Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

Phẩm 5, PHÓNG DẬT

(buông thả) có Pc 95 - 118

Pc 95

Bẩm tính không buông thả, cũng biết không nên buông thả. Thế mà không lo tránh đường ngang nẻo tắt, lại cầu cho được việc bằng sự toan tính riêng.
Giải thích

Bẩm tính ... buông thả : Bẩm tính không ưa buông thả, cũng biết buông thả là không nên. Thế mà ... tính riêng. Ấy thế mà bị thiếu ý thức tự chủ, nên tính lếu, làm sai, miễn sao được việc theo ý mình. Cái ngu trong sự buông thả là như vậy !

Pc 96

Như xe đi đường mà không đi đường lớn, bằng phẳng, lại đi đường tắt, nhỏ hẹp, gập ghềnh, phải lo rơi chốt, gãy trục.

Truyện tích

Xưa, có 1 đoàn xe chở vàng ngọc, trong đó có 1 người ngồi xe mình, chở ngọc minh châu và các loại ngọc khác. Rủi xe bị vấp, phải ngừng lại. Tới sợ không kịp đoàn, lui sợ trộm cướp, anh cho xe vào đường tắt, vừa nhỏ hẹp vừa gập ghềnh. Xe bị rơi chốt, gãy trục. Chỗ anh đang đứng là đồng núi, rộng lớn, hoang vu. Anh không tính được chỗ này gần hay xa, không biết chữa xe, không biết kêu ai. Anh nhìn xe, khóc ngất. Nhưng trong thiên nhãn của Phật, hình ảnh và tình trạng của anh hiện ra : Phật biết anh có thể đắc độ. Ngài phái 1 hóa nhân đột nhiên hiện ra chỗ anh, ngồi kiết già trong không gian. Anh ngước lên nhìn mà khấn vái, xin ngài cứu con đến nơi an toàn. Vị hóa nhân dùng thần lực, đưa anh và tài sản của anh, thoáng 1 cái, đến ngoài cửa tinh xá Kỳ hoàn. Phật bảo chư vị Tỷ kheo, người có thể đắc độ đang đứng ngoài cửa. Hãy ra đưa vào đây. Anh được thấy Phật, tâm ý cởi mở, xin làm Tỷ kheo. Tức thì anh được nghe cái Pháp mầu nhiệm, biết bản thân vô ngã, vạn vật hư ảo, biết đời là khổ não, Pháp mới chân thật. Trong cái Pháp vĩ đại ấy không còn những sự nung nóng, những nỗi bức xúc. Do sự lĩnh hội ấy, anh hiến lên Phật pháp tăng tất cả tài sản, tác bạch rằng các Ngài là ruộng phước mà có phước mới gặp. Không nước lửa hay tai biến nào thương tổn được cái phước này. Anh càng hoan hỷ. Và thiện niệm phát ra. Anh được Phật tuần tự nói cho cái Pháp mầu nhiệm, đó là luận về sự san sẻ, sự giữ giới, sự sinh thiên, và rằng ái dục không tinh khiết, phiền não rất dơ bẩn. Ở trong đại chúng đông đảo, Phật khuyến khích bước tới trong sự tu học Pháp ấy, bằng cách nói Pc 96 như trên. Nghe pháp cú ấy, vị Tỷ kheo mới, nghĩ rằng Phật thuyết Pháp cho ta, vì pháp cú Ngài dạy toàn nói cái khổ vừa qua của ta. Thì ra Phật biết cả. Lòng ông càng tôn kính Phật pháp tăng. Tâm trí mở ra, ông được 4 thánh quả, nhất là thánh quả Lục thông La hán. Ông đã thoát ly 3 cõi, không ở trong lĩnh vực luân hồi nữa.

Pc 97

Rời Pháp thì tăng phi-Pháp. Người ngu tử thủ như vậy thì cũng tai họa như đi xe bị hỏng.

Truyện tích

[Tiếp tục pháp thoại của Pc 96], ở trong đại chúng đông đảo, có Tỷ kheo ý chí không vững, toan tính phá giới, theo thói ái dục, không thích hợp với Pháp. Phật biết tâm lý của Tỷ kheo này, lại muốn làm cho đại chúng loại bỏ vọng tâm, an trụ trong Pháp vô vi, nên Ngài nói thêm Pc 97 như trên.

Nói Pc 97 rồi, Phật tiếp tục huấn thị cho đại chúng. Rằng người đi buôn đã bỏ đường lớn, đi vào ngõ tắt, mới phải lo sợ. Trong đại chúng này, người có dị tâm cũng y như vậy - như Pc 97 Như lai đã nói, chỉ khác chút đỉnh, thay vì nói "đi xe bị hỏng", thì nay nên nói "rơi vào ác đạo". Này, vị Tỷ kheo, tại sao trước mặt Như lai mà nói không chính xác ? Nếu đinh ninh khi đối mặt với già và chết, không thể trông cậy vào ai, đấm ngực gào khóc cũng vô ích, thì phải hiểu rằng, Như lai xuất hiện trong thế giới này, là đế loại trừ cho con người cái khổ già chết ấy. Loại trừ thế nào? Phải ý thức ái dục thiêu đốt bản thân, hủy diệt gia tộc, đời này đời sau đều bất an. Là Tỷ kheo, các vị phải giữ giới [để khống chế ái dục]. Nếu phạm giới thì ngay trong đời này không hy vọng gì vượt khỏi trần gian. Phật cũng không điều trị được cho kẻ phá giới. Chư vị Tỷ kheo nghe Phật huấn thị thì rùng mình, run sợ, thống trách mà tự hối cải. Phật biết họ vẫn có thể đắc độ, nên tuần tự thuyết Pháp cho họ. Họ khử sạch bụi bặm, được mắt Pháp trong sáng. Rồi thành tựu 4 thánh quả, nhất là thánh quả Lục thông La hán. Đại chúng hiện diện nghe Phật dạy thì thích thú, lạy Ngài mà cáo biệt.

Pc 98

Tu hành phải nhắm mục đích chính yếu, không phải phận sự thì chớ dự vào. Đường tà ngõ tắt chỉ tăng thêm ô nhiễm, làm cho phiền não phồn thịnh lên. Mà phiền não phồn thịnh, thì phải bỏ đường tà ngõ tắt mới tận diệt được phiền não ấy.

Giải thích

Tu hành ... dự vào. Tu hành là tu tập pháp hạnh. Mục đích chính yếu là sự hủy diệt phiền não bởi các pháp hạnh ấy. Đường tà ... thịnh lên, là phi phận sự - là trái với mục đích chính yếu, tăng thêm phiền não ô nhiễm. Mà phiền ... não ấy. Phải giữ vững mục đích nói trên mới tận diệt phiền não, hoàn thành đạo quả tối hậu. (21)

Ghi chú
(21) Pc 98 này dùng lối phản biện, 3 lần nói mục đích hủy diệt phiền não. Hủy diệt phiền não có nghĩa vượt trần gian, chứng Niết bàn. Những gì không phải mục đích ấy thì được gọi là phi phận sự. Thế nhưng Phật nói pháp cú thì mục đích cuối cùng của Ngài là làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài, nói cách khác, là hộ trì Phật pháp. Có những chủ trương mưu đồ phá hoại Phật giáo, thì mục đích khẩn cấp của Phật tử, nhất là Phật tử xuất gia, là phải "hộ pháp". Ưu tư của Phật tử phải được dồn vào đó.

Pc 99

Những vị có tuệ giác phương tiện thì thường nhớ nghĩ về Thân, phi phận sự thì không làm, phận sự thì không bỏ. Nhớ với nghĩ bằng tuệ giác thì vĩnh viễn không có phiền não sơ hở.

Giải thích

Những vị ... về Thân. Tuệ giác phương tiện là tuệ giác phát ngôn thì thích hợp, hữu ích. Tuệ giác ấy, ở đây, là nhớ nghĩ về Thân. Phi phận ... không bỏ. Nhớ nghĩ về Thân thì không làm những gì phi phận sự, không bỏ những gì là phận sự. Nói theo tư tưởng Pháp cú, nhớ nghĩ cái Thân-người của chúng ta đây, gây tai họa là nó, tạo phước đức là nó, đưa đến Niết bàn là nó. Tôn giả Đàm ma thi lê nói, Người mà một đời không nghĩ lộn xộn, thì được tốt lành thì được lợi ích.
Ở trong trần gian mà không nghĩ tạp, là do nhớ nghĩ về cái Thân này. Nghĩ về Thân này là bậc thượng đỉnh.

Nhớ với ... sơ hở. Như người phát cỏ, tay trái nắm cỏ, tay phải cắt bỏ. Người có tuệ giác phương tiện cũng vậy : nắm chắc bằng cái Nhớ, đem cái Trí mà lý giải, dùng cái Tuệ mà cắt đứt. Cắt đứt gốc rễ phiền não thì không còn luân hồi.

Pc 100

Gọi là nhớ Pháp, không phải thuộc cho nhiều, mà nghe Pháp dầu ít, nhưng làm Pháp đầy đủ. Người này mới được gọi là nhớ Pháp, đem Pháp mà hướng dẫn mình, nuôi sống mình.

Truyện tích

Có 1 lúc Phật bảo tôn giả Đại ca diếp, tôn giả hãy giảng dạy cho đại chúng, vì tôn giả giảng dạy là Như lai giảng dạy. Tôn giả thưa Phật, hậu học bây giờ khó dạy lắm. Sáng nay mới có 2 Tỷ kheo, 1 người là đệ tử tôn giả Mục liên, 1 người là đệ tử tôn giả A nan, 2 người đấu lý, tranh giành hơn thua với nhau. Nghe thế, Phật phái 1 vị Tỷ kheo đi gọi 2 Tỷ kheo ấy. Họ đến, lạy Phật rồi xin ngồi qua 1 bên. Phật bảo, có bao giờ Như lai nói 2 người hãy đấu lý hơn thua với nhau, hay không ? Dạ không, bạch đức Thế tôn. Như thế thì 2 người thật ngu dại, tại sao sống trong cái Pháp vĩ đại mà lại tranh năng tranh thắng ? Khiển trách rồi, Phật đến giữa đại chúng đông đảo, nói Pc 100 như trên. Ai có trình độ xuất sắc thì chỉ thuộc 1 pháp cú, nhưng lĩnh hội ý nghĩa, siêu việt cấp bậc, vĩnh diệt ái dục, chứng đắc đạo quả, như thế Như lai mới gọi là người đa văn. Như lai lại nói người này là nhớ Pháp, đem sự thứ tự của Pháp, sự chứng đắc về Pháp, sự tiến hướng đến Pháp, mà giảng dạy đúng Pháp cho người, Như lai mới gọi là người nhớ Pháp, nghe ít mà biết đủ về khối Pháp vĩ đại.

Pc 101

Thuộc Pháp nhiều, nhưng sống buông thả, không theo đúng Pháp, thì không khác gì kẻ chăn giữ bầy bò của người, không thu hoạch đúng các đạo quả Sa môn.
Truyện tích Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí. Bấy giờ có 1 vị Tỷ kheo lạ, từ xa đến đây. Ông yết kiến Phật, lạy Ngài sát đất, rồi xin ngồi qua 1 bên. Giây lát sau, ông đứng lên, thưa Ngài, con nghe Ngài nói Tỷ kheo đa văn ; dạ, thưa, ngang giới hạn nào, đến mức độ nào, mới được gọi là Tỷ kheo đa văn? Phật dạy, Tỷ kheo, từ trước đến nay, Như lai thuyết Pháp dĩ nhiên phải nhiều. Pháp ấy có 12 thế loại. 1, khế kinh, nói thắng, ý nghĩa thâm thúy. 2, tụng, nói thứ lớp, không sai bản văn. 3, ký, ghi dòng họ, sinh quán và nhập diệt, của 7 đức Phật và 4 bộ Phật tử. Cũng ghi 16 vị Tịnh hạnh mà 14 vị nhập diệt, 2 vị không nhập diệt là các ngài Di lạc và A kỳ (?). 4, kệ, tản mác trong các kinh, nghĩa phong phú, ý bao quát. 5, nhân duyên, nhân thế này thì nói thế này, không thì không nói. 6, xuất diệu, từ phẩm Vô thường đến phẩm Tịnh hạnh, thu thập những điều cốt yếu trong kinh mà xếp thành từng loại để dạy cho tương lai, nên gọi là xuất diệu. 7, thành, thành là như người trì giới luật ghi để nhớ những điều gọi là phạm giới, nên gọi là thành. 8, hiện pháp, hiện là hiện tại, ghi những điều mắt thấy tai nghe, nên gọi là hiện. 9, sinh kinh, là như ghi tiền thân của Lộc mẫu, ghi 1 đời đến 100 đời, 1000 đời, nên gọi là sinh kinh. 10, phương đẳng, là trước nói tắt, nay nói rộng, bao quát mọi sự, nên gọi phương quảng. 11, vị tằng hữu, là như tôn giả A nan đem những sự chưa bao giờ có mà tán dương phẩm chất của Phật. 12, nghĩa kinh, là nghĩa của kinh, của kệ, nhất nhất thông suốt, không ngưng trệ gì. Tỷ kheo đa văn phải đa văn cho ngang giới hạn và mức độ 12 thể loại như vậy của Pháp. Phật lại bảo vị Tỷ kheo lạ, những người con trai dòng dõi tốt, tín tâm sốt sắng, tiếp thu dầu chỉ 1 khổ chỉnh cú 4 câu, mà không những học thuộc thông suốt, lại còn thông suốt những gì liên quan đến Pháp chứa đựng trong khổ chỉnh cú ấy, đó là sự thứ tự của Pháp, sự tiến hướng đến Pháp, sự chứng đắc của Pháp, nhất nhất tư duy và giảng dạy đúng Pháp, thì giới hạn và mức độ này cũng được gọi là vị Tỷ kheo đa văn. Trái lại, thuộc lắm, hiểu nhiều, nhưng sống không hợp với Pháp, không giảng dạy đúng Pháp, chỉ lạm dụng Pháp, làm Pháp thương tổn, thì không thể gọi là đa văn. Hãy nghe Như lai ví dụ. Xưa, có 1 kẻ chăn nhiều bầy bò, nhưng bỏ bầy bò của mình, đếm giữ bầy bò của người khác. Anh coi bầy bò người khác là của anh, của anh ! Thế rồi bầy bò bị thú dữ, bị thiếu cỏ, mỗi ngày một hao mà anh không biết gì cả. Anh bị ai cũng chê cười, rằng đời có ai dại dột hơn anh nữa ! Anh dại dột vì nhận bò người làm bò mình! Các vị Tỷ kheo đa văn cũng có kẻ như thế, không sống và nói thích hợp với Pháp, chỉ nhắm vào cúng phẩm và nhu dụng. Thì sự đa văn của vị Tỷ kheo này không đúng với giới luật Tỷ kheo, bị các vị phạn hạnh trách cứ. Các vị ấy họp nhau mà can gián, rằng ông đa văn, thông kim bác cổ, diễn đạt sâu xa, nhưng không sửa mình thì còn sửa ai. Ông phạm Giới, trái Pháp, dạy sai. Tuy nhiên, con người ai hoàn toàn không lỗi. Lỗi ấy đâu phải chỉ chư thiên thấy biết. Nên người có trí thì lỗi mấy cũng tự thuần hóa được mà thành bậc thượng hạnh. Phật kết thúc câu chuyện này bằng cách nói cho vị Tỷ kheo lạ Pc 101 như trên. Vị này vốn thông minh. Ông thanh khiết tâm ý, thành bậc Lục thông La hán, "sống hay chết rất tự do". (22)
Ghi chú
(22) Như đã biết, Xuất diệu dịch vào bách kỷ 4 của dương lịch. Trước đó đã có "dịch giới chi vương" La thập, nhưng không thấy Xuất diệu nhận được ảnh hưởng của ngài. Nên 12 thể loại khế kinh của Xuất diệu nói trên đây dĩ nhiên khó hiếu, nhưng thấy là lạ. Xin dịch như đã dịch để cung cấp tài liệu cho ai quan tâm. Trong 12 thế loại này, loại 3 nói có 2 vị, Di lạc và A kỳ (?), nên chú ý tìm hiểu coi cái truyền thuyết nói ngài Di lạc đem ngài A nan đi kiết tập đại thừa, có liên quan gì không. Lịch sử hay có cái bất ngờ là nằm trong dã sử.

Ở đây, cũng nên trích lục tên 12 thể loại khế kinh của ngài La thập dịch để đối chiếu tìm hiếu. Trích lục Pháp hoa lược giải, tr. 201.

1. Tản văn (tu đa la : khế kinh) 2. Chỉnh cú độc lập (dà đà : phúng tụng). 3. Việc cũ (bản sự). 4. Đời trước (bản sinh) 5. Việc hiếm (vị tằng hữu) 6. Nguyên do (nhân duyên)

7. Ví dụ (thí dụ) 8. Chính cú thích ứng (kỳ dạ : ứng tụng) 9. Thảo luận (ưu ba đề xá : luận nghị) 10. Tự nói (tự thuyết) 11. Cực kỳ cao rộng (phương quảng) 12. Thọ ký thành Phật (thọ ký) Từ loại 1 đến loại 9 gọi là 9 thể loại khế kinh. Các thể loại 1, 2, 8, là chia theo văn chương, 9 thế loại còn lại là chia theo sự lý.

[Chỉnh cú mở đầu] Tôi nhìn người này từ xa tới đây, với sắc tướng cực kỳ toàn hảo. Đó là bậc chắc chắn sẽ làm hoàng đế thế giới, không phải đi tìm ai để tôn làm thầy mình. (23)

Ghi chú

(

23) Rõ ràng chỉnh cú này không phải pháp cú. Có thể thấy là lời mở đầu cho Pc 102 sắp đi. "Tôi nhìn" là 1 vị ẩn tu trong núi. Người được thấy là "Bồ tát" trong pháp cú nói trên.

Pc 102

Chúng sinh ham vùi mình vào niềm vui thiền định thế gian. Họ luân lưu trong phạm vi luân hồi, chịu tai họa vì vẫn còn ở trong thế giới tối tăm ấy.

Truyện tích

[Xưa, sau khi thoát ly hoàng cung dòng họ Thích ca, cũng đến ẩn tu trong Tuyết sơn], bấy giờ Bồ tát (24) tìm đến tham vấn ông A lan, rằng ngài khổ tu lâu nay, là thích thú cái gì ngài đã đạt được ? Ông nói, tôi vượt sắc chất mà lên phi sắc chất ( không vô biên xứ định). Bồ tát nghe thế, nghĩ ông A lan không có tuệ giác với niềm tin cao lớn mà còn được thiền định ấy, huống chi ta tu để cầu Vô thượng giác (tuệ giác tối thượng) ! Bồ tát tức thì tư duy từ sắc chất đến phi sắc chất, thực hiện thiền định ấy. Rồi hỏi ông A lan, ngài chỉ được ngang đây, hay còn được gì trên nữa? Ông nói, tôi chỉ được thiền định ngang đây.

Bồ tát cáo từ ông A lan, tìm đến ông Uất đầu lam phất, cũng hỏi như đã hỏi ông A lan. Ông này nói, tôi vượt tư tưởng mà lên phi tư tưởng (phi phi tưởng xứ định). Bồ tát nghe thế, tức thì tư duy từ tư tưởng đến phi tư tưởng, thực hiện thiền định ấy. Rồi nghĩ, ông Uất đầu lam phất không có tuệ giác với niềm tin cao lớn mà còn được định ấy, huống chi ta tu để cầu Vô thượng giác ! Nhưng được thiền định ấy rồi, Bồ tát thấy không thể do đó mà được Vô thượng giác, nên nói Pc 102 như trên.

Ghi chú
(24) Bồ tát ở đây là tối hậu thân của đức Thích tôn.

Pc 103

Tôi nguyền rã thân xác, nát xương cốt, đi nữa, cũng tìm cho được phương pháp hủy diệt cái gốc của nỗi khổ sinh già bịnh chết.

Truyện tích

Bồ tát xét thiền định thế gian, cao nhất như phi tưởng định của ông Uất đầu lam phất, vẫn không phải là phương pháp chính yếu thực hiện Niết bàn. Bồ tát, qua Pc 103 như trên, nói với ông, tôi quyết chí tìm cho được phương pháp ấy.

Pc 104
Ái dục là gốc của luân hồi, phải đem tuệ giác của Tâm mà nung cho khô, chặt cho đứt hẳn, cái gốc ấy. Như vậy, Tâm là tổng thể của tư tưởng ; còn Thân, cũng như Tâm, xét ra, không phải là thù địch. (25)

Truyện tích

Bấy giờ Bồ tát đi đến một nơi thanh vắng, siêng năng trong sự tu khổ hạnh, bằng cách mỗi ngày chỉ dùng một chút mè và gạo. Khổ hạnh như vậy đến 6 năm. Đến nỗi đứng thì ngã xuống, ngồi thì ngửa ra. Khi ấy chư thiên Đâu suất xuống hầu hạ Bồ tát. Thấy ngài không thở ra hay thở vào, họ nghĩ ngài chết hay nhập diệt. Họ khóc, "Ngài vốn quyết tâm cứu vớt nhân loại lên cảnh giới vô biên, nên từ bỏ Đâu suất thiên cung mà hạ sinh xuống đây, không ngờ bây giờ mệnh chung ở đây" ! Họ hỏi Bồ tát, nếu ngài không dùng thực phẩm tốt của nhân gian, thì chúng con xin hiến thực phẩm tốt của chư thiên. Bồ tát từ chối. Ngài xác định khổ hạnh cực đoan không thể thành tựu Vô thượng giác. Như vậy ta nên dùng sữa và loại gạo ít nhựa. Pc 104 như trên, được ngài nói trong trường hợp này.

Ghi chú
(25) Pc 104 nói lên sự xác định của Bồ tát, về mục tiêu và phương tiện, trong sự tu tập. Mục tiêu ấy là ái dục (chứ không như thiền định thế gian). Phương tiện ấy là tuệ giác (chứ không phải khổ hạnh cực đoan). Trong phương tiện này, ngài nhận định Tâm là gốc, Thân chỉ phụ thuộc. Tâm mà gốc, là gốc của tư tưởng ; tư tưởng có vọng có chân. Vọng là vọng niệm, nhất là vọng niệm ái dục. Chân là chánh tư duy, nhất là tư duy chỉ quán. Còn Thân cũng có 2, ấy là khéo dùng hay dùng sai. Dùng sai cái Thân thì biến nó thành kẻ thù sống chung như Pháp cú đã ví dụ. Khéo dùng cái Thân là như ở đây, như Bồ tát, thì nó là công cụ không thể thay thế trong sự tu tập và viên thành Vô thượng giác, và sau này hóa độ chúng sinh.

Pc 105

Không dục vọng đem lại sự thán phục, đem lại cho người trí lý giải mọi vấn đề. Không buông thả thì mọi vấn đề đều phong phú, đều được người trí tiếp thu.

Truyện tích

Bồ tát nhận sữa bò đã đông đặc. Dùng rồi, ngài đem đồ đựng sữa ấy thả xuống nước, thì Đế thích đón lấy, đem về trên thiên cảnh. Với khí lực được có, Bồ tát qua sông Ni liên thiền, gặp 1 người tên Cát tường vì chuyên cắt cỏ này. Ngài xin một ít đủ để trải lót đất mà ngồi. Được người này hiến cho, ngài đem lại bên gốc Bồ đề đại thọ, trải ra, ngồi kiết già rồi, ngài thề, "bao giờ viên thành Vô thượng giác, ta mới đứng lên"

Khi ấy Ma vương, vốn là kẻ khốn nạn, đến chỗ Bồ tát, với 18 ức ma quân, cùng [người con gái rất đẹp của hắn, tên] Tát đà. Ma quân của hắn đủ mọi hình dạng và vũ khí khủng khiếp. Chúng diễn đủ màn càng khủng khiếp hơn. Vừa khủng bố, [vừa quyến rũ bởi ma nữ Tát đà]. Bồ tát, với cái lực của đức Từ, 1 mảy lông cũng không lay động. Và ngài viên thành Vô thượng giác, "tuệ giác tối thượng, toàn hảo, chính xác". Ma vương, ma quân, ma nữ, tan biến tự bao giờ rồi. Bồ tát Tất đạt đa trở thành bậc Như lai, Thế tôn. Đức Thế tôn đăm đăm nhìn Bồ đề đại thọ, không chớp mắt.

Có 3 thương khách, trên đường về nước, chư thiên làm cho xe bò của họ khựng lại, bảo, Phật thành đạo 7 ngày nay rồi, các người hãy đến hiến cúng Ngài, đầu tiên. Họ mừng lắm, lấy đồ đựng sữa đông đặc, đến dâng. Nhưng Phật chưa nhận, vì đưa tay nhận thì là cách nhận của ngoại đạo. Phật đang xét coi chư Phật quá khứ đã nhận thực phẩm bằng gì. Chư thiên trong không trung thưa Ngài, chư Phật quá khứ dùng bát ứng khí mà nhận. Bấy giờ 4 vị Thiên vương cùng hiến bát ứng khí, không do thợ giỏi chế tạo mà là tự nhiên có ra. Phật nghĩ 4 Thiên vương hiến 4 bát ứng khí, nếu Như lai nhận 1 bỏ 3, hay nhận 3 bỏ 1, đều không thích đáng. Ngài nhận cả 4 cái. Chồng lại, ấn xuống thành 1 cái. Các thương khách phụng hiến, Phật ứng thọ rồi, chú nguyện, rằng sự hiến cúng này làm cho người hiến cúng sung mãn khí lực ; làm cho đời đời hạnh phúc, an toàn, không đau ốm, bảo đảm tuổi thọ, chung cuộc cát tường ; đi xa yên ổn, ở nhà yên ổn ; đêm yên ổn, ngày yên ổn, trọn ngày yên ổn, trọn đêm yên ổn ; ngũ cốc an toàn ; nhà cửa yên ổn, ăn uống yên ổn ; bà con quen biết yên ổn tất cả ; thực phẩm an toàn ; mùa màng và khí hậu rất thuận lợi ; tất cả sinh vật cùng được chia xẻ yên ổn...

Vào lúc bấy giờ đức Thế tôn yên lặng 49 ngày, chưa mở đầu thuyết Pháp. Nghi thức thuyết Pháp của chư Phật trong lần mở đầu này là phải có người đến thỉnh cầu để lãnh thọ. Khi có người đến làm như vậy, và đức Thế tôn mở đầu thuyết Pháp rồi, tiếp theo, Ngài hóa độ tuần tự, làm cho đại lục Diêm phù có 60 vị La hán, với Ngài nữa là 61 vị (26) '. Đức Thế tôn dạy chư vị Tỷ kheo, trong đó có chư vị Tỷ kheo La hán, rằng đi khất thực thì Như lai qui định phải 2 người đi chung, để tránh những điều phải tránh nếu đi riêng 1 người.

Đức Thế tôn đến 1 thôn Phạn chí, hóa độ 1 ngàn Phạn chí rồi, Ngài đến thành La duyệt kỳ. Bình sa vương, hoàng đế ở đây, nghe Phật đến khất thực, thì ngự giá với 4 binh chủng, để ra ngoại thành đón Ngài. Nhưng cửa thành không mở được. Vương hỏi cận thần thì chư thiên trên không trung nói, xin hoàng thượng đại xá những người bị giam cầm trong lao ngục thì ra được. Bình sa vương tức thì hạ lịnh như vậy, và đi ra ngoại thành đón đức Thế tôn. Ngài thấy Bình sa vương từ xa, thì đến ngồi bên gốc đại thọ Ni câu lưu. Bình sa vương cũng xuống xe, đi đến chỗ Ngài, đầu mặt lạy ngang chân Ngài, 3 lần tự xưng danh tánh, rằng con là Bình sa vương nước Ma kiệt đà. Đức Thế tôn nói, Như lai biết trước rồi. Ngài mời Bình sa vương ngồi, tuần tự thuyết Pháp cho ông, làm cho 10.000 người Ma kiệt đà, và 80.000 chư thiên trên không trung, cùng hết bụi trần, được mắt Pháp. Việc này được mô tả rằng người Ma kiệt đà do sự không buông thả mà cùng sinh lên chư thiên.

Giải thích

Không dục ... thán phục. Là nói không buông thả dục vọng thì được tán thưởng bởi các hiền thánh có chánh tri kiến, bởi đệ tử của Phật. Không buông thả dục vọng thì đời kiếp nào cũng gặp thiện pháp, gặp hiền thánh, nghe Pháp và được đạo quả. Người không buông thả dục vọng thì ở đâu cũng thừa kế dòng dõi của Phật, duy trì Pháp được lâu dài. Đem lại ... vấn đề. Là nói không buông thả dục vọng thì thành người bác học, biết mọi vấn đề trong cả 2 lĩnh vực thế gian và xuất thế. Lĩnh vực thế gian thì bình thường nhất là canh tác và thương mãi, rồi đến các học khoa cao cấp. Đặc biệt làm sứ giả hóa giải đôi bên trận tuyến đối chiến. Lĩnh vực xuất thế thì tu tập chỉ quán ; quán triệt và giáo thọ kinh tạng, luật tạng, luận tạng, tạp tạng *" ; kiến tạo cơ sở cho Tăng tu học Pháp. Không buông ... tiếp thu. Là nói không buông thả dục vọng thì lĩnh vực thế gian cùng lĩnh vực xuất thế đều phong phú hiệu quả. Hiệu quả thế gian là sung túc. Hiệu quả xuất thế là giải thoát. Hiệu quả như vậy, tác nhân chính yếu là không buông thả. Người trí thì bái lĩnh tác nhân ấy. [Cuộc đời của Phật phong phú mà đơn sơ tột độ, nhất là sự tu tập và hóa độ của Ngài, là do sự "bất phóng dật" mà toàn hảo, như Pc 105 nói].
Ghi chú
(26) Nói Phật là 1 vị La hán, là nói Ngài cũng sống theo Tỷ kheo giới, mà thôi. Không phải đạo quả Vô thượng giác và vị trí Bổn sư của Phật cũng như La hán.

(27) Chính 4/610, dưới, nói "bảo tạp tạng", bây giờ ở đây, Chính 4/645, giữa, nói "tạp tạng", thì quá rõ để thấy tính chất đại thừa của Pc Bt.

Pc 106

Không buông thả dục vọng thì hiện tại sống đầy tín nghĩa, và làm dữ kiện cho tương lai sống đầy hạnh phúc. Các bậc anh dũng quảng bá sự sống như vậy, nên được tôn xưng là những vị Tuệ giác soi sáng cho trần gian.

Giải thích

Không buông ... tín nghĩa. Là người không buông thả thì chân thành, lời nói được tín dụng. Và làm ... hạnh phúc. Là tín nghĩa hiện tại như vậy làm tác nhân cho hạnh phúc tương lai. Các bậc ... như vậy. Là Phật và đệ tử của Ngài, tuyên dương lối sống như trên. Nên được ... trần gian. Là do tuyên dương lối sống như trên, nên thế nhân tôn xưng Phật và đệ tử của Ngài là Ngọn đèn soi sáng tâm trí của họ.

Pc 107

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là cái khổi tai họa của sự lo âu. Xác định như vậy giúp ta có đủ dũng khí thoát khỏi biển cả tai họa, khác nào voi chiến to lớn vọt khỏi bùn sâu.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ quốc vương nước ấy là Ba tư nặc, có 1 con voi dữ, thường xông pha chiến trường, đánh đâu cũng thắng. Voi này 1 hôm uống nhiều rượu, sa xuống bùn sâu. Được nhiều voi lớn khác, và lắm người, kéo nhưng không lên được. Có 1 người trí thức thấy, hỏi, và biết như vậy, nói, con voi sa lầy này trước đây mạnh không, được cho biết nó mạnh vô giới hạn. Người trí thức nói, các người ngừng lại đi. Tôi có thế làm cho nó vọt lên. Ông yêu cầu tập hợp từ xa, những quân hiệu như tù và, trống đại, chuông lớn ; cọng với một số quân lính vũ trang đầy đủ. Viên quản tượng càng sẵn sàng làm phận sự. Thế rồi người trí thức ra hiệu. Tức thì vũ khí khua lớn, quân hiệu gióng vang, ầm ào xông đến, với tiếng trống thúc quân dữ dội. Voi nghe, tưởng là giặc lớn đến đánh nước mình, tức thì vùng mình vọt lên, tìm đánh. Thế là nó thoát nạn... Ba tư nặc vương ban thưởng, mời người trí thức làm phụ tướng đại thần cho vương.

Nhiều vị Tỷ kheo mắt thấy tai nghe việc này, nghĩ, voi là súc vật, sa xuống bùn lầy sâu hiểm, chỉ nghe âm thanh chiến trận mà vọt lên, thoát nạn. Còn con người sa vào biển cả luân hồi, chết thân này sinh thân khác, liên kết với tội ác, vậy mà không tìm cách thoát ra cho được. Chư vị Tỷ kheo này do việc này mà tinh tiến quên ngày quên đêm, quên cả ăn uống ngủ nghỉ, đem Pháp mà tự cứu như cứu đầu cháy, hoát nhiên đại ngộ, thành bậc La hán, có vị La hán đủ cả lục thông.

Bấy giờ đức Thế tôn biết sự tự cường của chư vị Tỷ kheo, biết sự tự vọt thoát hiểm của con chiến tượng, rồi vì soi sáng lớn cho tương lai, vì duy trì lâu dài cho Phật pháp, nên Ngài tuyên dương cái Pháp vĩ đại cho gần xa nghe cả, bằng cách ở giữa đại chúng đông đảo, nói Pc 107 như trên.

Giải thích

Tỷ kheo ... thận trọng. Là Tỷ kheo không phóng dật thì ngoài thân trong tâm trong sáng không tì vết, thích thú sống trong Pháp vô vi, không còn ô nhiễm. Buông thả ... lo âu. Là phóng dật thì dẫn đến lầm lỗi. Nó như lửa, như giặc, như thuốc độc, làm cho tại gia thì tan nhà hại nước, xuất gia thì tâm thức hỗn loạn, cả 2 bên cùng tự mình và kéo người nhào xuống vực thắm, không giờ khắc nào thư thái. Xác định ... tai họa. Biển cả tai họa là 3 ác đạo địa ngục ngạ quỉ súc sinh. Tu đà hoàn đã thoát 2 ác đạo sau, do sống không đi đôi với tội ác nữa. Khác nào ... bùn sâu. Con voi chiến đang bị hiếm họa mà nghĩ giặc thù xâm lăng nên vùng lên để chiến đấu, đó là ý nghĩa phải được suy nghĩ, đời cũng như đạo.

Pc 108

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là cái khổi tai họa của sự lo âu. Buông thả thì tản ra, thấm đượm cho đủ loại điều ác. Nhưng rồi như gió thổi thì lá rụng cả.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong động Thạch thất, vườn lê ngọt, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ nhiều Tỷ kheo ở chung một chúng với nhau, tu hành liền ngày liền đêm. Nhưng lá cây sum sê, che phủ âm u, họ không thấy nhau. Lũ trộm thừa cơ hoành hành, hù dọa các vị. Đến mùa thu, gió thổi lá rụng, các vị thấy nhau, lũ trộm trốn biệt. Các vị Tỷ kheo nghĩ, việc ngoại giới như vậy thì việc nội thân cũng tương tự. Hình dung rất đẹp, che đậy kiết sử, thì ái dục, kẻ gian ngoa này được cơ hội, đoạt mất đủ loại điều thiện. Các vị trở về tinh xá, khuyến khích nhau đoan tọa tư duy, sử dụng "chỉ quán" tấn công lũ giặc kiết sử, kết liễu mọi sự luyến ái thế giới tình dục, thế giới hình sắc, thế giới phi hình sắc.

Thiên nhãn của Phật thấy rõ mọi sự như vậy, của các vị Tỷ kheo. Ngài vì 3 ý nguyện : làm cho Phật pháp tồn tại lâu dài trong thế giới này là 1, làm đuốc sáng to lớn cho tương lai là 2, tuyên dương cái Pháp vĩ đại cho xa gần cùng được nghe cả là 3, nên ở giữa đại chúng đông đảo, Ngài nói Pc 108 như trên.

Khối kiết sử to lớn, nhưng lửa tuệ giác đốt sạch. Điều này không do thầy chỉ dạy, mà các vị Tỷ kheo đã tự giác ngộ. Còn hậu học tương lai học cái Pháp vĩ đại ấy, thì bậc cao nhất là học từ thầy; học từ thầy mà không tiến tới là bậc trung bình và bậc thấp nhất. Phật nói, chư vị Tỷ kheo, nên học theo bậc cao nhất, chớ học theo bậc thấp nhất.

Pc 109

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là cái khổi tai họa của sự lo âu. Buông thả làm ta tự cuốn gói mình lại cho lửa dữ đốt hết.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong động Thạch thất, vườn lê ngọt, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ nhiều vị Tỷ kheo ở chung một chúng với nhau, tu hành liền ngày liền đêm. Nhưng các loại cỏ như cỏ tranh, vừa lớn vừa rậm, làm cho họ không thấy nhau. Lũ trộm thừa cơ hoành hành, hù dọa các vị. Đến mùa thu cỏ cũng điêu tàn, các vị thấy nhau, lũ trộm trốn biệt. Các vị Tỷ kheo nghĩ việc ngoại giới như vậy thì việc nội thân cũng tương tự. Hình dung rất đẹp, che đậy kiết sử, thì ái dục, kẻ gian ngoa này được cơ hội, đoạt mất đủ loại điều thiện. Các vị trở về tinh xá, khuyến khích nhau đoan tọa tư duy, sử dụng "chỉ quán" tấn công lũ giặc kiết sử, kết liễu những sự luyến ái thế giới tình dục, thế giới hình sắc, thế giới phi hình sắc.

Thiên nhãn của Phật thấy rõ mọi sự như vậy, của các vị Tỷ kheo. Ngài vì 3 ý nguyện, nên ở giữa đại chúng đông đảo, nói Pc 109 như trên. Ngài nói thêm, như lửa dữ đốt cỏ, đốt sạch không còn, ở đây cũng vậy, ít nhất đã diệt hết kiết sử của thế giới tình dục, được đạo Tu đà hoàn.

Pc 110

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là cái khổi tai họa của sự lo âu. Hãy tuần tự mà hủy diệt cho hết kiết sử.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong động Thạch thất, vườn lê ngọt, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ có nhiều vị Tỷ kheo ở chung 1 nhóm với nhau, tu hành liền ngày liền đêm. Gần đến giờ ngọ, các vị vào thành khất thực. Trên đường thấy nhân viên thu thuế nạp vào công khố. Các vị nghĩ, so với kho báu của đấng Pháp vương thì kho tàng ông vua đáng gì mà nói. Kho báu của đấng Pháp vương thật vô số lượng, với 37 nhân tố tuệ giác :

4 niệm xử : chủ đề tư duy, 4 chánh cần : siêng năng chính xác, 4 như ý túc : chân đứng thần thông, 5 căn: căn bản, 5 lực : năng lực, 7 giác chi : thành phần tuệ giác, 8 chánh đạo : đại lộ chuẩn xác. Đó là những nhân tố tận diệt kiết sử, những nhân tố tốt, đẹp, không gì hơn nữa.

Pc 111

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là khối tai họa của sự lo âu. Hãy tu hành qua sự lý giải ý nghĩa của Pháp, qua sự phân tích văn từ của Pháp - tu hành hủy diệt kiết sử thì vĩnh viễn an toàn.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong động Thạch thất, vườn lê ngọt, nước Ma kiệt đà. Bấy giờ nhiều vị Tỷ kheo, gần đến ngọ trai, đi vào khất thực trong hoàng thành La duyệt kỳ, thấy vài mươi vương tử và con thương hào học cách bắn tên. Các vị nghĩ, những người con trai quí tộc này học cách bắn tên, nhưng chưa phải là nghệ thuật. Phải như sự phân tích kỹ lưỡng về "tứ đế" (4 chân lý chắc thật của các vị Thánh), lý giải, tư duy, buộc vào tâm trí, như thế mới là nghệ thuật. Các vị khất thực rồi trở về tinh xá, ngọ trai xong, rửa tay chân, trải phu cụ, ngồi kiết dà, tập trung tư tưởng lại như đối diện trước mặt, ngày đêm không ngừng, liền chứng ngộ Tứ đế, [gồm có nhận thức Khổ ; nhận thức nguyên nhân của Khổ ; hủy diệt nguyên nhân ấy của Khổ ; tu hành phương pháp hủy diệt nguyên nhân ấy của Khổ] (28). Thiên nhãn của Phật thấy biết các vị Tỷ kheo khuyến khích nhau "chỉ quán" như vậy, trừ khử được sự luyến ái 3 cõi. Ngài vì 3 ý nguyện, nên ở giữa đại chúng đông đảo nói Pc 111 như trên.

Ghi chú
(28) Hãy chú ý cách nói Tứ thánh đế mà thánh đế nào cũng có chữ Khổ. Có chữ ấy mới đúng điển ngữ. Và ý nghĩa rất chuẩn xác, rất cần phải biết. Biết rằng Phật nói Khổ là như vầy, gồm có (

1) Khổ ;

(2) nguyên nhân của Khổ ;

(3) hủy diệt nguyên nhân ấy của Khổ ;

(4) thực hành phương cách hủy diệt nguyên nhân ấy của Khổ.

Khổ được nói như vậy là bác bỏ 3 quan niệm : quan niệm Khổ không là khổ, không cần hủy diệt ; quan niệm Khổ là cố định, không thể hủy diệt ; ngộ nhận Khổ hủy diệt rồi là rồi, là hư vô. Nhưng Khổ diệt là Niết bàn: cứu cánh của Phật nói về Khổ là như vậy.

Pc 112

Tỷ kheo là biểu tượng niềm vui của sự thận trọng, buông thả là cái khổi tai họa của sự lo âu. Biến sự tranh cãi nhỏ thành lớn, thì thế là dồn cái ác lại mà lao vào đống lửa đang cháy. (29)
Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ Phật tử Câu đề, đối với đạo quả La hán, 6 lần được rồi mất, đến lần thứ 7 ông tự biết chứng được, nhưng sợ mất nữa nên kiếm dao sắc tự kết liễu sắc thân của mình. Ma vương chạy kiếm khắp nơi, không thấy thần thức của ông tái sinh chỗ nào. Hắn chạy đến hỏi Phật, Phật nói ông ấy thể nhập Niết bàn rồi. Hắn uất ức. Với cái độc tố uất ức đó, hắn nhảy vào hồ sen xanh. Nước hồ sôi lên, hắn chết trong đó. Nhưng việc Tỷ kheo Câu đề e ngại thoái thất đạo quả La hán cũng làm cho các vị La hán quan tâm, tinh tiến ngày đêm, tuệ giác của Pháp thường trực đối diện trước mắt. Bấy giờ thiên nhãn siêu phàm của Phật thấy biết tất cả việc này. Ngài vì 3 ý nguyện, nên ở giữa đại chúng đông đảo nói Pc 112 như trên. Ngài cũng nói 1 chỉnh cú dành cho Ma vương, như sau, "Tức giận bùng lên thì nước lạnh thành nước sôi, tội ác lôi kéo đến hậu quả bất tận".

Ghi chú
(29) Từ Pc 107 đến Pc 112, có 6 pháp cú rõ ràng đề cao sự "bất phóng dật".

Pc 113

Tinh tiến suốt ngày đêm, cố thủ giới luật, nên bạn tốt nể trọng, bạn xấu không ưa.

Giải thích

Tinh tiến suốt ngày đêm là nói sự bất phóng dật. Tinh tiến, đúng ra phải định nghĩa là bất phóng dật. Cố thủ giới luật. Giới luật ở đây là Tỷ kheo 250 giới. Cố thủ, chính xác phải là tử thủ. Bạn tốt nể trọng. Bạn tốt là Thiện tri thức, những vị có chánh tri kiến, hiện thân của Pháp. Bạn xâu không ưa. Bạn xấu là ác tri thức, được kể những kẻ có quan điểm trái nghịch với Pháp, hoài nghi, do dự, kiêu căng.

Pc 114

Không chánh niệm, sống buông thả, không tu tập, ham ngủ nghỉ, thì đó : lao xuống vực thẳm.

Giải thích

Không tu tập là không phòng thủ các giác quan, là ý tưởng không lúc nào không đen tối, không lo tu niệm.

Pc 115

Thường lo bỏ lỗi cũ, không đánh mất chánh niệm, không lúc nào kiêu ngạo, không chán tu thiện pháp, thì thiện pháp làm cho thức cát tường, ngủ cát tường, đời này cát tường, đời sau cát tường.
Giải thích

Dũng sĩ vũ trang kỹ rồi, tâm không sợ, chân đứng vững, thì giặc khuất phục. Tỷ kheo cũng tương tự, lĩnh hội Pháp rồi, tâm vững, nguyện lớn, thì kiết sử bị diệt vì không hoài nghi, không còn e sợ. Không còn e sợ là không sợ tái tục đọa ác đạo. "Không kiêu ngạo" là không khinh thường kiết sử. "Không chán tu" là không chán tu những thiện pháp phải tu. "Thức ngủ đều cát tường" là sống thanh đạm, vinh không tha thiết, nhục không cúi đầu. "Đời này đời sau cùng cát tường" là sinh ra ở đâu cũng gặp hiền thánh, Thiện tri thức.

Pc 116

Chuyên tư duy, không buông thả, học nhân từ, làm nhân từ. Do những sự kiện này mà không còn lo âu, ý thức thường tự hủy diệt thác loạn.

Giải thích

Chuyên tư duy, vì chính sự tư duy dẫn ra sự giữ giới. Học nhân từ, làm nhân từ là học tập đức tính từ bi và sống theo đức tính ấy. Do đó không còn lo âu là đem từ bi mà hộ trì chúng sinh, không còn sống theo ái dục phẫn nộ mù quáng. Ý thức tự diệt thác loạn là ý thường xuyên chánh niệm, Ma vương biến làm cha mẹ anh em đi nữa cũng không có cơ hội láo dối. Ý thức chuyên niệm là chuyên niệm đức hiệu và danh hiệu của Như lai. Sự chuyên niệm này có khả năng duy trì Phật pháp tồn tại lâu dài.

Pc 117

Hãy khéo tìm nẻo giải thoát, bằng cách sống theo Pháp của Phật, diệt trừ bè lũ tử thần, như con voi thoát khỏi lầu hoa.

Giải thích

Khéo tìm nẻo giải thoát, giải thoát là thoát khỏi luân hồi, và khởi sự là thoát lý gia đình, xuất gia học đạo. Sống theo Pháp của Phật là giữ vững chánh tri kiến, không vướng những quan điểm sai lầm. Trừ diệt bè lũ tử thần. Tử thần, chính danh ở đây là ma chết, là quỉ vô thường. Bè lũ của tử thần là kiết sử. Con voi thoát khỏi lầu hoa, có nghĩa con voi dữ và mạnh nhất, bị nhốt và bỏ đói, nơi chỗ "lầu hoa", nhưng nghe kêu gọi đánh giặc, nó vùng lên, bứt dây xích, đạp đổ lầu hoa, thoát ra đánh giặc. (30)

Ghi chú
(30) Voi dữ, nhất là voi chiến giỏi, có đặc tính nghe kêu gọi đánh giặc thì nổi dữ, vùng mình thoát hiểm để đánh. Cốt ý truyện tích này chỉ có như thế. Nhưng cấu trúc hay hư cấu lôi thôi, nên phải tỉnh giản. Đặc biệt chữ lầu hoa, chính văn là hoa thất, có thể dịch chỗ tốt, nhà đẹp, phòng đẹp, tưởng tượng và dịch thế nào cũng thấy không ổn.

Pc 118

Đối với cái Pháp chính yếu mà ý thức không buông thả, thì khắc phục sinh già bịnh chết, vượt khỏi cái Khổ mà qua đến Bờ bến bên kia.

Giải thích

Tu học Pháp chứ không phóng dật thì hết còn sinh ra bằng thai mẹ. Nếu đang còn tái sinh, thì sinh ra ở những xứ có Phật giáo chuẩn xác, hủy diệt tận cùng nguồn gốc của Khổ.

Phẩm 6, NIỆM

(nhớ nghĩ) có Pc 119 - 140

Pc 119

Nhớ nghĩ cái mừng thì sinh lo, sinh sợ. Không nhớ nghĩ cái mừng ấy thì lo gì, sợ gì ?
Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ có ngoại đạo Bà la môn chỉ có đứa con trai duy nhất, chết khá đột ngột. Ông ngày đêm nhớ con, không thiết ăn, mặc, trần mình mà khóc nơi chỗ chôn con. Ông không quên được cử động và những chỗ nó thường lui tới. Ông đến tinh xá Kỳ hoàn, yết kiến Phật. Phật hỏi, ông có việc gì không mà cả người có vẻ bất ổn? Ông thưa rõ tình trạng của ông. Phật nói, quả là như vậy, do ân ái mà lo rầu. Ông thưa, con không dám nghĩ khác lời Ngài dạy, nhưng thấy ân ái thì ai cũng thích. Ông khiêm tốn cáo biệt. Trên đường về, ông đi qua 1 xóm ăn chơi, thấy 2 người chơi cờ. Ông nghĩ chơi cờ thì nghĩ ngợi cao sâu lắm. Đem lời Phật hỏi họ, họ bảo ông nói đúng đấy. Ông nghĩ, thế là ta có người đồng cảm. Ông vui hẳn lên. Và hỏi lần cho đến khi nghe nói về Ba tư nặc vương ...

Ba tư nặc vương nói với hoàng hậu Mạt lị, có nghe ngài Cù đàm nói ân ái sinh lo rầu không ? Dạ, đúng, quả là ân ái thì lo rầu. Vương nói, hoàng hậu là đệ tử của Ngài, Ngài là thầy của hoàng hậu, làm sao không nói ân ái sinh lo rầu. Nhưng, này, hoàng hậu phải biết ân ái thì vui thích, sao lại bảo lo rầu? Hoàng hậu thưa, hoàng thượng cho phép, thần thiếp mới dám nói. Vương bảo, cứ nói tự do. Hoàng hậu hỏi, hoàng thượng còn nhớ công chúa Kỳ lợi, đại tướng Lưu ly, phu nhân Vũ sí, hay không ? Nhớ, nhớ không quên được. Vậy nếu các người này qua đời, hoàng thượng buồn khổ không ? Buồn khổ hết nói. Hoàng hậu lại hỏi, hoàng thượng thương thần thiếp không ? Thương, rất thương. Vậy nếu thần thiếp phải xa hoàng thượng, hoàng thượng lo rầu không ? Rất lo rầu. Chắc lo rầu đến điên cuồng. Khải tấu hoàng thượng, hoàng thượng có nhớ dân chúng nước Câu tát la này không ? Không những nhớ, mà còn trọng nữa. Có họ, ta mới được như ngày nay. Thế nếu dân chúng ấy biến đổi, hoàng thượng buồn khổ không ? Làm sao không buồn khổ cho được. Ấy thế, chính hoàng thượng tự chứng minh "ân ái mà biệt ly là khổ, oán ghét mà sống chung là khổ" đấy. Phật nói, là nói ý nghĩa này. Bấy giờ Ba tư nặc vương nghe ra, hiểu rõ. Vương nói với hoàng hậu, từ nay ta là đệ tử của đức Cù đàm, đức Cù đàm là thầy của ta. Bây giờ, Mạt lị, ta bái vọng từ xa mà qui y đức Cù đàm, qui Pháp và Tỷ kheo tăng của Ngài, suốt đời ta, ta nguyện không hại ai... Phật từ xa mà thấy nghe tất cả, và nói Pc 119 như trên.

Giải thích

Trong Dục giới, thế giới tình dục, sự lo sợ có gốc rễ chắc nhất, khó đào bới nhất. Gốc rễ ấy là ái dục. Đào bới được gốc rễ này mới thật hết lo hết sợ.

Pc 120

Nhớ nghĩ cái mừng thì sinh lo, sinh sợ ; sự nhớ nghĩ cái mừng được từ bỏ thì từ bỏ được hết bao nỗi cuồng loạn, bị mê hoặc. Tâm ý phục hồi nguyên trạng là nhờ thần lực của Phật ; không gặp Phật thì không thành gì hết.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ có Bà la môn làm ruộng, với qui mô lớn lắm. Ông có người con trai duy nhất, ra đồng coi ruộng. Bất ngờ mưa đá rất lớn, hư hại hết lúa, lại làm chết người con. Bà la môn quá khổ não, chạy ra thành phố mà mình trần chân trụi, không kể gì sang hèn nữa. Lần hồi, ông chạy đến tinh xá Kỳ hoàn. Phật biết ông vẫn có thể đắc độ. Ngài biến hóa trước, ngoài cửa tinh xá thành ruộng cả, lại biến hóa 1 người giống con ông. Khi đến, ông thấy, "thì ra ruộng mình con mình còn cả, ở đây, vậy mà mình chạy tìm quá mệt" ! Tâm ý ông ổn định trở lại, không còn cuồng loạn, bị mê hoặc. Ông đến chỗ Phật, đầu mặt lạy ngang chân Ngài, rồi xin ngồi qua 1 bên.

Thấy ông định tĩnh rồi, Phật, như chư Phật, thuyết cái Pháp "4 thánh đế của Chân như", đó là (1) Khổ ;

(2) Khổ tập hợp ;

(3) Khổ tận diệt ;

(4) Phương pháp làm Khổ tận diệt. Phật thuyết rành rẽ về Pháp như vậy. Bà la môn hoát nhiên đại ngộ, sạch hết bụi trần, được mắt Pháp trong sáng. Ông thủ đắc Pháp, hoàn thành Pháp - cái Pháp không trống rồng, cái Pháp không hoài nghi, nói tóm, ông sống trong "cái Pháp không còn lo sợ của chư Phật". Ông đứng lên, kính lạy ngang chân Phật, 3 lần tự xưng tên mình, nói, từ ngày nay sắp đi, con qui y Phật, qui y Pháp của Phật, qui y Tỷ kheo tăng của Phật, cho đến hết đời sống của con, con nguyện không còn sát sinh, trộm cắp, hoang dâm, dối trá, say sưa. Phật chứng minh cho ông, nói cho ông và những người hiện diện, Pc 120 như trên.

Pc 121

Con người lo rầu, khổ sở đến muôn vàn sắc thái. Như thế toàn do nghĩ nhớ ân ái. Không nghĩ nhớ ân ái thì không còn lo rầu sợ hãi gì nữa.

Giải thích

Con người lo rầu, lo rầu đến phát khóc, có khi phát cuồng, là do ham muốn ân ái. Khổ đến muôn vàn : đói cơm, rách áo; sắc tướng vàng vọt, thân thể hôi hám ; gia tộc phân tán, nghề nghiệp tan hoang ; tất cả toàn do không bỏ được ân ái. Toàn do ân ái. Đường trường luân hồi, khóc sống rồi khóc chết, toàn do ân ái mà ra. Không ân ái, không lo sợ. Không còn nhớ nghĩ ân ái là A na hàm. A na hàm không còn trở lại Dục giới. Ân ái mà còn thì thần thông đủ cả 5 loại cũng vẫn có thể trở lại 3 ác đạo.

Pc 122

Vì vậy, chớ có nhớ nghĩ bất chính. Nhớ nghĩ bất chính sinh ra lắm điều phiền lụy bất thiện. Không nhớ nghĩ bất chính thì không bị xích buộc - có nghĩa không nhớ nghĩ, không phi nhớ nghĩ.

Giải thích

Chớ nhớ nghĩ bất chính. Nhớ nghĩ bất chính là nhớ nghĩ ân ái : phải cắt đứt sự nhớ nghĩ ấy. [Nhớ nghĩ bất chính là vọng niệm : nhớ nghĩ ân ái. Đối nghịch lại là chánh niệm : nhớ nghĩ về Pháp]. Nghĩ nhớ ... phiền lụy. Như lúc bịnh mà sát sinh cả chục cả trăm để cúng vái thần linh, thì bịnh nhân ấy được đặt vào lồng sắt cả trăm lớp, cũng không giữ được khỏi chết. [Cũng như mới sinh mà tiệc tùng đãi đằng, với cả chục cả trăm sinh vật, thì chỉ là tội ác giảm thọ]. Không nhớ ... xích buộc. Xích buộc ở đây là xích buộc tâm trí, không thể hiện được Niết bàn. Không nhớ nghĩ ân ái thì không bị nữa sự xích buộc như vậy. Không nhớ nghĩ, không phi nhớ nghĩ. Không nhớ nghĩ là không ân ái. Không phi nhớ nghĩ là cái Vui vô vi đệ nhất nghĩa.

Pc 123

Tâm niệm cầu phương cách thích hợp để đạt cho được tuệ giác tối thượng. Thích đáng mà không thích hợp với Pháp thì không sử dụng. Chính tuệ giác linh hoạt đưa đến cái Pháp vĩ đại, thành bậc Cực tôn.
Giải thích

Phương cách thích hợp là thích hợp với Pháp để đạt được tuệ giác tối thượng. Thích đáng ... sử dụng, vì không thích hợp với Pháp thì thích đáng chỉ dẫn đến vực thắm ác đạo. Tuệ giác ... vĩ đại là tùng sự với Thiện tri thức để đến Pháp vĩ đại - mà ở đây là tuệ giác chỉ quán, tuệ giác vô lậu, không đồng hóa vào "tà định tụ". Thành bậc Cực tôn là chư Phật thế tôn.

Pc 124

Đừng sống chung với kẻ đam mê, cũng đừng sống chung với kẻ ác cảm. Đam mê đã khổ, ác cảm càng khổ hơn. Buồn bực vì đam mê hay ác cảm thì hư hỏng tính tốt nguyên hữu của con người. (31)

Ghi chú
(31) Pc 124 này có 2 đoản khúc truyện tích tối nghĩa (Chính 4/651, giữa). Ở đây thấy nên bỏ.

Pc 125

Thương nhớ mà chết thì đã chết nhiều lắm. Thương nhớ mãi hoài, sự biệt ly thật quá khổ.
Giải thích

Thương nhớ ... nhiều lắm. Thương nhớ cũng vẫn chết. Chết bà con nội ngoại, chết quen biết lớn nhỏ, chết đời này đến đời sau, đến bao đời sau sau nữa ; chết không ngừng. Thương nhớ ... quá khổ. Thương nhớ hoài, biệt ly mãi, thì bù đầu mà khóc, đấm ngực mà than, cái khổ biệt ly vẫn bất tận.

Pc 126

Nghĩ nhớ sắc tướng thì phải biết về sắc tướng. Chư thiên mà vẫn bị hậu quả riêng. Vui tột độ thì họa áp đến, và bị Diêm vương (32) lục sổ mà xét.

Truyện tích và
Giải thích

[Pháp cú này được Phật nói trong trường hợp sau đây]. Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ Phật nói với chư vị Tỷ kheo, Sắc giới có thiên nhân tên Vui thích, suốt ngày ca nhạc, vui quá nên chết ở đó và sinh xuống nhân gian. Chư vị Tỷ kheo, lại có thiên nhân tên Thích cười, vui vẻ cả cười suốt ngày, cười quá nên chết ở đó và sinh xuống nhân gian. Hai thiên nhân này không lý gì đến cái chết. Họ cho hạnh phúc chư thiên là vô cùng. Nhưng vui thích cùng cực thì tai họa áp đến. Họ lớn tiếng ca hát, hát rằng toàn là tai họa, toàn phải vất đi ! Thế nhưng Diêm vương vẫn làm việc. Ông xét tội phước. Rồi nặng thì giao cho địa ngục lớn, nhẹ thì giao cho địa ngục nhỏ. Cái cân của ông bằng phẳng như mặt nước, tội phước ông cân thật công bằng.

Ghi chú
(32) Dịch sát là vua Chết (Tử vương).

Pc 127

Nếu cả ngày liền đêm tiêu hủy sự nhớ nghĩ về ái dục đối với sắc tướng, thì thế là đào tận gốc rễ sâu nhất của nó, vượt bỏ ngõ hẻm của cái chết.
Giải thích

Ái dục sắc tướng. Sắc tướng nói sát nhất là sắc đẹp : sắc đẹp của người khác phái. Ái dục sắc đẹp là của Dục giới, tiêu hủy bằng sự tính tiến hành đạo không gián đoạn. Gốc rễ ... cái chết. Gốc rễ của ái dục không phải chỉ là ham muốn, mà là cả 3 : ham muốn, tức giận, mù quáng. Ngõ hẻm của cái chết là ngõ nhỏ hẹp, gập ghềnh, chông gai ; ngõ hẻm ấy là gia sản, là lưu luyến không nguôi. Vượt bỏ ngõ hẻm cái chết là vượt qua ngõ hẻm tử vong, đi đến đại lộ Bất tứ.

Pc 128

Ác nói là thiện, Ái nói là phi ái, Khổ nói là vui, nói như thế là toàn do sự phóng dật điều khiển.

Giải thích

Ác nói thiện, thiện này chỉ là ưa thích, cho cái ác mình thích là thiện. Ái nói phi ái là ái nói như thật thà, cốt ý làm cho đối phương yêu thương, mà thôi. Khổ nói vui, cái vui trước vui sau khổ. Phóng dật điều khiển, là cách nói, hơn nữa, cách nhận định như trên, chỉ là của kẻ bị điều khiển bởi sự phóng dật.

Pc 129

Tự nghĩ về mình thì đừng ở chung với người ác. Điều này thì khó thực hiện, vì người ác ưa làm ác.
Giải thích

Tự nghĩ ... người ác, vì ở chung với người ác thì thân miệng ý đều khó mong thanh tịnh. Điều này ... làm ác. Xa lánh người ác thì hóa ra không phải giáo dục cải hóa cho bất cứ ai. Nhưng bất đắc dĩ phải xa lánh, vì họ ưa thích làm ác.

Pc 130

Tự nghĩ về mình thì phải tự vệ cho khéo. Đồn lũy biên phòng phải có hào sâu mới giữ được chắc chắn. Thất thủ vì 3 lý do, và đề phòng với 3 sách lược, người trí phải tự biết lấy.
Giải thích

Tu thì phải tự vệ như đồn lũy biên phòng. Đồn lũy ấy có thể thất thủ vì ngoại xâm, vì nội phản, vì nội ngoại thông đồng. Đồn lũy nội tâm cũng tương tự, phải đề phòng vì kiết sử xâm nhập (33, vì vọng niệm quấy động, vì chúng tương ứng nhau. Đề phòng như vậy là việc của người trí.
Ghi chú
(33) Coi kiết sử là ngoại nhập, có nghĩa Tâm là tự tánh thanh tịnh. Kiết sử chỉ là bụi bám ở ngoài. Tư tưởng này là Đại thừa. Pc Bt mới có tư tưởng này.

Pc 131

Tự nghĩ về mình thì tĩnh lặng mà kiên cường, như đồn lũy biên phòng phải phòng thủ cho chắc từ trong đến ngoài. (34)

Ghi chú
(34) Truyện tích Pc 131 này nói đồn lũy biên phòng phải có 7 cách quân phòng và 4 thứ quân lương, như vậy, giặc không đánh phá được, trừ sự bị nội phản. Nhưng đồn lũy tâm phòng thì không nói gì hết, tức nói "dụ" mà không nói "pháp", kể như không nói gì cả. Nên ở đây phải lược bỏ. Ai muốn biết thì coi Chính 4/652, giữa và dưới.

Pc 132

Phải tự phòng giữ. Cơ hội không dễ lại có. Cơ hội qua đi thì phải lo sợ, thì đọa địa ngục.

Giải thích

Phải tự phòng giữ.

Tâm chí không dao động,
giác quan được tập trung,
biết thành trì Niết bàn
là mát mẻ quang đãng,
nên giữ tâm trong sáng,
không để nhiễm dơ bẩn.

Cơ hội dễ mất.

Hàng ngàn vạn đời kiếp
mới được có một lúc
sinh xứ có Phật pháp,
gặp được Thiện tri thức,
giác quan có đủ cả,
có cơ hội tu học.
"Sinh lúc gặp Phật pháp,
nhờ phước đức đời trước,
có thể diệt kiết sử,
tu chứng vượt thứ tự",
chính đức Phật thế tôn
đã huấn dụ như vậy.

Cơ hội qua đi thì phải lo sợ.

Cơ hội mà thuận tiện
thì lắm kiếp mới có,
đừng để nó qua đi,
thống hận cũng không kịp.

Cơ hội khó khăn còn có, thí dụ, 8 cơ hội cần thiết cũng không điều trần được với vua, đó là lúc ông có tang, lúc ông bịnh nhiệt, lúc ông đang đói, lúc vào thâm cung, lúc bị ngoại xâm, lúc bàn cơ mật, lúc phát giác mưu phản, lúc tĩnh tọa một mình. Cơ hội khó khăn cho sự tu học cũng có 8 điều, đó là lúc có tang chế, lúc đọa địa ngục, lúc đọa ngạ quỉ, lúc sinh 6 tầng trời cõi Dục, lúc sinh biên thùy mọi rợ, lúc sinh tầng trời Trường thọ, lúc sinh xứ có Phật giáo mà bị đủ loại khuyết tật, lúc sinh sau thời đại của Phật mà còn nhằm chỗ như địa ngục.

Phật nói, Chư vị Tỷ kheo,
Như lai xuất thế,
đủ mười đức hiệu,
thuyết ra cái Pháp
mà đầu giữa cuối
đều tận thiện cả,
hóa độ những người
ở trong những nơi
và trong những lúc
khó khăn tu học.

Pc 133

Tìm khắp phương trời, thấy ai cũng nghĩ như ai. Nghĩ rằng ai cũng thương mình. Lấy sự thương mình làm ví dụ thì biết người khác cũng vậy. Nên thương mình thì đừng hại người.

Giải thích

Con người ai cũng sợ chết, ai cũng sợ khổ, ai cũng thương mình. Những cái "cũng" này ai cũng như ai. Do vậy, hãy lấy mình làm điển hình để chớ giết ai, chớ làm khổ ai, chớ ghét ai.

Pc 134

Ai cũng sợ chết,
ai cũng sợ đau.
Tự tha thứ mình
đủ để ví dụ.
Nên chớ giết ai,
chớ đánh đập ai.

Giải thích

Đức Thế tôn đã dạy, "muốn giữ mình thì đừng hại ai".

Pc 135

Như người đi xa lâu ngày, trở về an toàn. Bà con đón tiếp, vui vẻ tất cả.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, nước Xá vệ. Bấy giờ trong hoàng thành nước này có 1 người tên Chuông khánh, bà con rất đông, nhưng bản thân rất nghèo. Bà con gặp, ai cũng ngoảnh mặt làm ngơ. Chuông khánh nghĩ mình vô phước, sinh không nhằm lúc. Anh biết vì nghèo khó nên bà con tệ bạc. Ra đường người cười, về nhà vợ con hất hủi. Thôi, thà đi xứ khác, sống chết nhờ trời. Thà chết xứ người, còn hơn ở đây. Thế là anh đi. Anh làm thuê. Nhớ nỗi tệ bạc của bà con, anh siêng ngày siêng đêm. Lần hồi anh dồn được tài sản vô số. Bạc vàng châu ngọc, lấy xe mà chở, trở về quê cũ. Bà con nghe anh về mà lắm của, nên ai cũng đi đón. Xa nhà lâu ngày, đi bộ chở của, anh tóc rối, râu dài, áo quần dơ bẩn. Bà con không nhận ra, hỏi Chuông khánh ở đâu, anh nói đi ở sau, chốc lát sẽ đến. Bà con đứng chờ, hỏi nữa, anh nói đi ở trước. Tốp trước hỏi, anh nói ở sau. Tốp sau hỏi, anh nói ở trước. Anh về đến nhà, họ vẫn không biết. Họ níu người giúp việc, hỏi, người này chỉ. Họ nói anh đi lâu quá, không ai còn nhớ mặt. Sao anh khác đến thế này? Bà con đón anh, sao anh lừa họ, nói ở sau rồi nói ở trước ? Anh nói, tôi không phải Chuông khánh. Chuông khánh là cái xe chở vàng ngọc kia kìa ! Xưa, tôi nghèo khốn, bà con ngoảnh mặt làm ngơ, nay vì gì mà tìm? Họ nói, nếu chúng tôi hậu đãi anh, làm sao ngày nay anh giàu ? Thôi, ngày mai hãy thăm và mừng nhau. Nhưng, làm sạch râu tóc, tắm gội sạch sẽ, mặc đồ mới rồi, anh xin từ chối lời hẹn của bà con để đến hầu Phật, sau bao ngày xa cách. Bà con cũng muốn đi theo. Họ cùng nhau đến Phật, phục xuống lạy ngang chân Ngài, rồi xin ngồi qua 1 bên. Trong dịp này, Phật nói Pc 135 như trên.

Pc 136

Làm phước thì từ chỗ này đến chỗ khác, [từ đời này đến đời khác], hạnh phúc đến với người làm như người thân gặp người thân.

Mở đầu kính vâng lời Phật mà tự cấm làm ác, thân với người gần Pháp, xa với người xa Pháp.

Gần Pháp và xa Pháp, chỗ họ đến rất khác nhau : gần Pháp sinh chư thiên, xa Pháp đọa địa ngục.

Truyện tích

[Tiếp tục truyện tích Pc 135], Chuông khánh và bà con của anh, nghe Pc 135 thì vui thích, phấn chấn. Họ đứng lên, quì dài, thỉnh Phật và Tỷ kheo tăng đến nhà mà hiến cúng. Phật yên lặng nhận lời. Hôm sau, gần giờ ngọ trai, Phật chỉnh pháp y, cầm ứng khí, cùng chư vị Tỷ kheo tăng, đến nhà Chuông khánh, an tọa theo thứ tự. Anh đích thân hầu Phật ngọ trai. Trai xong, anh bưng nước đến. Phật rửa tay rồi, chú nguyện bằng Pc 136 như trên. Chuông khánh, và bà con của anh, nghe Phật chú nguyện thì lòng mở ra, ý hiểu rõ. Ngay nơi chỗ đang đứng ngồi, họ được "đức tin cùng tột đối với Pháp".

Pc 137

Thích thú với Pháp thì toàn hảo về Giới, chân thành, tin tưởng và thú vị mà tu tập. Ai ra lịnh được cho thân thể thì được mọi người thương mến kính trọng.

Giải thích

Thích thú ... về Giới. Giữ Giới trọn vẹn nhưng không cầu làm Phạn vương, Đế thích, Ma vương, Luân vương, chỉ nguyện rằng, "Nay con giữ Giới trọn vẹn để cầu Tuệ giác tối thượng, toàn giác, chánh giác". Như thế mới gọi là toàn hảo về Giới. Chân thành ... tu tập. Là tin vững chắc, và tu thường xuyên, những thiện pháp sản xuất từ Giới, không e ngại, không phân vân, luôn luôn sống trong trạng thái minh mẫn chứ không phải vô thức, nói thì nói chân thành, không chỉ trích bỉ thử. Ai ra ... kính trọng. Là sắc lịnh cho thân thể làm cứu tinh, làm cầu cống, cho thế hệ tương lai, thì người như thế được mến và trọng, bởi nhân loại, dị loại.

Pc 138

Được mến trọng là do mình tu tập. Như thế thì đời này được thán phục, đời sau hạnh ngộ với chư thiên.

Ghi chú

Pc 138 này không cần giải thích. Nhưng nói đời sau sinh chư thiên thì phải hiểu đó là nói hậu quả tối thiểu, gần nhất, và cho bất cứ ai tu tập gương mẫu. Hậu quả chính xác thì phải nói cuối cùng hoàn thành Vô thượng giác của Phật (như giải thích của Pc 137 đã nói).

Pc 139

Giáo dục cho người tự cấm những điều phi-Pháp ; điều lành thì nghĩ nhớ, điều dữ thì xa lìa. [Đó là nghĩa vụ của người giữ Giới và tu tập rất chuẩn xác].

Pc 140

Lành với dữ, hai điều này khác mà không khác nhau. Dữ thì xuống địa ngục, lành thì lên chư thiên.

Giải thích

Lành với ... khác nhau. Lành dữ khác nhau vì 1 bên được thán phục, hậu quả hạnh phúc, bên kia trái lại. Nhưng 2 bên giống nhau ở chỗ làm cái gì thì có hậu quả cái đó. Dữ thì xuống địa ngục, vì người dữ muốn ai cũng dữ như mình, cũng bị hậu quả như mình. Lành thì lên chư thiên, [xin ghi chú : pháp cú nói như thế, nhưng giải thích nói "thể hiện Niết bàn", nói như vậy xuất sắc hơn].