Nhiếp Luận

Tiết mục 9 Đoạn đức của sự tu tập

Phân khoa.-

Tiết mục này có 2 chương : chương 1 nói bằng tản văn, chương 2 nói bằng chỉnh cú. Chương 1 nói bằng tản văn, có 2 tiết : tiết 1 nói thể tướng, tiết 2 nói chi tiết.

Tiết 1 nói thể tướng

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự thù thắng của tuệ tăng thượng rồi, còn sự thù thắng của đoạn đức của sự tu tập làm sao thấy được ? Đoạn đức là niết bàn vô trú của bồ tát. Thể tướng của niết bàn ấy là xả bỏ tạp nhiễm mà không xả bỏ sinh tử, chuyển y chỗ dựa của 2 phần (sinh tử và niết bàn). Ở đây, sinh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha, niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha, chỗ dựa của 2 phần là y tha thông cả 2 phần. Chuyển y là chính y tha khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển được phần thanh tịnh.

Lược giải.-

Niết bàn nghĩa là chính nơi y tha mà chuyển bỏ biến kế tạp nhiễm, chuyển được viên thành thanh tịnh. Niết bàn vô trú là bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sinh tử, nên không trú nơi sinh tử mà cũng không trú nơi niết bàn. Do vậy, niết bàn là chuyển y.
Phân khoa.-

Tiết 2 nói chi tiết, có 2 mục : mục 1 nói chi tiết, mục 2 nói mất được.

Mục 1 nói chi tiết

Chính văn.-

Chuyển y như vậy đại lược có 6 trạng thái. Một là chuyển bằng sự bớt sức mạnh thêm khả năng, là do thắng giải lực sống trong đa văn huân tập, lại do có sự hổ thẹn, nên làm cho phiền não chỉ hiện hành một phần ít, còn một phần không hiện hành. Hai là chuyển bằng sự thông đạt, là các vị bồ tát đã nhập đại địa, (từ địa thứ nhất) đến địa thứ sáu, trước mắt chân thật thì hiển hiện, phi chân thật thì không hiển hiện. Ba là chuyển bằng sự tu tập, là (từ địa thứ bảy) đến địa thứ mười, còn có chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện mà chân thật thì hiển hiện. Bốn là chuyển bằng sự viên mãn, là vĩnh viễn không còn chướng ngại, hữu tướng không hiển hiện, chân thật tối thanh tịnh thì hiển hiện, đã được tự tại đối với hữu tướng. Năm là chuyển một cách thấp kém, là các vị thanh văn chỉ thông đạt được nhân không vô ngã, một bề chống sinh tử, một bề bỏ sinh tử. Sáu là chuyển một cách rộng lớn, là các vị bồ tát thông đạt cả pháp không vô ngã, chính nơi sinh tử mà thấy là thanh tịnh, dẫu đoạn tạp nhiễm mà không bỏ sinh tử.

Lược giải.-

Sáu chuyển y, thứ 6 là đại thừa, thứ 5 là tiểu thừa. Trong đại thừa lại có 4 chuyển y của 4 bồ tát vị : giải hành vị, thông đạt vị, tu tập vị, cứu cánh vị.
Phân khoa.-

Mục 2 nói mất được

Chính văn.-

Nếu các bồ tát ở nơi sự chuyển y thấp kém thì có lỗi lầm gì ? Là không đoái hoài đến sự lợi ích yên vui cho tất cả chúng sinh, trái bỏ tất cả các pháp bồ tát, chỉ giải thoát như tiểu thừa thấp kém : đó là lỗi lầm mất mát. Nếu các bồ tát ở nơi sự chuyển y rộng lớn thì có công đức gì ? Là lấy chuyển y của đại thừa làm chỗ dựa nên được tự tại trong sinh tử, thị hiện thân hình chúng sinh trong tất cả nẻo đường sinh tử, đem những phương tiện điều phục khéo léo là đời sống thù thắng (của nhân loại và chư thiên) và giáo pháp 3 thừa (thanh văn duyên giác bồ tát) mà xây dựng cho chúng sinh được giáo hóa : đó là công đức nhận được.

Phân khoa.-

Chương 2 nói bằng chỉnh cú, có 2 tiết : tiết 1 nói về chuyển y giải thoát, tiết 2 nói về niết bàn vô trú.

Tiết 1 nói về chuyển y giải thoát

Chính văn.-

Ở đây có 4 bài chỉnh cú : 1. Phàm phu che khuất chân thật nên một bề hiển hiện hư vọng. Bồ tát xả bỏ hư vọng nên một bề hiển hiện chân thật. 2. Nên biết hiển hiện với không hiển hiện, chân thật với hư vọng, hễ chuyển y thì giải thoát, tùy ý mà tự tại.
Phân khoa.-

Tiết 2 nói về niết bàn vô trú

Chính văn.-

3. Đối với sinh tử niết bàn, nếu nổi lên cái trí bình đẳng, thì bấy giờ do đó mà chứng được sinh tử tức niết bàn. 4. Do vậy, đối với sinh tử không phải xả bỏ không phải không xả bỏ, cũng tức là đối với niết bàn không phải chứng đắc không phải không chứng đắc.

Tiết mục 10 Trí đức của sự tu tập

Phân khoa.-

Tiết mục này có 3 chương : chương 1 nói thể tánh, chương 2 phân tích 10 chi tiết, chương 3 giải thích gạn hỏi.

Chương 1 nói thể tánh

Chính văn.-

Như vậy là đã nói sự thù thắng của đoạn đức của sự tu tập, còn sự thù thắng của trí đức của sự tu tập thì làm sao thấy được? Do 3 loại thân Phật mà biết sự thù thắng của trí đức: một là do tự tánh thân, hai là do thọ dụng thân, ba là do biến hóa thân. Tựu trung, tự tánh thân là pháp thân của chư vị Như lai, do các pháp tự tại chuyển chỗ y cứ ; thọ dụng thân là dựa vào pháp thân, ở tại chúng hội của chư Phật nơi tịnh độ (154), thọ dụng pháp lạc đại thừa ; biến hóa thân là cũng dựa vào pháp thân, từ Đâu suất thiên cung thị hiện ấn mất, thọ sinh, thọ dục, vượt thành xuất gia, đến chỗ ngoại đạo, tu các khổ hạnh, chứng đại bồ đề, chuyển đại pháp luân, nhập đại niết bàn.

Ghi chú.-

(154) Chúng hội của chư Phật, hay đại tập hội của chư Phật, là đại hội gồm toàn chư vị bồ tát ; thân Phật mà đại hội này nhìn thấy là tha thọ dụng thân của Phật ; tịnh độ mà có đại hội này chính là tha thọ dụng độ của Phật.

Phân khoa.-

Chương 2 phân tích 10 chi tiết, có 2 tiết : tiết 1 tổng tiêu, tiết 2 giải thích.

Tiết 1 tổng tiêu

Chính văn.-

Ở đây có 1 bài chỉnh cú ôn đà nam : Tướng, chứng đắc, tự tại, y chỉ, nhiếp trì, sai biệt, đức, thậm thâm, niệm, nghiệp, nói về (pháp thân của) chư Phật.

Phân khoa.-

Tiết 2 giải thích, có 10 mục : mục 1 tướng, mục 2 chứng đắc, mục 3 tự tại, mục 4 y chỉ, mục 5 nhiếp trì, mục 6 sai biệt, mục 7 đức, mục 8 sâu xa, mục 9 niệm, mục 10 nghiệp. Mục 1 tướng, có 5 đoạn : đoạn 1 chuyển y, đoạn 2 bạch pháp thành tựu, đoạn 3 vô nhị, đoạn 4 thường trú, đoạn 5 bất khả tư nghị.

Đoạn 1 chuyển y

Chính văn.-

Pháp thân chư Phật lấy gì làm sắc thái ? Nên biết pháp thân đại lược có 5 sắc thái. Thứ nhất là sắc thái chuyển y, là chuyển diệt y tha thuộc phần tạp nhiễm chướng ngại, chuyển được y tha thuộc phần thanh tịnh, giải thoát chướng ngại, tự tại với pháp.

Phân khoa.-

Đoạn 2 bạch pháp thành tựu

Chính văn.-

Thứ hai là sắc thái bạch pháp thành tựu, là do 6 ba la mật viên mãn mà được 10 tự tại. Tựu trung, sống lâu tự tại, tâm thức tự tại và đồ dùng tự tại, là do viên mãn thí ba la mật ; nghiệp tự tại và sinh tự tại là do viên mãn giới ba la mật; thắng giải tự tại là do viên mãn nhẫn ba la mật; nguyện tự tại là do viên mãn tiến ba la mật; thần lực tự tại, thống nhiếp tất cả ngũ thông, là do viên mãn định ba la mật; trí tự tại và pháp tự tại là do viên mãn tuệ ba la mật (155).
Ghi chú.-

(155) Trong 10 tự tại, tâm thức tự tại là không bị trần lao ô nhiễm, không bị đối cảnh chi phối ; nghiệp tự tại là 3 nghiệp thân miệng ý không bị trở ngại ; sinh tự tại là muốn sinh đâu tùy ý, không bị nghiệp lực hữu lậu chi phối ; pháp tự tại là trí hậu đắc tùy cơ thiết lập giáo pháp mà hợp chánh lý cả.

Phân khoa.-

Đoạn 3 vô nhị

Chính văn.-

Thứ ba là sắc thái vô nhị, là có không không hai, vì các pháp không thật có mà chân không hiển lộ thì thật có; là hữu vi vô vi không hai, vì không làm nghiệp và phiền não, nhưng tự tại thị hiện là vẫn có làm ; là mâu thuẫn đồng nhất không hai, vì chỗ y cứ của chư Phật thì không dị biệt, nhưng vô lượng chúng sinh hiện thành đẳng giác. Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. Vì ngã chấp không còn, nên trong pháp tánh không còn thấy có những cái thân riêng biệt. Nhưng tùy theo cái thân chứng đắc riêng biệt ngày trước, nên thiết lập ra khác nhau. 2. Khác nhau vì chủng tánh, vì không rỗng, vì viên mãn, vì không đầu (156), chỗ y cứ là pháp tánh thanh tịnh thì không riêng biệt, nên chư Phật không phải nhiều mà cũng không phải một. Ghi chú.-

(156) Chủng tánh là đa văn huân tập, không rỗng là tu hành thì thành Phật chứ không phải rỗng không, viên mãn là giáo pháp hóa độ cho người thì đức Phật nào cũng nói đầy đủ, không đầu là không thể có đức Phật đầu tiên mà sự thành Phật là vô thỉ vô chung.
Phân khoa.-

Đoạn 4 thường trú

Chính văn.-

Thứ tư là sắc thái thường trú, vì chân như thì thanh tịnh, vì bản nguyện dẫn ra, vì việc đáng làm thì không có cái thời kỳ kết thúc.
Phân khoa.-

Đoạn 5 bất khả tư nghị

Chính văn.-

Thứ năm là sắc thái bất khả tư nghị, vì chân như thanh tịnh chỉ chứng đắc từ bên trong, vì không có sự ví dụ nào của thế gian có thể ví dụ được, vì không phải là chỗ mà mọi tầm tư có thể thấu đến.

Phân khoa.-

Mục 2 chứng đắc

Chính văn.-

Pháp thân như vậy làm sao chứng đắc lúc đầu ? Là do trí căn bản vô phân biệt và trí hậu đắc vô phân biệt vin theo ấn tượng tổng quát của pháp đại thừa, khéo tu với 5 sắc thái tu tập (157), nơi tất cả bồ tát vị thì tích tụ tư lương phước trí, đến kim cang dụ định thì phá được chướng ngại nhỏ nhiệm khó phá, định này vô gián thoát ly tất cả chướng ngại nên chứng đắc chuyển y.

Ghi chú.-

(157) Là tu tổng tập, tu không tướng, tu không dụng công, tu xí thạnh, tu không mừng đủ, đã nói trong tiết mục 2. Coi lại ghi chú 133.

Phân khoa.-

Mục 3 tự tại

Chính văn.-

Pháp thân do mấy thứ tự tại mà tự tại ? Đại lược do 5 thứ. Thứ nhất do sự tự tại về quốc độ, về bản thân, về tướng hảo, về âm thanh vô biên, về tướng vô kiến đảnh, ấy là do chuyển chỗ y cứ của sắc uẩn. Thứ hai do sự tự tại về cái vui rộng lớn, không tội lỗi và không số lượng, ấy là do chuyển chỗ y cứ của thọ uẩn. Thứ ba do sự tự tại về hùng biện tất cả danh thân, cú thân và văn thân, ấy là do chuyển chỗ y cứ của tưởng uẩn. Thứ tư do sự tự tại hóa hiện, biến đổi, dẫn nhiếp đại chúng, dẫn nhiếp bạch pháp, ấy là do chuyển chỗ y cứ của hành uẩn. Thứ năm do sự tự tại về đại viên cảnh trí, bình đẳng tánh trí, diệu quan sát trí, thành sở tác trí, ấy là do chuyển chỗ y cứ của thức uẩn.

Phân khoa.-

Mục 4 y chỉ

Chính văn.-

Pháp thân y cứ vào mấy chỗ? Đại lược vào 3 chỗ. Thứ nhất do những chỗ y cứ của Phật cư trú. Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. Chư Phật được 5 thứ tánh hỷ là do đẳng chứng pháp tánh, (các vị thanh văn) không được 5 thứ tánh hỷ là do không đẳng chứng pháp tánh ấy ; nên ai cầu 5 thứ tánh hỷ thì phải đắng chứng pháp tánh. 2. Một là năng lực vô lượng, hai là sự thành vô lượng, ba là pháp vị viên mãn, bốn là nghĩa đức viên mãn, được 4 sự tánh hỷ này thì tối thắng, không tội lỗi, năm là thấy thường vô tận (158). Thứ hai do những chỗ y cứ của thọ dụng thân, chỉ để thành thục cho các vị bồ tát. Thứ ba do những chỗ y cứ của biến hóa thân, phần nhiều để thành thục cho các vị thanh văn V/v.
Ghi chú.-

(158) Năng lực là năng lực của pháp tánh. Sự thành là thành tựu sự nghiệp độ sinh. Pháp vị là diệu nghĩa của pháp tánh đẳng lưu. Nghĩa đức, nghĩa là niết bàn, đức là công đức vô lậu. Thấy thường là thấy pháp tánh thường trú. Năm sự này đem lại sự đại hoan hỷ của Phật, và xuất sinh từ pháp tánh mà Phật đẳng chứng, nên gọi là tánh hỷ.
Phân khoa.-

Mục 5 nhiếp trì

Chính văn.-

Nên biết pháp thân do mấy Phật pháp nhiếp trì? Đại lược do 6 Phật pháp. Một, do thanh tịnh, là chuyển a lại da mà được pháp thân. Hai, do dị thục, là chuyển sắc căn mà được trí dị thục. Ba, do an trú, là chuyển sự ở nơi ngũ dục mà được ở nơi 4 vô lượng tâm. Bốn, do tự tại, là chuyển sự tự tại của các nghiệp vụ tiếp thu mà được sự tự tại của cái trí thần thông vô ngại qua lại trong mọi thế giới. Năm, do ngôn ngữ, là chuyển ngôn ngữ hý luận của mọi thứ thấy nghe hay biết mà được sự tự tại của cái trí hùng biện làm cho lòng chúng sinh vui vẻ. Sáu, do bạt tế, là chuyển sự cứu vớt mọi thứ tai nạn lầm lỗi mà thành cái trí cứu vớt tất cả tai nạn lầm lỗi cho tất cả chúng sinh. Nên biết pháp thân được 6 pháp như vậy của Phật thu giữ.

Phân khoa.-

Mục 6 sai biệt

Chính văn.-

Pháp thân chư Phật nên nói khác nhau ? hay nên nói không khác? Vì chỗ y cứ (là pháp tánh thanh tịnh), vì ý lạc (cùng muốn cứu độ chúng sinh) và vì việc làm (cứu độ chúng sinh) không khác nhau, nên nên nói không khác ; nhưng vô lượng chúng sinh thành bậc đẳng giác, nên nói có khác. Nói pháp thân như vậy thì nói thọ dụng thân cũng vậy : ý lạc và việc làm không khác nhau, nên nên nói không khác; nhưng không phải chỉ do chỗ y cứ không khác nhau, mà còn vô lượng thân thể khác nhau (nên nên nói có khác). Nên biết biến hóa thân nên nói như thọ dụng thân.
Phân khoa.-

Mục 7 đức, có 2 đoạn : đoạn 1 nói các đức, đoạn 2 nói 6 đức.

Đoạn 1 nói các đức

Chính văn.-

Pháp thân thích ứng với mấy đức? Thích ứng với 20 công đức tối thanh tịnh : 4 tâm vô lượng, giải thoát, thắng xứ, biến xứ, vô tránh, nguyện trí, 4 trí vô ngại, 6 thần thông, 30 tướng đại trượng phu, 80 tùy hình hảo, 4 tất cả tướng thanh tịnh, 10 lực, 4 vô úy, 3 bất hộ, 3 niệm trú, bạt nhổ tập khí, sự không quên mất, đại bi, 18 pháp bất cọng, nhất thế tướng diệu trí. Ở đây có 16 bài chỉnh cú (nói về 20 công đức mới kê): 1. Kính lạy đấng thương xót chúng sinh, phát khởi 4 thứ ý lạc: muốn chúng sinh hòà đồng cái vui, muốn chúng sinh xa lìa nỗi khổ, muốn chúng sinh không mất hoan hỷ, muốn chúng sinh hưởng mọi lợi lạc (159). 2. Kính lạy đấng giải thoát hết thảy chướng ngại, bậc thánh hơn cả thế gian, tuệ giác cùng khắp các pháp, đấng tâm giải thoát như vậy (160).

Ghi chú.-

(159) Bài này tán dương 4 vô lượng tâm của Phật.

(160) Bài này tán dương 8 giải thoát (giải thoát hết thảy chướng ngại), 8 thắng xứ (bậc thánh hơn cả thế gian) và 10 biến xứ (tuệ giác cùng khắp các pháp).

Chính văn.-

3. Kính lạy đấng diệt được cho chúng sinh tất cả mê hoặc, không còn thừa sót, tổn hại phiền não, thường xuyên thương xót những người còn có ô nhiễm (161). 4. Kính lạy đấng không còn dụng công, không còn vướng mắc, không bị ngăn ngại, thường xuyên tịch định, giải đáp gạn hỏi (162).

Ghi chú.-

(161) Bài này tán dương công đức vô tránh của Phật. Vô tránh là hòa bình, không cãi. Sự vô tránh của Phật là hủy diệt sự tranh cãi cho chúng sinh, sự tranh cãi ấy là mê hoặc, phiền não, nhiễm

(162) Bài này tán dương nguyện trí của Phật. Nguyện trí ấy có 5 phẩm chất.

Chính văn.-

5. Kính lạy đấng đối với sự được nói là giáo pháp sở y và nghĩa lý năng y, đối với sự nói là ngôn từ và trí tuệ, đều sử dụng tuệ giác vô ngại mà thường khéo thuyết pháp (163). 6. Kính lạy đấng vì khéo giáo hóa chúng sinh nên thị hiện phi hành, biết rõ ngôn âm, biết rõ tâm hành, biết rõ quá khứ, biết rõ vị lai, ra khỏi phiền não (164).

Ghi chú.-

(163) Bài này tán dương 4 trí vô ngại của Phật : giáo pháp là pháp vô ngại, nghĩa lý là nghĩa vô ngại, ngôn từ là từ vô ngại, trí tuệ là biện vô ngại.

(164) Bài này tán dương lục thông giáo hóa của Phật. Đây là thứ tự của lục thông ấy : như ý thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, thiên nhãn thông, lậu tận thông.

Chính văn.-

7. Kính lạy đấng khai đạo, chúng sinh nhìn thấy Ngài thì ai cũng biết chắc chắn đó là bậc Thiện sĩ, và nhìn thấy chốc lát cũng tin tưởng sâu xa (165). 8. Kính lạy đấng chứng đắc (4 sự thanh tịnh toàn bộ), đó là tùy ý giữ hay bỏ sự sống lâu của thân mạng, biến hóa chất và biến đổi hình của thế giới, định tâm và trí giác hoàn toàn tự tại (166).

Ghi chú.-

(165) Bài này tán dương 32 tướng tốt và 80 nét đẹp của thân Phật.

(166) Bài này tán dương 4 tất cả tướng thanh tịnh. Thứ tự như sau : thân thanh tịnh, độ thanh tịnh, định thanh tịnh, trí thanh tịnh.
Chính văn.-

9. Kính lạy đấng chế ngự ma vương, kẻ lừa dối chúng sinh trong 4 sự : phương tiện, qui y, thanh tịnh và xuất ly (167). 10. Kính lạy đấng ngoại đạo không thể thắng được, vì tự lợi thì nói về trí đức và nói về đoạn đức, lợi tha thì nói về xuất ly và nói về chướng ngại (168).

Ghi chú.-

(167) Bài này tán dương 10 lực của Phật. Phương tiện là nguyên nhân, ma vương nói sai nguyên nhân, Phật dùng trí lực thị xứ phi xứ mà bác bỏ. Qui y là tôn thờ, ma vương bảo tôn thờ chúa trời, Phật dùng trí lực tam thế nghiệp báo mà bác bỏ. Thanh tịnh là giải thoát, ma vương nói sai giải thoát, Phật dùng trí lực thiền định giải thoát mà bác bỏ. Xuất ly là giải thoát cứu cánh của đại thừa, ma vương nói chúng sinh không tu được pháp ấy, Phật dùng 7 trí lực khác mà bác bỏ.

(168) Bài này tán dương 4 vô úy của Phật. Thứ tự như sau : chánh đắng giác vô úy, lậu vĩnh tận vô úy, thuyết chướng pháp vô úy, thuyết xuất đạo vô úy.

Chính văn.-

11. Kính lạy đấng chế ngự đại chúng, bằng cách ở trong đại chúng thuyết pháp một cách điều phục sự chỉ trích của họ; Ngài lại rời bỏ 2 sự dơ bẩn là ưa khen ghét chê. Ngài không phải giữ gìn cái gì, cũng không có sự quên mất (169). 12. Kính lạy đấng không lúc nào không biến giác chân lý, nên khắp trong mọi cử động đi đứng nằm ngồi toàn là sự dụng của trí giác viên minh (170).

Ghi chú.-

(169) Bài này tán dương 3 bất hộ và 3 niệm trú của Phật. Về 3 bất hộ, thân miệng ý của Phật thuần tịnh thuần trí, không có gì còn phải giữ gìn, nên thuyết pháp cho đại chúng thì điều phục cho họ. Về 3 niệm trú, Phật vĩnh viễn sống trong chánh niệm và chánh trí, nên ai khen không ưa, ai chê không ghét, ai khen chê không ưa ghét.

(170) Bài này tán dương công đức bạt nhổ tập khí của Phật.

Chính văn.-

13. Kính lạy đấng không có sự lãng quên : trong sự lợi ích yên vui cho chúng sinh, việc Ngài làm thường xuyên không lỡ cơ hội và không vô hiệu quả (171). 14. Kính lạy đấng tâm ý lợi lạc chúng sinh, bằng cách ngày đêm 6 buổi quan sát toàn thể thế giới, sự quan sát đi đôi với tâm đại bi (172).

Ghi chú.-

(171) Bài này tán dương sự không quên mất của Phật.

(172) Bài này tán dương đại bi của Phật.

Chính văn.-

15. Kính lạy đấng hơn hết tất cả thanh văn duyên giác, do hành do chứng do trí do nghiệp của Ngài (173), 16. Kính lạy đấng hủy diệt nghi hoặc cho hết thảy mọi người ở khắp mọi nơi, vì Ngài đã chứng đắc trí đại bồ đề đủ mọi phẩm chất, nghĩa là thủ đắc tất cả 3 thân (174).
Ghi chú.-

(173) Bài này tán dương 18 pháp bất cọng của Phật, 18 pháp ấy chia ra 4 loại : hành, là 6 bất cọng đầu tiên ; chứng, là 6 bất cọng kế tiếp; trí, là 3 bất cọng tiếp theo ; nghiệp, là 3 bất cọng cuối cùng.

(174) Bài này tán dương nhất thế tướng diệu trí của Phật. Trí ấy là nhất thế chủng trí, là nhất thế trí trí, hoàn thành 4 trí tức 3 thân.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói 6 đức

Chính văn.-

Pháp thân chư Phật, ngoài sự thích ứng với các đức như trên, lại còn thích ứng với 6 đức : tánh, nhân, quả, nghiệp, tương ưng, chuyển hiện. Do đó pháp thân chư Phật viên mãn công đức vô thượng, nên biết như vậy. Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. và 2. (Tánh là chứng đắc) viên thành thắng nghĩa, (nhân là tu tập) tất cả các địa mà xuất sinh, (quả là) đạt đến vị trí trên hết tất cả chúng sinh, (nghiệp là) giải thoát cho tất cả chúng sinh, (tương ưng là) thích ứng với các đức vừa vô tận vừa vô đẳng, (chuyển hiện là hiện biến hóa thân thì) thế gian thấy được, (hiện thọ dụng thân thì) đại hội bồ tát thấy được, (nhưng tự tánh thân thì) không phải nhân loại chư thiên v/v được thấy.

Phân khoa.-

Mục 8 sâu xa

Chính văn.-

Pháp thân chư Phật rất sâu xa, cực kỳ rất sâu xa, trạng thái rất sâu xa ấy làm sao thấy được? Ở đây có 12 bài chỉnh cú : 1. Chư Phật thì không thọ sinh mà thọ sinh, không trú ở mà trú ở, việc làm thì toàn là không còn dụng công, và ăn là sự ăn thứ tư (175). 2. Không khác nhau mà cùng không số lượng, không số lượng nhưng cùng làm một việc như nhau, và việc làm có loại không thường xuyên, có loại thường xuyên, nên Phật thì đủ cả 3 thân (176).

Ghi chú.-

(175) Bài này nói sự sâu xa về sinh, trú, nghiệp và ăn. Không trú ở mà trú ở : trú ở niết bàn vô trú. Ăn có 4 loại, Phật thuộc loại ăn thứ 4 : ăn chỉ là thị hiện có ăn.

(176) Bài này nói sự sâu xa về an lập, số lượng và việc làm. Việc làm là lợi lạc chúng sinh. Việc làm ấy có loại không thường xuyên là biến hóa thân và thọ dụng thân, có loại thường xuyên là tự tánh thân.

Chính văn.-

3. Sự hiện hành đẳng giác thì không phải có, sự giác ngộ toàn bộ thì không phải không ; trong mỗi ý nghĩ có vô số lượng chúng sinh do sự có với sự không mà hiển lộ ra (là đức Phật) (177). 4. Không phải ô nhiễm mà không phải tách rời ô nhiễm, do dục mà được xuất ly ; biết dục là không dục, ngộ nhập pháp tánh của dục (178).

Ghi chú.-

(177) Bài này nói sự sâu xa về hiện thành đẳng giác. Thành Phật mà nói không phải có, là không phải có biến kế nơi y tha ; thành Phật mà nói không phải không, là không phải không viên thành nơi y tha. Nói cách khác, thành Phật là biểu thị sự có viên thành và sự không biến kế ấy.

(178) Bài này nói sự sâu xa về ly dục.

Chính văn.-

5. Chư Phật siêu quá các uẩn mà an trú trong các uẩn : Phật cùng với uẩn không phải đồng nhất không phải dị biệt, không xả bỏ mà khéo vắng lặng (179). 6. Chư Phật thì việc làm viên dung như nước vào biển cả, nên ta đã làm, ta đang làm, ta sắp làm, chư Phật không có lối tư duy như vậy (180).
Ghi chú.-

(179) Bài này nói sự sâu xa về đoạn diệt các uẩn.

(180) Bài này nói sự sâu xa về thành thục chúng sinh.

Chính văn.-

7. Chúng sinh vì tội chướng mà không hiện thấy Phật, như đồ bể thì không có nước và được mặt trăng hiện ra. Ánh sáng chánh pháp của Phật tựa như mặt trời soi khắp thế gian, (nhưng chúng sinh tội chướng thì như người mù không thấy được ánh sáng ấy). (181). 8. Hoặc thị hiện thành đẳng giác, hoặc thị hiện nhập niết bàn, như lửa khi đỏ khi tắt. (Nhưng lửa khi đỏ khi tắt mà) không bao giờ không có, chư Phật cũng vậy, vì Phật thì thường trú (182).
Ghi chú.-

(181) Bài này nói sự sâu xa về hiển hiện của Phật.

(182) Bài này nói sự sâu xa về thị hiện thành đẳng giác và nhập niết bàn.

Chính văn.-

9. Trong pháp phi thánh, trong nhân loại và các nẻo ác, trong pháp phi phạn hạnh, Phật an trú trong tự thể tối thắng (183). 10. Phật hiện hành khắp nơi mà cũng không hiện hành một nơi nào; thân Phật hiện hành mọi nơi, sự đó không phải 6 giác quan biết được (184).

Ghi chú.-

(183) Bài này nói sự sâu xa về an trú. An trú trong tự thể tối thắng có 3 : một, ở trong pháp phi thánh thì Phật an trú trong thánh trú (là 3 giải thoát môn không vô tướng vô nguyện), hai, trong nhân loại và các nẻo ác thì Phật an trú trong thiên trú (là thiền định), ba, trong pháp phi phạn hạnh thì Phật an trú trong phạn trú (4 phạn trú từ bi hỷ xả).

(184) Bài này nói sự sâu xa về thị hiện bản thân. Tùy căn cơ mà Phật thị hiện, không ở nơi nào mà không nơi nào không ở, nên thân Phật thì siêu giác quan.

Chính văn.-

11. Phiền não bị đàn áp chứ không bị hủy diệt, như độc tố bị chú lực vô hiệu hóa. Nên bồ tát để lại phiền não, cho đến khi phiền não hết hẳn thì chứng được trí toàn giác của Phật (185). 12. Phiền não trở thành giác phần, sinh tử mà làm niết bàn : vì đủ đại phương tiện như vậy nên Phật thì bất khả tư nghị (186).

Ghi chú.-

(185) Bài này nói sự sâu xa về đoạn diệt phiền não. Độc tố bị chú lực là cũng như thuốc chủng. Để lại phiền não là để thọ sinh trong sinh tử mà hóa độ chúng sinh.

(186) Bài này nói sự sâu xa về bất khả tư nghị.
Chính văn.-

Nên biết 12 bài chỉnh cú như trên là nói sự sâu xa có 12 thứ : sự sâu xa về sinh, trú, nghiệp và ăn, sự sâu xa về an lập, số lượng và việc làm, sự sâu xa về hiện thành đẳng giác, sự sâu xa về ly dục, sự sâu xa về đoạn diệt các uẩn, sự sâu xa về thành thục chúng sinh, sự sâu xa về hiển hiện của Phật, sự sâu xa về thị hiện thành đẳng giác và nhập niết bàn, sự sâu xa về an trú, sự sâu xa về thị hiện bản thân, sự sâu xa về đoạn diệt phiền não, sự sâu xa về bất khả tư nghị.

Phân khoa.-

Mục 9 niệm, có 2 đoạn : đoạn 1 nói về niệm Phật, đoạn 2 nói về tịnh độ.

Đoạn 1 nói về niệm Phật

Chính văn.-

Nếu các bồ tát niệm pháp thân của Phật, thì nên niệm bằng mấy mặt? Đại lược mà nói, thì bồ tát niệm pháp thân của Phật bằng 7 mặt sau đây. Một là chư Phật hoàn toàn tự tại đối với tất cả các pháp, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thần thông vô ngại đối với toàn thể các thế giới hệ. Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Chúng sinh vô lượng, nhưng có người đủ mọi chướng ngại, có người thiếu các yếu tố, lại có những người bị 2 loại quyết định là nghiệp chướng và báo chướng, đối với mọi người như vậy thì Phật không thể tự tại. Hai là thân chư Phật thường trú, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì chân như đã vô gián thoát hết dơ bẩn. Ba là chư Phật tối thắng, không tội lỗi, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì tất cả phiền não chướng và sở tri chướng đều đã thoát ly. Bốn là chư Phật không còn dụng công, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì không còn dụng công mà mọi việc Phật làm đều không ngừng nghỉ. Năm là chư Phật hưởng thụ rất giàu vui, nên niệm Phật như vậy, vì tịnh độ của Phật thì rất giàu vui. Sáu là chư Phật rời hết ô nhiễm, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì sống trong đời mà việc đời không thể ô nhiễm. Bảy là chư Phật làm thành việc lớn, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thị hiện thành đẳng giác, thị hiện nhập niết bàn, v/v, tất cả chúng sinh ai chưa thành thục thì Phật làm cho thành thục, ai thành thục rồi thì Phật làm cho giải thoát. Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. và 2. Tự tại, thường trú, thanh tịnh, không còn dụng công, cho chúng sinh đại pháp lạc, sống khắp nơi mà không bị ô nhiễm, lợi ích đồng đẳng cho bao chúng sinh : chư Phật viên mãn những mặt như vậy, người có trí nên niệm chư Phật về mọi mặt ấy.

Phân khoa.-

Đoạn 2 nói về tịnh độ

Chính văn.-

Sắc thái của Phật độ thanh tịnh, làm sao biết được? Như trong phẩm tựa của kinh Bách thiên, thuộc bồ tát tạng, đã nói. Rằng đức Thế tôn ở trong đại cung điện, nơi được cấu trúc bằng 7 chất liệu quí báu rực rỡ hơn hết, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp vô biên quốc độ (1, hiển sắc viên mãn), nơi có vô số khu vức được trang sức tuyệt diệu và vị trí xen nhau (2. hình sắc viên mãn), nơi mà hình lượng tràn đầy một cách vô giới hạn và khó ước tính (3. phần lượng viên mãn), nơi mà hình lượng ấy siêu việt lĩnh vực 3 cõi (4. phương sở viên mãn), nơi được tạo thành bởi loại thiện căn tối thượng và siêu việt thế gian (5. nhân viên mãn), nơi lấy tâm thức cực trong sạch và cực tự tại mà làm bản thể (6. quả viên mãn), nơi đức Thế tôn đóng đô (7. chủ viên mãn), nơi các đại bồ tát vân tập (8. phụ dực viên mãn), nơi vô số 8 bộ thường xuyên tùy tùng (9, quyến thuộc viên mãn), nơi sống bằng sự vui thích mùi vị chánh pháp quảng đại (10, nhiệm trì viên mãn), nơi xuất phát mọi sự ích lợi chân thật cho chúng sinh (11, sự nghiệp viên mãn), nơi dứt tuyệt phiền não, tai nạn (12, nhiếp ích viên mãn), nơi tách rời các loại ma (13. vô úy viên mãn), nơi được sự trang hoàng của Phật, một sự trang hoàng vượt quá mọi sự trang hoàng (14. trú xứ viên mãn), nơi lấy đại niệm, đại tuệ và đại hạnh mà làm đường đi (15. lộ viên mãn), nơi lấy sự chỉ vĩ đại và sự quán tinh tế mà làm cỗ xe (16. thừa viên mãn), nơi lấy sự không vĩ đại, sự vô tướng vĩ đại và sự vô nguyện vĩ đại mà làm cửa vào (17. môn viên mãn), nơi kiến thiết trên hoa sen chúa làm bằng ngọc lớn và trang trí bởi vô số lượng công đức (18, y trì viên mãn). Như thế đó là nói về 18 sự viên mãn (187) của Phật độ thanh tịnh. Thêm nữa, thọ dụng Phật độ thanh tịnh như vậy thì một chiều sạch mầu, một chiều yên vui, một chiều không tội, một chiều tự tại.

Ghi chú.-

(187) 18 viên mãn, chính văn kể tiếp ở đây. Nhưng tôi đem lên đoạn trên, ghi trong mở đóng vòng đơn, làm như vậy để dễ hiểu hơn.

Lược giải.-

Tịnh độ được nói ở đây là thọ dụng độ, nói xác hơn là tha thọ dụng độ. Tịnh độ ấy là Hoa tạng thế giới (tượng trưng bằng đại cung điện) trên Liên hoa đài tạng (tượng trưng bằng đài hoa sen). Tịnh độ ấy có 18 sự viên mãn và 4 sự một chiều.

Phân khoa.-

Mục 10 nghiệp

Chính văn.-

Nên biết pháp giới chư Phật, trong mọi thì gian, làm được 5 việc. Một là cứu vớt tai nạn cho tất cả chúng sinh, vì chúng sinh gặp Phật thì thoát được mọi tai nạn đui, điếc, điên, cuồng, v/v. Hai là cứu vớt đường dữ, vì cứu vớt chúng sinh ra khỏi chỗ dữ mà đặt vào chỗ lành. Ba là cứu vớt sự phi phương tiện, vì làm cho ngoại đạo bỏ những phi phương tiện cầu được giải thoát, mà đem họ để vào giáo pháp của đức Như lai. Bốn là cứu vớt thân kiến, vì trao cho họ con đường siêu thoát 3 cõi. Năm là cứu vớt cỗ xe được đi, vì cứu vớt các vị bồ tát muốn đi theo các cỗ xe khác, các vị thanh văn thuộc loại không cố định, đem họ đặt cả vào trong đại thừa, cho họ tu theo cỗ xe vĩ đại. Cũng nên biết nghiệp dụng của chư Phật trong 5 việc này là rất bình đẳng. Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Vì nguyên nhân, vì thân thể, vì chức nghiệp, vì khuynh hướng, vì hoạt động, vì 5 sự này riêng biệt nên việc làm khác nhau. Thế nhân vì 5 sự này mà việc làm khác nhau, chư Phật không có 5 sự này nên không phải việc làm của chư Phật khác nhau.

Phân khoa.-

Chương 3 giải thích gạn hỏi, có 8 tiết : tiết 1 về nhất thừa, tiết 2 về đồng thời có nhiều Phật, tiết 3 về niết bàn không niết bàn, tiết 4 về thọ dụng thân không phải tự tánh thân, tiết 5 về biến hóa thân không phải tự tánh thân, tiết 6 về 2 thân là thường, tiết 7 về biến hóa thân không thường trú, tiết 8 về thành Phật là phải có dụng công.

Tiết 1 về nhất thừa

Chính văn.-

Nếu pháp thân, cái thân thích ứng đầy đủ với công đức, của chư Phật không phải chung có với thanh văn và duyên giác, thì vì Ý gì Phật nói về nhất thừa ? Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. Vì dẫn dắt cho một loại thanh văn và giữ gìn cho một số bồ tát, nghĩa là do những người không cố định mà Phật nói về nhất thừa (188). 2. Vì pháp tánh, vô ngã và giải thoát thì đồng đẳng, vì những người thuộc loại không cố định, vì thủ đắc 2 ý lạc, vì thanh văn và duyên giác có một số chỉ là hóa thân, vì sự rốt ráo, vì 8 lý do này mà Phật nói nhất thừa (189).

Ghi chú.-

(188) Vì dẫn dắt thanh văn xoay về đại thừa, vì giữ gìn bồ tát có khuynh hướng không phải đại thừa, nói tóm, vì 2 số người thuộc loại không cố định này mà Phật nói nhất thừa.

(189) Vì pháp tánh, vô ngã và giải thoát, 3 điều này thì Phật với thanh văn duyên giác đồng đắng, nên Phật nói nhất thừa. Những người thuộc loại không cố định là thanh văn và bồ tát mà bài chỉnh cú trên mới nói. Ý lạc có 2, có nhân ý lạc, mình người bình đẳng, có pháp ý lạc, pháp pháp bình đẳng. Thanh văn còn có 1 loại nữa là hóa thân của Phật. Sự rốt ráo là cứu cánh, là chung cục, cuối cùng - thì chỉ là một. Vì 5 lý do này nữa, cọng với 3 lý do trước, có tất cả 8 lý do mà Phật nói nhất thừa.

Phân khoa.-

Tiết 2 về đồng thời có nhiều Phật

Chính văn.-

Như vậy là chư Phật đồng nhất pháp thân, thế nhưng Phật lại có nhiều vị, lý do có thể thấy được là vì sao ? Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Trong một thế giới không thể có 2 đức Phật, (nói như vậy vô lý), vì đồng thời có vô lượng người viên thành quả vị Phật đà. Nếu nói vô lượng người ấy tuần tự kế nhau thành Phật thì vô lý, nên đồng thời thành ra có nhiều Phật.

Phân khoa.-

Tiết 3 về niết bàn không niết bàn

Chính văn.-

Làm sao biết, trong pháp thân, Phật không rốt ráo có nhập niết bàn, cũng không rốt ráo không nhập niết bàn? Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Vì tất cả chướng ngại đều đã giải thoát, nên Phật rốt ráo có nhập niết bàn ; nhưng việc làm của Phật thì không bao giờ kết thúc, nên Phật rốt ráo không nhập niết bàn.

Phân khoa.-

Tiết 4 về thọ dụng thân không phải tự tánh thân

Chính văn.-

Tại sao thọ dụng thân không phải chính là tự tánh thân ? Vì 6 lý do. Một, vì thọ dụng thân là sắc thân có thể thấy được. Hai, vì thọ dụng thân thì ở trong vô số chúng hội của chư Phật khác nhau có thể thấy được. Ba, vì thọ dụng thân tùy sự thấy của thắng giải mà tự tánh không cố định có thể thấy được. Bốn, vì thọ dụng thân thì mỗi cái thấy khác nhau, tự tánh biến đổi có thể thấy được. Năm, vì thọ dụng thân thì bồ tát thanh văn, cùng với chư thiên v/v, mỗi chúng hội xen lẫn với nhau có thể thấy được. Sáu, vì a lại da với các chuyển thức chuyển y không khác nhau, sự phi lý ấy có thể thấy được. Nên nói thọ dụng thân của Phật chính là tự tánh thân của Phật là không đúng lý (190).
Ghi chú.-

(190) Lý do ba là tập thể thấy khác nhau. Lý do bốn là cá thể thấy cũng trước sau khác nhau. Lý do sáu, chuyển bản thức được pháp thân, chuyển chuyển thức được được thọ dụng thân, không thể không khác nhau.

Phân khoa.-

Tiết 5 về biến hóa thân không phải tự tánh thân

Chính văn.-

Tại sao biến hóa thân không phải chính là tự tánh thân? Vì 8 lý do. (Một và Hai), vì các vị bồ tát từ lâu xa đến nay đã được định bất thoái, vậy sinh trong Đâu suất và sinh trong nhân loại thì không đúng lý. (Ba), vì các vị bồ tát từ lâu xa đến nay thường nhớ đời trước, vậy không biết chính xác về văn học toán học, các kỹ nghệ gồm có kỹ nghệ ấn loát, về hưởng thụ trần dục, thì không đúng lý. (Bốn), vì các vị bồ tát từ lâu xa đến nay đã biết giáo pháp ác thuyết và giáo pháp thiện thuyết, vậy đến hỏi ngoại đạo thì không đúng lý. (Năm), vì các vị bồ tát từ lâu xa đến nay đã khéo biết chánh pháp tam thừa, vậy tu khổ hạnh của tà kiến thì không đúng lý. (Sáu), vì các vị bồ tát bỏ cả vạn ức đại lục Thiệm bộ, chỉ thành đẳng chánh giác và chuyển chánh pháp luân nơi một chỗ thì không đúng lý. (Bảy), nếu nói không cần thị hiện thành đẳng chánh giác, chỉ đem hóa thân mà làm việc Phật ở mọi nơi khác, vậy thì đáng lẽ chỉ thành đẳng chánh giác ở Đâu suất, và tại sao không qui định trong tất cả mọi đại lục Thiệm bộ cùng lúc đều có Phật xuất hiện ; đã không qui định như vậy thì không giáo cũng không lý. Dầu có nhiều hóa thân cũng không trái gì với lời nói không có 2 đức Như lai cùng xuất hiện (trong một thế giới), như 2 vị luân vương không cùng xuất hiện (một lúc một chỗ), vì lẽ một 4 đại lục cũng nói là một thế giới. Ở đây có 1 bài chỉnh cú: Hóa thân của Phật, (và những hóa thân khác) (190B), nhiều chỗ nhập thai cùng lúc, vì để biểu thị đây là đấng Nhất thế chủng trí thành đẳng chánh giác. (Tám), vì lợi lạc cho hết thảy chúng sinh mà phát nguyện tu hành, chứng đại bồ đề, vậy rốt ráo niết bàn thì không đúng lý, vì hạnh nguyện không hiệu quả thì thành ra có lỗi (191).

Ghi chú.-

(190B) Cùng lúc Phật hóa thân nhập thai thì cũng hóa thân thành tôn giả Xá lợi phất v/v nhập thai. Hóa thân như vậy là để làm tôn nghiêm cho sự thành Phật của một đức Phật.

(191) Lý do sau hết, nhập niết bàn chỉ là hóa thân thị hiện ; nếu hóa thân là pháp thân, thì nhập niết bàn là pháp thân nhập niết bàn, như vậy là trái với thệ nguyện độ sinh, hoặc thệ nguyện ấy vô hiệu quả.

Lược giải.-

Đoạn này chống lại lý thuyết tiểu thừa nói hóa thân đã là pháp thân. Đức Phật mà nay gọi là đức Phật trong lịch sử, đại thừa nói là hóa thân, chưa phải pháp thân.
Phân khoa.-

Tiết 6 về 2 thân là thường

Chính văn.-

Thọ dụng thân và biến hóa thân của Phật đã là vô thường, thì tại sao trong kinh nói thân Phật là thường ? Vì 2 thân nương dựa pháp thân, mà pháp thân là thường. Thêm nữa, vì thọ dụng thân thì thường hằng thọ dụng đại thừa pháp lạc, không có ngừng nghỉ, nhưng, như nói thường hưởng vui vẻ (mà thật không phải hưởng luôn) ; vì biến hóa thân thì luôn luôn hóa hiện lợi ích chúng sinh, không có vĩnh tuyệt, nhưng, như nói thường cho người ăn (mà thật không phải cho luôn), sự thường của thân Phật nên biết cũng là như vậy.

Phân khoa.-

Tiết 7 về biến hóa thân

không thường trú

Chính văn.-

Do 6 lý do mà biến hóa thân của chư Phật thị hiện không thường còn. Một là việc làm đã hoàn tất, chúng sinh thành thục đã giải thoát cả. Hai là muốn làm cho người bỏ cái tâm lý không ưa niết bàn, thường cầu cái thân thường trú của Phật. Ba là muốn làm cho người bỏ cái tâm lý khinh thường đức Phật, ý thức chánh pháp sâu xa. Bốn là muốn làm cho người khát ngưỡng đức Phật một cách sâu xa, nếu để họ thấy luôn thì sinh ra nhàm chán. Năm là muốn làm cho người bản thân tinh tiến, biết đấng nói chánh pháp thì khó mà gặp được. Sáu là muốn làm cho người cấp tốc thành thục, bản thân tinh tiến, không cởi bỏ cái ách chánh pháp. Ở đây có 2 bài chỉnh cú : 1. và 2. Vì việc làm đã xong xuôi, vì để cho người bỏ cái tâm lý không ưa niết bàn, bỏ cái tâm lý khinh thường đức Phật, mà khát ngưỡng đức Phật một cách sâu xa, mà trong tâm tự sinh tinh tiến, vì làm cho người cấp tốc thành thục, vì những lý do ấy mà chủ trương biến hóa thân của Phật không rốt ráo thường trú. Phân khoa.-

Tiết 8 về thành Phật là phải có dụng công

Chính văn.-

Pháp thân chư Phật vô thỉ đến giờ phi dị biệt, phi số lượng, như vậy không cần vì chứng đắc pháp thân ấy mà chúng sinh phải dụng công ! Ở đây có 1 bài chỉnh cú : Phật chứng đắc pháp thân phi dị biệt, phi số lượng, sự chứng đắc ấy là nhân tố cho chúng sinh. Nếu chúng sinh loại bỏ sự tinh tiến dụng công, thì sự chứng đắc ấy chẳng bao giờ thành nhân tố gì cả. Do đó, loại bỏ nhân tố tinh tiến dụng công thì không đúng lý.
Chính văn.-

Nhiếp đại thừa, một phẩm trong kinh Đại thừa a tì đạt ma, tôi là Vô trước, đã lược giải hoàn tất.

dich : 7/6 - 9/7/2535. duyệt 22/7/2535.

Nhiếp luận do Trưởng lão tỷ kheo Trí quang dịch giải. Nhà xuất bản Hồng Đức, số 65 Tràng Thi, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Chịu trách nhiệm xuất bản: GĐ. Bùi Việt Bắc. Chịu trách nhiệm nội dung: TBT. Lý Bá Toàn. Biên tập: Phan Thị Ngọc Minh. Sửa bản in: Quảng Tuấn. In số lượng 1.000 cuốn, tại Xí nghiệp in FAHASA, 774 Trường Chinh, phường 15, Quận Tân Bình, Tp. HCM. Số XNĐKXB: 1293-2017/ CXBIPH/67- 20/HĐ. Số QĐXB của NXB: 240/QĐ-NXBHĐ, cấp ngày 18- 10-2017. In xong và nộp lưu chiều năm 2017. Mã số sách tiêu chuẩn quốc tế (ISBN) 978-604-955-603-6.