Tổng Tập Pháp Cú — Pháp Cú Bắc Tông (kinh Xuất Diệu)

Phẩm 14, LỢI DƯỠNG

(lợi dưỡng) có Pc 255 - 271

Pc 255

Cây chuối cây tre mà ruột đặc thì chết. Loài thú có giống mang thai cũng chết. Kẻ sĩ vì tham mà hư hỏng.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ có Tỷ kheo tên Đề bà, thông minh, học rộng ; 12 năm ngồi thiền nhập định mà tâm vẫn chuyên nhất ; 12 năm tu hạnh "đầu đà" mà không hề thiếu sót ; khởi sự tu bất tịnh quán, sổ tức quán, lên đến 4 da hành vị; tụng thuộc 6 vạn kinh Phật mà (chép ra) voi chở không nổi. (Như vậy tam tạng Pali đâu phải đầy đủ). Ấy thế nhưng sau đó ý chí thoái dần, đến nỗi nghĩ xấu : ham cúng phẩm, ưa thế lợi. Ông đến Phật, đầu mặt lạy ngang chân Ngài, xin ngồi qua một bên. Một lát, rời chỗ ngồi, bước tới thưa Phật, dạ, kính bạch đức Thế tôn, xin Ngài dạy cho con cách tu thần thông. Con sẽ tu tập nghiêm túc. Được thần thông, con sẽ du hóa khắp nơi. Phật bảo, Đề bà, hãy gác lại việc tu thần thông. Ông (qua 4 da hành vị rồi), nay hãy tiếp tục tu học 4 pháp ấn của kiến đạo vị, đó là vô thường, khổ, không, vô ngã. Đề bà nghĩ, đức Thế tôn không dạy cho ta cách tu thần thông là vì sợ ta sẽ hơn Ngài, Ngài phải xấu hổ ! Ông đến xin học với các tôn giả Xá lợi phất và Đại mục liên. Các vị cũng nói như Phật. Tôn giả Đại mục liên còn nói thêm, hãy tu 4 thiền định thế gian thì được 5 thần thông. Đề bà tức giận, nghĩ xấu như đã nghĩ về Phật và tôn giả Xá lợi phất. Ông nghĩ, ta xin học thần thông mà không ai dạy ! Ta có chú em là tôn giả A nan. Chú ấy bác văn, cường ký, đủ hết 4 sắc thái từ bi hỷ xả của lòng đại bi. Ta hãy hỏi chú ấy về cách tu thần thông. Tôn giả A nan, (bấy giờ chưa đủ tha tâm thông để hiểu dụng ý của Đề bà), nên dạy cho ông. Được dạy rồi, Đề bà tìm chỗ thanh vắng, chuyên tâm, nhất ý, tu tập đúng cách, và được 5 thần thông, kể cả thuật biến hình.

Với thuật ấy, ông biến mình thành 1 bé trai nhỏ, đẹp, đầu bộ với mặt đẹp như hoa đào, đột nhiên xuất hiện trên vế của thái tử A xà thế. (bấy giờ chưa là vua, càng chưa là Phật tử). Thái tử biết ngay là Đề bà, đùa giỡn không chán, đến nỗi mớm nước miếng cho Đề bà, đặt trên bàn tay mà chuyền qua chuyền lại. Thái tử lại nghĩ, Đề bà bây giờ thần thông hơn Sa môn Cù đàm, nên hằng ngày cung cấp 500 chão thực phẩm. (Chão, hay chõ, có dung lượng 60 đấu và 4 thăng, đặt để thực phẩm hiến cúng Đề bà. Như vậy, bấy giờ, Đề bà đã có, và có thể có khá nhiều, đồ đệ) ?

Bấy giờ có khá nhiều Tỷ kheo đem thưa Phật việc A xà thế với Đề bà. Phật nói, họ làm hại nhau đó. Vì nếu Đề bà không ham lợi lộc thì đâu có bị hậu họa. (Và không mấy thì gian sau đó, 2 ông hẹn nhau, 1 bên hại cha để làm vua, và hại được ; 1 bên hại Phật để làm Phật mới, nhưng không hại được mà tự hại).

Phật xét nguyên ủy của việc này, muốn làm ánh sáng lớn cho tương lai và Phật pháp tồn tại lâu dài, nên nói Pc 255 như trên.

Giải thích

Cây ... chết, có 3 ví dụ. Ví dụ 1 và ví dụ 2, nói cây chuối nhờ ruột không chắc mà sống, cây tre nhờ ruột không đặc mà sống - có nghĩa sống vì bản tính không tham. Ví dụ thứ 3 là con cự hư, nếu nó cũng như đa số loài thú 1 lần giao hợp là có thai, thì cũng không chết. Đằng này nó có thói giao hợp nữa sau đó, nên thai chết, mẹ chết : chết vì tham.

Kẻ ... hỏng. Ở đây, kẻ sĩ là Tỷ kheo. Tỷ kheo chiến đấu với kiết sử, như thể một đại tướng tài ba, đầy dũng khí. Nhưng, ông đại tướng này, vị Tỷ kheo này, sẽ đổ lếu, nếu ham danh ham lợi như Đề bà.

Pc 256

Tham lam vô lý là vì ngu muội. Kẻ ngu muội vì cái tham ấy mà hại người hiền đến nỗi đầu rơi cổ đứt. (47)

Ghi chú
(47) Pc 256 này, nguyên giải thích cho là Đề bà. Giải thích câu trước như vậy có thể đúng. Nhưng rất lúng túng khi giải thích câu sau. Nên phải lược đi. Thì thành ra lời Phật dạy cho bất cứ ai.

Pc 257

Kẻ ngu muội vì ham lợi lộc nên tìm kiếm danh dự. Kẻ ấy nếu là tại gia thì hay ganh với xuất gia, nếu là xuất gia thì muốn được hiến cúng nhiều hơn.

Giải thích

Cho Pc 257 này nói Đề bà, là đúng. "Ông thuộc lòng 60.000 kinh của Phật thuyết, 12 năm ẩn tu trong núi rừng, giữ Giới như giữ 'bình Cát tường', nhưng vì ham danh ham lợi mà công đức tan nát". (Nhưng, phải thận trọng : đừng biến cá tính mà coi như thông bịnh để phỉ báng).

Pc 258

[Tu học theo Pháp] thì không ham danh lợi, không khoe đã tác pháp giải tội cho những người quyền quí, không khoe làm việc là thực thi đại nguyện chứ không vị kỷ, không khoe một cách vô ích những pháp hạnh đã tu và đã thành rất xuất sắc.

Giải thích

Pc 258 này nói đức tính của người tu hành theo Pháp. Đức tính ấy là dũng mãnh tinh tiến trong sự tu tập các pháp hạnh, chứ không ham danh lợi và khoe khoang, (kể cả khoe khoang sự không khoe khoang).

Pc 259

Ngu thì tính theo ngu, cái ngu ấy tăng dục vọng, thêm kiêu ngạo. Trí thì tính theo trí, cái trí ấy diệt dục vọng, được Niết bàn. Hai đường khác nhau đến như vậy.

Pc 260

Nhận định chính xác như vậy, đệ tử Tỷ kheo của Như lai tẩy sạch ý thức lợi dưỡng, sống đời sống "viễn ly".
Giải thích

[

Rất có lý khi nói 2 Pc Bt trên đây chỉ là 1 Pc Nt số 75].

Pc 259, câu ngu ... ngạo. Nói phản nghĩa thì người trung thực không ham cúng phẩm. Các vị có đủ công đức mới đáng nhận cúng phẩm để tạo phước cho người hiến cúng, thừa kế dòng họ chư Phật, tiếp tục công việc hiền thánh.

Pc 260, Nhận ... vậy, là nhận định rằng đem cái thân không có giới đức mà thọ dụng hiến cúng là tự xô ngã xuống ác đạo. Đệ ... lai là hiền thánh 4 đạo quả (mà phải là xuất gia cả), chuyên nhất phụng hành Pháp của Phật dạy, giả sử ngoại đạo và ma vương lung lạc băng bao nhiêu biến tướng cũng không hiệu quả, tại sao, vì chư vị đã có tuệ giác chính xác. Như thế mới gọi là đệ tử chính xác của Phật. Ngoài ra thì sao, thì phải có "lòng tin không còn hoài nghi" đối với Phật, cũng được gọi là đệ tử chính xác của Phật. Tấy ... ly, là như Phật đã dạy, cúng phẩm càng tốt bao nhiêu càng nạp người hưởng thụ xuống ác đạo, không lên được đời sống "viễn ly", tiếp cận Niết bàn. Phải ý thức rằng trong 3 cõi, cõi Dục "loạn nhất". Hãy siêng tu pháp giải thoát, đừng muốn tái sinh ở Dục giới.

Pc 261

Muốn ổn định mạng sống thì phải tự chế, tự tỉnh ngộ, không quan tâm lo tính việc mặc việc ăn.

Giải thích có
Truyện tích

Muốn ... sống. Mạng sống của người tu hành Pháp có 2: mạng sống thân thể, gọi tắt là thân mạng ; mạng sống tuệ giác, gọi tắt là tuệ mạng. Có thân mạng thì có tuệ mạng. Người tu hành Pháp phải nhận định như vậy mà giữ gìn thân mạng khi sinh dưỡng tuệ mạng. Thì ... ngộ. Tự chế thì tự tỉnh ngộ. Tỉnh ngộ bằng những phép mầu giữ giới, đa văn, huệ thí - nói theo đệ nhất nghĩa là bằng sự tu chứng 4 đạo quả. Không ... ăn. [Trước hết nói việc mặc của Tỷ kheo]. Xưa, có 1 Tỷ kheo kính cẩn xin Phật cho phép Tỷ kheo khỏa thân, (chỉ đóng khố) mà du hóa nhân gian. Phật bảo, đó là đề nghị quái dị, mâu thuẫn thánh giới và chánh pháp của Như lai. Khỏa thân như vậy là phép của ngoại đạo Ni kiền tử. Du hành mà khỏa thân, khác gì loài thú.

Có 1 Tỷ kheo khác xin Phật cho Tỷ kheo khoác tấm vải bện tóc. Phật bảo, đó là cách của ngoại đạo, thánh giới và chánh pháp của Như lai không dung cách ấy. Khoác tấm vải bện tóc thì (1) hôi (2) khó gần (3) nhiều chấy rận (4) nhiều mối đất (5) nóng thì nóng thêm, lạnh thì lạnh thêm.

[Nay nói đồ mặc của Tỷ kheo], là 3 pháp y, phụ thuộc là đồ lót trong, đồ quấn dưới. [Nói việc uống của Tỷ kheo] là chỉ được dùng nước mía ép lọc, nước đường đen hòà tan, nước nho ép lọc, nước đường phèn hòa tan. [Nói việc ăn của Tỷ kheo] thì chủ yếu là gạo, và những loại chế biến từ gạo.

Việc ăn là "tùy thí tùy thực", được mời hay cho cái gì thì ăn cái đó. Như Ác sinh úy vương mời 1 vị Tỷ kheo, và lịnh cho thái quan hãy hiến cúng vị ấy thực phẩm như thực phẩm dâng ta. Vị ấy ăn rồi ra về, vương đón hỏi, ngài ăn uống xong chưa? Vị ấy nói, rồi. Vương nghĩ thực phẩm vị ấy ăn uống chắc thô lắm. Nhìn vị ấy không vui thì biết ta nghĩ không sai. Vương mời nữa, vào ngày hôm sau. Vị Tỷ kheo (yên lặng nhận lời rồi) trở về tinh xá. Hôm sau vị ấy đến, vương đích thân dọn thực phẩm ngon. Vị ấy ăn rồi, vương hỏi, thế nào thưa ngài, thực phẩm ngon không? Vị ấy trả lời, tôi ăn như đồ ăn đã dọn ra. Vương thầm nổi tức, ta đích thân dọn mời mà ông vẫn nói ăn như đồ ăn đã dọn ra ! Vương lại mời nữa, nhưng dọn đãi loại đậu mạt hạng, lại chưng với rượu đắng. Vị Tỷ kheo ăn xong, vương hỏi ông ăn ngon không ? Vị ấy trả lời, tôi ăn như đồ ăn đã dọn ra. Vương hỏi, dọn thực phẩm ngon, ông nói ăn như đồ ăn đã dọn ra. Dọn thực phẩm xấu, ông cũng nói ăn như đồ ăn đã dọn ra. Là ý gì vậy, xin ông cho tôi được nghe. Vị Tỷ kheo trả lời, (đơn sơ mà súc tích) như vầy, "Đồ ăn ngon dở gì cũng để sống mà tu. Sống là tốt rồi. Tôi không kể ngon hay dở". Vương nghe như vậy thì quá hổ thẹn, không mặt mũi nào mà nhìn lên. Ta đã lấy tay đấm núi đá, lấy chén đong nước biển ! Ta đem cái tâm của ta ước lượng cái tâm của hiền thánh ! Thì ra các ngài ăn mặc chỉ đủ sống thân mạng để thành tuệ mạng !

Pc 262

Không tự mong ước lợi lộc, không nịnh hót ai, không kết bè đảng mà sống, chỉ lo giữ mình sống đúng với Pháp.

Giải thích

Pc 262 này nói chung cho mọi người, thì nói đừng sống mơ ước viễn vông, đừng nịnh bợ, đừng bè phái. Hãy sống cho nghiêm túc, lý tưởng mà thực sự, chứ không phải tham vọng và mưu đồ.

Còn nói cho Phật tử, nhất là Phật tử xuất gia, thì sống chớ ảo vọng kẻo uổng phí một kiếp làm người, sống chớ chạy theo quyền quí kẻo mất tư cách Tăng bảo, sống chớ dựa bè phái mà mưu lợi dưỡng như Đề bà và 500 đệ tử. Tỷ kheo sống nghiêm cẩn là cùng sống với đại chúng, sách tiến nhau tu học theo Pháp.

Pc 263

Tỷ kheo muốn ổn định mạng sống thì phải tự chế, tự tỉnh ngộ. Hãy sống ẩn mình mà tu tập và dạy bảo cho nhau.

Giải thích

Tỷ ... ngộ. Mạng sống là thân mạng và tuệ mạng (mà Pc 261 đã nói). Tỷ kheo sống với nhau trong đại chúng, cùng nhau tu học và tuyên dương Pháp, là để nuôi dưỡng thân mạng và tuệ mạng, không phải vì phương tiện của mục đích ấy là cái ăn cái mặc. Thì ... ngộ. Là Tỷ kheo tự trang sức bằng xâu chuỗi ngọc giữ giới, đa văn, huệ thí, giải thoát, tuệ giác giải thoát. Như thế đó gọi là sự tự chế tự tỉnh ngộ của Tỷ kheo. Sống ẩn mình, dịch đủ là như chuột núp trong huyệt : thật khó nghe ! Nên phải lược bó ví dụ này. Mà ... nhau. Ấn cư mà tu và dạy nhau như vậy thì đức tính Tỷ kheo đã có càng có hơn lên, tiếp cận Niết bàn; nhân loại và phi nhân loại không có cơ hội làm phiền.

Pc 264

Tỷ kheo muốn ổn định mạng sống thì phải tự chế, tự tỉnh ngộ. Hễ được cúng phẩm thì biết vừa đủ, nhớ mà giữ một điều là không bao giờ biết vừa đủ trong việc tiến tu các thiện căn.

Giải thích

Pc 264 này cần giải thích vài điều. "Cúng phẩm" ở đây bao gồm y phục, thực phẩm, đồ nằm và thuốc. Cúng phẩm này hễ được có là luôn luôn biết vừa đủ thì thôi, không ham tốt, ham nhiều. "Nhớ mà giữ một điều" là trái với sự biết vừa đủ cúng phẩm, mà không bao giờ thấy vừa đủ trong việc tiến tu thiện căn. Thiện căn ở đây là ngũ căn (tín, tiến, niệm, định, tuệ), tiến lên ngũ lực để làm căn bản, rồi tiến lên cao hơn, toàn hảo hơn.

Pc 265

Kiềm chế cái lợi, hạn chế cái có thể có, tôn thờ giới luật và chỉ quán, thì được các bậc tuệ giác ca tụng, được sự tinh khiết không mỏi mệt.

Giải thích

Bậc tuệ giác ở đây, ngoài các đức tính xuất sắc, đặc biệt có phong cách nâng đỡ và tác thành đạo hạnh cho những người nhất tâm tu học.

Pc 266

Tỷ kheo có 3 sự thấu suốt, sống siêu thoát, không phiền lụy, nên ít người biết đến, nhưng các bậc tuệ giác ai cũng biết, cũng nhớ.
Giải thích

Tỷ ... suốt. Thấu suốt là đạt hay minh. Tuy chưa toàn hảo và tuyệt đôi như Phật, nhưng Tỷ kheo, mà là Tỷ kheo La hán, đã có 3 đạt hay minh. Một, trình độ xuất sắc, tự biết chính xác, không còn nghi ngờ gì nữa về sự giải thoát của mình. Hai, đã hết phiền não, tức lậu tận thông. Ba, được trọn ngũ thông còn lại trong lục thông. Sống ... lụy. Tỷ kheo La hán đủ cả lục thông thì vĩnh viễn làm cho vua Chết và vua Ma phải đầu hàng. Nên ... đến. Các vị Tỷ kheo La hán không qua lại trong nhân gian, nên nhân gian ít người biết đến. Biết đến, nhớ đến các vị là các bậc tuệ giác toàn hảo.

Pc 267

Sự ăn uống cũng ích lợi cho người. Bởi vậy, nếu có thói ganh ghét xảy ra trong sự ăn uống [thì đó là thói quen của những kẻ mới sống chung].

Pc 268

Qui tụ những người quen thân, miễn cưỡng khoác mặc pháp y. Nhưng trong lòng chỉ trông mong đồ ăn đồ dùng mà thôi.
Giải thích

Đây là những kẻ "đường đi năm cũ một bước không dời".

Pc 269

Phải ý thức trong mọi sự tồi tệ, lợi dưỡng đáng sợ nhất. Thế nên ít nhận cúng phẩm thì không có gì bất an trong lòng. Vị Tỷ kheo siêu thoát là như vậy.
Giải thích

Một phần "hiện pháp lạc trú", niềm vui ngay trong đời sống hiện tại, của vị Tỷ kheo tri túc, là như vậy.

Pc 270

Không ăn thì không sống. Có ai không từng ăn 1 viên thực phẩm ? Nên việc trước hết là phải hiểu về cái ăn. Hiểu cái ăn thì hết ganh hết ghét.

Giải thích

Tỷ kheo hiểu cái ăn qua 3 cách. Cách 1, ăn giúp sống thân mạng và giúp thành tuệ mạng. Cách 2, ăn thì phải xét theo ngũ quán. Cách 3, ăn có 4 mặt, gọi là tứ thực - đúng là triết thuyết độc đáo và xuất sắc về cái ăn.

Hiểu cái ăn như vậy thì hết ăn một cách vô thức, hết ăn thản nhiên, hết ăn một cách khoái trá, hết nói ăn là duy vật, hết tồi tệ về cái ăn.

Pc 271

Thói ganh ghét thương tổn cho mình, trước khi thương tổn đến người. Đánh người thì bị người đánh, điều này không miễn trừ cho ai cả.
Giải thích

"Vì vậy, đừng gặp lợi dưỡng thì cho phải là của ta, để rồi ganh ghét mà không trải rộng ra".

Phẩm 15, PHẪN NỘ

(tức giận) có Pc 272 - 285

Pc 272

Không đáng giận mà nổi giận, không nên ác mà làm ác, thì kẻ ấy phải khổ, hết đời này đến đời sau.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn Cù sư, xứ Câu xa di. Bấy giờ có khá nhiều Tỷ kheo ở đó. Họ thường nghịch nhau. Phật bảo, thôi đi, chư vị. Chư vị phải biết, chánh pháp của Như lai xác định "oán thù không làm hết được oán thù ; làm hết được oán thù chỉ có nhẫn nhịn". Tại sao ư, hãy nghe Như lai kể 1 truyện tích.

Quá khứ xa xưa, vua nước Ca thi tên Phạn ma đạt, vua nước Câu tát la tên Trường thọ. Phạn ma đạt huy động 4 binh chủng tấn công xâm lăng lãnh thổ của Trường thọ. Ông này nghinh chiến, cũng với 4 binh chủng, bắt sống Phạn ma đạt, đánh tan binh lực của hắn. Nhưng nói, tôi phóng thích ông về nước. Từ nay đừng phản nghịch nữa. Hãy sống hòa bình với nhau. Không bao lâu, Phạn ma đạt lại tập hợp binh lực, đến đòi đánh nhau. Trường thọ nghĩ, trước đây, Phạn ma đạt đánh cướp nước ta. Ta nghinh chiến và đại thắng. Ta đã phóng thích ông ấy, đề nghị sống hòa bình với nhau. Thế nhưng Phạn ma đạt lại đến gây chiến. Trường thọ nghinh chiến hơi khinh thường. Dĩ nhiên bị Phạn ma đạt đánh bại. Ông thoát được. Cùng hoàng hậu và 1 thị thần, ông ẩn cư trong núi sâu. Ông lại tính, ẩn cư mãi như vầy thì sống sao được. Ta nên ôn tập thi nhạc để du ca kiếm ăn. Giỏi nhạc rất nhanh, hội nhập thi nhạc với nhau rất chóng, ông kiếm sống tạm được.

Lúc ấy có 1 đại thần của Phạn ma đạt, xuất thân từ đẳng cấp Phạn chí, nghe ở đây có 2 vợ chồng hàn sĩ du ca kiếm sống trong dân gian. Ông bảo người đi gọi để nghe hát. Họ đến, và ông nghe rồi, vui lắm. Ông nói vợ chồng 2 người cô đơn, túng thiếu. Hãy đến ở trong nhà tôi, dạy cho hậu sinh. Tôi không để 2 người khổ vì cái ăn cái mặc. Ăn ở hơi yên thì vợ hàn sĩ sắp sinh. Bà nói với chồng, em cầu nguyện khi sinh con được 4 binh chủng vây quanh mấy vòng, được màn trướng đẹp mà nằm trong đó, được uống nước rửa lưỡi gươm sắc. Kiếm được không anh ? Chồng nói, mình bị Phạn ma đạt cướp hết rồi, làm sao xoay sở được 3 việc ấy, em ? Vợ nói, không được thì em đành chết thôi, sinh con làm gì, anh ! Đang nói bàn bế tắc như vậy thì vị đại thần cho gọi người chồng để nghe nhạc. Ông nói, tôi nghe tiếng nhạc của anh không vui. Anh bịnh ? hay lo nghĩ gì ? Người chồng kể nỗi lo nghĩ của mình. Vị đại thần bảo, hãy yên trí. Tôi sẽ giúp. Ông giúp rất chu đáo. Và người vợ hàn sĩ sinh được 1 bé trai, mặt mày rất đặc biệt, mình đầy sắc tướng tôn quí. Vị đại thần thấy bé thì hướng về bà mẹ, quì xuống, 3 lần khen rằng "lành thay" ! Và nói khá lớn, rằng quốc gia Câu tát la lại sinh thánh chúa, nối dòng chính thống. Quốc gia Câu tát la sẽ lại cường thịnh như lửa bùng lên. Ông hạ nghiêm lịnh cho bản bộ binh sĩ không được loan truyền lời ông, không được tiết lộ việc này. Ai trái lịnh thì phải chịu tử hình tức khắc.

Bấy giờ Phạn ma đạt dò biết Trường thọ vương du ca kiếm sống. Hắn huy động đám tẩu cẩu bắt được, giam kỹ trong lao ngục. Thái tử Trường sinh lớn dần, đến những người quyền thế mà có lương tâm, xin họ làm phước hồi hướng cho cha khỏi nạn. Phạn ma đạt dò nghe như thế, đùng đùng thịnh nộ, điệu ngay Trường thọ vương ra chợ. Thái tử đi phía sau, cầm gươm sắc, nói lớn cho cha nghe, rằng con đủ sức giải thoát cho cha ở đây ! Nhưng Trường thọ vương bảo, ngưng lại ! Ngưng ngay đi con ! Con hành động đừng nhìn ưu điểm hay nhược điểm của người. Người hai bên đường nói, ông sắp chết nên nói không bình tĩnh ! Nhưng ông nói, chú bé khôn ngoan trong đây biết tôi vừa nói gì. Ông bị đưa ra chợ, chặt làm 7 khúc. Trường sinh thấy mà máu cả người sôi lên, nhưng cố nén đau đớn tức giận, không dám để lộ ra.

Trường sinh lại đến những đại thần có lương tâm, nói cha tôi không có lỗi gì cả. Vậy mà bị vua các ngài giết chết một cách ngang ngược, phơi thây giữa chợ, không ai nhặt liệm. Xin các hiền sĩ giúp tôi thu liệm thây cha, xây mả cao mà thờ. Trường sinh lại nghĩ, Phạn ma đạt thật tàn độc. Ta phải ra khỏi xứ này. Hắn bắt được, không khỏi tai họa như cha. Chàng đem mẹ trốn đi. Và cũng học và sống bằng du ca. Nhưng lần hồi, chàng trở lại cái xứ có mả cha. Phạn ma đạt nghe có thanh niên du ca nổi tiếng. Hắn cho người gọi đến thâm cung của hắn. Ngày đêm hắn nghe nhạc không chán. Hắn tin chàng, coi như con hắn sinh ra.

Một hôm hắn đi săn cho vui. Hắn nài Trường sinh đánh xe. Chàng cho xe đi lần vào chỗ hiếm, không ai lai vãng, không phải đường chính, binh sĩ cũng không cần đi theo. Trường sinh nghĩ, xưa, mày dày xéo nước ta, cưỡng đoạt dân ta, giết oan cha ta. Nay ta không báo thù thì chờ ngày nào nữa. Chàng cho xe vào núi sâu hơn. Phạn ma đạt bảo, ta mệt rồi. Hãy dừng nghỉ ở đây. Lại bảo, anh ngồi xuống: Ta muốn gối đầu trên vế của anh. Và hắn ngủ. Trường sinh vừa nghĩ vừa nói, nhỏ nhưng rõ, rằng tên vua tàn độc này ! Ta phải trả thù. Bây giờ là đúng lúc. Chàng rút gươm, chờ hắn trở mình đưa cổ ra. Thế nhưng lúc đó chàng nhớ lời cha răn dạy lúc sắp bị giết, rằng đừng nhớ nghĩ đến cái hay cái dở của người mà mình khó chấp nhận. Ta làm trái lời cha thì không phải đứa con hiếu thuận. Giết hắn thì ta là nghịch tử, trái nghịch tình ý cha lúc sắp chết. Nghĩ đến cha, đến tình ý của cha, Trường sinh đành nuốt giận, tra gươm vào vỏ. Ngay lúc ấy, Phạn ma đạt kinh hoàng trong mộng, bừng tỉnh, cả người toát mồ hôi, da và lông run lên. Trường sinh hỏi, ngài đang ngủ, vì gì mà hoảng dậy? Hắn nói, anh biết không ? Vừa rồi ta mộng thấy con trai Trường thọ vương là Trường sinh, tay phải cầm gươm, tay trái xoắn nhổ bối tóc của ta, chờ ta ngửa cố ra, bảo, mày biết không, ta muốn báo thù mày đây. Nhưng rồi bảo ta, xưa, khi cha ta lúc sắp bị mày giết, đã khẩn thiết bảo ta, "muốn thắng thù oán thì phải dùng sức Nhẫn". Vì chiêm bao thấy như vậy mà ta kinh hoàng, bừng tỉnh. Trường sinh nói, ông ngủ lại đi, đừng sợ. Ông biết không, Trường sinh, con trai Trường thọ vương, là ta đây. Xưa, cha ta thống lý quốc dân bằng chánh pháp, không để ai oan ức. Ông mưu đồ phản trắc, xâm lăng nước ta, cướp đoạt dân ta, bạo sát cha ta. Ta muốn báo thù thì có cơ hội nào hơn dịp này. Nhưng ta nhớ lời dạy của cha ta, rằng ở đời phải trọng tín nghĩa, chớ nhớ oán thù. Thù mà trả thù thì thù không tan. Tôi trái tình ý cha tôi thì bất hiếu. Vì phụng hành lời cha mà tôi thu gươm vào vỏ. Tôi tha tội cho ông. Từ nay tôi không nhớ đến tội ấy nữa. Bây giờ tôi đưa ông về hoàng cung của ông. Về đó rồi, ông xử tôi bằng hình phạt gì tùy ý, kể cả việc chém chết tôi.

Thế là Trường sinh đánh xe, chở Phạn ma đạt và bản thân mình cùng về hoàng cung của ông. Ông ta tức khắc triệu tập triều đình, bảo, ý các khanh nghĩ thế nào, nếu thấy Thái tử Trường sinh, con Trường thọ vương, thì xử trí ra sao ? Người nói phải chặt tay chân hắn. Người nói phải lột da hắn đi. Người nói phải dùng tên kim loại nung nóng mà bắn hắn. Miệng lưỡi bàn tán om sòm. Phạn ma đạt chỉ Trường sinh mà nói với triều đình, Thái tử con Trường thọ vương là người này đây. Các khanh đừng có ý hại Thái tử. Bởi vì chính ta, nhờ chính người này, mà được sống còn. Nói rồi, ông tắm rửa cho Thái tử Trường sinh, mình mặc hoàng bào, đầu đội vương miện, lại gả cho 1 công chúa con ruột, thiết đàn bái lập làm hoàng đế vương quốc Câu tát la.

Phật bảo, chư vị Tỷ kheo, xưa, vua chúa cũng có những người kềm chế ý đồ, tự giữ cẩn trọng, bằng cách giữ đức Nhẫn vững như đất lớn, coi kẻ thù như con ruột. Họ sống không thù oán. Huống chi chư vị là những người con của dòng họ tôt, đem lòng tin vững chắc mà xuất gia học đạo, cạo bỏ râu tóc, mặc áo giải thoát, lại không có đức Nhẫn, chỉ trích lẫn nhau, bé xé ra to ! Như thế nên chăng? Bấy giờ Phật nói cho chư vị Tỷ kheo Pc 272 như trên.

Giải thích

Pc 272 này có 1 đạo lý. Đó là con người vốn không là tội ác. Tội ác nổi lên là phi lý. Phi lý như vậy, tức tội ác như vậy, nếu không có sức mạnh của đức Nhẫn thì lấy gì đàn áp cho được cái khổ phi lý ?

Pc 273

Mình sơ hở ô nhiễm trước, sau đó làm hại người về sự ấy. Hai bên cùng bị tai hại như bầy chim theo nhau sa lưới.

Giải thích

"Bầy chim theo nhau sa lưới" được dẫn 1 ngụ ngôn như sau. Con diều hâu bắt được bầy chim, trong đó có con chim sẻ Xà lộ, nói với diều hâu, rằng lỗi tại bọn ta. Nếu bọn ta không rời chỗ ở như cũ thì làm sao anh bắt được ? Diều hâu hỏi, chỗ cũ ở đâu ? Ở trên đỉnh núi cao hay trong khe sâu. Ở những chỗ đó anh không bắt được đâu. Diều hâu bảo, ta thả mày, cho mày về chỗ cũ. Để coi sức ta bắt được không ? Chim sẻ về rồi, ở giữa 2 vách đá, gọi to mà bảo diều hâu, đủ sức bắt ta thì mời anh hạ xuống chiến đấu ! Diều hâu nghe nói, nổi giận như lửa, vỗ cánh, rán sức, từ trên không nhào xuống để bắt chim sẻ. Chim sẻ vào ẩn trong 2 vách đá. Diều hâu sải cánh đáp xuống rất mạnh, va đá mà chết. (Ngụ ngôn này rõ ràng không đúng ý và việc của Pc 273).

Pc 274

Hại người thì bị người hại,
thù người thì bị người thù,
mắng người thì bị người mắng,
đánh người thì bị người đánh.

Pc 275

Không biết chánh pháp, mạng sống ngắn ngủi mà vẫn tăng thêm kiết sử. Như thế mà gọi là Sa môn được sao ?

Giải thich Không ... pháp. Là bậc xuất gia thì ngày đêm hành đạo, phước độ chúng sinh. (Trái lại), mình mặc pháp y mà làm bại hoại biểu tượng ấy. Như thế gọi là không biết chánh pháp. Mạng ... ngủi. Sống trong thời kỳ vẩn đục, nói là trăm năm nhưng nằm mất một nửa. Vậy mà không chánh tâm tu tập chỉ quán, vẫn đi vào đời sống phàm phu. Như thế gọi là (không ý thức) mạng sống ngắn ngủi. Mà ... sử. Cái thân con người rất khó có. Vậy mà có rồi không tinh tiến hành đạo, lại sống xuôi theo dòng đời, không lo quang hiển Tam bảo, dạy bảo hậu lai, thì 3 đường 8 nạn biết ngày nào trống vắng. Như thế đó gọi là tăng thêm kiết sử. Như ... sao. Là bậc Sa môn (Trưởng tử của Phật) mà không biết chánh pháp, không lo mạng sống quá ngắn, không ngừng tăng trưởng kiết sử, thì "gọi là Sa môn được sao" ?

Pc 276

Con người chê nhau là có từ xưa đến nay. Nói nhiều bị chê, nói ít bị chê, nói vừa bị chê. Đời không ai không bị chê.
Truyện tích

Xưa, Phật ở trong vườn tre Ca lan đà, thành La duyệt kỳ. Bấy giờ Đề bà đến Phật, lạy rồi đứng một bên. Giây lát sau, bước đến, thưa rằng, con thấy Phật già yếu quá rồi, xin giao thánh chúng cho con chỉ dạy như Phật. Phật bảo, Đề bà, lời thỉnh cầu của ông là không biết lo nghĩ đến hậu họa cho chính ông. Còn việc lãnh đạo thánh chúng thì đến như các tôn giả Xá lợi phất và Mục kiền liên, Như lai cũng chưa giao phó, huống chi giao phó cho ông? Đề bà, vốn là người hay ganh ghét, nghe Phật đề cập 2 tôn giả, coi thường mình dầu mình là em, thì thề tìm cách thủ tiêu đến tuyệt tích thầy trò của Phật trong quốc độ này. Ông lạy Phật, cáo từ. Ra về, việc chính yếu của ông là đến đâu cũng ngụy biện, kết quả dụ được vài mươi người. Nghe Phật thuyết pháp cho đại hội đông đảo, Đề bà bảo đồ đệ, chớ nghe những gì ông Cù đàm nói. Ông ấy nói không đúng chánh pháp. Còn ta, ta biết, và sẽ dạy cho các người, những kinh điển và những ý nghĩa sâu, rộng. Cứ như thế, ông tìm hết cách nói, nhằm mục đích gây rối thánh chúng của Phật. Phật khuyên ông thận trọng, chớ phá Tăng hòa hợp. Hậu quả việc này quá khốc liệt. Nhưng Đề bà không chịu thay đổi hành động.

Phật biết Đề bà quyết chí phá Tăng hòa hợp. Nhưng Phật nói rõ, nếu Tỷ kheo không cạnh tranh danh lợi, nhất là lợi, thì Tăng hòa hợp không ai phá hoại được.

Đề bà tuyên ngôn, ai tôn thờ ta là bậc cực tôn, thì phải tiếp thu và thừa hành 5 điều. Thừa hành 5 điều này thì mau chóng giải thoát, cần gì bát chánh đạo của Sa môn Cù đàm quy định. Sau đây là 5 điều ấy. Một, suốt đời chỉ dùng 3 pháp y. Hai, suốt đời chỉ đi khất thực. Ba, suốt đời không ăn thịt. Bốn, suốt đời ngủ không đắp chăn dưới gốc đại thụ. Năm, suốt đời không nhận không cất tiền bạc, vàng ngọc. Đề bà xác quyết, Tỷ kheo tu 5 điều này thì hết hữu lậu, được vô lậu, cần gì phải tu bát chánh đạo. Tuyên ngôn như vậy rồi, Đề bà đứng lên, bước đi, với bên trái là đại đệ tứ Kiên trà bà, bên phải là đại đệ tử Cù ba lị, và theo sau là 500 Tỷ kheo. Về chỗ ở, họ quây quần quanh ông, và ông thuyết pháp cho họ nghe pháp của ông.

Và 2 vị tôn giả Xá lợi phất cùng Mục kiền liên đến với họ. Đề bà thấy 2 vị thì lớn tiếng khen ngợi, rằng tốt lắm, 2 vị Tỷ kheo ! Ta được lợi ích rất lớn, khi 2 vị biết ta thành Phật, độc tôn trên cả 3 cõi, nên trí tuệ và thần thông như 2 vị tự đến với ta. Tức thì Đề bà bảo 2 đệ tử tay trái và tay phải của mình rời chỗ, mời 2 vị tôn giả ngồi vào đó, 2 bên trái phải của ông. Rồi, với phong cách y như Phật, Đề bà bảo 2 vị, rằng ta đau lưng, cần nghỉ 1 lát, 2 vị hãy thuyết Pháp cho thánh chúng của ta. Còn Đề bà nằm sát đất, nghiêng hông bên phải, rồi buồn ngủ nên nghiêng hông bên trái mà ngủ. Tôn giả Mục kiền liên biểu hiện thần thông mà đệ tử Đề bà chưa thấy bao giờ. Còn tôn giả Xá lợi phất thuyết trình Pháp của Phật đem lại "hiện pháp lạc trú", (sống vui, ngay trong hiện tại) ; Thánh chúng của Phật toàn hảo về giới đức, về định tâm, về tuệ giác, về giải thoát, về tuệ giác giải thoát, làm ruộng phước tốt nhất cho trần gian. Bấy giờ chư vị Tỷ kheo của Đề bà, suy nghĩ và bảo nhau, hôm nay thấy và nghe 2 vị tôn giả trình bày, mới biết chúng ta đã đi theo cái giả, không hiểu cái thật. Họ đi theo 2 ngài, khi 2 ngài ra về. Tỷ kheo Cù ba li (tay phải của Đề bà) đánh thức Đề bà mà nói, ngủ gì lắm thế ! Đề bà tỉnh giấc, biết tình trạng đã xảy ra, lòng rất ưu phiền.

Pc 277

Xương đã đứt. Mạng đã chết. Tài sản tan hoang. Quốc gia sụp đổ. Vậy mà phục hồi được cả, [là nhờ đức Nhẫn, không lấy oán trả oán].

Truyện tích và
Giải thích

Pc 277 này Phật nhắc lại Pc 272, nói về Trường thọ vương, để huấn thị chư vị Tỷ kheo nhớ lấy đức Nhẫn, thán phục sức mạnh của đức Nhẫn, sống hòa kính bằng Pháp.

Pc 278

Ai mắng nhiếc ta, mà ta thấy mình hơn hay thua theo ý mình nghĩ, thì oán thù không bao giờ hết được.

Giải thích

Người chửi mắng là đã uổng mất tư cách. Người bị chửi mắng mà, đối với sự chửi mắng ấy, thấy được hơn hay bị thua, thì tâm lý oán thù sẽ đanh lại như sắt, khó bớt hay hết được.

Pc 279

Không thể lấy oán trả oán, vì không bao giờ do đó mà hết oán thù. Nhưng lấy đức Nhẫn mà đối xử với oán thù, thì oán thù chấm dứt - Điều này chính là Pháp của Như lai.
Giải thích

Phật nói với những người nghe Pháp, rằng Như lai nhớ lại, trong vô lượng kiếp tu hành, không thấy ai lấy oán trả oán mà hết oán, chỉ thấy ai đem đức Nhẫn đáp lại oán thù thì oán thù tiêu tan. Thế nên đem đức Nhẫn kết thúc oán thù, mới là Pháp, là định tắc mà Như lai xác quyết và công bố. Các người chớ theo thói thường, nghĩ đức Nhẫn là nhu nhược. Không, đức Nhẫn không nhu nhược. Đức Nhẫn là sức mạnh, rất mạnh, chiến thắng được mọi sự mà trần gian cho là oán thù mới thắng.

Pc 280

Có bạn thân mà tốt (48), mới du hành vào mọi cảnh ngộ (49) của cuộc sống, [đặc biệt cuộc sống tu hành]. Với người bạn như vậy thì đứng quan tâm gì khác, ngoài sự đồng nhất chuyên tâm vào chí nguyện hướng thiện : [hướng vào Phật].

Ghi chú
(48) "Bạn thân mà tốt", điển ngữ gọi là Thiện tri thức. (49) "Vào mọi cảnh ngộ", dịch sát phải là vào mọi thế giới - với sự du hóa nhiều quốc độ và nhiều đời kiếp, để tu và hành Bồ tát hạnh.

Pc 281

Nếu không có bạn tốt thì thà độc hành, quan sát cho phong phú, để có thể độc thiện mà không sai lầm.
Giải thích bằng
Truyện tích

Xưa, có vua nước thù địch, động binh để cướp đoạt nước láng giềng. Đại thần nước này báo động cho vua mình biết. Vua nói, không khổ sở tai hại gì đâu. Vua cũng nói như vậy, khi đại thần thông báo giặc áp sát biên giới, giặc áp gần hoàng thành. Rồi giặc chiếm đóng ngoại thành, đại thần xin vua xuất quân chống giữ và kháng chiến, vua vẫn nói như trên. Giặc vào thẳng cung điện, đại thần khải tấu vua tính thế nào. Bấy giờ vua gội rửa sạch sẽ, nhưng mặc đồ tầm thường, tự đem lương thực đến gặp vua nước thù địch, nói, thành quách cung điện này, nay, là của ông. Còn tôi, tôi vào trong núi, tu tập đạo đức, ăn đủ sống, mặc đủ che, thì thôi. Vua nói thêm, bằng lời chỉnh cú :

Tôi ăn mặc như vầy
là tự muốn ẩn thân.
Tôi đế ông làm vua,
cầu ông nhiều hạnh phúc.
Tôi thà ở núi non,
ăn thô và mặc xấu,
ăn trái, tu Sổ tức,
bạn bè với hươu nai.
Chứ không ở ngôi vua,
tra khảo, làm khổ dân.
Người trí lo đời sau,
không tạo ác nghiệp nữa.
Tôi xét ông động binh
là muốn sát hại tôi.
Thân tôi là đồ bỏ,
giết nó, chớ giết dân.

Ông vua nước thù địch nghe nói như vậy thì suy ngẫm kỹ, rồi trả lời cũng bằng chỉnh cú :

Khoái thay, bậc đại ngộ !
lấy Pháp làm tướng sĩ,
mang cung tên công đức,
đại phá quân đội tôi.
Oán, nhưng trí, vẫn hơn,
Thân, mà ngu, ích gì.
Lấy trí giác làm đầu,
thì cứu độ tất cả.

Và ông vua thù địch này triệt thoái quân đội về nước mình, giao trả tất cả cho ông vua nước ấy. Do vậy, Pc 281 này nói, "Quan sát cho phong phú, để có thể độc thiện mà không sai lầm".

Pc 282

Nhẫn nhịn thắng oán thù. Lương thiện thắng gian ác. Chiến thắng thì thiện thí. Chí thành thì phục thiện.

Pc 283

Tu học mà không có đồng bạn, không có Thiện tri thức, thì thà đơn độc giữ Pháp, không hòa đồng với những kẻ cuồng si.

Pc 284

Thích thú giới luật, tu tập pháp hạnh, thì cần gì phải có bạn bè. Hãy sống độc thiện, không lo âu, như voi.

Pc 285

Hãy như voi chúa trong bầy voi, nó đủ cả 6 ngà; tâm thức của nó tương tự với Như lai, ở sự độc thiện, thích thú yên tĩnh.

Phẩm 16, DUY NIỆM

(chuyên chú tư duy) có Pc 286 - 304

Pc 286

Hãy nhớ hơi thở ra, hơi thở vào, chuyên chú cho đủ cho chắc. Từ lúc bắt đầu đến lúc thành thuộc, phải đúng với sự chỉ dẫn của Như lai.

Giải thích

Tu học Pháp thì xét cho khéo, về 2 cánh cửa đầu tiên, của Niết bàn bất tử, đó là chuyên chú vào hơi thở (tức Sổ tức quán) và xét thân không tinh khiết (tức Bất tịnh quán). [Pc 286 nói khá nhiều về Sổ tức quán], khởi sự theo dõi hơi thở mà đếm để tập định tâm. (Còn Bất tịnh quán, Pc 286 chưa nói, nhưng phần Giải thích có nói, đại lược như sau). Ai tu pháp hạnh ấy thì hãy đến những khu rừng thây chết (của Ấn độ cổ), nhìn cho rõ hình hài người chết bộc lộ cả ra. Rồi về tinh xá, tưởng nhớ lại, thấy thân mình cũng sẽ như vậy, chẳng khác gì cả. Đó là khởi sự quan sát thân thể không tinh khiết để khống chế sắc dục.

Pc 287

Tu tập như thế thì chiếu sáng vào trần gian, như vầng thái dương khi tan mây mù. Do vậy mà đi đứng cũng tu luyện, tư duy, nằm ngồi càng không quên mất.
Giải thích

Hiệu năng của sự tu tập cơ bản như vậy có khả năng (1) khống chế tà niệm và sự vọng động của nó, (2) tạo ổn định cho tư duy, (3) làm cho trí tuệ của tư duy sáng lên, thấy rõ thực chất cuộc đời. Trí tuệ ấy là cánh cửa đầu tiên của Niết bàn bất tử.

Pc 288

Tỷ kheo chuyên tư duy tu về sổ tức quán [và bất tịnh quán], thì mở đầu hữu ích, sau hết toàn hảo. Mở đầu đã tâm đắc, kết thúc lại xuất sắc, [vị Tỷ kheo này] đã thề, (và nay thực sự), không muốn nhìn thấy nữa, sự sinh tử luân hồi.

Pc 289

Bản thân vị Tỷ kheo này sống ở vị trí nào, cụ thể của sự sống ấy [là Thọ], là hưởng thụ lạc thú của 6 giác quan. Chấm dứt lạc thú ấy bằng định lực là tự thể hiện Niết bàn.

Pc 290

Đã có sự chuyên chú tư duy thì tự tiến tu cho mạnh mẽ. Không tiến tu như vậy thì không bao giờ được gì cho đúng ý nguyện tu học về Pháp.

Pc 291

Người tu hành đúng ý nguyện như vậy thì vượt khỏi bao nỗi cực nhọc do ái dục gây nên. Ai đánh thức ý nguyện và tư duy của mình, thì người ấy cảm nhận được lạc thú Giải thoát.

Pc 292

Đánh thức ý nguyện và tư duy, cảm nhận lạc thú Giải thoát, thì tiến tu cho kịp và đủ. Như thế sẽ vượt khỏi lãnh địa của già và chết.
Giải thích

Giải thích Pc 292 có vài chi tiết đáng chú ý. Một, cốt yếu của sự tu tập là "buộc ý thức vào sự sáng", không dám ngủ nghỉ tùy thích. Ngủ nghỉ không đem lại thành công nào về Pháp. Phật mà nằm xuống là nghiêng hông bên phải, 2 chân chồng nhau, " nghĩ tưởng sự sáng". (Sự sáng, chứ không phải ánh sáng, nên bất kể ngày đêm).

Hai, (sự tu học có trường hợp vượt cả con người của mình). Xưa, có anh chồng ham dâm dục, đến nỗi làm cho cô vợ phiền bực, đổ bịnh. Cô chân thành xin phép thưa với Trưởng lão. Ngài bảo, khi anh ta yêu sách, cô hỏi cho ôn tồn, rằng "vị Tu đà hoàn mà làm như vầy sao". Cô làm theo. Anh chàng nghe hỏi, tức khắc không muốn nữa, tìm chỗ mà tư duy tu, mau chóng chứng Tu đà hoàn, rồi Tư đà hàm, rồi cả A na hàm, (vì anh là tại gia, nếu không thì đã chứng A la hán).

Pc 293

Tỷ kheo đánh thức ý nguyện và tư duy, làm cho thích ứng với "tư duy tu", thì tất cả vừa vặn với sự vất bỏ luân hồi, làm giới hạn cuối cùng của cái Khổ.

Giải thích

Nói đến sự đánh thức thì có ngụ ngôn như vầy. Xưa, có đoàn khách buôn đi qua vùng hoang vắng. Họ mệt, ngủ suốt đêm. Đạo tặc muốn đến cướp của. Thần không gian đánh thức, rằng "Anh thức thì người ngủ là ai? Anh ngủ thì người thức là ai? Ai biết thì người biết là ai ? Xin giải đáp cho tôi nghe coi". Trong đoàn khách buôn có 1 Phật tử tại gia, giải đáp với Thần không gian, "Tôi thức thì người ngủ cũng là tôi. Tôi ngủ thì người thức cũng là tôi. Tôi biết thì người biết cũng là tôi. Ngài muốn biết thì đó là ý nghĩa tôi giải đáp". Thần không gian lại hỏi, "Thức mà ngủ là thế nào ? Ngủ mà thức là thế nào ? Biết là biết thế nào ? Tôi muốn nghe giải đáp về ý nghĩa ấy". Bấy giờ người Phật tử tại gia giải đáp, "Biết bát chánh đạo là đấng Chánh giác tuyên thuyết ; đối với điều cần thức này thì tôi lại ngủ ! Không biết bát chánh đạo là đấng Chánh giác tuyên thuyết ; đối với điều phải ngủ này thì tôi phải thức ! [Ngủ với Thức là như vậy]". Thưa ngài Thần không gian, Tôi thức thì ngủ cũng tôi ! Tôi ngủ thì thức cũng tôi. Biết là tôi, biết tôi biết cũng là tôi ! [Mê hay Ngộ là ở Tôi cả], đó là ý nghĩa nên biết, thưa ngài ! Thần không gian thán phục rằng Hay thay, thức mà ngủ ! Hay thay, ngủ mà thức ! Hay thay, biết giải đáp ! Hay thay, biết nghe ra !

Người Phật tử tại gia lại nói, nhờ ơn ngài làm cho trộm cướp không biết chúng tôi ở đâu, nên trở về được an toàn. Đó là sự giải thích phần đầu của Pc 293, từ Tỷ kheo đến tư duy tu.

Bây giờ giải thích phần sau của Pc 293, từ vừa vặn đến cái Khổ. Tức là nói về Niết bàn. Niết bàn ở đây có 1 giới nghĩa rất rõ, đó là dứt trừ kiết sử (mà Ái là gốc rễ). Niết bàn này là ngay trong hiện pháp (tạm hiểu là ngay trong hiện thực). Trong hiện thực, Niết bàn vĩnh diệt "thọ sinh phần", (tức dữ kiện tái sinh trong 3 cõi). Phật nói, chư vị Tỷ kheo, ngay trong hiện pháp, hãy nhổ cái gốc của sự tái sinh ấy.

Pc 294

Thường xuyên lắng nghe Pháp mầu nhiệm, tự đánh thức ý nguyện của mình. Ai giác ngộ như vậy thì gọi là bậc hiền minh, từ đầu đến cuối không còn lo sợ gì nữa.

Pc 295

Đã đánh thức ý nguyện một cách thích đáng, cả ngày liền đêm mến mộ mà học mà hành, thì phải nhận thức "con đường bất tử" (là Bát chánh đạo), để làm cho mọi sự ô nhiễm sơ hở phải tận diệt.

Pc 296

Nhận định ích lợi tốt mà qui y Phật, nên ngày đêm một lòng niệm Phật.

Pc 297

Nhận định ích lợi tốt mà qui y Pháp, nên ngày đêm một lòng niệm Pháp.

Pc 298

Nhận định ích lợi tốt mà qui y Tăng, nên ngày đêm một lòng niệm Tăng. Giải thích có
Ghi chú

Nhóm 3 Pc 296 - 298 này nói sự qui y Tam bảo. "Nhận định ích lợi tốt" là xác tín ích lợi do sự qui y đem lại. Ích lợi đó có phẩm chất tối chân thật, có giá trị tôi xuất sắc. Tối chân thật vì hạnh phúc do sự qui y đem lại không phải là bất hạnh trá hình, hay quan điểm sai lầm áp đặt. Tối xuất sắc vì sự qui y đem lại (1) xác tín bản thế con người là linh hoạt, hùng tráng và bao la, (2) xác tín con người và cái thân con người có giá trị không thể thay thế, (3) xác tín đời sống bất toàn nhưng có thể làm cho toàn hảo tương đối đến tuyệt đối. Qui y Tam bảo phải do nhận định sự ích lợi như vậy.

Trong sự qui y Phật bảo, giải thích của Pc 296 nói, làm cho "tam thừa" là Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, cùng toại nguyện cả. Pháp cú mà có tư tưởng như vậy là điều phải chú ý kỹ. Trong sự qui y Pháp bảo, nói qui y Pháp thì, ngay trong hiện tại, "Pháp lực" hộ trì cho mà loại được mọi thứ nhiệt độ tai họa. Sau đó, Pc 300 còn nói Pháp đem lại trí tuệ quan sát vạn hữu, loại trừ quan điểm và ý tưởng thác loạn. Trong sự qui y Tăng bảo thì chính Phật nói, hết thảy các người hãy nhìn, nhìn bằng cái thấy của trí tuệ chứ không phải vô trí, nhìn bằng sự quan sát chứ không phải không quan sát, thì các người biết Tăng của Như lai thanh tịnh như thế nào. [Thế nên Tăng là Thầy, là Thiện tri thức cho Phật tử].(50)

Ghi chú
(50) Phẩm 16 này mang tên Duy niệm (chuyên chú tư duy tưởng nhớ). Nói thật sát, 6 Pc 299 - 304 cuối cùng này mới nói chủ đề tưởng nhớ : 1 - 3 là tưởng nhớ Tam bảo, 4 là tưởng nhớ thất niệm, 5 là tưởng nhớ bất hại, 6 là tưởng nhớ Niết bàn. Nhìn vào số mục và thứ tự như vậy cũng đã thấy khá xuất sắc.

Pc 299

Ai biết nhận định mà qui y Tam bảo như vậy, thì người ấy là đệ tử của Như lai đặc hiệu Cù đàm. Ngày đêm hãy nhớ như thế mà tưởng nhớ Phật.

Pc 300

Ai biết nhận định mà qui y Tam bảo như vậy, thì người ấy là đệ tử của Như lai đặc hiệu Cù đàm. Ngày đêm hãy nhớ như thế mà tưởng nhớ Pháp.

Pc 301

Ai biết nhận định mà qui y Tam bảo như vậy, thì người ấy là đệ tử của Như lai đặc hiệu Cù đàm. Ngày đêm hãy nhớ như thế mà tưởng nhớ Tăng.
Giải thích

Nhóm 3 Pc 299 - 301 trên đây là tưởng nhớ Tam bảo : Phật, Phật pháp, Tỷ kheo tăng.

Pc 302

Một, tưởng nhớ thân bất tịnh. Hai, tưởng nhớ sự vô thường. Ba, tưởng nhớ sự giữ giới. Bốn, tưởng nhớ sự huệ thí. Năm, tưởng nhớ chư thiên. Sáu, tưởng nhớ hơi thở ra vào. Bảy, tưởng nhớ sự chết.

Giải thích và
Ghi chú

Thường nói lục niệm : niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Thí, niệm Giới, niệm Thiên. Ở đây, kinh này, qua Pc 302, cọng 3 Pc 299 - 301, thành ra có 11 sự tưởng nhớ. So với lục niệm, ở đây thêm 4 sự : niệm thân, niệm vô thường, niệm tức, niệm tử. Xét ra chỉ là co giãn mà thôi.

Pc 303

Ai khéo tự giác tưởng nhớ thì người ấy là đệ tử của Như lai đặc hiệu Cù đàm. Ngày đêm hãy nhớ như thế mà tưởng nhớ sự Bất hại.

Giải thích có
Ghi chú

Bất hại, nghĩa là không hại ai. Bất hại, như vậy, là biểu hiện của sự không tức giận, của tổng thể từ bi hỷ xả. Vì thế mà Bất hại là đặc tính, vừa chủ yếu vừa hàng đầu, của Phật giáo. Phật giáo đồ không được phép quên mình là Bất hại.

Tưởng nhớ Bất hại mà nói như vậy cũng tạm đủ ý nghĩa. Nhưng phần giải thích của Pc 303 này có đưa ra 8 sự "ngày đêm hãy nhớ" :

(1) không nổi giận, (

2) muốn xuất gia, (3) ngồi thiền định, (4) không theo đời, (5) không ảo tưởng, (6) không vọng cầu, (7) tập Vô tưởng, (8) vào tịnh thất.

Riêng sự vào tịnh thất, được cắt nghĩa để học tập 2 sự tư duy, (1) cắt đứt vọng niệm biểu hiện kiết sử, (2) thể hiện niềm vui "hiện pháp lạc trú". Tất cả 8 sự "ngày đêm hãy nhớ", trừ sự "không nổi giận" là nói đặc tính của Bất hại, ngoài ra, nếu muốn, cũng chỉ có thể nói là phụ phẩm của Bất hại, mà thôi. Nhưng sự vào tịnh thất để học tập "diệt kiết sử" và "hiện pháp lạc" thì đáng kính lạy, dầu đối với Bất hại, sự này chỉ là liên quan.

Pc 304

Ai tự giác tưởng nhớ thì người ấy là đệ tử của Như lai đặc hiệu Cù đàm. Ngày đêm hãy nhớ như thế để hội nhập Niết bàn thường lạc.

Giải thích và
Ghi chú

Bản thể chúng sinh là 1 cái lực, nay được cho là cái lực mạnh nhất, kỳ diệu nhất, hơn bất cứ cái lực nào đã tìm thấy. Cái lực này bảo trì cho trình độ hạ đẳng, hạ đẳng đến mấy cũng không thương tổn Nó ; tác động cho trình độ thượng đẳng, thượng đẳng đến tuyệt đối của Nó. Nó là Niết bàn. Phật viên chứng Niết bàn, đó là Nó viên hiển ; Phật phước độ chúng sanh, đó là Nó diệu dụng. Như vậy, Niết bàn không là lãnh địa, vùng đất, càng không chỉ là 1 trạng huống. Nó là cái Lực. Nói cho cùng, tưởng nhớ Niết bàn là tưởng nhớ Nó, cái Lực ấy.

Thế nhưng Nó thanh tịnh tuyệt đối bao nhiêu thì đời sống bình dị bấy nhiêu, như Nó. Đời sống ấy không nóng bức, không loạn động, bình dị hết cỡ để "làm việc Phật làm". Nhớ về Niết bàn là nhớ như vậy - cái nhớ của hàng Xuất gia.

Phẩm 17, TẠP

(tạp lục) có Pc 305 - 325

Pc 305

Hãy tự thức tỉnh, đừng để thương tổn việc mình làm. Làm hợp lý thì ổn định. Không đáng làm mà làm thì phải chịu hậu họa.

Pc 306

Nghĩ cho khéo mà làm, đừng để sai lạc vị trí của việc làm ấy. Nghĩ, phải tránh sai lạc hoài bão. Sai lạc hoài bão thì đau khổ, lo âu.

Pc 307

Phải tìm cách mà thu hoạch tài sản: tài sản trần gian và tài sản chánh pháp. Thu hoạch như vậy tự xét cho đúng ý nghĩa, thì đạt được hiệu quả như ý nguyện.
Giải thích

Pháp cú không coi thường tài sản. Riêng chư vị Tỷ kheo tìm cách thu hoạch tài sản, thì tài sản ấy là tài sản chánh pháp : tụng thuộc kinh tạng, luật tạng, luận tạng, tạp tạng (Chính 4/702/d). (Xuất diệu thường kê 4 pháp tạng. Phải chú ý điều ấy).

Pc 308

Lúc đứng cũng như lúc ngồi, tìm cách mà cầu cho được sự soi sáng của thiền định. Như thể kỹ sư tôi luyện vàng thật, lọc bỏ quặng bẩn đi, không bị tối mờ che phủ nữa, thì vĩnh viễn hết hẳn tai họa già và chết.

Giải thích

Lúc ... định. Kỵ nhất trong sự tu tập là kiết sử Nghi : hoài nghi, thị thường và nhác. Đôi trị Nghi là thiền, mà mở đầu là "định tâm tư duy" : sự soi sáng của định lực. Như ... nữa. Vàng dẫu thật, không luyện kỹ vẫn không ngời sáng. Thì ... chết. Định lực sáng lên thì không còn "bị sự sinh khuất phục, bị sự già khổ sở, bị sự bịnh hành hạ, bị sự chết điểm danh".

Pc 309

Không đáng xấu hổ mà xấu hổ, đáng xấu hổ lại không xấu hổ, Không đáng sợ hãi mà sợ hãi, đáng sợ hãi lại không sợ hãi. Sống bằng tà kiến như vậy thì chết phải sa vào địa ngục.

Giải thích

Có 2 (mà thành 4) trường hợp, hay xảy ra trong hàng Xuất gia, dầu xảy ra không phố biến.

Một, không đáng xấu hổ là vị lớn tuổi không có gì phải xấu hổ vì lớn tuổi, nên xấu hổ như vậy là sự bất đáng. Nhưng nếu vị ấy phải tham vấn vị nhỏ tuổi về 4 pháp tạng, nếu vị ấy hưởng thụ 4 sự hiến cúng một cách không xứng đáng, thì phải xấu hố, nên không xấu hổ như vậy mới là sự bất đáng.

Hai, không đáng sợ hãi là đối với Niết bàn siêu thoát 4 trạng huống sinh lão bịnh tử, siêu thoát 5 nẻo luân hồi là trời, người, bàng sinh, quỉ thần, địa ngục; đối với Niêt bàn như vậy mà "sợ", không dám tu, thì sợ hãi như vậy là bất đáng. Nhưng đối với mọi nỗi sợ hãi là 5 nẻo luân hồi, là 3 ngọn lửa dâm nộ si bùng lên, là vô vàn khổ não đã và sẽ chịu, là vướng mắc vào 3 cõi; đối với bao nỗi đáng sợ hãi như vậy mà không sợ, không lo khống chế, khắc phục, thì không sợ hãi như vậy mới là sự bất đáng.

"Sống bằng tà kiến", tà kiên ở đây là những sự bất đáng đã nói. "Chết vào địa ngục" là bất đáng nặng thì vào địa ngục, vừa thì vào bàng sinh, nhẹ thì vào quỉ thần, [biết kiếp nào mà ngoi lên được trong nhân loại hay trên chư thiên] ?

Pc 310

Người mà trước làm ác, sau đó ngừng lại, không làm ác nữa, thì người ấy chiếu sáng cuộc đời, như vầng trăng khi tan hết mây mù.

Truyện tích

Xưa, Phật ở trong lâm viên Chiến thắng Thiện thí, thuộc nước Xá vệ. Bấy giờ cách nước ấy không xa, có người con trai Phạn chí, tên Vô hại (Ương quật ma la), thường theo thầy bạn học kinh sách Phạn chí. Thầy anh là 1 trưởng lão hơn 80 tuổi, lấy cô vợ trẻ, đẹp. Ương quật ma la cũng là chàng trai trẻ, đẹp. Cô vợ thầy có 1 lúc lửa dục bùng lên, nắm tay Ương quật ma la mà rằng tôi thích anh, muốn giao tình với anh, chịu không? Ương quật ma la nghe thế, lấy tay bưng tai lại mà rằng, con thà chết, không dám chịu, thưa sư mẫu. Cô vợ thầy nói, đói khát thì ăn uống, anh từ chối sao ? Lửa dục của tôi đang bùng lên đây, phải có nước dục của anh rưới tắt giúp. Anh không thỏa thích cho tôi, hả ? Nếu vì anh mà tôi phải chết, thì anh học kinh sách Phạn chí làm gì mà không làm theo kinh sách ấy ? Ương quật ma la thưa, con làm theo ý sư mẫu thì vi phạm phép Phạn chí, chết xuống địa ngục, như vậy không oan uổng sao ? Ương quật ma la vùng chạy ra ngoài cửa. Cô vợ thầy bèn tự làm đầu bù, tóc rối, lấy đất bôi mình, xé áo quần, ngồi khóc lu loa. Phạn chí cao tuổi về, thấy, hỏi ai hành hung cô đến thế ? Cô đáp, tên học trò thân tín của ông đấy ! Nghe thế, ông nghĩ không nên để lộ ra ta biết việc này. Lộ ra, nó biết, nó giết, chắc chắn. Ta phải có kế hoạch. Phải tế nhị dụ nó, mới bắt được thân nó, giết được mạng nó. Tức thì ông gọi Ương quật ma la vào mà bảo, từ trước đến nay con học giỏi đủ loại chú thuật rồi, nay phải chọn ngày tốt, cúng tế chư thần. Rồi tay trái nắm tấm chắn, tay phải cầm gươm sắc, đến những đường chính và đường hiểm, gặp người là giết. Giết cho đủ ngàn người. Giết rồi cắt mỗi người 1 đốt tay. Giết gấp, xâu gấp, kẻo thịt đốt tay thối rã. Xâu thành 1 "vòng hoa đốt tay". Như vậy chú mới linh. Bấy giờ Ma vương sai quỉ Cưu bàn trà hộ vệ không ra mặt cho Ương quật ma la tung hoành giết người. Đến nỗi đường sá không ai qua lại. Từ chỗ Ương quật ma la khởi sự đến vườn Xà lê vi, dân chúng hoang văng, cả nước hoảng sợ. Ương quật ma la giết dữ dội. Nhưng vẫn thiếu 1 đốt tay. Mẹ ruột Ương quật ma la nghĩ, con mình đi đâu qua nay, chắc phải đói khát. Bà mang thức ăn đến vườn Xà lê vi, tìm kiếm. Ương quật ma la ẩn núp kín đáo, rình người qua lại. Từ xa, thấy mẹ, anh nghĩ, mình tuân lịnh thầy, giết người để làm vòng hoa đốt tay. Nay chỉ thiếu 1 đốt mà không kiếm được ai để giết cho đủ số. Bấy giờ thấy mẹ mang thức ăn đến tìm, anh nghĩ không giết mẹ thì không còn ai nữa, giết mẹ thì phạm tội đại nghịch...

Thế nhưng Ương quật ma la là người có thể đắc độ. Phật biết rõ như vậy. Lại thấy anh, túng quá, có thể giết mẹ. Phạm tội đại nghịch như vậy thì ức kiếp cũng chưa cứu được. "Như lai nay phải đến cứu khổ cho cả mẹ con". Tức thì Phật biến thể làm 1 vị Tỷ kheo, tay cầm bát Ứng khí, nhìn xuống đất mà thung dung đi đến Xà lê vi. Mấy người chăn bò thấy vậy, thưa, xin Ngài dừng lại, vị Đại sa môn ! Ngài chớ đi theo đường này. Đằng trước đường này có tên giặc tàn bạo. Chúng con đã gọi nó là Vòng hoa đốt tay. Qua nay nó giết người hết kể. Chúng con sợ, không ai dám đi tới đằng trước đường này. Ngài gầy yếu. Nó hại Ngài, chắc chắn dễ dàng, bi thảm. Vị Tỷ kheo biến hóa nói với mấy người chăn bò, không sao đâu. Giặc không hại tôi được. Tôi có thần chú khống chế nó. Và vị ấy cứ đi tới vườn Xà lê vi. Ương quật ma la nhìn thấy Ngài, 1 vị Tỷ kheo gầy yếu, thì mừng hết cỡ. "Ước nguyện của ta thành rồi ! Vòng hoa ngón tay sẽ có ngay ! Ta khỏi giết mẹ mà chú thuật của ta vẫn linh ! Hãy mặc mẹ ở đây, với đồ ăn mang đến cho ta. Ta hại vị Tỷ kheo này rồi ăn". Toan tính rồi, Ương quật ma la tay nắm gươm sắc, tay nắm tấm chắn, chạy lại, ngược đường với vị Tỷ kheo. Ương quật ma la vốn là 1 tráng sĩ. Anh chạy như ngựa phi, nhắm vào vị Tỷ kheo. Vị này làm cho chỗ đất nơi anh co lại, chỗ đất nơi Ngài giãn ra. Anh chạy mệt gần xỉu, vẫn không kịp vị Tỷ kheo. Anh lớn tiếng, gọi, nói, xin Ngài đứng lại, cho tôi hỏi nghĩa lý của việc này. Vị Tỷ kheo nói, tôi đứng lại từ lâu rồi, chỉ anh không đứng lại, mà thôi ! Ương quật ma la hỏi, Ngài đi mà nói đứng, tôi đứng mà Ngài nói tôi không đứng. Xin Ngài nói cho tôi biết, "Ngài đứng, tôi không đứng" là thế nào? Vị Tỷ kheo trả lời, tôi đứng lại từ lâu rồi, không sát hại ai hết. Còn anh, hỡi kẻ hung ác, sao không đứng lại, ngừng hung ác đi ? Nghe vị Tỷ kheo hỏi như thế, Ương quật ma la, kẻ bị gọi là Vòng hoa đốt tay, lập tức đưa gươm bứt vòng hoa ấy, ném xuống khe sâu, chắp tay lại, hướng về vị Tỷ kheo mà sám hối :

Con xin qui y bậc Đại hùng lực ! Con xin hầu cận đấng Đại sa môn ! Con xin sám hối bao nhiêu tội ác từ lâu đến nay
con đã gây ra !

Bấy giờ Phật trở lại sắc tướng và uy thần rực rỡ, đưa tay dẫn Ương quật ma la về tinh xá Kỳ hoàn, bảo chư vị Tỷ kheo, hãy tiếp độ cho anh làm Tỷ kheo. Lời Phật được phụng hành. Anh được làm người Xuất gia. Sau đó, sáng sớm, Tỷ kheo Ương quật ma la mặc pháp y, cầm ứng khí, vào khất thực trong hoàng thành Xá vệ. Gặp lúc 1 con voi sinh con mà không sinh liền được. Chủ nó thấy từ xa có vị Tỷ kheo đi tới. Ông đứng lên, chạy ra đón tiếp, xin giúp cho con vật. Tỷ kheo nói, tôi chưa học chú thuật về việc này. Hãy đợi chốc lát. Tôi về hỏi Phật rồi trở lại giúp ông. Tỷ kheo Ương quật ma la về, lạy sát chân Phật, bạch rõ lý do. Phật dạy, ông trở lại nơi ấy, lấy lời này mà chú nguyện. Rằng "từ lúc mới sinh cho đến giờ này, tôi không bao giờ giết ai" ! Chỉ cần chí thành nói như thế là đủ. Tỷ kheo Ương quật ma la làm đúng lời Phật. Con voi sinh con, mau chóng và an toàn. Những người chứng kiến cùng khen "tốt quá, lành thay" ! Đời này mà có chuyện lạ như vậy ! Ương quật ma la đã giết người hết kể, nay lại nói, "mới sinh đến giờ chưa hề giết ai" ! Chỉ nói có thế mà con voi sinh được, không cần làm gì khác nữa. Nhưng khi vào hoàng thành khất thực, dân chúng thấy ông, nhớ thân nhân bị ông giết trước đây thì xúm lại trả thù. Họ đánh ông bằng dao, bằng đùi, bằng cả gạch đá. Đánh nhừ tử. Ông rách đầu, cả người bị thương trầm trọng. Y bát dĩ nhiên bế nát cả. Ông chạy ra khỏi hoàng thành, bỏ cả việc khất thực, về với Phật. Phủ phục lạy Phật rồi, ông tự bạch rõ việc làm trước đây của ông. Phật biết ý ông, biết ông sớm chịu khổ báo, mà được chịu chứ không phải bị chịu. Phật tuần tự thuyết Pháp cho ông, làm cho ông ngay nơi chỗ đang ngồi mà đạt được các thánh quả Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, và cuối cùng đạt được thánh quả A la hán mà là A la hán đủ hết 6 thần thông. Trong lúc đó, Ba tư nặc vương huy động cả 4 quân chủng, đến vườn Xà lê vi tìm bắt ông. Nhưng ra khỏi hoàng thành, Vương đã nghe người đi đường nói, đại tặc Ương quật ma la đã được nhận vào chánh pháp của Phật, làm bậc Tỷ kheo. Vương tức khắc dừng quân, vào tinh xá Kỳ hoàn, yết kiến Phật về việc này. Phật biết lý do Vương đến, nên dùng thần lực tàng hình Ương quật ma la. Vương đến, thành kính lạy Phật rồi, ngồi qua 1 bên. Phật hỏi, đại vương huy động quân đội để đánh ai thế ? Vương bạch, trong nước có đại tặc tên Ương quật ma la, dựa vào chỗ hiểm mà bạo hành quá ác. Con phải huy động quân đội để lùng bắt. Nhưng đi nửa đường, con nghe nói anh ta đã tiếp thọ Phật hóa, đã ở trong hàng ngũ Xuất gia. Không rõ anh ta bây giờ ở đâu. Phật biết ý Vương nên thu thần lực lại để Vương thấy Ương quật ma la. Vương thấy mà muốn xỉu. Cận thần đỡ Vương, lấy nước mát lạnh hầu Vương rửa mặt. Phật nói, may lắm cho đại vương ! Đại vương mới nhìn mà đã kinh hãi chút xíu. Nhưng con người này nay đã là 1 vị A la hán. Nếu trước đây, đại vương đến vườn Xà lê vi thì thấy hình thù của anh lúc đó : đầu đội "vòng hoa đốt tay", máu người bị anh giết vấy khắp người anh. Anh cầm gươm sắc, mặt hầm hâm. Đại vương nhìn thấy, chắc tim gan cùng lên cơn, có thể nguy đến tính mạng. Vương bạch Phật, "Phật đã thuần hóa cho người chưa chịu thuần hóa, đã cứu vớt cho người chưa chịu cứu vớt" ! Thế này là thế nào, bạch đức Thế tôn ? Tại sao 1 người mới giết cả ngàn người mà nay đã thành bậc A la hán ? Phật nói, đời có gì khó xảy ra đến tuyệt đối đâu ! Huống chi việc làm của con người trước thế này mà sau thế khác, đã thành thục hay chưa thành thục. Đó là chưa nói việc làm ấy mở đầu và rốt cuộc có thể khác nhau. Bấy giờ Phật quan sát dữ kiện tương quan cũ của con người, nên [đã nói Pc 310 như trên rồi], lại nói Pc 311 như dưới đây.

Pc 311

Người mà trước làm điều ác, sau làm điều lành dứt điều ác ấy đi, thì thế là chiếu sáng cuộc đời như vầng trăng khi tan mây mù.
Giải thích

Pc 311 này nói, điển hình như Ương quật ma la sát hại cả ngàn người, nhưng sau đó đem bát chánh đạo diệt cái ác ấy đi. Cái ác đứt hết gốc rễ thì được "vô sinh pháp nhẫn". Được pháp nhẫn này rồi, tâm thức như vầng trăng thu, soi sáng xa gần, có nghĩa quảng độ tất cả những ai có dữ kiện được hóa độ.

Pc 312

Người mà trước làm điều ác, sau làm điều lành dứt điều ác ấy đi. Đó là đối với ái dục, biết tư duy sự trống rỗng của nó.

Giải thích

Pc 312 này nói, điển hình như cô vợ trẻ của ông thầy ngoại đạo của Ương quật ma la. Cô đòi làm tình với anh là vì ái dục. Đối trị ái dục ấy bằng cách tư duy đặc tính trống rỗng của nó, thì nó hết còn tung hoành, hủy diệt bản lĩnh của con người.

Pc 313

Trẻ, khỏe, mà thoát ly gia đình, tích cực tu hành theo Pháp của Phật dạy, thì thế là chiếu sáng cuộc đời, như vầng trăng khi tan hết mây mù.
Giải thích

Cái chết đến với hàng Xuất gia không phải đồng nhất. Nhưng đáng nói là các bậc trưởng lão. Các ngài vốn được giáo thọ, thành đạt pháp hạnh mà mạng chung. Còn các vị trẻ tuổi, tích cực tu hành theo Pháp, vượt thứ bậc, thành đạo quả cao cá, thì các vị là vầng trăng thu khi tan mây mù, xa gần cùng được chiếu sáng.

Pc 314

Trẻ, khỏe, mà thoát ly gia đình, tích cực tu hành theo Pháp của Phật dạy, thì đối với ái dục, hãy tư duy sự trống rỗng của nó.
Giải thích

Trẻ mà xuất gia, khắc phục ái dục, thì 8 bộ chư thiên thiện thần kính trọng, phục dịch, hộ trì, hiến cúng.

Pc 315

Sống, không làm ai sầu não, chết, không lo ngại gì, thì đó là sự hùng dũng của bậc Kiến đạo, không còn bao nỗi lo ngại.

Giải thích

Kiến đạo hay Kiến đế, là thấy Pháp, tức thấy rõ Tứ thánh đế. Thấy như vậy thì ở trong mọi tình huống lo rầu mà vẫn an nhiên, vô vi.

Pc 316

Sống, không làm ai sầu não, chết, không lo ngại gì, thì đó là sự hùng dũng của bậc Kiến đạo, rất sáng suốt với bà con.
Giải thích

Sáng suốt với cha mẹ bà con là rất tự chế, không vì người thân mà làm ác.

Pc 317

Đoạn tuyệt sự vẩn đục (là các kiết sử), học tu sự trong sáng (là 37 giác phần), thì vượt khỏi mà không rơi lại xuống vực thẳm (là luân hồi). Khống chế sự hoành hành của sắc dục, không ô nhiễm nữa lạc thú trần gian, thì thế là cắt dứt ái dục, xóa hết lo âu.

Giải thích

Pc 317 này tổng lược sự tu học theo Pháp, với 2 chi tiết cực kỳ quan trọng, đó là một, học và tu 37 giác phần (mà chủ yếu là bát chánh đạo), và hai, khắc phục ái dục (mà chủ yếu là nữ sắc).

Khắc phục như thế nào ? Là mơ tưởng nữ sắc nổi dậy thì biết ngay, ngưng liền, không cho nó tiếp tục bùng cháy.

Pc 318

Ruộng là ái dục, giống là dâm nộ si. [Trần gian là như vậy], nên hiến cúng bậc siêu thoát trần gian thì phước báo vô lượng.

Pc 319

Ruộng đầy cỏ lác: cỏ lác phẫn nộ sinh sôi dây dưa. Thế nên xa rời phẫn nộ thì phước báo vô lượng.

Pc 320

Ruộng đầy cỏ lác: cỏ lác mù quáng sinh sôi dây dưa. Thế nên xa rời mù quáng thì phước báo vô lượng.

Pc 321

Ruộng đầy cỏ lác : cỏ lác kiêu ngạo sinh sôi dây dưa. Thế nên xa rời kiêu ngạo thì phước báo vô lượng.

Pc 322

Ruộng đầy cỏ lác : cỏ lác tham vọng sinh sôi dây dưa. Thế nên xa rời tham vọng thì phước báo vô lượng.

Pc 323

[Ý thức] là ông vua cao nhất trong tổng thể [5 căn 5 cảnh] của ông. Vì vậy mà sự ô nhiễm 6 cảnh, ông là thủ lãnh. Nhưng con người tự làm cho mình không ô nhiễm nữa, [trở thành bậc A la hán], là ông, con người tự làm cho mình ô nhiễm tiếp tục ô nhiễm, ngu muội vẫn ngu muội, cũng ông. (51)

Ghi chú

(51) Trong Duy thức học, a lại da quan trọng vì là căn bản y, mạt na quan trọng vì là nhiều tịnh y, ý thức quan trọng vì là phân biệt y. Nói nôm na, chức năng Biết (Thức) thì ý thức quan trọng nhất. Nhất là quan trọng trong sự tu học. Vì vậy mà trong tiểu tạng Pháp cú, Phật đã đề cao ý thức, chứ không phải ngụ ý "tổng thể Thức" chỉ có 6.

Pc 324

[Cái thân tổng hợp 5 uẩn của chúng ta] do xương làm nòng cốt mà xây thành thành quách. Tường vách thành quách ấy được tô vẽ bằng máu thịt. Nhưng cửa thành [5 căn] lại mở toang ra hết, nên giặc kiết sử xâm nhập, tung hoành cướp phá [tài vật thiện căn].
Giải thích

Pc 324 này nói cái thân thật dơ bẩn và mong manh, dẫn ra cái việc biết giá trị để cải tạo cái thân ấy. "Cửa thành", tức 5 giác quan, không được cẩn mật canh giữ mà lại mở toang ra. "Mở toang ra" là 5 căn (giác quan) không được phòng thủ bằng "Chánh tư duy", nên giặc kiết sử xâm nhập cung điện của Tâm, cướp phá thiện căn. Thực trạng cái thân là như vậy. Vậy cải tạo như thế nào ? Nếu thấy cái thân chết, trong ngoài rã ra, lộ ra hết rất ghê rợn, thì đó là "ác lộ" của Bất tịnh quán. Nếu thấy cái thân ác lộ ra, không còn có thể ưa thích được nữa, thì đó là Bất khả lạc tưởng.

[Với quán và tưởng như vậy, hành giả tu học theo Pháp, nỗ lực tu tập pháp hạnh mà chủ yếu là Bát chánh đạo, thì cái thân "ngũ thịnh ấm" chuyển thành "ngũ phần pháp thân" . Cái thân này được Đại thừa nâng lên, tu lên, toàn hảo "tuệ giác trong sáng" (tịnh trí tướng) và "diệu dụng toàn năng" (bất tư nghị nghiệp tướng) - Khởi tín luận].

Pc 325

Được các dữ kiện hỗ trợ thì cái Khổ tăng lên. Quan sát thì thấy dữ kiện ấy có 3 phần, kết buộc với nhau. Cắt đứt sự kết buộc này, phải do Thánh chúng của Như lai, không phải giáo đồ quan điểm sai lầm của ngoại đạo mà cắt được.

Giải thích

"Ba phần kết buộc với nhau" làm dữ kiện tăng cái Khổ lên, là (1) cái thân bị kiết sử kết buộc vì 5 uẩn bùng lửa, (2) làm cho bao nỗi khổ não cầm tù cái thân ấy mà không ngừng sai khiến như tôi tớ, (3) và rồi cái thân ấy bị 404 bịnh tật kết buộc dẫn đến [cái Chết] khó gỡ.