào là pháp của Phật sâu xa ? Ở đây nên giải thích : (1) pháp thường trú là pháp của Phật, vì pháp thân của Ngài là thường trú ; (2) pháp đoạn diệt là pháp của Phật, vì mọi sự chướng ngại vĩnh viễn đoạn diệt ; (3) pháp sinh khởi là pháp của Phật, vì thân biến hóa của Ngài biểu hiện sinh khởi ; (4) pháp thủ đắc là pháp của Phật, vì 84 ngàn hành vi chúng sinh và sự đối trị của hành vi ấy đều có thể thủ đắc ; (5) pháp tham lam là pháp của Phật, vì tự nguyện nhiếp thọ chúng sinh tham lam làm bản thể của mình ; (6) pháp sân hận là pháp của Phật, (7) pháp ngu si là pháp của Phật, (8) pháp dị sinh là pháp của Phật, nên biết cũng là như vậy, (cũng là vì tự nguyện nhiếp thọ chúng sinh sân hận, ngu si và dị sinh làm bản thể của mình) ; (9) pháp không dơ là pháp của Phật, vì thành mãn cái chân như mà mọi chướng ngại dơ bẩn không thể làm dơ ; (10) pháp không bẩn là pháp của Phật, vì sống trong đời mà không bị việc đời làm bẩn. Như thế đó gọi là pháp của Phật sâu xa.

Phân khoa.-

Mục 3 làm 4 việc

Chính văn.-

Định tăng thượng lại dẫn ra 4 việc : tu tập 6 ba la mật, thành thục tất cả chúng sinh, làm sạch thế giới của Phật, hoàn thành các pháp của Phật (148). Nên biết 4 pháp này cũng là việc làm của định tăng thượng của bồ tát.

Ghi chú.-

(148) Pháp của Phật ở đây là những phẩm chất và thành quả của Ngài, như 10 lực, 4 vô úy, V/v.

Tiết mục 8 Tuệ tăng thượng của sự tu tập

Phân khoa.-

Tiết mục này có 2 chương : chương 1 nói về tuệ tăng thượng, chương 2 giải nghi về 3 tăng thượng. Chương 1 nói về tuệ tăng thượng, có 4 tiết : tiết 1 nói sắc thái, tiết 2 nói chi tiết, tiết 3 dẫn khế kinh, tiết 4 nói thù thắng. Tiết 1 nói sắc thái, có 2 mục : mục 1 nêu lên, mục 2 giải thích.

Mục 1 nêu lên

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự thù thắng của định tăng thượng rồi, còn sự thù thắng của tuệ tăng thượng thì làm sao thấy được? Là tự tánh, sở y, nhân duyên, sở duyên, hành tướng, nhiệm trì, trợ bạn, dị thục, đẳng lưu, xuất ly, cứu cánh, thắng lợi, sai biệt, thí dụ, tác sự và thậm thâm (149) của trí vô phân biệt. Nên biết trí vô phân biệt được nói như vậy thì gọi là sự thù thắng của tuệ tăng thượng.

Ghi chú.-

(149) Có 16 chi tiết tất cả, sẽ được giải thích sau đây.
Phân khoa.-

Mục 2 giải thích, có 2 đoạn : đoạn 1 giải thích tự tánh, đoạn 2 giải thích 16 chi tiết.

Đoạn 1 giải thích tự tánh

Chính văn.-

Tựu trung, tự tánh của trí vô phân biệt là không phải 5 trạng thái : một là không phải không tác ý, hai là không phải không tầm tư, ba là không phải không thọ tưởng, bốn là không phải sắc tự tánh, năm là không phải kế đạt đối với chân như. Không phải 5 trạng thái như vậy thì nên biết đó gọi là trí vô phân biệt.

Lược giải.-

Trí vô phân biệt dĩ nhiên không tác ý, tầm tư và thọ tưởng, nhưng không tác ý như trạng thái hôn mê, không tầm tư như nhị thiền sắp lên, không thọ tưởng như diệt tận định thì không phải là trí vô phân biệt. Trí này cũng không vô tri giác như sắc chất. Đối tượng hóa chân như ra mà kế đạt, sự kế đạt ấy cũng không phải trí vô phân biệt.

Phân khoa.-

Đoạn 2 giải thích 16 chi tiết, có 16 thứ : thứ 1 tự tánh, thứ 2 sở y, thứ 3 nhân duyên, thứ 4 sở duyên, thứ 5 hành tướng, thứ 6 nhiệm trì, thứ 7 trợ bạn, thứ 8 dị thục, thứ 9 đẳng lưu, thứ 10 xuất ly, thứ 11 cứu cánh, thứ 12 thắng lợi, thứ 13 sai biệt, thứ 14 thí dụ, thứ 15 tác sự, thứ 16 thậm thâm.

Thứ 1 tự tánh

Chính văn.-

Đối với 16 sắc thái được xác lập của trí vô phân biệt như trên đã nói, ở đây lại nói 25 bài chỉnh cú. 1. Tự tánh của trí vô phân biệt của bồ tát là không phải 5 trạng thái, nhất là trạng thái kế đạt chân như.
Phân khoa.-

Thứ 2 sở y

Chính văn.-

2. Sở y của trí vô phân biệt của bồ tát không phải tâm mà là tâm, bởi vì nó không thuộc chủng loại tư lượng. (149b)
Ghi chú.-

(149b) Tư lượng ở đây là ý thức tự ngã.

Phân khoa.-

Thứ 3 nhân duyên

Chính văn.-

3. Nhân duyên của trí vô phân biệt của bồ tát là do đa văn huân tập cùng với tác ý đúng lý.
Phân khoa.-

Thứ 4 sở duyên

Chính văn.-

4. Sở duyên của trí vô phân biệt của bồ tát là pháp tánh ly ngôn, tức chân như vô ngã.
Phân khoa.-

Thứ 5 hành tướng

Chính văn.-

5. Hành tướng của trí vô phân biệt của bồ tát là, đối với đối tượng sở duyên, biết đối tượng ấy là phi sắc thái danh ngôn. 6. Đặc tính tương ưng là tương ưng với đối tượng sở phân biệt chứ không phải gì khác, và đối tượng ấy chỉ là những chữ liên kết lại, triển chuyển thành sự tương ưng. 7. Không phải tách rời cái năng thuyên mà có cái sở thuyên để trí biết đến, nhưng năng thuyên và sở thuyên không phải hoàn toàn tương đồng, do vậy mà pháp tánh thì phi danh ngôn.
Phân khoa.-

Thứ 6 nhiệm trì

Chính văn.-

8. Nhiệm trì của trí vô phân biệt của bồ tát là làm cho những bồ tát hạnh sau đó tiến mau và lớn thêm.
Phân khoa.-

Thứ 7 trợ bạn

Chính văn.-

9. Trợ bạn của trí vô phân biệt của bồ tát là 5 ba la mật mà nói ra 2 đạo. (4 ba la mật trước là tư lương đạo, định ba la mật là y chỉ đạo).
Phân khoa.-

Thứ 8 dị thục

Chính văn.-

10. Dị thục của trí vô phân biệt của bồ tát là do phần gia hành của trí ấy mà sinh trong 2 đại hội (tha thọ dụng và biến hóa) của Phật (149c).
Ghi chú.-

(149c) Nghĩa là sinh trong tịnh độ thuộc loại tha thọ dụng độ, hoặc sinh trong tịnh độ thuộc loại biến hóa độ.
Phân khoa.-

Thứ 9 đẳng lưu

Chính văn.-

11. Đẳng lưu của trí vô phân biệt của bồ tát là trong những đời sau, tự thể của nó hơn thêm lên.
Phân khoa.-

Thứ 10 xuất ly

Chính văn.-

12. Xuất ly của trí vô phân biệt của bồ tát là nên biết trong 10 địa, (địa thứ nhất rời khỏi hệ lụy nên) được gọi là được, (các địa sau thoát khỏi chướng ngại nên) được gọi là thành.
Phân khoa.-

Thứ 11 cứu cánh

Chính văn.-

13. Cứu cánh của trí vô phân biệt của bồ tát là chứng được 3 thân thể thanh tịnh và thành được 10 tự tại tối thượng.
Phân khoa.-

Thứ 12 thắng lợi

Chính văn.-

14. Trí vô phân biệt không nhiễm như hư không, là vì (phần gia hành của nó) chuyển được các ác nghiệp cực nặng, nhờ vào sự tin hiểu (chân như vô phân biệt). 15. Trí vô phân biệt không nhiễm như hư không, là vì (phần căn bản của nó) thoát ly mọi sự chướng ngại, được gọi là thích ứng với sự được và thích ứng với sự thành. 16. Trí vô phân biệt như hư không, là vì (phần hậu đắc của nó) thường đi trong thế gian mà không bị mọi sự của thế gian làm cho ô nhiễm.

Phân khoa.-

Thứ 13 sai biệt

Chính văn.-

17. Như người câm muốn biết (mà chưa biết, cũng không nói được), như người câm biết được (mà không nói được), như người không câm biết được (và nói được) : 3 phần của trí vô phân biệt được ví dụ như vậy. 18. Như người ngu muốn biết, như người ngu biết được, như người không ngu biết được : 3 phần của trí vô phân biệt được ví dụ như vậy. 19. Như 5 thức muốn biết, như 5 thức biết được, như ý thức biết được: 3 phần của trí vô phân biệt được ví dụ như vậy. 20. Như người chưa hiểu luận văn mà muốn hiểu, như người hiểu được, như người hiểu được mà dạy được : tuần tự ví dụ cho 3 phần gia hành, căn bản và hậu đắc của trí vô phân biệt. Nên biết như vậy.

Phân khoa.-

Thứ 14 thí dụ

Chính văn.-

21. Như người nhắm mắt, phần căn bản của trí vô phân biệt cũng là như vậy ; như người ấy mở mắt, phần hậu đắc của trí vô phân biệt cũng là như vậy. 22. Nên biết như hư không, phần căn bản của trí vô phân biệt cũng là như vậy ; như trong hư không ấy hiện mọi hình sắc, phần hậu đắc của trí vô phân biệt cũng là như vậy.

Phân khoa.-

Thứ 15 tác sự

Chính văn.-

23. Như ngọc như ý và nhạc khí chư thiên, không tư lượng mà vẫn thành việc : mọi việc Phật làm, thành mà không tư lượng thì cũng như vậy.

Phân khoa.-

Thứ 16 thậm thâm

Chính văn.-

24. Không phải chính nơi pháp tánh chân như mà cũng không phải nơi nào khác, không phải trí mà là trí; vì cùng với pháp tánh chân như không khác gì nhau, nên trí vô phân biệt thành vô phân biệt. 25. Nên biết pháp tánh của các pháp là không phân biệt : sở phân biệt là không nên trí vô phân biệt cũng không.

Phân khoa.-

Tiết 2 nói chi tiết

Chính văn.-

Ở đây trí vô phân biệt phần gia hành có 3 thứ: do nhân tố, do dẫn ra, do tập luôn, và đó là do sự phát sinh mà có khác nhau (150). Trí vô phân biệt phần căn bản có 3 thứ: đã đầy đủ, không thác loạn, không hý luận, và đó là do sự không phân biệt mà có khác nhau (151). Trí vô phân biệt phần hậu đắc có 5 thứ : thông suốt, tùy nghĩ, thiết lập, tổng hợp, đúng ý, và đó là do sự tư trạch mà có khác nhau (152).

Ghi chú.-

(150) Nhân tố là do quá khứ đa văn huân tập có sức mạnh, nên đời này không cần hiện duyên mà vẫn phát sinh, tức như thường nói đốn ngộ. Dẫn ra là quá khứ có đa văn huân tập mà đời này vẫn phải nhờ hiện duyên cần thiết mới phát sinh. Tập luôn là quá khứ đa văn huân tập hoặc quá kém hoặc không có, đời này phải tu tập luôn luôn mới phát sinh. Cả 3 loại do sự phát sinh khác nhau mà khác nhau.

(151) Đã đầy đủ là ngoại đạo sinh Vô tưởng thiên hay Phi phi tưởng xứ, đời sống không có tác ý, và họ thỏa mãn, cho là đã đủ rồi. Không thác loạn là tiểu thừa niết bàn không còn phân biệt thác loạn về thường lạc ngã tịnh. Không hý luận là bồ tát không còn danh ngôn huân tập, chứng pháp tánh vô phân biệt. Cả 3 loại này do sự vô phân biệt khác nhau mà khác nhau.

(152) Thông suốt là quán chân như bằng ấn tượng mà thông suốt chân như. Tùy nghĩ là theo sự thông suốt mà truy niệm chân như. Thiết lập là thiết lập danh tướng mà tuyên thuyết cho người về chân như. Tổng hợp là tổng hợp các pháp mà quán sát. Đúng ý là muốn gì cũng biến hóa được. Cả 5 loại này do sự tư trạch khác nhau mà khác nhau.

Phân khoa.-

Tiết 3 dẫn khế kinh, có 2 mục : mục 1 dẫn kinh Đại thừa a tì đạt ma nói về không phải thật, mục 2 dẫn kinh Bát nhã ba la mật đa nói về không phải chỗ.

Mục 1 dẫn kinh Đại thừa a tì đạt ma nói về không phải thật

Chính văn.-

Lại có 6 bài chỉnh cú xác lập trí vô phân biệt như vậy : 1. Ngạ quỉ, bàng sinh, cùng với chư thiên, nhân loại, mỗi loài tùy thích ứng mà sự đồng đẳng nhưng tâm khác biệt, nên tôi cho rằng biến kế là không thật. 2. Quá khứ, vị lai, mộng ảnh, 2 ấn tượng của hiện cảnh và trong định, tuy đối tượng không thật có mà ấn tượng vẫn thành tựu. 3. Nếu sự mà thật thì không có trí vô phân biệt, không có trí ấy mà nói Phật quả chứng đắc thì vô lý. 4. Bồ tát được định tự tại thì do thắng giải lực mà muốn đất v/v thành gì cũng thành cả. Những người đắc định khác cũng vậy. 5. Thành tựu sự quyết trạch là có trí mà được định, thì tư duy các pháp, tư duy thế nào biểu hiện như thế. 6. Trí vô phân biệt mà hiện hành thì mọi sự không hiến hiện, mà sự không thì thức cũng không (153).

Ghi chú.-

(153) 6 bài chỉnh cú này là nói lại 4 trí đã nói trong tiết mục 2. Bài 1 là nói cái trí biết sự mâu thuẫn, bài 2 là nói cái trí biết không có đối cảnh mà thức vẫn có, bài 3 là nói cái trí biết đáng lẽ không dụng công mà vẫn không thác loạn. Các bài 4, 5 và 6 là nói 3 trí của cái trí tùy chuyển : bài 4 là thứ nhất, cái trí tùy thắng giải lực của định tự tại mà đối cảnh biểu hiện ; bài 5 là thứ hai, cái trí tùy tác ý lực của tu pháp quán mà đối cảnh biểu hiện ; bài 6 là thứ ba, cái trí tùy trí vô phân biệt mà thấy đối cảnh biểu hiện không có gì là thật cả. Muốn rõ, coi lại chính văn và ghi chú 66.

Phân khoa.-

Mục 2 dẫn kinh Bát nhã ba la mật đa nói về không phải chỗ

Chính văn.-

Tuệ ba la mật với trí vô phân biệt không khác gì nhau, như nói bồ tát đứng nơi bát nhã ba la mật không thích ứng 5 chỗ thì tu tập viên mãn 5 ba la mật khác. Như thế nào gọi là không thích ứng 5 chỗ mà tu tập viên mãn? Là do xa lìa 5 chỗ sau đây. Một là xa lìa chỗ chấp ngã của ngoại đạo. Hai là xa lìa chỗ phân biệt của bồ tát chưa thấy chân như. Ba là xa lìa chỗ nhị biên của sinh tử với niết bàn. Bốn là xa lìa chỗ mừng đủ của sự chỉ dứt phiền não chướng. Năm là xa lìa chỗ niết bàn vô dư y không còn đoái hoài gì đến lợi ích yên vui cho chúng sinh.
Phân khoa.-

Tiết 4 nói thù thắng

Chính văn.-

Trí thanh văn với trí bồ tát khác gì nhau? Do 5 sắc thái sau đây mà khác nhau, nên biết như vậy. Một là khác vì không phân biệt, tức không phân biệt các pháp 5 uẩn v/v. Hai là khác vì không phải phần ít, tức thông đạt chân như, nhập vào lĩnh vực tất cả chủng oại, phô độ tất cá chúng sinh 1, chứ khôn phải chỉ có phần ít mà thôi. Ba là khác vì vô trú, tức lấy niết bàn vô trú làm chỗ cư trú. Bốn là khác vì rốt ráo, tức trong niết bàn vô dư y mà không có cùng tận. Năm là khác vì vô thượng, tức trên cái trí vô phân biệt của đại thừa này không còn thừa nào hơn nữa. Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Những bậc lấy đại bi làm bản chất, thì do cái trí có 5 sắc thái hơn cả, mà trong sự thành mãn thuộc lĩnh vực thế gian hay sự thành mãn thuộc lĩnh vực xuất thế, nên nói rằng những bậc ấy tối cao xa.
Phân khoa.-

Chương 2 giải nghi về 3 tăng thượng

Chính văn.-

Nếu các vị bồ tát thành tựu giới tăng thượng, định tăng thượng và tuệ tăng thượng như vậy, công đức viên mãn, tiền tài địa vị đều đại tự tại, thì tại sao hiện thấy có người thiếu thốn tiền tài địa vị ? Vì thấy người ấy có cái nghiệp nặng trở ngại cho tiền tài địa vị, vì thấy người ấy nếu được cho tiền tài địa vị thì chướng ngại cho thiện pháp thượng thặng, vì thấy người ấy nếu thiếu thốn tiền tài địa vị thì chán bỏ hiện hữu, vì thấy người ấy nếu được cho tiền tài địa vị thì dồn chứa những nhân tố của pháp bất thiện, vì thấy người ấy nếu được cho tiền tài địa vị thì thế là gây ra bao nhiêu nguyên nhân tổn hại người khác : vì thế mà hiện thấy có người thiếu thốn tiền tài địa vị. Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Thấy có nghiệp rất nặng, thấy sinh ra chướng ngại, thấy không chán hiện hữu, thấy dồn chứa nhân ác, thấy tổn hại người khác, nên hiện có những người không cảm ứng với sự bố thí của bồ tát.